595 Nh÷ng c¸n bé ®îc ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng chän läc, tin cËy, b¸m c¸c thÝ ®iÓm ®Òu ®inh ninh "lµm chui" v× kho¸n ®Õn ngêi lao ®éng mµ ®ång chÝ quyÕt t©m x©y dùng thµnh m« h×nh phæ biÕn vÉn ®ang bÞ lªn ¸n. HiÕm cã l·nh ®¹o cÊp cao nµo b¸m s¸t c¬ së nh ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, chia löa víi ®¶ng viªn c¬ së vµ vît qua mäi khã kh¨n, thö th¸ch ®Ó ®a kho¸n chui ra khái thÕ bÊt hîp ph¸p, kh«ng cßn bÞ cÊm kþ n÷a vµ dÇn dÇn ®îc lan réng trong c¶ níc. ë mét sè tØnh, nhiÒu x· ®· c«ng khai chuyÓn sang kho¸n s¶n phÈm, NghÖ TÜnh (nay lµ hai tØnh NghÖ An vµ H· TÜnh), VÜnh Phóc, Hµ S¬n B×nh (nay lµ Hµ Néi vµ Hßa B×nh) l·nh ®¹o khuyÕn khÝch n«ng d©n chuyÓn sang kho¸n míi, mét sè tØnh l·nh ®¹o kiªn quyÕt b¶o vÖ kho¸n cò, kho¸n viÖc nhng còng kh«ng ng¨n c¶n næi kho¸n chui ®· chiÕm giµ nöa sè hîp t¸c x·. Trong mét sè cuéc häp, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®Ò nghÞ §¶ng cÇn chñ ®éng c«ng nhËn kho¸n chui hîp ph¸p, nÕu kh«ng kho¸n chui sÏ thu hÑp kho¸n viÖc vµ sím muén sÏ chØ cßn kho¸n chui. Ngµy 22-10-1980, Ban BÝ th ra Th«ng b¸o sè 22 c«ng nhËn kho¸n chui lµ c¬ chÕ qu¶n lý hîp ph¸p, hîp t¸c x· cã hai h×nh thøc kho¸n: kho¸n viÖc vµ kho¸n s¶n phÈm ®Ó x· viªn lùa chän. Th«ng b¸o sè 22 ®· g©y chÊn ®éng n«ng th«n, tõ nay kho¸n ®Õn ngêi lao ®éng kh«ng cßn ph¶i mang c¸i tªn ch¼ng ®Ñp chót nµo lµ "kho¸n chui" n÷a, n«ng d©n bíc ®Çu ®îc gi¶i phãng, nhiÒu n¬i ngêi d©n vui mõng nhmë héi, ®óng nh Thñ tíng Ph¹m V¨n §ång ®· gäi kho¸n chui th¾ng lîi lµ "ngµy héi cña quÇn chóng".
596 Sau C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m, kho¸n chui lµ mét cuéc c¸ch m¹ng nhen nhãm tõ c¬ së ®· l«i cuèn hµng chôc triÖu n«ng d©n vît qua mäi nghÞ quyÕt xa rêi cuéc sèng, bÊt chÊp mäi luËt lÖ cÊm nghiªm ngÆt, kh«ng Ýt ®¶ng viªn c¬ së bÞ khai trõ chØ v× kh«ng chÞu quay lng l¹i víi sù ®ãi khæ cña d©n vµ ®· gãp phÇn më lèi ra cho n«ng nghiÖp ®ang khñng ho¶ng trÇm träng v× b¸m c¸ch lµm ¨n cò mÊt lßng d©n qu¸ l©u. Th«ng b¸o sè 22 kh«ng ®îc phæ biÕn c«ng khai trªn b¸o chÝ víi c¸i cí ®ã míi chØ lµ th«ng b¸o, cÇn cã mét chØ thÞ cña Ban BÝ th míi cã thÓ c«ng khai réng r·i ®a tin kho¸n chui ®· ®îc c«ng nhËn hîp ph¸p. Dùa vµo ®ã, Ban N«ng nghiÖp Trung ¬ng vµ nhiÒu c¬ quan Trung ¬ng kh¸c chèng kho¸n chui cµng quyÕt liÖt h¬n; phÝa chèng cho r»ng Th«ng b¸o sè 22 míi chØ lµ th«ng b¸o vµ cã ®îc b¸o chÝ nh¾c ®Õn ®©u, ngêi ta hï do¹ kho¸n chui th¾ng lîi cã nghÜa lµ kho¸n hé ®· trong tÇm tay, nÕu kho¸n hé th× 20 n¨m x©y dùng hîp t¸c x· n«ng nghiÖp, chØ cßn con sè kh«ng. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ mét sè ®ång chÝ l·nh ®¹o kh¸c l¹i ph¶i ®èi phã víi nh÷ng c¸n bé ®ßi xÐt l¹i, huû bá Th«ng b¸o sè 22. Trong l·nh ®¹o, hiÓu biÕt vÒ kho¸n s¶n phÈm còng cßn kh¸c nhau. Cã ®ång chÝ t¸n thµnh kho¸n s¶n phÈm nhng chØ muèn kho¸n ®Õn nhãm, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ph¶i gi¶i thÝch r»ng nh÷ng ngêi chØ thÝch kho¸n viÖc lîi dông kho¸n ®Õn nhãm ®Ó n©ng dÇn lªn thµnh kho¸n ®éi vµ sÏ l¹i "cha chung kh«ng ai khãc". §· lµ n«ng d©n ch©n lÊm tay bïn tõ B¾c ®Õn Nam chØ mong kho¸n ®Õn ngêi lao ®éng.
597 Cã ®ång chÝ l·nh ®¹o ®Õn Trêng §¶ng NguyÔn ¸i Quèc nãi chuyÖn, t¸n thµnh kho¸n s¶n phÈm v× n¨ng suÊt lóa cao h¬n kho¸n viÖc, kh«ng cßn thiÕu ¨n, lµm nghÜa vô cho Nhµ níc còng t¨ng. N¹n ®ãi ®ang lan réng, rÊt thiÕu l¬ng thùc ®µnh ph¶i kho¸n s¶n phÈm ®Ó ®èi phã víi nguy c¬ tríc m¾t; thÕ nhng ®ång chÝ nhÊn m¹nh kho¸n s¶n phÈm lµ bíc lïi, lµ rÊt t¹m thêi. Nh÷ng n¬i ®ang ®îc kho¸n s¶n phÈm cã lÏ chØ ®îc lµm vµi vô; mét c©u hái rÊt phæ biÕn ®îc nªu lªn: lµm theo kho¸n s¶n phÈm ®Õn bao giê? Nh÷ng ngêi chØ ñng hé kho¸n viÖc, nh©n c¬ héi nµy, gäi kho¸n s¶n phÈm lµ "kho¸n lïi". Ngêi ta rªu rao, ®· kho¸n chui, nay l¹i kho¸n lïi, phao tin kho¸n s¶n phÈm chØ ®îc lµm vµi vô th«i råi l¹i ph¶i quay vÒ víi kho¸n viÖc. §Ó trong néi bé th«ng suèt, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng gi¶i thÝch cÆn kÏ, kho¸n s¶n phÈm cuèi cïng ®Õn ngêi lao ®éng lµ bíc tiÕn phï hîp víi quy luËt kinh tÕ kh¸ch quan trong bíc ®i ban ®Çu cña thêi kú qu¸ ®é lªn chñ nghÜa x· héi. §Ó thuyÕt phôc mäi ngêi ®øng vÒ phÝa kho¸n s¶n phÈm, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· ph¶i tr¶i qua mét thêi gian rÊt khã kh¨n, vÊt v¶ khi cha dùa ®îc vµo b¸o chÝ. Mét tin vui ®îc mäi ngêi mong ®îi ®· l©u, cuèi cïng ®· ®Õn: gi÷a th¸ng 11-1980, b¸o chÝ kh«ng chØ tuyªn truyÒn cho kho¸n viÖc n÷a mµ b¾t ®Çu tuyªn truyÒn cho kho¸n s¶n phÈm, cã tê b¸o ra sè ®Æc biÖt in mµu vÒ kho¸n s¶n phÈm. Th¸ng 11-1980, Héi nghÞ lÇn thø chÝn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng khãa IV th«ng qua NghÞ quyÕt vÒ më réng vµ
598 hoµn thiÖn c¸c h×nh thøc kho¸n s¶n phÈm trong n«ng nghiÖp. §Ó thùc hiÖn NghÞ quyÕt, Ban BÝ th quyÕt ®Þnh triÖu tËp Héi nghÞ t¹i H¶i Phßng vµ sau Héi nghÞ sÏ cã mét chØ thÞ cña Ban BÝ th phæ biÕn réng r·i trong c¶ níc, chÝnh thøc c«ng nhËn kho¸n s¶n phÈm tån t¹i hîp ph¸p cïng kho¸n viÖc. §Þa ®iÓm häp Héi nghÞ còng l¹i g©y tranh c·i, kho¸n s¶n phÈm cßn gäi lµ kho¸n lóa, t¹i sao kho¸n lóa l¹i häp ë thµnh phè chuyªn s¶n xuÊt xi m¨ng? C¸c tØnh n«ng nghiÖp s¶n xuÊt nhiÒu lóa, cßn gäi lµ c¸c tØnh lóa, l·nh ®¹o ®Òu kiªn quyÕt chèng kho¸n chui, chèng kho¸n s¶n phÈm, cßn H¶i Phßng lµ thµnh phè ®· d¸m c«ng khai chuyÓn toµn bé n«ng th«n ngo¹i thµnh sang kho¸n s¶n phÈm, lo¹i bá hoµn toµn kho¸n viÖc v× vËy Ban BÝ th quyÕt ®Þnh häp Héi nghÞ ë H¶i Phßng. Héi nghÞ häp tõ ngµy 3 ®Õn ngµy 7-1-1981, do ®ång chÝ Lª Thanh NghÞ, Thêng trùc Ban BÝ th chñ tr×. Héi nghÞ do Ban BÝ th triÖu tËp, nhng kh©u tæ chøc héi nghÞ giao cho Bé N«ng nghiÖp v× c¸c c¬ quan Trung ¬ng rÊt chó ý ®Õn Héi nghÞ nµy. §©y lµ lÇn ®Çu tiªn s¸ng kiÕn cña quÇn chóng tõng bÞ cÊm kþ nhiÒu n¨m, cuèi cïng ®îc §¶ng c«ng nhËn lµ nh©n tè míi. C¸c ®oµn ®Õn Héi nghÞ phÇn lín sè ®¹i biÓu vît quy ®Þnh, cã nhiÒu c¸n bé khoa häc, c¸n bé qu¶n lý, chuyªn gia ®Çu ngµnh. Thµnh phè H¶i Phßng ph¶i huy ®éng nhµ kh¸ch cña c¸c c¬ quan míi ®ñ chç cho kh¸ch. Ngoµi c¸c ®oµn tØnh, thµnh phè cßn cã 121 ®oµn cña huyÖn, 16 ®oµn cña x·. Tríc giê khai m¹c Héi nghÞ ®· cã lêi ®ån vÒ tham luËn cña ®oµn tØnh H¶i Hng (nay lµ hai tØnh H¶i D¬ng vµ Hng Yªn) ®îc viÕt rÊt c«ng phu,
599 cã ý kiÕn ®ãng gãp cña mét sè chuyªn viªn tÇm cì, hoµn toµn b¸c bá kho¸n s¶n phÈm, l¹i cßn dù ®o¸n tham luËn nµy cã thÓ thuyÕt phôc ®îc nh÷ng ®¹i biÓu ®ang cßn ë "ng· ba ®êng", lµm nghiªng c¸n c©n vÒ phÝa kho¸n viÖc, l¹i cßn ®Æt møc phÊn ®Êu, nÕu kh«ng ng¨n c¶n ®îc mét chØ thÞ ñng hé kho¸n s¶n phÈm ra ®êi th× còng lµm cho chØ thÞ Êy h¹n chÕ tèi ®a cã lîi cho kho¸n s¶n phÈm. Theo dâi c¸c tham luËn t¹i Héi nghÞ, thÊy râ phÝa nµo còng quyÕt t©m x©y dùng chñ nghÜa x· héi ë n«ng th«n, còng tha thiÕt mong muèn n«ng d©n mau tho¸t khái nghÌo khæ, chØ kh¸c nhau ë h×nh thøc kho¸n. Kho¸n hé ®· ®îc nh¾c ®Õn t¹i héi trêng, cã ®¹i biÓu sî kho¸n hé tá ra th¾c m¾c, kho¸n s¶n phÈm tíi ngêi lao ®éng l¹i nãi gia ®×nh cïng lµm, thÕ th× cã ph¶i lµ mét thø kho¸n hé kh«ng? N«ng d©n ë ®©u còng mª kho¸n hé nhng t¹i héi nghÞ kh«ng nh÷ng kho¸n hé lÐp vÕ, "thÊp cæ bÐ häng" mµ nãi ®Õn kho¸n hé t¹i héi trêng chØ theo híng nªu cao c¶nh gi¸c ®Ó ®õng hiÓu lÇm kho¸n s¶n phÈm l¹i lµ mÇm mèng cña kho¸n hé. §Õn giê nghØ, ra ngoµi héi trêng th× t×nh h×nh l¹i kh¸c, mäi ngêi bµn s«i næi vÒ kho¸n hé. N«ng d©n VÜnh Phó tõng lµm kho¸n hé, mét sè n¬i chui ®· kho¸n hé th× nay cã dÞp so s¸nh kho¸n hé h¬n kho¸n s¶n phÈm. Kho¸n hé, n«ng d©n ®îc "cëi trãi" hoµn toµn, cßn kho¸n s¶n phÈm míi chØ lµ níi láng phÇn nµo sîi "d©y trãi", tÊt nhiªn kho¸n s¶n phÈm còng lµ mét sù ®æi ®êi so víi kho¸n viÖc. Cã ®¹i biÓu cha hiÓu hÕt tÝnh chÊt phøc t¹p cña t×nh h×nh l¹i th¾c m¾c sao n«ng d©n kh«ng chuyÓn sang kho¸n hé,
600 l¹i hµi lßng víi kho¸n s¶n phÈm. DiÔn biÕn ë Héi nghÞ cho thÊy tiÕng nãi thùc sù cña n«ng d©n rÊt khã cÊt lªn næi, kh¸t väng ch¸y báng cña n«ng d©n lµ kho¸n hé, nhng kh«ng cã mét ph¸t biÓu nµo d¸m c«ng khai tá ra nghiªng vÒ kho¸n hé, nhiÒu ®¹i biÓu thÝch kho¸n hé nhng bµi häc Kim Ngäc cßn ®ã. Héi nghÞ häp ®Õn ngµy thø ba, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ph¸t biÓu. §ång chÝ nãi ®Õn HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ n¨m 1954, ®Êt níc t¹m thêi bÞ chia c¾t lµm hai miÒn, miÒn Nam thuéc chÝnh quyÒn Mü - DiÖm, hai bªn sÏ hiÖp th¬ng, tiÕn tíi tæng tuyÓn cö. Ta t«n träng HiÖp ®Þnh, ta ch«n sóng, ®¹n, ta ®Êu tranh chÝnh trÞ nhng bän Mü - DiÖm ®· ph¶n béi HiÖp ®Þnh khi cßn cha r¸o mùc. Chóng tæ chøc tè céng, truy lïng ®¶ng viªn, c¸n bé, giÕt h¹i nh÷ng ngêi kh¸ng chiÕn cò. QuÇn chóng, ®¶ng viªn c¬ së ®ßi moi sóng ®¹n, ®ßi ph¶i ®Ó quÇn chóng tù vÖ b»ng mäi thø vò khÝ cã trong tay, nhng ta vÉn ra søc t«n träng HiÖp ®Þnh, kh«ng d¸m kÕt hîp ®Êu tranh vò trang; suèt mÊy n¨m (tõ 1955 - 1958), quÇn chóng, ®¶ng viªn c¬ së vÉn chØ ®Êu tranh chÝnh trÞ vµ chÞu ®ùng tæn thÊt x¬ng m¸u nÆng nÒ. C¸c ®¹i biÓu håi hép l¾ng nghe ®ång chÝ nãi ®Õn bao hy sinh to lín, ®¸ng lÏ cã thÓ tr¸nh hoÆc h¹n chÕ ®Õn møc tèi ®a nÕu l·nh ®¹o b¸m s¸t c¬ së, gÇn d©n, chÞu nghe d©n, n¾m b¾t ®îc nguyÖn väng chÝnh ®¸ng cña nh©n d©n vµ ®¶ng viªn c¬ së. ChuyÓn sang kho¸n chui, kho¸n s¶n phÈm, ®ång chÝ nãi ®Õn viÖc ta ¸p ®Æt kho¸n viÖc, b¾t buéc c¸c hîp t¸c x· n«ng nghiÖp ph¶i lµm theo dï n«ng d©n kh«ng muèn lµm. N«ng d©n kh«ng chÊp nhËn kho¸n viÖc,
601 chØ lµm chiÕu lÖ, ta cho lµ n«ng d©n cha tiÕp thu c¸i míi vµ kÐo dµi nhiÒu n¨m vÉn kh«ng quan t©m ®Õn nguyÖn väng chÝnh ®¸ng cña n«ng d©n. D©n ®ãi, cuèi cïng ph¶i tù t×m c¸ch lµm ¨n no c¬m, ¸o Êm, ta l¹i cÊm, b¾t quay vÒ víi kho¸n viÖc nªn d©n ®µnh cam chÞu. §ång chÝ ®Æt vÊn ®Ò t¹i sao s¶n xuÊt trong c¸c hîp t¸c x· n«ng nghiÖp l¹i tr× trÖ bÕ t¾c, cã nhiÒu tiªu cùc. M©u thuÉn g× ®©y ? T×m hiÓu ë mét sè hîp t¸c x·, ®ång chÝ thÊy cã nhiÒu nguyªn nh©n, nhng tríc hÕt gi¸ trÞ ngµy c«ng qu¸ thÊp, thu nhËp cña x· viªn kh«ng ®ñ sèng ë møc tèi thiÓu, thiÕu ¨n quanh n¨m kh«ng b¶o ®¶m t¸i s¶n xuÊt søc lao ®éng, kho¸n viÖc cã u ®iÓm nhng còng béc lé nhiÒu nhîc ®iÓm, kh«ng g¾n lao ®éng s¶n xuÊt víi s¶n phÈm cuèi cïng, chØ ra søc ch¹y theo c«ng ®iÓm chø kh«ng nh»m vµo s¶n phÈm lµm ra. Mäi viÖc trong hîp t¸c x· ®Òu tÝnh thµnh c«ng ®iÓm, kÓ c¶ ®i häp, ®i dù líp tËp huÊn huyÖn, th¨m ®ång, ho¹t ®éng v¨n nghÖ, thÓ thao... ®Òu tÝnh c«ng ®iÓm ®Ó cuèi vô lóa chia thãc, ngêi nhiÒu c«ng ®iÓm nhiÒu thãc. C«ng ®iÓm lµ s¬ hë lín ë mçi hîp t¸c x· v× vËy rÊt phæ biÕn tÖ n¹n "th»ng cßng lµm, th»ng ngay ¨n". Thêi gian nµy nh¾c ®Õn ba lîi Ých ®Òu ®Æt lîi Ých Nhµ níc vµ tËp thÓ lªn trªn råi míi ®Õn lîi Ých ngêi lao ®éng. T¹i Héi nghÞ, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®Ò nghÞ ngîc l¹i, ph¶i u tiªn ®Æt lîi Ých ngêi lao ®éng lªn ®Çu råi míi ®Õn tËp thÓ vµ Nhµ níc. Kho¸n míi, kho¸n s¶n phÈm tõ trong quÇn chóng n«ng d©n mµ ra, ®· gi¶i ®¸p mét phÇn ®ßi hái vÒ m©u thuÉn nãi trªn. Kho¸n s¶n phÈm kh«ng nh÷ng mang l¹i lîi Ých cho Nhµ níc vµ tËp thÓ mµ ngêi lao
602 ®éng còng ®ñ ¨n vµ thõa ¨n. Kho¸n s¶n phÈm ®· thµnh phong trµo quÇn chóng, ng¨n cÊm kh«ng ®îc, cã n¬i mÊt thÎ ®¶ng viªn vÉn kho¸n s¶n phÈm. L·nh ®¹o ph¶i suy nghÜ ®· lµ nguyÖn väng cña quÇn chóng, l·nh ®¹o ph¶i tiÕp thu, kh«ng nªn chèng l¹i. §ång chÝ lu ý Héi nghÞ ph¶i t«n träng quyÒn kinh tÕ cña n«ng d©n, cã quyÒn kinh doanh lîi cho c¶ ba lîi Ých, ®õng trãi n«ng d©n ®Õn nçi kh«ng cùa ®îc. C«ng - n«ng lµ chç dùa v÷ng ch¾c cña §¶ng vµ Nhµ níc t¹i sao l¹i trãi chç dùa cña m×nh. Kho¸n míi, khÝ thÕ cña quÇn chóng s«i næi, c¸ch m¹ng, khÝ thÕ Êy chØ l·nh ®¹o t tëng ®¬n thuÇn kh«ng lªn ®îc ®©u mµ ph¶i thêng xuyªn kÕt hîp víi c¶i thiÖn vËt chÊt, n©ng cao ®êi sèng nh tõ khi cã kho¸n s¶n phÈm th× d©n míi vui. §ång chÝ chØ râ do ta xa d©n, kh«ng chÞu nghe d©n, kh«ng lµm theo d©n, hiÖn nay nhiÒu hîp t¸c x· thiÕu ¨n, cã nh÷ng n¬i ®ãi trÇm träng ta vÉn b¾t chØ ®îc lµm kho¸n viÖc, trong khi ë ®©u thùc hiÖn kho¸n s¶n phÈm ®Òu t¨ng thu nhËp, gi¶i quyÕt ®îc n¹n ®ãi. Nh¾c ®Õn kho¸n s¶n phÈm cßn bÞ hiÓu sai trong mét sè c¸n bé, ®ång chÝ nãi, kho¸n s¶n phÈm lµm tan r· hîp t¸c x·, nÕu vËy th× trêi sËp, kho¸n s¶n phÈm kh«ng ®a n«ng th«n lªn chñ nghÜa x· héi, nÕu vËy th× trêi sËp. MÊy lÇn ®ång chÝ nhÊn m¹nh ®Õn ch÷ "trêi sËp" ®Ó kh¼ng ®Þnh m¹nh mÏ, døt kho¸t kho¸n s¶n phÈm lµ ®óng ®¾n, hîp lßng ngêi. Nãi vo, kh«ng mét tê giÊy trªn tay vµ chØ trong kho¶ng nöa giê nhng ®ång chÝ ®· nãi ®Õn tÊt c¶ c¸c vÊn ®Ò, tõ miÒn Nam tríc ®ång khëi n¨m 1960 ®Õn kho¸n chui,
603 kho¸n lóa n¨m 1980, hai thêi kú chiÕn tranh vµ hßa b×nh nhng nguyªn nh©n hµng ®Çu g©y ra tæn thÊt hÕt søc lín lao vÉn chØ lµ mét, ®ã lµ: l·nh ®¹o quan liªu, xa d©n, xa c¬ së, rÊt chñ quan, kh«ng chÞu l¾ng nghe d©n, ®· quen tõ trªn ¸p ®Æt chñ tr¬ng, mÖnh lÖnh xa rêi cuéc sèng. Tõ l©u, nhiÒu c¸n bé, ®¶ng viªn vÉn b¨n kho¨n, lo l¾ng vÒ t×nh tr¹ng l·nh ®¹o kh«ng vÒ xãm, Êp tiÕp xóc víi n«ng d©n, hiÓu biÕt vÒ n«ng nghiÖp, n«ng th«n, n«ng d©n rÊt h¹n chÕ, chØ dùa vµo tham mu vµ tham mu còng rÊt quan liªu, kh«ng chÞu nghe ý kiÕn ngîc chiÒu. Ph¸t biÓu cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ng¾n gän nhng ®· nªu bËt vÊn ®Ò cèt lâi nhÊt: L·nh ®¹o quan liªu ®· gãp phÇn lµm cho nh©n d©n chÞu ®ùng ®au khæ qu¸ l©u. Quan liªu biÓu hiÖn rÊt cô thÓ t¹i Héi nghÞ nµy, kho¸n viÖc vÉn tån t¹i v÷ng ch¾c víi kho¸n s¶n phÈm, cßn kho¸n hé lµ m¬ íc, lµ kh¸t väng ch¸y báng cña n«ng d©n th× l¹i cÊm kþ. KÕt thóc bµi ph¸t biÓu, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®Ò nghÞ ®¹i biÓu nµo cã ý kiÕn kh¸c th× lªn tiÕng, ®©y lµ diÔn ®µn tù do, nÕu cÇn th× tranh luËn. C¸i míi kh«ng dÔ chÊp nhËn cÇn th¼ng th¾n trao ®æi. §ång chÝ nh¾c ®Õn NghÞ quyÕt 15 n¨m 1959, ®· cøu c¸ch m¹ng miÒn Nam khái cuéc ®µn ¸p ®Ém m¸u cña ®Þch tëng kh«ng cßn gîng dËy næi. Tríc khi cã NghÞ quyÕt 15 còng bµn ®i, tÝnh l¹i, cä s¸t ý kiÕn suèt mÊy n¨m. Còng nh t¹i Héi nghÞ nµy, mét chØ thÞ cña Ban BÝ th hiÖn ®ang so¹n th¶o sÏ ra ®êi, néi dung chØ thÞ nh thÕ nµo tïy thuéc vµo quan ®iÓm tr×nh bµy cña chóng ta. Kh«ng cã ®¹i biÓu nµo ph¸t biÓu ý kiÕn ngoµi tiÕng vç tay kh«ng ngít hoan nghªnh bµi ph¸t biÓu cña ®ång chÝ.
604 §µi Ph¸t thanh H¶i Phßng ®· ghi b¨ng ý kiÕn ph¸t biÓu cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, mét sè ®¹i biÓu xin b¨ng ®em vÒ ®Þa ph¬ng, còng cã trëng ®oµn kh«ng cho ®oµn viªn mang b¨ng vÒ v× l·nh ®¹o tØnh vÉn chèng kho¸n s¶n phÈm. H¶i Hng lµ tØnh gi¸p ranh víi H¶i Phßng, l·nh ®¹o H¶i Hng tõng tuyªn bè sÏ dùng hµng rµo ng¨n kh«ng cho kho¸n s¶n phÈm tõ H¶i Phßng trµn sang sau khi H¶i Phßng lµ ®Þa ph¬ng duy nhÊt d¸m c«ng khai ra nghÞ quyÕt vµ chuyÓn toµn bé n«ng th«n ngo¹i thµnh sang kho¸n s¶n phÈm. Tríc bµi ph¸t biÓu ®Çy søc thuyÕt phôc cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, trëng ®oµn H¶i Hng ®Ò nghÞ víi l·nh ®¹o tØnh cã nªn ®äc tham luËn cña tØnh t¹i Héi nghÞ kh«ng. L·nh ®¹o tØnh tr¶ lêi: "Ph¶i gi÷ v÷ng lËp trêng". Tham luËn cña ®oµn H¶i Hng tËp trung phª ph¸n kho¸n s¶n phÈm ®ang ph¸ ho¹i phong trµo hîp t¸c ho¸ n«ng nghiÖp, kh«ng thÓ v× lîi Ých tríc m¾t mµ lµm tan r· c¬ së cña chñ nghÜa x· héi ë n«ng th«n. Tham luËn ®· dµnh mét ®o¹n lªn ¸n b¸o chÝ ®· ®øng vÒ phÝa kho¸n s¶n phÈm, lµm cho tr¾ng ®en lÉn lén, n«ng d©n kh«ng ph©n biÖt ®©u lµ chÝnh, ®©u lµ tµ. Bé trëng Bé N«ng nghiÖp NguyÔn Ngäc Tr×u ®· gãp ý kiÕn vÒ bµi ph¸t biÓu cña ®¹i biÓu tØnh H¶i Hng, «ng nãi diÔn biÕn cña Héi nghÞ chøng minh ®¹i ®a sè ®¹i biÓu c«ng nhËn kho¸n s¶n phÈm th× ®êi sèng ®îc c¶i thiÖn, b¸o chÝ ®· tuyªn truyÒn híng dÉn n«ng d©n lµm theo kho¸n s¶n phÈm, kh«ng cã sai sãt nh ®¹i biÓu cña tØnh H¶i Hng ®· hiÓu lÇm. Héi nghÞ gÇn ®Õn ngµy kÕt thóc, vÉn tëng kh«ng cßn
605 khã kh¨n nµo n÷a, nhng bçng l¹i cã lùc c¶n: mét vÞ l·nh ®¹o cho lµ s¶n lîng thu ho¹ch trªn ®ång ruéng lµ kÕt qu¶ c«ng søc chung cña tËp thÓ hîp t¸c x· vµ cña ngêi nhËn kho¸n s¶n phÈm, do ®ã phÇn s¶n lîng vît møc kho¸n còng ph¶i cã mét tû lÖ ®a vµo quü ¨n chia chung cña hîp t¸c x· chø kh«ng thÓ ®Ó ngêi nhËn kho¸n hëng tÊt c¶. Lóc nµy ®ang chuÈn bÞ ®Õn bµi ph¸t biÓu cña ®ång chÝ Lª Thanh NghÞ kÕt luËn, Héi nghÞ rÊt mõng lµ mÊy chuyªn viªn ®· ®Ò nghÞ kh«ng chÊp nhËn ý kiÕn ®ã v× phÇn c«ng søc cña tËp thÓ ®· thÓ hiÖn ë møc kho¸n (tøc lµ s¶n lîng mµ ngêi nhËn kho¸n ph¶i nép cho hîp t¸c x·), nÕu s¶n lîng vît møc kho¸n còng l¹i chia mét phÇn cho tËp thÓ th× võa kh«ng hîp lý, võa gi¶m m¹nh t¸c dông khuyÕn khÝch cña c¬ chÕ kho¸n s¶n phÈm. NÕu lµm nh vËy trong thùc chÊt kh«ng cßn lµ kho¸n s¶n phÈm n÷a vµ Héi nghÞ H¶i Phßng sÏ kh«ng thµnh c«ng nh ®· ®¸nh gi¸. §ång chÝ Lª Thanh NghÞ kÕt luËn Héi nghÞ ®· rót ra bµi häc quý gi¸ qua lêi Chñ tÞch Hå ChÝ Minh c¨n dÆn l·nh ®¹o c¸c cÊp (trong t¸c phÈm Söa ®æi lèi lµm viÖc): "BÊt kú ngêi l·nh ®¹o nµo, nÕu kh«ng häc tËp næi nh÷ng viÖc thiÕt thùc, nh÷ng ngêi thiÕt thùc vµ nh÷ng bé phËn thiÕt thùc cña cÊp díi, ®Ó rót ra kinh nghiÖm, th× nhÊt ®Þnh kh«ng biÕt chØ ®¹o chung cho tÊt c¶ c¸c bé phËn" 1 . §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· thùc hiÖn ®Õn n¬i, ®Õn chèn lêi c¨n dÆn trªn cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, trong khi _______________ 1. Hå ChÝ Minh: Toµn tËp, Nxb. ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 2011, t.5, tr. 329.
606 nhiÒu c¬ quan Trung ¬ng lªn ¸n d÷ déi kho¸n chui, ®ßi th¼ng tay trõng trÞ kho¸n chui th× ®ång chÝ t×m vÒ n¬i kho¸n chui vµ sím coi kho¸n chui lµ sù s¸ng t¹o cña n«ng d©n, kh«ng thÓ bÞ vïi dËp. C«ng lao cña n«ng d©n rÊt lín, trong kh¸ng chiÕn 30 n¨m ®· rÊt næi bËt vµ trong hoµ b×nh x©y dùng khi c¬ chÕ tËp trung quan liªu triÖt tiªu mäi s¸ng t¹o, n«ng d©n vµ ®¶ng viªn c¬ së ®· gan gãc v« cïng, b¶n lÜnh v« cïng tríc lùc c¶n l¹i lµ nh÷ng ngêi l·nh ®¹o m×nh, ®· "chui" tõ nhiÒu n¨m ®Ó cuèi cïng më ra lèi tho¸t cho nÒn kinh tÕ níc ta khái suy sôp. Kho¸n s¶n phÈm trong n«ng nghiÖp ®· më "®ét ph¸ khÈu" vµo thµnh tr× quan liªu bao cÊp vµ b¸o hiÖu c«ng cuéc ®æi míi ®· trong tÇm tay. ChØ mÊy ngµy sau Héi nghÞ H¶i Phßng, ngµy 31-1- 1981, ChØ thÞ 100 "VÒ c¶i tiÕn c«ng t¸c kho¸n, më réng "kho¸n s¶n phÈm ®Õn nhãm lao ®éng vµ ngêi lao ®éng" trong Hîp t¸c x· n«ng nghiÖp" cña Ban BÝ th ra ®êi, chÝnh thøc c«ng nhËn kho¸n s¶n phÈm lµ hîp ph¸p. §©y lµ th¾ng lîi cña n«ng d©n "kho¸n chui" bao nhiªu n¨m míi giµnh ®îc quyÒn lµm ¨n nh mong muèn. Dï sao còng míi lµ th¾ng lîi bíc ®Çu v× kho¸n viÖc vÉn cßn, mong mái rÊt thiÕt tha cña n«ng d©n lµ lo¹i bá kho¸n viÖc vÉn cha ®îc ®¸p øng, cßn kho¸n hé vÉn bÞ thµnh kiÕn rÊt nÆng nÒ cho nªn ChØ thÞ 100 vÉn ph¶i viÕt lµ: "më réng kho¸n s¶n phÈm ®Õn nhãm vµ ®Õn ngêi lao ®éng". Nh÷ng ngêi ®Ò xuÊt c¸c côm tõ trong ChØ thÞ 100 cã dông ý "l¸ch vÒ ch÷ nghÜa" v× mét hé cã mÊy ngêi lao ®éng cã thÓ ®îc coi lµ "nhãm lao ®éng" vµ ngêi lao ®éng cã thÓ lµ hé ®éc th©n,
607 ®ã lµ c¸ch xö lý linh ho¹t ®Ó cã thÓ ban hµnh ®îc v¨n b¶n khi cha t¹o ®îc sù nhÊt trÝ ngay trong c¬ quan l·nh ®¹o. Lµ ngêi tham gia so¹n th¶o ChØ thÞ 100, khã kh¨n v« cïng ®èi víi ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ m« h×nh chØ "kho¸n ®Õn ngêi lao ®éng" mµ ®ång chÝ rÊt t©m ®¾c l¹i ph¶i thªm "kho¸n ®Õn nhãm lao ®éng". Kho¸n ®Õn nhãm, chç dùa hîp ph¸p ®Ó trë vÒ víi t×nh tr¹ng "cha chung kh«ng ai khãc" vµ vÉn ph©n phèi theo c«ng ®iÓm, kho¸n viÖc vÉn cßn th× sím muén rÊt khã duy tr× kho¸n s¶n phÈm. C¸i míi cha ®îc chÊp thuËn, c¸i cò cha dÔ rót lui, trong l·nh ®¹o cßn sî kho¸n hé nªn ®ång chÝ ®µnh b¶o lu ý kiÕn nh ®· viÕt trong Håi ký: ... Cuèi cïng t«i tháa hiÖp ®Ó cho ChØ thÞ 100 ra ®îc lµ thµnh c«ng. §óng nh ngêi xa ®· nãi "v¹n sù khëi ®Çu nan" tøc lµ mäi viÖc lóc ®Çu ®Òu khã, kh«ng thÓ ®ßi hái ®óng hoµn toµn1 . ChØ thÞ 100 lÉn lén gi÷a c¸i cò víi c¸i míi, quan ®iÓm phÝa nµo còng cã chç ®óng trong ChØ thÞ, v× vËy hiÓu biÕt vÒ kho¸n s¶n phÈm cña c¸c c¸n bé cßn ë møc ®é kh¸c nhau. Kh«ng Ýt c¸n bé vÉn cho kho¸n s¶n phÈm lµ "ch÷a ch¸y", lµ "nhÊt thêi", l¬ng thùc bít khã kh¨n lµ kho¸n s¶n phÈm kÕt thóc "vai trß lÞch sö". Nh÷ng c¸n bé l·nh ®¹o vÉn chèng kho¸n s¶n phÈm, t×m mäi c¸ch ®¸nh gi¸ thÊp kho¸n s¶n phÈm, nh vËy ¶nh hëng ®Õn tinh thÇn h¨ng h¸i s¶n xuÊt cña x· viªn, ®¶ng viªn ë c¸c hîp t¸c x·. §¶ng ®· thÊy nh÷ng lÖch l¹c cÇn ph¶i sím kh¾c phôc vµ sau vô §«ng Xu©n, vô lóa ®Çu tiªn sau khi cã ChØ thÞ _______________ 1. Xem Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng, S®d, tr.298.
608 100, ChÝnh phñ tæ chøc héi nghÞ s¬ kÕt c«ng t¸c kho¸n s¶n phÈm t¹i Hµ Nam Ninh (nay lµ c¸c tØnh Hµ Nam, Ninh B×nh vµ Nam §Þnh) vµo cuèi th¸ng 8-1981, ®Ó kh¼ng ®Þnh l¹i tÝnh ®óng ®¾n vµ khoa häc cña kho¸n s¶n phÈm vµ më réng ra tÊt c¶ c¸c hîp t¸c x· vµ tËp ®oµn s¶n xuÊt ë miÒn Nam. Mét vô lóa béi thu ë hÇu hÕt hîp t¸c x· lµm theo kho¸n s¶n phÈm. Héi nghÞ nh mét cuéc mõng c«ng rÊt hiÕm thÊy sau nh÷ng n¨m bao cÊp khñng ho¶ng l¬ng thùc triÒn miªn. §¹i biÓu tØnh NghÖ TÜnh kÓ l¹i víi Thñ tíng vµ toµn thÓ Héi nghÞ kh«ng khÝ tÕt §oan Ngä mïng 5 th¸ng 5 n¨m nay võa tho¶i m¸i vÒ tinh thÇn, võa phong phó vÒ vËt chÊt vµ ®Ò ®¹t nguyÖn väng thiÕt tha cña d©n NghÖ TÜnh nhsau: h»ng n¨m, tÕt §oan Ngä bµ con nghÜ tíi «ng bµ, «ng v¶i vµ nh÷ng ngêi ®· mang l¹i may m¾n, h¹nh phóc cho m×nh. Riªng n¨m nay bµ con coi ngêi ®· nghÜ ra kho¸n míi nµy lµ mét «ng thÇn n«ng vµ rÊt mong biÕt ai ®· nghÜ ra kho¸n s¶n phÈm nÕu cßn sèng th× bµ con TÕt, ®· chÕt th× bµ con giç. Toµn thÓ Héi nghÞ vç tay håi l©u nhiÖt liÖt hoan nghªnh ®Ò nghÞ cña ®¹i biÓu NghÖ TÜnh. §¹i biÓu thµnh phè Hå ChÝ Minh ®· tr×nh bµy tõng bíc chuyÓn tõ kho¸n viÖc sang kho¸n s¶n phÈm. Theo dâi ®µi vµ b¸o chÝ thÊy n«ng th«n miÒn B¾c ®ang thùc hiÖn kho¸n s¶n phÈm rÊt cã hiÖu qu¶. Thµnh ñy chñ tr¬ng lµm thö mÆc dï c¸c c¬ quan Trung ¬ng vµ mét vµi c¸ nh©n t×m mäi c¸ch ng¨n c¶n, thËm chÝ cßn hï däa "kho¸n s¶n phÈm sÏ ®a phong trµo lµm ¨n tËp thÓ tíi chç tan
609 r·". Thµnh ñy kiªn quyÕt lµm thö kho¸n s¶n phÈm v× ë ngo¹i thµnh ®· cã mÊy n¬i kho¸n chui, n«ng d©n nghe ®µi, ®äc b¸o rÊt ham kho¸n s¶n phÈm, kh«ng chØ ®¹o kÞp thêi, quÇn chóng còng bung ra. Mçi huyÖn ngo¹i thµnh ®Òu cã ®iÓm lµm thö vµ qua mét vô ®Çu kÕt qu¶ ®¹t trªn c¶ sù mong ®îi, n¨ng suÊt lóa, rau ®Òu h¬n h¼n khi cßn kho¸n viÖc, nhiÒu trung n«ng tÝnh to¸n thÊy kho¸n s¶n phÈm th× hä cã thÓ ®i vµo lµm ¨n tËp thÓ, n«ng d©n ë nhiÒu tËp ®oµn s¶n xuÊt ®· tan r· thêi ph¶i lµm kho¸n viÖc, ®· tù ®éng kÐo nhau tíi ñy ban nh©n d©n x· xin trë l¹i lµm ¨n tËp thÓ theo kho¸n s¶n phÈm. ChØ míi lµm thö mét vô mµ kho¸n s¶n phÈm ®· cã søc thu hót n«ng d©n c¸ thÓ kh¸ m¹nh mÏ, nhiÒu ngêi gäi kho¸n míi lµ "c©y ®òa thÇn". Nh÷ng ý kiÕn cña ®oµn thµnh phè Hå ChÝ Minh vµ cña mÊy ®oµn kh¸c n÷a vÒ nh÷ng hµnh ®éng chèng kho¸n s¶n phÈm cña mét sè c¸n bé cã chøc, cã quyÒn ®· chøng minh cuéc ®Êu tranh gi÷a c¸i cò vµ c¸i míi, gi÷a hai h×nh thøc kho¸n vÉn cßn gay g¾t, quyÕt liÖt mÆc dï ®· cã ChØ thÞ 100. §îc mïa thªm lóa, thªm lîn l¹i lµm cho mét sè ngêi hèt ho¶ng tëng mÊt chñ nghÜa x· héi ®Õn n¬i. Ngêi ta lín tiÕng "kh¸t níc l¹i uèng thuèc ®éc", cã nghÜa lµ ®· ®ãi l¹i lao vµo kho¸n s¶n phÈm, kho¸n hé, ngêi ta gieo r¾c hoµi nghi, ch¸n n¶n trong ®«ng ®¶o x· viªn vµ ®¶ng viªn c¬ së. Trong cuéc sèng l©u nay næi lªn hai lo¹i c¸n bé ngµy cµng kh«ng lÉn lén ®îc vµ tíi phong trµo kho¸n s¶n phÈm, kho¸n chui th× râ tõng gãc c¹nh; cïng thËn träng chÝn ch¾n nhng mét bªn rÊt thô ®éng, cè thñ gÇn nh th©m c¨n cè ®Õ ®· thµnh tËt, ®Æt trong khu«n
610 mÉu nµo th× cam chÞu bã cøng trong khu«n mÉu ®ã, ®· ®ñng ®µ ®ñng ®Ønh gi÷a c¶nh níc s«i löa báng, b÷a ®ãi, b÷a no cña quÇn chóng l¹i cßn t« vÏ lµ "trÇm tÜnh, cã tÝnh nguyªn t¾c kh«ng chao ®¶o theo ®u«i quÇn chóng". Cßn mét bªn còng thËn träng, chÝn ch¾n nhng rÊt n¨ng ®éng, d¸m chÞu tr¸ch nhiÖm tríc §¶ng vµ quÇn chóng, ch¼ng sî liªn lôy ®Õn b¶n th©n, treo c¸c thø téi nÆng nhÊt trªn ®Çu còng vÉn l·nh ®¹o quÇn chóng "kho¸n chui". Víi suy nghÜ vÒ tr¸ch nhiÖm l·nh ®¹o n«ng nghiÖp cña m×nh thÊy ®Êt níc n¬i nµo còng ®ãi nghÌo, vùa lóa lín nhÊt níc lµ ®ång b»ng s«ng Cöu Long còng thiÕu g¹o, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng nhí l¹i kinh nghiÖm còng lµ bµi häc cèt tö: "Thùc tiÔn lµ tiªu chuÈn ch©n lý", ®i xuèng thùc tÕ, ®i s©u b¸m d©n, nghe d©n, v× d©n còng lµ nh÷ng ngêi thµy, d©n lµ nguån trÝ tuÖ, lµ kho s¸ng kiÕn cña §¶ng vµ Nhµ níc. Kho¸n chui tõ ®©u mµ ra, nÕu chê trªn th× ®Õn bao giê míi nghÜ ra næi mét c¸ch lµm ¨n mang l¹i hiÖu qu¶ kinh tÕ cao nh vËy, l·nh ®¹o ph¶i sèng trong d©n, ph¸t hiÖn vµ tæng kÕt sù s¸ng t¹o cña d©n thµnh nh÷ng chñ tr¬ng, chÝnh s¸ch cña §¶ng vµ Nhµ níc.
611 NH÷NG Kû NIÖM S¢U S¾C KHI GÆP ANH N¡M C¤NG Hå V¨n §iÒu * Trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng c¸ch m¹ng, ®Æc biÖt lµ trong thêi kú kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, t«i cã rÊt nhiÒu kû niÖm vÒ anh N¨m C«ng. Trong ®ã, cã nh÷ng kû niÖm rÊt s©u s¾c ®· kh¾c s©u vµo trong ký øc, mµ ®Õn b©y giê t«i vÉn kh«ng thÓ nµo quªn ®îc, ®ã lµ nh÷ng lÇn ®îc gÆp anh N¨m C«ng vµo nh÷ng n¨m 1973 - 1974. Kû niÖm ®Çu tiªn ®ã lµ vµo th¸ng 6-1973, t«i nhËn ®îc giÊy mêi cña V¨n phßng Khu ñy 5 ®Õn lµm viÖc víi l·nh ®¹o. BÊy giê, b¶n th©n t«i võa mõng l¹i võa lo. Mõng lµ ®îc gÆp c¸c ®ång chÝ l·nh ®¹o, lo lµ sÏ lµm viÖc g× ®©y? MÆc dï tríc khi ®i, t«i ®· chuÈn bÞ kh¸ chu ®¸o, kÓ c¶ néi dung vµ tinh thÇn lµm viÖc. Tõ Phíc S¬n ®Õn c¬ quan Khu ñy 5 ph¶i ®i h¬n mét ngµy ®êng, ®êng dèc cheo leo, khã ®i, do ®ã ®ªm h«m Êy, t«i ph¶i ngñ l¹i th«n Xµ Ca, x· Trµ Pui (nay thuéc huyÖn _______________ * Nguyªn BÝ th HuyÖn ñy Phíc S¬n, nguyªn ñy viªn Ban Thêng vô, nguyªn Chñ nhiÖm ñy ban KiÓm tra TØnh ñy Qu¶ng Nam.
612 B¾c Trµ My) ®Õn s¸ng h«m sau giao liªn míi ®a t«i vÒ V¨n phßng Khu ñy. Lóc nµy, kho¶ng 7 giê 30 phót vµ ®ã còng lµ n¬i t«i sÏ gÆp vµ lµm viÖc víi l·nh ®¹o Khu ñy 5. Nhµ cña V¨n phßng Khu ñy ®îc lµm díi hÇm, m¸i nhµ lîp b»ng l¸ cä, bµn lµm viÖc ®îc lµm b»ng c©y lå « chÎ nhá, hai hµng ghÕ ngåi ®îc lµm b»ng c©y rõng rÊt méc m¹c. ë ®©y, t«i ngåi uèng níc vµ chê kho¶ng 30 phót, ®óng 8 giê, t«i thÊy ba ngêi xuÊt hiÖn vµo phßng lµm viÖc, t«i ®øng dËy b¾t tay chµo ba anh mµ trong lßng sao cø c¶m thÊy håi hép. Mét anh ®i gi÷a mêi chóng t«i ngåi xuèng vµ giíi thiÖu víi chóng t«i: "§©y lµ anh N¨m C«ng, ñy viªn Trung ¬ng §¶ng, BÝ th Khu ñy 5". Tham gia buæi lµm viÖc cã anh Phan §Êu, Phã V¨n phßng Khu ñy vµ mét anh c¸n bé tæ chøc t«i kh«ng nhí râ tªn. Sau ®ã, anh Phan §Êu giíi thiÖu anh Vâ V¨n §oµn, Phã BÝ th TØnh ñy Qu¶ng Nam, BÝ th Ban C¸n sù Nam Trµ vµ giíi thiÖu tªn t«i (Hå V¨n §iÒu) lµ ñy viªn Thêng vô Ban C¸n sù Khu Nam Trµ, BÝ th HuyÖn ñy Phíc S¬n, lµ ngêi d©n téc thiÓu sè. Anh N¨m C«ng cêi vµ ®øng dËy b¾t tay t«i lÇn thø hai. Anh vç vai t«i vµ nãi: "§ång chÝ trÎ l¾m, l¹i tr¾ng nh con Kinh vËy". C¶ phßng lµm viÖc ai còng cêi, nghe anh N¨m C«ng nãi vµ cö chØ th©n t×nh Êy lµm t«i rÊt xóc ®éng. Anh N¨m C«ng mÆc bé quÇn ¸o bµ ba mµu x¸m b»ng v¶i p«lin, ch©n mang ®«i dÐp cao su, tay x¸ch chiÕc cÆp. Ngêi anh cao, ®Çu hãi, níc da h¬i ng¨m ng¨m vµ h¬i gÇy. Tríc giê lµm viÖc, anh hái t«i vÒ t×nh h×nh ®êi sèng
613 cña c¸n bé vµ nh©n d©n trong huyÖn, ®Æc biÖt lµ vïng bÞ ®Þch ®¸nh ph¸ ¸c liÖt. Anh nãi: B©y giê ta lµm viÖc nhØ? chóng ta sÏ lµm viÖc trong mét ngµy, néi dung gåm hai phÇn: - PhÇn thø nhÊt, c¸c ®ång chÝ sÏ b¸o c¸o t×nh h×nh vµ nhiÖm vô cña ®Þa ph¬ng. - PhÇn thø hai, chóng ta sÏ bµn chÝnh s¸ch lín cña Khu ñy 5. Anh N¨m giíi thiÖu t«i b¸o c¸o s¬ bé t×nh h×nh tríc. T«i ®øng dËy vµ b¸o c¸o víi anh t×nh h×nh ®Þch, t×nh h×nh s¶n xuÊt, ®êi sèng, tinh thÇn tham gia ®ãng gãp cña nh©n d©n vµ t×nh h×nh x©y dùng §¶ng, x©y dùng c¸c ®oµn thÓ, ®ång thêi nªu ra nh÷ng nhiÖm vô cña §¶ng bé trong thêi gian tíi. Anh N¨m ch¨m chó nghe t«i b¸o c¸o vµ ghi chÐp rÊt tØ mØ, cã lóc anh gËt ®Çu, cã lóc anh l¾c ®Çu. Khi t«i b¸o c¸o xong, anh hái thªm tõng chi tiÕt nhá mµ tríc hÕt lµ ®êi sèng, vÝ dô nh: "§ång bµo cã cßn ®ãi g¹o kh«ng?", "§ång bµo cã c¸i cuèc ®Ó khai hoang lµm lóa níc kh«ng?". C¸c c©u hái trªn t«i ph¶i tr¶ lêi cô thÓ tõng chi tiÕt, vµ anh nãi tiÕp: "§ãi g¹o bao nhiªu? §ãi muèi vïng nµo? Bao nhiªu bÕp? §ãi c¶ g¹o, s¾n, b¾p bao nhiªu? L¹t muèi vïng nµo? Bao nhiªu bÕp? Lý do g× mµ thiÕu muèi? §ång bµo ®ãi, l¹t muèi, thiÕu thuèc ch÷a bÖnh, ®ång bµo sÏ sèng nh thÕ nµo?". ThÊy anh cã vÎ rÊt buån, t«i l¹i ph¶i tr¶ lêi tiÕp lý do ®ång bµo ®ãi, ®au, l¹t muèi... Nhng ®ång bµo mét lßng mét d¹ tin §¶ng, tin B¸c Hå, ®oµn kÕt mét lßng, h¨ng h¸i
614 s¶n xuÊt, chiÕn ®Êu b¶o vÖ quª h¬ng (kh«ng cã mét ngêi nµo theo ®Þch). Anh nghe t«i b¸o c¸o bæ sung nh vËy vµ anh khen: "Nh vËy ®ång bµo tèt l¾m!". Lóc nµy, t«i thÊy trªn g¬ng mÆt anh biÓu hiÖn c¶m gi¸c vui vui vµ anh nãi tiÕp: "B©y giê ta bµn c«ng viÖc s¾p ®Õn". Anh tiÕp tôc triÓn khai chñ tr¬ng cña Khu ñy 5 vÒ viÖc x©y dùng Khu A gåm bèn tØnh: Qu¶ng Ng·i, Qu¶ng Nam, Qu¶ng §µ vµ Kon Tum. §©y lµ x©y dùng hËu ph¬ng trùc tiÕp cho Khu 5 vµ anh nãi: HiÖp ®Þnh vÒ kÕt thóc chiÕn tranh ë ViÖt Nam ®· ký kÕt t¹i Pari. Mü sÏ ph¶i rót qu©n vÒ níc, ngôy nhÊt ®Þnh sÏ thua. Chóng ta ph¶i m¹nh h¬n ®Þch th× míi ®¸nh th¾ng ®îc chóng. Do ®ã, chóng ta x©y dùng Khu A, tøc lµ x©y dùng hËu ph¬ng trùc tiÕp ë Khu 5, ph¶i m¹nh vÒ mäi mÆt, qu©n sù, chÝnh trÞ, kinh tÕ. Theo anh, tríc hÕt lµ x©y dùng kinh tÕ, muèn x©y dùng kinh tÕ ph¶i lo tiÕn hµnh quy ho¹ch ®Êt s¶n xuÊt lóa níc, lóa rÉy, quy ho¹ch giao th«ng (®êng « t« ®Ó chuÈn bÞ cho ®ång bµo ®Þnh canh, ®Þnh c). Anh còng gi¶i thÝch rÊt tØ mØ: §Þnh canh lµ ®éng viªn ®ång bµo khai hoang lµm ruéng, lµm nhµ, lµm thñy lîi, cÊy lóa ng¾n ngµy, gièng lóa cã n¨ng suÊt cao, dïng thuèc phßng, chèng s©u bÖnh. §ång bµo vÉn ph¸t rÉy, nhng chñ yÕu lµ rõng mµ ®ång bµo ®· ph¸t tríc ®©y ®Ó tØa b¾p, trång nhiÒu s¾n, h¹n chÕ ph¸ rõng giµ lµm n¬ng rÉy. Rõng giµ rÊt quý cÇn ph¶i gi÷ cho thËt tèt. Cßn ®Þnh c chuÈn bÞ cho ®ång bµo xuèng ë däc ®êng « t« theo quy ho¹ch ë ph¶i cã ®Êt, cã vên, cã níc uèng. VÊn ®Ò nµy s¾p ®Õn ph¶i cö
615 ®oµn c¸n bé khoa häc - kü thuËt t¨ng cêng cho mçi x· tõ 2 - 4 c¸n bé ®Ó cïng víi huyÖn híng dÉn nh©n d©n. Cßn Khu ñy sÏ thµnh lËp Binh ®oµn 773, trùc tiÕp x©y dùng kinh tÕ t¹i huyÖn Phíc S¬n do ®ång chÝ TrÇn Kiªn, ñy viªn Ban Thêng vô Khu ñy lµm T lÖnh. §oµn sÏ trùc tiÕp lµm t¹i Kh©m §øc, Níc Xa, Níc Dót, x©y dùng kinh tÕ ®Þnh canh, ®Þnh c nh»m c¶i thiÖn ®êi sèng cho ®ång bµo võa cã ¨n võa cã ®ãng gãp cho kh¸ng chiÕn, ®ång thêi lµm c¬ së cho sau nµy tiÕn lªn x©y dùng chñ nghÜa x· héi. Chóng ta thùc hiÖn tèt chñ tr¬ng trªn cña Khu ñy lµ thùc hiÖn tèt chÝnh s¸ch d©n téc cña §¶ng. VÒ c«ng t¸c x©y dùng §¶ng, anh N¨m C«ng rÊt quan t©m ®Õn c«ng t¸c tæ chøc vµ c¸n bé. §èi víi c«ng t¸c tæ chøc, anh N¨m nãi: "TËp trung x©y dùng chi bé ®¹t bèn tèt; chi bé gÇn d©n, ®¶ng viªn s¸t d©n ®Ó l·nh ®¹o, muèn vËy ®¶ng viªn vµ chi bé ph¶i m¹nh"... §Æc biÖt, anh quan t©m nhÊt lµ c«ng t¸c ®µo t¹o, båi dìng ®éi ngò c¸n bé c¶ tríc m¾t vµ l©u dµi cho x·, cho th«n. Mçi x·, mçi th«n ph¶i cã trêng, cã líp häc v¨n hãa cho c¸n bé, ®¶ng viªn, thanh niªn theo häc bæ tóc v¨n hãa. Anh chØ râ: "Cã häc v¨n hãa tèt th× míi cã c¸n bé trùc tiÕp l·nh ®¹o, híng dÉn cho nh©n d©n c¸ch lµm ¨n ®Êy". Anh N¨m C«ng lµ ngêi l·nh ®¹o cao nhÊt cña miÒn Trung vµ T©y Nguyªn trong thêi kú kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, c«ng viÖc h»ng ngµy rÊt bÒ bén vµ quan träng nhng anh vÉn dµnh trän thêi gian cña m×nh ®Ó lo cho tõng viÖc nhá cña miÒn nói, cña ®ång bµo d©n téc. Anh
616 trùc tiÕp ®Ò ra nhiÒu chñ tr¬ng phï hîp víi tõng giai ®o¹n ph¸t triÓn cña c¸ch m¹ng, ®Æc biÖt lµ ®èi víi chñ tr¬ng vµ biÖn ph¸p x©y dùng Khu A, ®¸p øng ®îc yªu cÇu nhiÖm vô c¸ch m¹ng, hîp lßng d©n vµ ®îc nh©n d©n ñng hé. Thùc hiÖn sù chØ ®¹o cña anh, sau 3 n¨m, phong trµo khai hoang vì ruéng, lµm lóa níc, dïng gièng míi ®îc ph¸t triÓn m¹nh mÏ, ®· cho n¨ng suÊt cao. C«ng t¸c ®Þnh canh, ®Þnh c còng ®· chuÈn bÞ tríc, hÇu hÕt c¸n bé vµ nh©n d©n ®ång t×nh ñng hé vµ trùc tiÕp tham gia ngµy cµng ®«ng. HuyÖn ñy ®· tæ chøc x©y dùng m« h×nh ®Þnh canh, ®Þnh c t¹i Níc Dót vµ Níc Xa thµnh c«ng. §îc sù hç trî ®¾c lùc cña Binh ®oµn 773 (thuéc Khu ñy 5), cuèi n¨m 1975, c¸c x· vïng cao, vïng trung, vïng thÊp, nh©n d©n phÊn khëi xuèng ®Þnh canh, ®Þnh c theo vïng ®Êt ®· ®îc quy ho¹ch. Nhê lµm lóa níc hai vô, ®êi sèng cña nh©n d©n ®îc c¶i thiÖn, kh¸ h¬n so víi tríc nhiÒu, võa cã g¹o ®Ó ¨n l¹i võa cã g¹o ®Ó ®ãng gãp cho c¸ch m¹ng. Bªn c¹nh ®ã, c«ng t¸c x©y dùng §¶ng còng ®îc t¨ng cêng vµ cñng cè. §¶ng viªn g¬ng mÉu lµm nßng cèt cho phong trµo. Còng chÝnh tõ chñ tr¬ng x©y dùng Khu A, ph¸t triÓn kinh tÕ cña Khu ñy, c¬ së vËt chÊt cña Binh ®oµn 773 ®Ó l¹i céng víi nh©n d©n tù lµm ban ®Çu, víi sù kÕ thõa vµ ph¸t triÓn nh÷ng thµnh qu¶ cña §¶ng bé vµ nh©n d©n huyÖn Phíc S¬n qua hµng chôc n¨m ®Õn nay, t×nh h×nh ®Þnh canh, ®Þnh c trong huyÖn c¬ b¶n ®îc æn ®Þnh, ruéng
617 níc ®îc ph¸t triÓn trªn 700ha. §êi sèng cña nh©n d©n ®îc n©ng lªn râ rÖt, khèi ®¹i ®oµn kÕt c¸c d©n téc ngµy cµng ®îc t¨ng cêng vµ cñng cè. §ã lµ nhê Khu ñy 5 cã chñ tr¬ng ®óng ®¾n mµ trùc tiÕp lµ anh N¨m C«ng ®· chØ dÉn. C«ng lao cña anh, t×nh c¶m cña anh lu«n ®îc ®ång bµo c¸c d©n téc trong huyÖn nãi chung vµ c¸ nh©n t«i nãi riªng biÕt ¬n, ghi nhí. Kû niÖm thø hai lµ mét ngµy th¸ng 3-1974, V¨n phßng Khu ñy 5 cã göi giÊy mêi vµ cho xe Uo¸t ®Õn ®ãn t«i xuèng th«n 2, x· Phíc HiÖp. ë ®©y, t«i ngñ l¹i mét ®ªm ®Ó vËn ®éng nh©n d©n ®Õn dù lÔ khai th¸c gç chuyÓn göi ra Hµ Néi phôc vô x©y dùng l¨ng Chñ tÞch Hå ChÝ Minh. S¸ng h«m sau, t«i cïng ®ång bµo th«n 2 (kho¶ng 100 ngêi) ®Õn gèc c©y gâ t¹i khe níc Pa Lao. C«ng nh©n vµ nh©n d©n ®· chuÈn bÞ s½n ®øng quanh gèc c©y gâ ®Ó chê lµm lÔ vµ ý kiÕn ph¸t biÓu cña l·nh ®¹o. T«i kh«ng nhí râ ngµy, nhng h«m Êy ®óng 8 giê, ®oµn c¸n bé cña Khu ñy ®Õn, trong ®ã cã anh N¨m C«ng. Anh mÆc bé quÇn ¸o c«ng nh©n kaky mµu xanh, ch©n mang ñng, miÖng t¬i cêi ®Õn b¾t tay tõng ngêi d©n vµ c«ng nh©n, trß chuyÖn, hái th¨m søc kháe, c«ng viÖc lµm ¨n cña mäi ngêi mét c¸ch vui vÎ, th©n mËt nh ngêi anh, ngêi cha trong gia ®×nh. §Õn giê lµm lÔ, mét c¸n bé V¨n phßng Khu ñy 5 tuyªn bè lý do, giíi thiÖu ®¹i biÓu, giíi thiÖu anh N¨m C«ng ph¸t biÓu. §øng bªn gèc c©y gâ, anh N¨m nãi vÒ cuéc ®êi vµ sù nghiÖp cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh: "B¸c Hå lµ vÞ l·nh tô vÜ
618 ®¹i cña §¶ng ta vµ d©n téc ta. Suèt c¶ cuéc ®êi ho¹t ®éng cña Ngêi lµ phÊn ®Êu hy sinh v× ®éc lËp, tù do cña Tæ quèc, v× h¹nh phóc cña nh©n d©n. Do ®ã, Bé ChÝnh trÞ chñ tr¬ng gi÷ thi hµi cña B¸c Hå l¹i vµ quyÕt t©m x©y dùng l¨ng Chñ tÞch Hå ChÝ Minh t¹i Ba §×nh, Hµ Néi ®Ó cho ®ång bµo, c¸n bé, thanh thiÕu niªn, nhi ®ång vµ b¹n bÌ quèc tÕ ®Õn viÕng th¨m B¸c. §Ó thÓ hiÖn tÊm lßng vµ t×nh c¶m ®ã ®èi víi B¸c, c¸n bé vµ ®ång bµo miÒn Trung, T©y Nguyªn sÏ göi gç quý ra Hµ Néi ®Ó ®ãng gãp x©y dùng l¨ng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh kÝnh yªu". Trong lóc anh N¨m C«ng nãi, mäi ngêi ë ®©y ®Òu øa níc m¾t, c¶m ®éng nhí th¬ng B¸c Hå v« h¹n. §ång thêi, ®ång bµo huyÖn Phíc S¬n còng rÊt tù hµo ®îc vinh dù göi ra Hµ Néi mét mãn quµ quý ®ãng gãp x©y dùng l¨ng Chñ tÞch Hå ChÝ Minh. Khi anh N¨m C«ng nãi chuyÖn xong, c«ng nh©n ®a cho anh c¸i r×u vµ anh ®Õn bªn c©y gâ chÆt nh¸t ®Çu tiªn råi ®Õn lît t«i chÆt nh¸t thø hai. Chóng t«i lui ra ngoµi giao l¹i cho c«ng nh©n, mét lóc sau c©y tõ tõ ng· xuèng, mäi ngêi mõng vui reo hß cïng víi tiÕng th¸c ®æ cña khe Pa Lao. §ång bµo d©n téc th«n 2, x· Phíc HiÖp còng rÊt vui mõng phÊn khëi vinh dù ®îc gÆp anh N¨m C«ng lµ ngêi l·nh ®¹o cao nhÊt cña miÒn Trung - T©y Nguyªn, lµ ngêi s©u s¸t víi nh©n d©n, tËn tôy víi c«ng viÖc, s½n sµng phÊn ®Êu hy sinh tÊt c¶ v× sù nghiÖp c¸ch m¹ng vÎ vang cña §¶ng, cña d©n téc.
619 Qua hai lÇn gÆp vµ lµm viÖc víi anh N¨m C«ng trong thêi kú kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, t«i nhí m·i trong t©m trÝ, kh¾c s©u trong ký øc nh÷ng h×nh ¶nh, nh÷ng lêi nãi, viÖc lµm cña anh chØ dÉn cho b¶n th©n t«i vµ ®ång bµo d©n téc thiÓu sè. C«ng ¬n Êy, c¸n bé vµ ®ång bµo huyÖn Phíc S¬n m·i m·i ghi nhí, trë thµnh niÒm tù hµo, thµnh ®éng lùc ®Ó nh©n d©n toµn huyÖn phÊn ®Êu x©y dùng mét Phíc S¬n ph¸t triÓn, giµu m¹nh.
620 T×NH C¶M Vµ NIÒM TIN SON S¾t CñA NH¢N D¢N NóI THµNH L¬ng V¨n HËn * Trªn quª h¬ng Nói Thµnh, tØnh Qu¶ng Nam, kh«ng ai lµ kh«ng biÕt vµ tù hµo vÒ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng (Vâ Toµn), ngêi con u tó cña quª h¬ng Qu¶ng Nam, ngêi chiÕn sÜ céng s¶n kiªn trung, nhµ l·nh ®¹o, xuÊt s¾c cña §¶ng vµ Nhµ níc ta. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng sinh ra t¹i x· Tam Xu©n 1, huyÖn Nói Thµnh, tØnh Qu¶ng Nam trong mét gia ®×nh nhµ nho yªu níc. Th©n sinh cña ®ång chÝ lµ cô Vâ D¬ng (Vâ NghiÖm) mét nhµ nho yªu níc, th¬ng nßi, hÕt lßng nu«i d¹y con c¸i vÒ tinh thÇn yªu quª h¬ng, ®Êt níc, vÒ truyÒn thèng bÊt khuÊt cña d©n téc vµ ®øc ®é lµm ngêi. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· ®îc c¸c phong trµo yªu níc ®Êu tranh chèng thùc d©n, phong kiÕn t¹i ®Þa ph¬ng vµ nh÷ng tÊm g¬ng bÊt khuÊt trong c¸c phong trµo Êy, sím hun ®óc tinh thÇn, ý chÝ, nghÞ lùc tríc khi bíc vµo cuéc ®êi ho¹t ®éng c¸ch m¹ng. _______________ * Nguyªn BÝ th HuyÖn ñy Nói Thµnh, nguyªn ñy viªn Ban Thêng vô, nguyªn Trëng Ban D©n vËn TØnh ñy Qu¶ng Nam, nguyªn Chñ tÞch ñy ban MÆt trËn Tæ quèc ViÖt Nam tØnh Qu¶ng Nam.
621 Lµ líp ngêi hËu sanh, t«i cè g¾ng t×m hiÓu häc tËp vÒ phÈm chÊt cao quý cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, nhng lµm sao hiÓu hÕt vµ häc hÕt ®îc nh÷ng g× ®· kÕt tinh ë mét con ngêi tÇm cì, cã vai trß lÞch sö ®èi víi quª h¬ng, ®Êt níc? T«i may m¾n cã «ng th©n sinh L¬ng T¹c, «ng chó L¬ng So¹n vµ mét sè ®ång chÝ th©n thiÕt kÓ l¹i nh÷ng mÈu chuyÖn trong ®êi ho¹t ®éng c¸ch m¹ng cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng. Trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc còng nh sau khi ®Êt níc thèng nhÊt, t«i cã vinh dù ®îc gÆp ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng nhiÒu lÇn, t×m hiÓu vµ rÊt kh©m phôc, quý mÕn ®ång chÝ. Cuèi n¨m 1970, t«i ®i ch÷a bÖnh ë miÒn B¾c, cïng ®i cã anh NguyÔn Thµnh lóc bÊy giê lµ ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy Qu¶ng Nam. Anh NguyÔn Tróc, Th ký cho anh Tr¬ng ChÝ C¬ng (T ThuËn) cïng ®i ch÷a bÖnh ë Hunggari. Anh em gÆp nhau t©m sù rÊt nhiÒu vÒ cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc. Mét h«m, anh NguyÔn Tróc kÓ l¹i r»ng, cuèi n¨m 1963, ®Çu n¨m 1964, trªn chiÕn trêng Khu 5, ®Þch tËp trung ®¹i bé phËn lùc lîng chÝnh quy cïng víi qu©n ®Þa ph¬ng tæ chøc c¸c cuéc cµn quÐt dµi ngµy, ®¸nh ph¸ quyÕt liÖt lÊn chiÕm l¹i vïng gi¶i phãng cña ta (lóc bÊy giê vïng gi¶i phãng cña ta cha réng). Chóng lËp nªn hÖ thèng ®ån bèt, Êp chiÕn lîc, khu ®ån dµy ®Æc, xóc t¸t d©n nh÷ng n¬i kh«ng kiÓm so¸t ®îc. Thêi ®iÓm ®ã còng lµ thêi ®iÓm ®Þch hoµn thiÖn chiÕn thuËt "trùc th¨ng vËn", "thiÕt xa vËn" g©y cho ta nhiÒu khã kh¨n, tæn thÊt...
622 ë Qu¶ng Nam, ®Þch tæ chøc chiÕn dÞch "b×nh ch©u, d©n tiÕn" trªn chôc tiÓu ®oµn chÝnh quy, ®¸nh ph¸ quyÕt liÖt vµo t©y b¾c, t©y nam Tam Kú, ®«ng vµ b¾c Tiªn Phíc, nam Th¨ng B×nh lµm cho phong trµo c¸ch m¹ng ë mét sè n¬i gÆp rÊt nhiÒu khã kh¨n. §iÒu nan gi¶i nhÊt lµ khi ®Þch cµn lªn ®¸nh ph¸ xóc t¸t d©n, ta sî mÊt d©n nªn ®Ó cho mét bé phËn quÇn chóng bÊt hîp ph¸p ch¹y lªn nói, lªn vïng ranh khiÕn d©n bÞ th¬ng vong v× bom ®¹n ®Þch, bÞ ®ãi, èm ®au, nhÊt lµ sèt rÐt... Khã kh¨n chÊt chång lªn khã kh¨n, l·nh ®¹o ®Þa ph¬ng lóng tóng cha cã ph¬ng híng gi¶i quyÕt. Kho¶ng th¸ng 4-1964, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vÒ l¹i lµm BÝ th Khu uû 5, kiªm ChÝnh uû Qu©n khu 5. BiÕt bao c«ng viÖc khã kh¨n chång chÊt, sau mét thêi gian nghiªn cøu n¾m t×nh h×nh, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng quyÕt ®Þnh ®a ra mét gi¶i ph¸p cã tÝnh chiÕn lîc lµ ph¶i tæ chøc lùc lîng ph¶n c«ng vµ tÊn c«ng ®Þch b»ng ba mòi gi¸p c«ng, trªn ba vïng chiÕn lîc g¾n víi qu¸ tr×nh ®ã ph¶i "chèng ch¹y xµ ®ïa, gi÷ v÷ng thÕ hîp ph¸p ®Êu tranh cña nh©n d©n"... §©y lµ mét chñ tr¬ng s¸ng suèt gi¶i quyÕt ®îc c¬ b¶n nh÷ng khã kh¨n vÒ sè d©n bÊt hîp ph¸p vµ gi¶i ph¸p nµy ®îc thùc hiÖn trong suèt qu¸ tr×nh kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc. Nhê ®ã mµ ë nam, b¾c Tam Kú míi d¸m vËn ®éng vµ tæ chøc sè quÇn chóng bÊt hîp ph¸p vÒ sèng l¹i hîp ph¸p trong vïng ®Þch t¹m kiÓm so¸t. NÕu kh«ng cã chñ tr¬ng trªn mµ ®a d©n vÒ vïng ®Þch, sÏ bÞ quy kÕt vÒ quan ®iÓm, lËp trêng vµ cã khi bÞ kû luËt. Lóc ®Çu vËn ®éng d©n kh«ng chÞu vÒ v× sî ®Þch tµn s¸t, ta ph¶i
623 tiÕn hµnh tæ chøc lµm thö, bè trÝ cho mét sè hé vÒ tríc, cã tæ chøc cèt c¸n, cã ph¬ng ¸n hç trî, nÕu bÞ ®Þch khñng bè. Khi sè hé nµy vÒ, ®Þch cã kh¶o tra, nhng nh©n d©n dïng lý lÏ cña m×nh ®Êu tranh víi chóng nªn æn ®Þnh ®îc. Tõ ®ã, ta lÇn lît chuyÓn toµn bé sè d©n bÊt hîp ph¸p vÒ sèng hîp ph¸p trong vïng ®Þch. Hä vÒ sèng hîp ph¸p t¹o ®iÒu kiÖn cho ta ph¸t triÓn ®îc c¬ së c¸ch m¹ng, x©y dùng ®îc du kÝch mËt, b¸o c¸o t×nh h×nh ®Þch cho ta vµ tiÕn hµnh s¶n xuÊt, lu th«ng hµng ho¸ kh«ng nh÷ng gi¶i quyÕt ®îc ®êi sèng mµ cßn tiÕp tÕ ®îc l¬ng thùc, thùc phÈm cho c¸ch m¹ng. MÆt kh¸c, t¹o ra thÕ cµi r¨ng lîc, mét vïng bµn ®¹p ®Ó chóng ta tiÕn c«ng, næi dËy gi¶i phãng toµn bé n«ng th«n ®ång b»ng vµo nh÷ng th¸ng cuèi n¨m 1964 vµ ®Çu n¨m 1965. Cµng vÒ sau, chñ tr¬ng nµy tõng bíc ®îc hoµn thiÖn, "§¶ng b¸m d©n, d©n b¸m ®Êt, du kÝch b¸m ®¸nh ®Þch", cã n¬i trë thµnh ph¸o ®µi chiÕn ®Êu cña qu©n d©n ta. Cã lóc, ®Þch dïng hµng tiÓu ®oµn qu©n chÝnh quy cã phi ph¸o yÓm trî, tÊn c«ng vµo mét lµng chiÕn ®Êu cña ta, tuy nhiªn chóng kh«ng nh÷ng kh«ng ®¸nh bËt ®îc ta ra khái ®Þa bµn d©n c mµ cßn bÞ tæn thÊt nÆng nÒ. Lµ mét ngêi tham gia chiÕn ®Êu vµ gãp phÇn gi¶i quyÕt nh÷ng khã kh¨n lóc bÊy giê, t«i cø nghÜ ®ã lµ chñ tr¬ng chung cña §¶ng, nhng khi nghe ®ång chÝ Tróc kÓ l¹i míi thÊy râ sù s¸ng suèt vµ tÇm vãc chiÕn lîc ë ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng. Sau ngµy ®Êt níc thèng nhÊt, c¶ níc ®i lªn x©y dùng chñ nghÜa x· héi, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· gi÷ nhiÒu träng tr¸ch trong §¶ng vµ Nhµ níc ta. MÆc dï ph¶i gi¶i quyÕt
624 biÕt bao c«ng viÖc, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vÉn tranh thñ thêi gian vÒ th¨m vµ lµm viÖc víi §¶ng bé vµ nh©n d©n huyÖn Nói Thµnh. Ngoµi viÖc truyÒn ®¹t c¸c quan ®iÓm, chñ tr¬ng, ®êng lèi cña §¶ng, c¸c chÝnh s¸ch vµ ph¸p luËt cña Nhµ níc, ®ång chÝ cßn tranh thñ ®i th¨m nhiÒu ®¶ng bé c¬ së, th¨m c¸c ®ång chÝ l·o thµnh c¸ch m¹ng, c¸c gia ®×nh cã c«ng víi níc, t×m hiÓu vµ cho ý kiÕn vÒ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi, ch¨m lo viÖc gi¶i quyÕt ®êi sèng cña nh©n d©n, nhÊt lµ nh÷ng vïng nghÌo khã. §Æc biÖt, ®ång chÝ ®éng viªn, nh¾c nhë §¶ng bé ph¶i thËt sù ®oµn kÕt nhÊt trÝ lµm h¹t nh©n trong khèi ®¹i ®oµn kÕt toµn d©n, ph¶i thËt sù ph¸t huy d©n chñ vµ quyÒn lµm chñ cña nh©n d©n, ®éng viªn ®îc søc m¹nh to lín cña hä, phÊn ®Êu vît qua khã kh¨n ®Ó ph¸t triÓn s¶n xuÊt kinh doanh, kh«ng ngõng n©ng cao ®êi sèng vËt chÊt vµ tinh thÇn cña nh©n d©n, hÕt søc quan t©m, gi¶i quyÕt tèt chÝnh s¸ch ®èi víi gia ®×nh th¬ng binh, liÖt sÜ, gia ®×nh cã c«ng víi c¸ch m¹ng, t¹o ®iÒu kiÖn cho hä cã cuéc sèng ®Çy ®ñ, Êm no. §ã còng lµ mong íc ®· Êp ñ trong t©m t, t×nh c¶m cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®èi víi quª h¬ng vµ lµ nh÷ng huÊn thÞ ®èi víi tÊt c¶ chóng ta cÇn ph¶i phÊn ®Êu lµm tèt h¬n n÷a ®Ó ®¸p l¹i lßng mong íc cña ®ång chÝ. Vµo th¸ng 11-1992, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, lóc nµy lµ Cè vÊn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng khãa VII, vÒ th¨m vµ lµm viÖc víi tØnh Qu¶ng Nam - §µ N½ng, th¨m huyÖn Nói Thµnh vµ nhiÒu n¬i kh¸c. §ång chÝ ®i th¨m vµ tÆng quµ c¸c gia ®×nh cã c«ng víi c¸ch m¹ng, nhÊt lµ nh÷ng gia ®×nh ho¹t ®éng thÇm lÆng, nu«i giÊu b¶o vÖ c¸n
625 bé Phñ uû Tam Kú, TØnh uû l©m thêi Qu¶ng Nam thêi kú 1939 -1943. Hä ®· vît qua gian nan thö th¸ch gãp phÇn nhá bÐ cña m×nh lµm nªn cuéc C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m thµnh c«ng... Mét h«m, ®ång chÝ b¶o t«i ®i vÒ th¨m l¹i Tam Giang - n¬i ®ång chÝ ®· ®øng ch©n chØ ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng trong tØnh, ®îc bµ con nu«i dìng ®ïm bäc, che chë. §ång chÝ ®i th¨m gia ®×nh «ng NguyÔn HËu, «ng L¬ng HiÖp, «ng §inh TÇng; ®Õn th¨m vµ nãi chuyÖn víi §¶ng uû, ñy ban nh©n d©n, ñy ban MÆt trËn Tæ quèc x· Tam Giang, sau ®ã ®Õn nhµ th¨m «ng th©n sinh t«i lµ L¬ng T¹c. GÆp l¹i ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, cha t«i vui mõng «m chÇm lÊy ®ång chÝ biÓu lé nçi niÒm th¬ng nhí. Hai ngêi nãi chuyÖn gißn gi·, cëi më, cha t«i nh¾c l¹i chuyÖn cò trong nh÷ng n¨m 1939 - 1943, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ mét sè ®ång chÝ kh¸c ë vµ ho¹t ®éng bÝ mËt t¹i nhµ cha t«i, nhµ «ng néi t«i lµ L¬ng HiÖp. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng nãi: "Bµ con Tam Giang sèng trªn mét vïng quª ®Êt c¸t b¹c mµu, bèn bÒ níc mÆn v©y quanh. Cuéc sèng cña hä qu¸ khæ, khoai lang kh«ng ®ñ ¨n, n¹n ®ãi lu«n ®e däa... nhng giµu truyÒn thèng c¸ch m¹ng". Ngay gia ®×nh «ng t«i, cha t«i tÇn t¶o quanh n¨m suèt th¸ng nhng vÉn kh«ng ®ñ sèng. C¶ nhµ lo phôc vô cho c¸n bé c¸ch m¹ng, ¨n khoai, ¨n rau dµnh phÇn c¬m, c¸ ®Ó nu«i c¸n bé. NhiÒu b÷a, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ mét vµi c¸n bé kh¸c ngåi l¹i ¨n c¬m, nh×n thÊy m©m c¬m lÆng thinh kh«ng ¨n, råi xuèng bÕp bng r¸ khoai lang luéc lªn ngåi ¨n víi canh da c¶i vµ san sÎ phÇn c¬m cho c¶
626 gia ®×nh, mçi ngêi mét b¸t vµ nãi: "Ta chia sÎ cho nhau ®Ó sèng vµ lµm c¸ch m¹ng chø! Cã khoai cho chóng t«i ¨n ®· tèt l¾m råi!" Nãi ®Õn ®ã, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lÆng thinh, nghÑn ngµo... Bµ con d©n lµng, nh÷ng ngêi cã t©m huyÕt víi c¸ch m¹ng ai còng th¬ng, còng quý c¸n bé, thÊy hä ho¹t ®éng rÊt gian nan, l¹i lu«n ph¶i ®èi mÆt víi kÎ thï, ®èi phã víi m¹ng líi mËt th¸m cña chóng, nhiÒu lóc "thËp tö nhÊt sinh", ¨n uèng l¹i kham khæ nªn dµnh dôm tõ con c¸, ®Üa ngao b¾t ®îc dµnh cho c¸n bé. Cha t«i thêng ®i "xiÕc", thØnh tho¶ng b¾t ®îc mÊy con c¸ tho vÒ kho ngät, bá l¸ hµnh, ®îc c¸c ®ång chÝ khen lµ mãn ¨n ®Æc biÖt nhÊt. Cã lÇn c« Phan ThÞ NÔ vÒ th¨m nh¾c l¹i: "Hóp b¸t níc c¸ kho nh hóp níc s©m vËy !". §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng cßn nh¾c l¹i trËn ®ãi khñng khiÕp n¨m 1952 do h¹n h¸n, b·o lôt, giÆc Ph¸p l¹i ®¸nh ph¸ khèc liÖt, nhÊt lµ vïng ven biÓn, c¶ Liªn khu 5 ®Òu bÞ ®ãi, ®iÓn h×nh nhÊt lµ x· NguyÔn ChØ cã nhiÒu ngêi chÕt ®ãi, nh©n d©n ph¶i ¨n cñ chuèi, tr¸i m¾m, tr¸i vÑc nhng còng kh«ng ®ñ mµ ¨n. Lóc bÊy giê, ®ång chÝ lµm BÝ th TØnh uû Qu¶ng Nam - §µ N½ng, võa kÕt thóc chiÕn dÞch hÌ - thu lµ lao vµo cøu ®ãi cho d©n vµ trùc tiÕp ®Õn x· NguyÔn ChØ chØ ®¹o cøu ®ãi. §Õn ®©y thÊy d©n chÕt ®ãi mµ lßng ®au nh c¾t. §ång chÝ quyÕt ®Þnh xuÊt kho g¹o dù tr÷ cña tØnh t¹i Tam Kú ®Ó cøu ®ãi cho d©n, dï cã bÞ kû luËt còng vui lßng. Trong håi ký cña m×nh, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng cã ghi l¹i sù kiÖn ®ã nh mét kû niÖm s©u s¾c nhÊt trong cuéc ®êi: "Tríc t×nh c¶nh ®au lßng nµy, t«i håi tëng l¹i nh÷ng
627 n¨m tho¸t ly tríc C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m lóc gÆp ®Þch khñng bè khã kh¨n, nhÊt lµ vÒ x· nµy, lµ n¬i an toµn nhÊt, v× quÇn chóng c¶ x· ®Òu gi¸c ngé c¸ch m¹ng. §ång bµo tuy nghÌo nhng giµu lßng yªu níc, b¶o vÖ c¸n bé, ¨n khoai dµnh g¹o cho c¸n bé. T×nh nghÜa s©u nÆng nµy h¬n nói cao biÓn c¶. T«i v« cïng xóc ®éng, níc m¾t trµo ra kh«ng sao cÇm ®îc"... Phong c¸ch cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ trÇm tÜnh, th¬ng ngêi, lu«n gÇn gòi, th«ng c¶m vµ chia sÎ víi mäi hoµn c¶nh khã kh¨n cña c¸n bé, chiÕn sÜ, cña nh©n d©n, nhÊt lµ ®èi víi d©n nghÌo. Do ®ã, trong c«ng t¸c tuyªn truyÒn, n©ng cao gi¸c ngé c¸ch m¹ng cho nh©n d©n, ®ång chÝ cã søc c¶m hãa ®Æc biÖt, ®îc nh©n d©n tr©n träng, tin tëng vµ quý mÕn. §iÒu ®ã ®îc chøng minh trong thêi kú tõ n¨m 1939 ®Õn n¨m 1943, kÎ thï liªn tôc ®µn ¸p phong trµo c¸ch m¹ng cña nh©n d©n ta, sö dông m¹ng líi mËt th¸m v©y b¾t nh÷ng ®¶ng viªn céng s¶n, ®¸nh ph¸ quyÕt liÖt c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng. HÖ thèng tæ chøc ®¶ng, tæ chøc quÇn chóng nhiÒu n¬i bÞ vì, hµng ngµn c¸n bé, ®¶ng viªn vµ quÇn chóng trung kiªn bÞ ®Þch b¾t tra tÊn, tï ®µy mét c¸ch khèc liÖt, nhiÒu lóc khã kh¨n tëng chõng kh«ng vît qua ®îc. ThÕ nhng, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng cïng ®ång chÝ, ®ång ®éi cña m×nh vÉn len lái vµo phong trµo, g¾n bã víi nh©n d©n ®Ó tuyªn truyÒn vËn ®éng, kh«i phôc l¹i tæ chøc, thóc ®Èy phong trµo tiÕp tôc ph¸t triÓn, cµng vÒ sau cµng s©u, réng h¬n, chÊt lîng cao h¬n cho ®Õn ngµy tæng khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn vÒ tay nh©n d©n. Ph¶i nãi r»ng, thêi kú ®ã, d©n ta rÊt nghÌo, d©n trÝ cha
628 cao, thiÕu thèn mäi thø nhng rÊt giµu lßng yªu níc, cã ý chÝ, nghÞ lùc, lßng dòng c¶m. NiÒm tin cña §¶ng ®èi víi d©n, g¾n bã, sèng chÕt víi d©n vµ d©n tin §¶ng, tin B¸c Hå, sèng chÕt cïng §¶ng ®· t¹o nªn søc m¹nh v« ®Þch cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam. T¹o dùng ®îc niÒm tin Êy trong nh©n d©n chÝnh lµ nÐt ®éc ®¸o cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng. Tõ nh÷ng mÈu chuyÖn trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, chèng Mü, cøu níc còng nh nhiÒu lÇn vÒ th¨m quª cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng sau ngµy ®Êt níc ®éc lËp, thèng nhÊt kh«ng nh÷ng trë thµnh kû niÖm s©u s¾c mµ cßn thÓ hiÖn mét tÊm lßng thñy chung, trong s¸ng, son s¾t cña ®ång chÝ ®èi víi quª h¬ng Nói Thµnh, Qu¶ng Nam. Tù hµo tiÕp bíc ®ång chÝ, §¶ng bé vµ nh©n d©n Nói Thµnh ®ang ra søc phÊn ®Êu x©y dùng quª h¬ng ngµy cµng giµu m¹nh trong giai ®o¹n míi hiÖn nay.
629 GÆP ÝT NH¦NG HIÓU NHIÒU VÒ ANH Hå V¨n Reo * Trµ My quª t«i tõng ®îc Khu ñy 5 chän lµm c¨n cø trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, do ®ã tõng ®îc vÝ lµ "ViÖt B¾c cña Khu 5". Trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, t«i tõng lµm Phã BÝ th HuyÖn ñy B¾c Trµ My (nay lµ Nam Trµ My) vµ sau n¨m 1975 lµ BÝ th HuyÖn ñy Trµ My nªn cã nhiÒu c¬ héi ®îc tiÕp xóc víi ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng. Mçi lÇn gÆp ®ång chÝ, t«i lu«n thÊy ®©y lµ con ngêi sèng rÊt gi¶n dÞ, rÊt quÇn chóng, dÔ gÇn gòi, s©u s¸t thùc tiÔn. Trong suèt cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, Khu 5 lµ n¬i bÞ ®Þch ®¸nh ph¸ ¸c liÖt nhÊt. Lµ BÝ th Khu ñy 5, ®ång chÝ rÊt nh¹y c¶m vµ n¾m b¾t chÆt chÏ t×nh h×nh ®Þch vµ ta mét c¸ch ®óng møc trong tõng giai ®o¹n cña cuéc kh¸ng chiÕn ®Ó cã sù chØ ®¹o kÞp thêi, x¸c ®¸ng. §Æc biÖt, ®ång chÝ lu«n quan t©m cñng cè x©y dùng khèi ®¹i ®oµn _______________ * Nguyªn tØnh ñy viªn TØnh ñy Qu¶ng Nam, nguyªn BÝ th HuyÖn ñy Trµ My, nguyªn Trëng Ban D©n téc vµ miÒn nói tØnh Qu¶ng Nam.
630 kÕt c¸c d©n téc trong Khu 5. §ã lµ mét trong nh÷ng nguyªn nh©n mµ khèi ®oµn kÕt c¸c d©n téc ë Trµ My miÒn t©y Qu¶ng Nam lu«n ®îc cñng cè vµ Trµ My ®îc chän lµm c¨n cø cña Khu ñy 5. Sau ngµy gi¶i phãng quª h¬ng, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· nhiÒu lÇn vÒ th¨m huyÖn Trµ My. Mçi lÇn ®Õn th¨m vµ lµm viÖc víi l·nh ®¹o huyÖn Trµ My, lêi ®Çu tiªn cña ®ång chÝ lµ th¨m hái bµ con: t×nh h×nh ®êi sèng kinh tÕ cña bµ con n«ng d©n ra sao? ®ãi l¹t, dÞch bÖnh nh thÕ nµo? cã g× tiÕn bé míi kh«ng? ®ång chÝ hái th¨m c«ng t¸c x©y dùng §¶ng vµ c«ng t¸c x©y dùng ®oµn thÓ quÇn chóng nh thÕ nµo? C¸ch ®Æt vÊn ®Ò trªn ®· thÓ hiÖn t×nh c¶m, quan ®iÓm cña ®ång chÝ lµ v× d©n, v× §¶ng, v× lý tëng cña giai cÊp c«ng nh©n. §iÒu mµ t«i nhí m·i lµ ®ång chÝ nh¾c nhë chóng t«i r»ng §¶ng bé vµ nh©n d©n trong huyÖn ph¶i lu«n lu«n gi÷ v÷ng vµ ph¸t huy truyÒn thèng ®oµn kÕt c¸c d©n téc trong huyÖn ®Ó tËp trung x©y dùng vµ ph¸t triÓn quª h¬ng, n©ng cao ®êi sèng cho ®ång bµo c¸c d©n téc thiÓu sè. Víi nh÷ng phÈm chÊt trªn, ®ång chÝ xøng ®¸ng lµ mét tÊm g¬ng s¸ng cña ý chÝ c¸ch m¹ng, xøng ®¸ng lµ ngêi cha, ngêi anh, ngêi thµy cña c¸c thÕ hÖ c¸n bé, ®¶ng viªn; lµ linh hån, lµ trÝ tuÖ, ®¹o ®øc c¸ch m¹ng cña §¶ng. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ mét ngêi l·nh ®¹o cã tÇm cì chiÕn lîc, s¾c bÐn vÒ chÝnh trÞ, qu©n sù, kinh tÕ, x· héi vµ an ninh. §ång chÝ xøng ®¸ng lµ mét c¸n bé cao cÊp, ®¶ng viªn u tó cña §¶ng.
631 Bµ PHAN THÞ NÔ - NG¦êI B¹N §êI CñA §åNG CHÝ Vâ CHÝ C¤NG Phan Xu©n Quang * Theo suèt chÆng ®êng ho¹t ®éng c¸ch m¹ng cña m×nh, bªn c¹nh b¹n bÌ, ®ång ®éi, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng cßn cã mét ngêi phô n÷ võa lµ b¹n ®êi thñy chung, võa lµ ®ång chÝ trung kiªn, ®ã lµ ®ång chÝ Phan ThÞ NÔ1 . Bµ Phan ThÞ NÔ, bÝ danh lµ T©n, sinh ngµy 6-11-1915, t¹i lµng Thä Kh¬ng, tæng §øc Hßa, phñ Tam Kú, nay lµ th«n 6, x· Tam HiÖp, huyÖn Nói Thµnh, tØnh Qu¶ng Nam. §Çy nhiÖt huyÕt, gan d¹, th¸o v¸t lµ nh÷ng ®øc tÝnh cao ®Ñp ®óc kÕt ë ngêi con g¸i vïng ®Êt Thä Kh¬ng giµu truyÒn thèng ®Êu tranh yªu níc vµ c¸ch m¹ng. Sinh ra trong mét gia ®×nh n«ng d©n nghÌo, cha l¹i mÊt sím, anh em ®«ng, lªn 18 tuæi, Phan ThÞ NÔ ph¶i vµo _______________ * Phã Trëng ban Tuyªn gi¸o TØnh ñy Qu¶ng Nam . 1. Tríc ®ã, do sù s¾p ®Æt cña gia ®×nh, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· kÕt h«n víi mét ngêi con g¸i cïng quª Tam Kú, sinh h¹ ®îc mét ngêi con g¸i, tuy nhiªn do hoµn c¶nh lÞch sö, ®«i vî chång ®· chia tay; hiÖn ngêi con g¸i nµy ®ang sèng t¹i thµnh phè Hå ChÝ Minh.
632 Sµi Gßn lµm c«ng cho mét ngêi Ph¸p cã vî lµ ngêi ViÖt Nam. §îc mét thêi gian, ch¸n c¶nh t«i ®ßi, víi lý do "Gia ®×nh gäi vÒ", Phan ThÞ NÔ trë vÒ quª võa häc nghÒ may, võa häc ch÷ quèc ng÷. TiÕp thu truyÒn thèng yªu níc cña gia ®×nh vµ quª h¬ng, l¹i chøng kiÕn c¶nh n« lÖ lÇm than cña nh©n d©n, kh¸c víi nhiÒu ngêi phô n÷ ®¬ng thêi chØ an phËn, chuyªn t©m lo viÖc gia ®×nh, Phan ThÞ NÔ sím biÓu lé mong muèn tham gia ®Êu tranh ®Ó giµnh l¹i quyÒn sèng cho con ngêi. TiÒn dµnh dôm ®îc, bµ mua s¸ch, b¸o tiÕn bé ®Ó ®äc, nhê ®ã dÇn dÇn tiÕp cËn c¸c kh¸i niÖm tù do, b×nh ®¼ng vµ nhÊt lµ biÕt ®îc niÒm h¹nh phóc cña ngêi phô n÷ níc Nga díi chÕ ®é x· héi chñ nghÜa vµ íc mong ngêi phô n÷ ViÖt Nam còng ®îc hëng c¸c quyÒn nh ngêi phô n÷ ë níc Nga. Gi÷a lóc ®ã, bµ ®îc gÆp ®ång chÝ NguyÔn Thèng (tøc NguyÔn Phïng) lóc nµy lµ BÝ th Phñ ñy Tam Kú. §îc tuyªn truyÒn, gi¸c ngé, bµ ®· hiÓu th©n phËn ngêi d©n mÊt níc vµ muèn tù gi¶i phãng m×nh kh«ng cã con ®êng nµo kh¸c lµ ph¶i lµm c¸ch m¹ng. Ban ®Çu, bµ ®îc giao lµm nhiÖm vô liªn l¹c, sau ®îc giao c«ng t¸c vËn ®éng chÞ em phô n÷. Trong vai ngêi ®i mua l¸ d©u nu«i t»m, bµ ®· lµm trßn nhiÖm vô liªn l¹c cho c¬ së ®¶ng ë phñ Tam Kú. N¨m 1936, cao trµo ®Êu tranh ®ßi d©n sinh, d©n chñ ph¸t triÓn réng kh¾p, nhiÒu tæ chøc quÇn chóng h×nh thµnh. T¹i Thä Kh¬ng, bµ ®îc giao nhiÖm vô ®øng ra thµnh lËp tæ t¬ng tÕ ¸i h÷u gåm 47 chÞ em ho¹t ®éng c«ng
633 khai. Nhê n¨ng næ vµ kh«n khÐo, th¸ng 7-1937, bµ ®îc ®ång chÝ TrÇn Häc Giíi, tØnh ñy viªn, giíi thiÖu ra §µ N½ng lµm liªn l¹c cho Xø ñy Trung Kú. §Þa bµn liªn l¹c chñ yÕu lµ HuÕ vµ §µ N½ng vµ trong ®iÒu kiÖn lu«n bÞ mËt th¸m theo dâi nhng bµ lu«n lu«n hoµn thµnh nhiÖm vô víi sù kiªn ®Þnh: "NÕu kh«ng may r¬i vµo tay ®Þch; bÞ tra tÊn ®Õn chÕt vÉn nhÊt ®Þnh kh«ng khai b¸o". Víi nh÷ng ®ãng gãp cho c¸ch m¹ng, ngµy 15-4-1938, bµ ®îc vinh dù kÕt n¹p vµo §¶ng Céng s¶n §«ng D¬ng vµ sinh ho¹t t¹i chi bé ghÐp Thä Kh¬ng - V©n Trai. §îc ®øng trong hµng ngò cña §¶ng, bµ cµng h¨ng say ho¹t ®éng. Th¸ng 4-1939, phong trµo c¸ch m¹ng ë mét sè n¬i cña Qu¶ng Nam bÞ vì, nhiÒu tæ chøc quÇn chóng, nhiÒu c¬ së ®¶ng bÞ lé. ë Thä Kh¬ng, tæ phô n÷ t¬ng tÕ ¸i h÷u còng r¬i vµo t×nh tr¹ng trªn. Bµ cïng nhiÒu chÞ em kh¸c bÞ b¾t giam ë nhµ lao phñ Tam Kú. Kh«ng khai th¸c ®îc g×, chóng th¶ c¸c chÞ em vÒ, riªng bµ bÞ chuyÓn ra nhµ lao tØnh Qu¶ng Nam (VÜnh §iÖn). §Õn th¸ng 7-1939, do kh«ng cã c¬ së kÕt ¸n, ®Þch buéc ph¶i th¶ bµ ra. Võa vÒ nhµ, bµ ®· b¸o c¸o t×nh h×nh nhµ lao cho tæ chøc biÕt vµ tiÕp tôc nhËn nhiÖm vô lµm liªn l¹c. §©y còng lµ lóc ®ång chÝ NguyÔn X× (tøc NguyÔn Thµnh Nghi), tØnh ñy viªn Qu¶ng Ng·i ra Thä Kh¬ng tr¸nh ®Þch ®ang truy n·. B»ng sù mu trÝ, bµ ®· che chë cho ngêi ®ång chÝ tho¸t khái bµn tay cña ®Þch vµ còng v× thÕ c¶ gia ®×nh bµ bÞ bän mËt th¸m ®¸nh ®Ëp d· man v× chóng nghi ngê cã liªn quan.
634 Kh«ng t×m ra ®ång chÝ X×, th¸ng 12-1939, bän ®Þch b¾t bµ vµ mét sè ngêi kh¸c giam ë nhµ lao tØnh Qu¶ng Nam. BÞ tra tÊn cùc kú d· man, mét sè ngêi ®· khai nhng bµ kiªn quyÕt kh«ng nhËn. Tuy vËy, bµ vÉn bÞ bän chóng kÕt ¸n 3 n¨m tï giam vµ chuyÓn xuèng giam ë nhµ lao Héi An, bÞ ghÐp vµo lo¹i tï nh©n "nguy hiÓm". Trong biªn b¶n giao nhËn tï cña bän cai tï bao giê tªn Phan ThÞ NÔ còng cã ch÷ "IsolÐ", cã nghÜa lµ giam riªng (xµ lim). BÞ giam riªng, bµ tuyªn bè nÕu chóng kh«ng th¶ khái xµ lim sÏ ®Êu tranh ®Õn cïng vµ quyÕt ®Þnh tuyÖt thùc chÝn ngµy. TuyÖt thùc ®Õn ngµy thø b¶y, anh em tï nh©n biÕt ®îc, nh÷ng ngêi ®· khai b¸o tríc ®©y ®Òu ph¶n cung vµ ®ßi th¶ bµ ra khái xµ lim. Ho¶ng sî tríc lµn sãng ®Êu tranh cña tï chÝnh trÞ t¹i nhµ lao Héi An, chÝn ngµy sau, bän cai tï ph¶i ®a bµ ra khái xµ lim. Sau ®ã, bµ bÞ ®Þch chuyÓn ra giam ë nhµ lao tØnh Qu¶ng B×nh. T¹i ®©y, cø mçi lÇn cã dÞp ra khái phßng giam, bµ ®Òu tranh thñ tiÕp chuyÖn víi nhiÒu ngêi. §Æc biÖt, bµ chiÕm ®îc c¶m t×nh cña n÷ tï nh©n, trªn c¬ së ®ã ®· thµnh lËp ngay mét tæ t¬ng tÕ gåm b¶y ngêi, ®ång thêi cßn thuyÕt phôc c¶m hãa bän coi tï vµ ®îc bän nµy níi láng chÕ ®é kiÓm so¸t tï nh©n. Nh©n dÞp tªn Phã C«ng sø tØnh Qu¶ng B×nh ®Õn th¨m nhµ lao, bµ chÆn h¾n ®Ó ®ßi hái quyÒn lîi cho tï nh©n mÆc dï vÉn biÕt nã sÏ kh«ng gi¶i quyÕt. §óng nh dù ®o¸n, tªn C«ng sø ®· tõ chèi nh÷ng yªu s¸ch nªu ra, bµ quyÕt ®Þnh tuyÖt thùc 11 ngµy ®Ó ph¶n ®èi. Tuy nhiªn, trong nh÷ng
635 ngµy tuyÖt thùc, bµ vÉn ®îc tæ chøc t¬ng tÕ cña anh chÞ em tï vµ sè cai ngôc tiÕn bé lÐn lót cho níc ch¸o, ®êng phÌn cho nªn søc kháe kh«ng suy gi¶m nhiÒu. §Õn ngµy thø chÝn, ®Þch buéc ph¶i ®a b¸c sÜ ®Õn kh¸m vµ gi¶i quyÕt c¸c yªu cÇu vÒ quyÒn lîi cho tï nh©n. Ph¸t huy th¾ng lîi, bµ chuyÓn sang vËn ®éng gi¸c ngé sè tï nh©n ph¹m téi vÒ kinh tÕ. KÕt qu¶ anh chÞ em tï kinh tÕ còng tham gia ®Êu tranh ®ßi c¶i thiÖn b÷a ¨n, ®ßi quÇn ¸o... BÞ giam ë nhµ lao Qu¶ng B×nh ®îc mét n¨m, bµ l¹i bÞ ®Þch chuyÓn vµo nhµ lao Nha Trang. T¹i ®©y, chóng b¾t bµ ®i lao dÞch víi tï nh©n ph¹m téi vÒ kinh tÕ nhng l¹i giam riªng. Bµ kiªn quyÕt ph¶n ®èi ©m mu nµy cña ®Þch vµ kiªn quyÕt kh«ng ®i lao dÞch mÆc dï bÞ ®¸nh ®Ëp d· man. Kh«ng dõng l¹i ë ®ã, bµ tuyÖt thùc b¶y ngµy, buéc ®Þch ph¶i cho giam chung víi tï kinh tÕ. §¸ng lu ý, bµ cïng chi bé trong nhµ lao l·nh ®¹o tï nh©n ®Êu tranh ®ßi c¶i thiÖn chÕ ®é giam cÇm, nhÊt lµ kh«ng chÞu ¨n c¬m víi c¸ thèi cña bän cai thÇu, nhiÒu lÇn buéc chóng ph¶i thay c¸ thèi b»ng trøng. Sau cuéc ®Êu tranh nµy, bµ bÞ ®Þch giam riªng, kh«ng giam chung víi tï kinh tÕ nh tríc. Phßng giam míi l¹i gÇn bãt c¸c anh chÞ em tï chÝnh trÞ bÞ kÕt ¸n 20 n¨m tï giam, nªn bµ ®· t×m mäi c¸ch ®Ó liªn hÖ víi tï chÝnh trÞ ®Ó tæ chøc c¸c cuéc ®Êu tranh kh¸c. 18 th¸ng sau, bµ Phan ThÞ NÔ ®îc chuyÓn vÒ nhµ lao Héi An vµ ®Õn th¸ng 1-1943 ®îc ra tï. VÒ ®Õn nhµ, ®Þch b¾t ®i an trÝ nhng bµ kiªn quyÕt chèng l¹i vµ mÆc dï bän lý h¬ng theo dâi g¾t gao nhng hai th¸ng sau, bµ ®· liªn l¹c ®îc víi tæ chøc ®¶ng ë ®Þa
636 ph¬ng. §ªm 12-3-1943, nhËn ®îc quyÕt ®Þnh tho¸t ly, bµ lªn ®êng ra Trµ KiÖu (Duy Xuyªn) ®Ó tiÕp tôc ho¹t ®éng. T¹i ®©y, bµ tËp trung søc tham gia ph¸t ®éng quÇn chóng, x©y dùng ®îc nhiÒu c¬ së c¸ch m¹ng. HuyÖn Tiªn Phíc lóc nµy ®îc TØnh ñy chän lµm n¬i x©y dùng thµnh c¨n cø cña tØnh vµ giao cho bµ Phan ThÞ NÔ, ®ång chÝ NguyÔn Hµng chÞu tr¸ch nhiÖm c«ng viÖc nµy. §îc mét thêi gian, do mét sè c¬ së bÞ lé, khai b¸o nªn ®Þch biÕt n¬i ¨n ë ho¹t ®éng cña nhiÒu c¸n bé, ®¶ng viªn ë huyÖn Tiªn Phíc. Mét h«m, bµ cïng c¸c ®ång chÝ më mét cuéc häp t¹i Th¹nh B×nh (nay thuéc x· Tiªn C¶nh, huyÖn Tiªn Phíc). Cuéc häp ®ang tiÕn hµnh th× bän mËt th¸m bÊt ngê Ëp ®Õn v©y nhµ, bµ nhanh chãng tho¸t ra cöa sau, nh¶y qua bê rµo nhng kh«ng may bÞ bän mËt th¸m b¾n bÞ th¬ng. MÆc dï vËy, bµ cè l¸ch vµo rõng vµ thiÕp ®i. TØnh l¹i bµ tù b¨ng vÕt th¬ng cho m×nh råi lÇn vÒ n¬i ë vµ cïng ®ång chÝ NguyÔn Hµng, chuÈn bÞ mäi thø ®Ó h«m sau trë l¹i phñ Tam Kú. H«m sau, gi÷a ®êng xuèng Tam Kú th× bµ cïng ®ång chÝ NguyÔn Hµng bÞ ®Þch b¾t. LÇn nµy, chóng ®a bµ lªn giam ë nhµ lao huyÖn Tiªn Phíc. Nhê c¶m hãa ®îc sè cai tï nªn bµ ®îc chóng níi láng sù kiÓm so¸t vµ thêng xuyªn th¸o g«ng xiÒng vµo ban ®ªm. ThÊy ®Þch s¬ hë, bµ dù ®Þnh bá trèn nhng kh«ng thµnh. T¹i ®©y, mçi ngµy, mËt th¸m Ph¸p ®Õn tra tÊn Ýt nhÊt hai lÇn vµ cø qua mçi ngµy, bµ suy nghÜ: Cè chÞu ®ùng ®îc mét ngµy ¾t ®· chiÕn th¾ng chóng mét ngµy. Dïng mäi h×nh thøc tra tÊn, thÊy kh«ng khai th¸c ®îc g×, chóng l¹i ®a bµ vÒ nhµ lao Tam Kú, råi ®a ra nhµ lao tØnh Qu¶ng Nam.
637 Trong khi ®ã, vµo th¸ng 10-1943, do sù ph¶n béi cña Cao TiÕn Khai, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng còng bÞ ®Þch b¾t t¹i An T©n (nay thuéc x· Tam NghÜa, huyÖn Nói Thµnh), sau bÞ ®a vÒ nhµ lao Héi An. §Çu n¨m 1944, ®Þch ®a nh÷ng ngêi bÞ b¾t trong nh÷ng th¸ng cuèi n¨m 1943 ra xÐt xö. Tr¶ lêi c©u hái cña tªn ch¸nh ¸n t¹i phiªn tßa: "Mµy lµm ®îc g× víi hai bµn tay kh«ng ?". Bµ dâng d¹c ®¸p: "T«i biÕt v× sao t«i ë tï, v× t«i ®i vËn ®éng nh©n d©n ®øng lªn gi¶i phãng ®Êt níc... Thö hái, lµm vËy cã téi g× ? C¸c «ng cßn «m ch©n ®Õ quèc. C¸c «ng h·y thö lµm nh t«i, ai còng nh t«i th× níc nhµ ®· ®éc lËp råi. Chóng ta ®Òu lµ ngêi ViÖt Nam c¶, t¹i sao c¸c «ng kh«ng suy nghÜ cho kü, nÕu ai còng ®ång t×nh chèng Ph¸p th× th»ng Ph¸p ®· cót ®i tõ l©u råi. Mang c¸i nhôc mÊt níc mµ c¸c «ng kh«ng biÕt sao?". Tªn ch¸nh ¸n tøc tèi qu¸t: "Im ngay". Cuèi phiªn tßa, bµ Phan ThÞ NÔ bÞ kÕt ¸n 5 n¨m tï giam ë nhµ lao Héi An; cßn ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng bÞ kÕt ¸n 25 n¨m tï giam cÊm cè, sau ®ã bÞ chuyÓn lªn nhµ lao Bu«n Ma Thuét. Lóc nµy, sè tï nh©n n÷ ë nhµ lao Héi An t¨ng lªn ®¸ng kÓ, trong ®ã cã nhiÒu chÞ em rÊt kiªn cêng, gan d¹. §Ó tËp hîp vµ l·nh ®¹o chÞ em ®Êu tranh, bµ tham gia thµnh lËp chi bé §¶ng vµ ®îc cö lµm BÝ th chi bé. Trªn c¬ng vÞ nµy, bµ ®· tham gia l·nh ®¹o tï nh©n ®Êu tranh chèng l¹i chÕ ®é giam cÇm hµ kh¾c, ®ßi c¶i thiÖn ¨n uèng, ®ßi ®îc ra ngoµi hÝt thë kh«ng khÝ trong lµnh; gióp ®ì nh÷ng tï nh©n ®au èm; tæ chøc cho chÞ em häc v¨n hãa,
638 häc chÝnh trÞ, th«ng tin thêi sù, t×m mäi c¸ch gi÷ liªn l¹c víi c¸c nhµ lao giam tï nh©n nam. Sau ngµy NhËt ®¶o chÝnh Ph¸p, bµ Phan ThÞ NÔ ®îc ra tï. VÒ l¹i ®Þa ph¬ng, bµ nhanh chãng b¾t nèi l¹i víi c¸c c¬ së cò vµ c¸c ®ång chÝ võa ra tï ®Ó tæ chøc ho¹t ®éng. Th¸ng 5-1945, t¹i Héi nghÞ TØnh ñy tæ chøc t¹i Thä Kh¬ng, bµ ®îc bæ sung vµo Ban ChÊp hµnh §¶ng bé tØnh, ®îc ph©n c«ng phô tr¸ch c«ng t¸c binh vËn. Nh÷ng ngµy C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945, bµ cïng ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®îc cö vµo Ban VËn ®éng khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn tØnh Qu¶ng Nam. Héi An lóc nµy lµ tØnh lþ cña tØnh Qu¶ng Nam. Bµ Phan ThÞ NÔ ®îc ph©n c«ng vÒ Héi An ®Ó tham gia vËn ®éng binh lÝnh ®Þch. §Ó t¨ng cêng chØ ®¹o Héi An, Ban VËn ®éng khëi nghÜa tØnh cö bµ vÒ tham gia chØ ®¹o ®Þa bµn quan träng nµy. Theo kÕ ho¹ch cña ñy ban b¹o ®éng khëi nghÜa tØnh, c¸c phñ, huyÖn sÏ tiÕn hµnh khëi nghÜa tríc, sau ®ã tiÕn vÒ khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn ë tØnh lþ Héi An. Tuy nhiªn, sau khi ph©n tÝch t×nh h×nh ®Þch vµ kh¶ n¨ng cña quÇn chóng c¸ch m¹ng, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ bµ thèng nhÊt víi ®Ò xuÊt cña ñy ban b¹o ®éng khëi nghÜa Héi An xin tØnh cho phÐp Héi An tiÕn hµnh khëi nghÜa tríc. §îc tØnh ®ång ý, ®ªm 17 r¹ng ngµy 18-8-1945, cuéc khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn ë Héi An th¾ng lîi, ®a Qu¶ng Nam trë thµnh mét trong nh÷ng tØnh giµnh chÝnh quyÒn sím nhÊt c¶ níc. LiÒn sau ®ã, bµ Phan ThÞ NÔ
639 cïng ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng dÉn ®Çu ®oµn xe ®a lùc lîng tù vÖ cña tØnh tham gia hç trî c¸c phñ, huyÖn Duy Xuyªn, Th¨ng B×nh, Tam Kú, Tiªn Phíc khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn. C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945 thµnh c«ng, trong buæi lÔ ra m¾t Uû ban nh©n d©n c¸ch m¹ng l©m thêi tØnh Qu¶ng Nam vµo ngµy 2-9-1945, bµ Phan ThÞ NÔ ®îc cö lµm ñy viªn, Trëng ty cøu tÕ x· héi; cßn ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®îc cö lµm ñy trëng T ph¸p. Sang n¨m 1946, bµ Phan ThÞ NÔ ®îc ph©n c«ng phô tr¸ch tµi chÝnh cña TØnh bé ViÖt Minh, ®îc bÇu vµo Héi ®ång nh©n d©n tØnh, sau ®ã ®îc ph©n c«ng lµm BÝ thHéi Phô n÷ cøu quèc tØnh Qu¶ng Nam. Nh÷ng n¨m 1948 - 1949, bµ ®îc ®iÒu vÒ c«ng t¸c ë Héi Phô n÷ Liªn khu 5, phô tr¸ch c«ng t¸c phô n÷ tØnh B×nh §Þnh. T¹i §¹i héi hîp nhÊt §oµn Phô n÷ cøu quèc vµ Héi Liªn hiÖp phô n÷ ViÖt Nam Liªn khu 5 tæ chøc vµo th¸ng 6-1951, bµ ®îc bÇu lµm ñy viªn Ban ChÊp hµnh Phô n÷ Liªn khu; sau ®ã ®îc cö lµm ñy viªn Ban ChÊp hµnh N«ng héi Liªn khu 5. ChÝnh trong thêi gian nµy, bµ vµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng tæ chøc kÕt h«n, trë thµnh ®«i b¹n ®êi thñy chung, võa ch¨m lo nu«i d¹y con c¸i, võa phÊn ®Êu cho môc tiªu, lý tëng cña §¶ng. §Çu n¨m 1952, bµ Phan ThÞ NÔ ®îc Liªn khu ñy 5 ®iÒu vÒ c«ng t¸c t¹i tØnh Qu¶ng Nam. T¹i §¹i héi §¶ng bé tØnh Qu¶ng Nam - §µ N½ng lÇn thø III th¸ng 3-1952, bµ ®îc bÇu vµo Ban ChÊp hµnh §¶ng bé tØnh vµ ®îc ph©n
640 c«ng lµm BÝ th Héi Phô n÷ tØnh. Còng t¹i §¹i héi nµy, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®îc Liªn khu ñy 5 chØ ®Þnh lµm BÝ th TØnh ñy Qu¶ng Nam- §µ N½ng. N¨m 1953, bµ ®îc cö tham gia §¶ng ®oµn Phô n÷ Liªn khu 5. Sau khi HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ ®îc ký kÕt, th¸ng 11- 1954, bµ Phan ThÞ NÔ ®îc tËp kÕt ra miÒn B¾c vµ tham gia Ban Gi¸m ®èc tr¹i Nhi ®ång miÒn Nam. Trong khi ®ã, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®îc §¶ng ph©n c«ng ë l¹i lµm Phã BÝ th råi BÝ th Liªn khu ñy 5. Mçi ngêi mçi ®Þa bµn c«ng t¸c nhng tÊt c¶ ®Òu phÊn ®Êu cho môc tiªu lóc nµy lµ gi¶i phãng miÒn Nam, thèng nhÊt níc nhµ. Ra miÒn B¾c, bµ Phan ThÞ NÔ ®îc trng tËp tham gia chØ ®¹o söa sai viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch c¶i c¸ch ruéng ®Êt; ®îc ph©n c«ng vÒ tØnh B¾c Giang. Xong chuyÕn c«ng t¸c nµy, bµ ®îc cö ®i häc v¨n hãa ë trêng Bæ tóc v¨n hãa c«ng n«ng. KÕt thóc ch¬ng tr×nh häc v¨n ho¸, tõ th¸ng 9-1960 ®Õn n¨m 1962, bµ ®îc Trung ¬ng Héi Liªn hiÖp Phô n÷ ViÖt Nam ph©n c«ng vµo c«ng t¸c ë tØnh Qu¶ng B×nh, tham gia §¶ng ®oµn phô n÷ tØnh, tróng cö ®¹i biÓu Héi ®ång nh©n d©n tØnh vµ ñy viªn ñy ban hµnh chÝnh tØnh. Nh÷ng n¨m 1963- 1964, bµ trë l¹i Hµ Néi vµ c«ng t¸c t¹i Tßa phóc thÈm, Tßa ¸n nh©n d©n tèi cao vµ tõ n¨m 1965 ®Õn n¨m 1966, ®îc cö ®i häc ë trêng §¶ng NguyÔn ¸i Quèc Trung ¬ng. Tõ th¸ng 7-1967 ®Õn ®Çu n¨m 1970, bµ ®îc §¶ng cö vµo ®Õn chiÕn trêng miÒn Nam vµ tham gia Ban ChÊp hµnh N«ng vËn Khu 5. Th¸ng 4-1970, do søc
641 kháe yÕu, bµ ®îc ra miÒn B¾c ®Ó ch÷a bÖnh; sau ®ã vÒ c«ng t¸c ë Ban Tæ chøc Trung ¬ng §¶ng ®Õn lóc ®îc nghØ hu theo chÕ ®é vµo th¸ng 1-1975. Do tuæi cao, søc kháe ngµy mét gi¶m sót, bµ Phan ThÞ NÔ tõ trÇn vµo ngµy 1-1-1998. Suèt cuéc ®êi ho¹t ®éng c¸ch m¹ng kh«ng biÕt mÖt mái, bµ Phan ThÞ NÔ ®· ®Ó l¹i cho hËu thÕ mét tÊm g¬ng ®Çy ®ñ nh÷ng phÈm chÊt cao quý cña ngêi phô n÷ ViÖt Nam: chÞu th¬ng, chÞu khã, nh©n hËu, thñy chung, võa ®¶m viÖc níc, võa giái viÖc nhµ. Dï ph¶i ®èi mÆt víi bao khã kh¨n, gian khæ, ¸c liÖt, tï ®µy víi nh÷ng ®ßn tra tÊn rÊt d· man cña kÎ thï nhng bµ kh«ng bao giê bÞ khuÊt phôc, ngîc l¹i cµng t«i luyÖn thªm ý chÝ vµ lßng qu¶ c¶m. Kh«ng chØ vËy, bµ Phan ThÞ NÔ cßn lµm trßn sø mÖnh cña mét ngêi vî, ngêi mÑ, t¹o ®iÒu kiÖn cho chång lµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng toµn t©m toµn ý tham gia lµm trßn tr¸ch nhiÖm ngêi l·nh ®¹o cña tØnh Qu¶ng Nam - §µ N½ng, Khu 5 vµ c¶ níc.
642 ANH N¡M VíI NGHÖ SÜ KHU 5 Nhµ v¨n §OµN MINH TUÊN LÇn ®Çu t«i gÆp anh N¨m vµo cuèi mïa §«ng n¨m 1974 ë Liªn khu 5, t«i cßn nhí trêi h«m Êy l¹nh l¾m. Anh B¶y H÷u ®a t«i ®Õn chµo anh N¨m ®Ó vµo chiÕn trêng Bu«n Ma Thuét. Anh NguyÔn Xu©n H÷u (B¶y H÷u) lµ Thêng vô Khu ñy phô tr¸ch tuyªn huÊn mÊy lÇn ra Hµ Néi gîi ý xin t«i vµo chiÕn trêng Liªn khu 5. Giê ®îc vµo Khu ®· l©u nhng ®©y lµ lÇn ®Çu t«i ®îc ®Õn chµo anh N¨m. Quan t©m ®Õn v¨n nghÖ sÜ tõ thêi chiÕn tranh Anh N¨m rÊt quan t©m ®Õn anh em v¨n nghÖ sÜ, nh÷ng n¨m chèng Mü ¸c liÖt, cã lÇn ®oµn v¨n c«ng tËp dît ch¬ng tr×nh ®Ó chµo mõng §¹i héi §¶ng bé Khu, anh Kh¸nh Cao ®¹o diÔn (ba cña NghÖ sÜ nh©n d©n Trµ Giang) cã mêi anh N¨m ®Õn dù, nhng anh bÞ bÖnh ch©n run kh«ng bíc næi. Tuy vËy, anh N¨m ®· nhê anh em b¶o vÖ c¸ng anh trªn chiÕc vâng ®Ó xem biÓu diÔn. LÇn Êy, anh mÖt v× nh÷ng c¬n sèt rÐt rõng triÒn miªn, mµ vÉn r¸ng søc ®i ®éng viªn anh chÞ em nghÖ sÜ ®oµn ca móa Khu 5. Anh xem tõng tiÕt môc, nghiÒn ngÉm vµ gãp ý söa ch÷a.
643 Anh Kh¸nh Cao kÓ: “Nh÷ng n¨m gi÷a thËp niªn 1960, chiÕn tranh v« cïng ¸c liÖt, nh÷ng trËn cµn liªn miªn, nhng anh N¨m vÉn cho gäi t«i ®Õn lµm viÖc, gãp ý tõng ®iÖu móa, tõng ho¹t c¶nh vµ nhÊn m¹nh söa tõng chi tiÕt”. ChiÒu h«m cuèi mïa ma 1974, nói rõng Trµ My (tØnh Qu¶ng Nam) bõng s¸ng, líp líp c©y b»ng l¨ng cao cao nh×n lªn thÊy c¶ m©y trêi cuån cuén, b¸o hiÖu mét mïa Xu©n míi cho chiÕn trêng Khu 5 tiÕn c«ng vµ næi dËy. Anh N¨m dÆn dß t«i tríc mÆt anh Lª S©m - Trëng ban Tuyªn huÊn Khu 5: “Chó ý ph¶n ¸nh trong c¸c bµi viÕt vÒ t×nh h×nh nh©n d©n næi dËy ph¸ ¸ch k×m kÑp cña giÆc trong kh¾p c¸c th«n xãm, bu«n lµng”. Anh N¨m nãi mét c©u mµ t«i nhí m·i: “Vò trang nhng kh«ng cã næi dËy cña nh©n d©n lµm sao gi÷ v÷ng chÝnh quyÒn ®îc”. Anh N¨m biÕt t«i nhËn nhiÖm vô Trëng ®oµn Vâ trang tuyªn truyÒn Khu t¹i mÆt trËn T©y Nguyªn lµ rÊt khã kh¨n, v× ph¶i võa hµnh qu©n võa len lái vµo c¸c khu dån d©n cña giÆc, võa chiÕn ®Êu võa tuyªn truyÒn trong d©n chóng. Håi Êy, ®oµn chóng t«i hoµn thµnh ®îc nhiÖm vô khiÕn c¸c anh rÊt hµi lßng. Bµi vë göi vÒ §µi Gi¶i phãng kÞp thêi, tranh thñ sù ñng hé cña dluËn trong níc vµ thÕ giíi. Thñ trëng cò Vâ ChÝ C«ng khãc th¬ng lÝnh - nhµ th¬ Thu Bån Hßa b×nh, t«i vÒ §µi TruyÒn h×nh gi¶i phãng Thµnh phè Hå ChÝ Minh do anh Huúnh V¨n TiÓng (tõng lµm Phã Chñ tÞch ñy ban kh¸ng chiÕn Nam Bé) lµm gi¸m ®èc. H«m anh N¨m ®Õn th¨m ®µi víi c¬ng vÞ Phã Chñ tÞch Héi ®ång
644 Bé trëng (nay lµ Phã Thñ tíng), anh Huúnh V¨n TiÓng tiÕp ®ãn, anh N¨m nh¾c anh TiÓng cho gäi t«i. Lóc Êy, t«i võa c«ng t¸c miÒn T©y Nam Bé vÒ, må h«i nhÔ nh¹i ®Õn chµo anh, anh «m t«i vç vç vµo vai vui mõng v× cßn sèng sãt vµ cßn gÆp l¹i nhau. Anh l¹i hái t«i vÒ anh em nghÖ sÜ Khu 5 giê cßn nh÷ng ai sinh sèng t¹i Thµnh phè Hå ChÝ Minh. Sau nµy, nhiÒu lÇn t«i vµ anh Tr¬ng C«ng HuÊn - nguyªn Phã Ban Tuyªn huÊn Khu 5 ®Õn th¨m anh, anh rÊt mõng. Cã lÇn, chóng t«i vµo bÊm chu«ng nhµ anh ë ®êng Tó X¬ng (QuËn 3, Thµnh phè Hå ChÝ Minh), anh em b¶o vÖ hái: “Cã ®¨ng ký lµm viÖc víi b¸c N¨m kh«ng?”. Anh HuÊn tr¶ lêi: “Anh em Khu 5 ®Õn th¨m thñ trëng cò, ch¼ng cã ®¨ng ký g×”. Chóng t«i h¬i to tiÕng víi nhau, anh N¨m nghe thÊy liÒn b¶o: “Cho anh em v¨n nghÖ sÜ Khu 5 vµo”. Anh HuÊn thay mÆt anh em tÆng anh N¨m ba tËp s¸ch Lµng Tuyªn - håi ký cña anh chÞ em v¨n nghÖ sÜ Khu 5. Anh N¨m nãi lóc tríc cã ®äc vµi bµi ®¨ng b¸o Nh©n d©n, trong ®ã cã bµi têng thuËt trËn ®¸nh më mµn ë Bu«n Ma Thuét do t«i viÕt. Anh b¶o viÕt nh thÕ lµ tèt, rÊt c¶m ®éng vÒ t×nh nghÜa qu©n d©n c¸c d©n téc T©y Nguyªn. Råi anh th©n t×nh rãt rîu mêi chóng t«i, gäi lµ “thëng tíng, khao qu©n”. Ngµy nhµ th¬ Thu Bån mÊt, chóng t«i vµo b¸o tin vµ th¨m anh v× tríc ®ã anh bÞ mÖt c¶ tuÇn. Chóng t«i xin anh cho mét vßng hoa ®Ó viÕng nhµ th¬ Thu Bån cña ®Êt Qu¶ng - Khu 5. Anh bïi ngïi nãi: “Ai chø Thu Bån th× m×nh ®Õn viÕng, ®©u cÇn ph¶i xin vßng hoa”. Vµ anh em