495 Vâ CHÝ C¤NG, MéT §êI NGHE D¢N Nhµ v¨n Nguyªn Ngäc Th¸ng 3-1926, ë Sµi Gßn diÔn ra mét sù kiÖn träng ®¹i: ®¸m tang chÝ sÜ Phan Chu Trinh. Mét tr¨m ngh×n ngêi dù tang lÔ, trong khi d©n sè ba thµnh phè Sµi Gßn, Chî Lín vµ Gia §Þnh bÊy giê céng l¹i kh«ng ®Õn ba tr¨m ngh×n ngêi. Ngoµi ra cßn cã mÆt ®¹i biÓu hÇu hÕt c¸c tØnh trong c¶ níc, sau ®ã l¹i trë vÒ ®Þa ph¬ng m×nh tæ chøc lÔ truy ®iÖu, biÕn sù kiÖn chÝnh trÞ - x· héi nµy thµnh mét quèc tang vÜ ®¹i, do toµn d©n ®øng lªn tù tæ chøc, mµ NguyÔn ¸i Quèc ®· m« t¶ lµ "cha tõng thÊy trong lÞch sö níc Nam". Trong lÔ truy ®iÖu Phan Chu Trinh t¹i thÞ x· Tam Kú, cã mét thanh niªn tõ mét th«n nhá, nay thuéc x· Tam Xu©n bªn phÝa nam s«ng, vît s«ng sang dù. BÞ chÊn ®éng s©u s¾c v× c¸i chÕt cña nhµ ¸i quèc lõng danh, anh ®· ®i ®Õn mét quyÕt ®Þnh lín: dÊn th©n lªn ®êng c¸ch m¹ng, hiÕn c¶ cuéc ®êi m×nh cho sù nghiÖp ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc. Ngêi thanh niªn Êy tªn lµ Vâ Toµn, h¬n nöa thÕ kû sau lµ Vâ ChÝ C«ng, Chñ tÞch Héi ®ång Nhµ níc níc Céng hßa x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam.
496 Vâ Toµn tham gia phong trµo céng s¶n ®óng vµo lóc TØnh ñy Qu¶ng Nam bÞ chÝnh quyÒn thùc d©n Ph¸p khñng bè ¸c liÖt. ¤ng tù m×nh len lái b¾t liªn l¹c, kh«i phôc c¬ së, lÇn håi lËp l¹i TØnh ñy, ph¸t triÓn l¹i phong trµo. VÒ sau, tÝnh c¸ch nµy trë thµnh mét ®Æc ®iÓm xuyªn suèt trong c¶ cuéc ®êi ho¹t ®éng c¸ch m¹ng cña «ng: quyÕt ®o¸n, kiªn ®Þnh, s¸ng t¹o, d¸m lµm, d¸m chÞu tr¸ch nhiÖm trong nh÷ng t×nh huèng khã kh¨n vµ quyÕt ®Þnh. C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945, kh¸c víi chñ tr¬ng chung tÊn c«ng tríc tiªn vµo n«ng th«n, cuèi cïng míi nh»m vµo thµnh thÞ, nhanh nh¹y nhËn ®Þnh t×nh h×nh, kÞp thêi n¾m thêi c¬, «ng quyÕt ®Þnh ®¸nh ngay vµo tØnh lþ Héi An, sau ®ã míi nhanh chãng lan vÒ n«ng th«n, ®a Qu¶ng Nam trë thµnh mét trong nh÷ng tØnh giµnh chÝnh quyÒn sím nhÊt trong c¶ níc. N¨m 1959, gi÷a ®ªm ®en ch×m ®¾m trong sù khñng bè ¸c liÖt cña ®Þch, khi quÇn chóng ë Trµ Bång uÊt øc næi dËy, trong lóc nhiÒu ngêi cßn e sî mét cuéc vïng lªn c« lËp sÏ dÔ bÞ tiªu diÖt, «ng lµ ngêi c¬ng quyÕt ñng hé, r¸o riÕt chØ ®¹o chuyÓn miÒn nói Qu¶ng Ng·i, Qu¶ng Nam thµnh chiÕn khu chèng ®Þch, thµnh cuéc khëi nghÜa sím nhÊt ë Nam Trung Bé, tõ ®ã ®a cuéc kh¸ng chiÕn ë ®©y ph¸t triÓn ®Õn th¾ng lîi cuèi cïng. B»ng chñ tr¬ng vµ hµnh ®éng quyÕt liÖt ®ã, «ng lµ mét trong nh÷ng ngêi tham gia ý kiÕn ®Ò xuÊt ®Ó Trung ¬ng §¶ng ra NghÞ quyÕt 15 næi tiÕng. Xu©n MËu Th©n n¨m 1968, ®¸nh §µ N½ng ®Õn ngµy thø b¶y, «ng nhËn ®Þnh cuéc tËp kÝch chiÕn lîc ®· hoµn
497 thµnh, quyÕt ®o¸n chuyÓn lùc lîng vÒ dän s¹ch hËu ph¬ng miÒn nói vµ cñng cè n«ng th«n, tr¸nh ®îc tæn thÊt nÆng khi ®Þch ph¶n kÝch ®iªn cuång sau ®ã. Mïa Xu©n n¨m 1975, sau ®ßn hiÓm Bu«n Ma Thuét, nhanh chãng theo dâi vµ nhËn ra dÊu hiÖu ®Þch bá T©y Nguyªn, «ng ®Ò nghÞ ®¸nh ngay §µ N½ng vµ cùc kú khÈn tr¬ng, thÇn tèc tæ chøc lùc lîng t¹i chç phèi hîp víi chñ lùc tÊn c«ng c¨n cø h¶i lôc kh«ng qu©n khæng lå nµy cña ®Þch, gãp phÇn t¹o mét bíc ngoÆt quyÕt ®Þnh ®a ®Õn toµn th¾ng lÞch sö 30 th¸ng 4, gi¶i phãng hoµn toµn miÒn Nam, thèng nhÊt ®Êt níc. Hßa b×nh, ë c¬ng vÞ rÊt cao, ngêi ta thêng thÊy «ng lµ ngêi Ýt nãi, nhng khi ®øng tríc nh÷ng c©u hái lín cña ®êi sèng th× vÉn lµ Vâ ChÝ C«ng Êy, quyÕt ®o¸n, s¸ng t¹o, d¸m lµm, d¸m chÞu tr¸ch nhiÖm. ¤ng lµ ngêi ñng hé "kho¸n chui", ®a ®Õn sù gi¶i phãng cã tÝnh quyÕt ®Þnh lùc lîng s¶n xuÊt, lµm thay ®æi c¬ b¶n côc diÖn ®ang bÕ t¾c cña x· héi, mét lÇn n÷a «ng l¹i ®øng vÒ phÝa thùc tiÔn, vÒ phÝa d©n, gãp phÇn t¹o nªn sù chuyÓn biÕn ngo¹n môc cña ®Êt níc, ®a ®Õn thêi kú bïng lªn m¹nh mÏ ®îc gäi lµ "§æi míi". May m¾n ®îc gÇn «ng trong chiÕn tranh vµ thêng xuyªn dâi theo tõng bíc ®i cña «ng trong hßa b×nh, t«i nhËn ra ë ngêi l·nh ®¹o gi¶n dÞ mµ s©u s¾c ®ã mét ch©n lý mµ «ng ®inh ninh, nh cã lÇn «ng nãi víi c¸n bé th©n cËn cña m×nh khi NghÞ quyÕt 10 næi tiÕng vÒ kho¸n trong n«ng nghiÖp ®îc kh¼ng ®Þnh, ®¹i ý: "NghiÖm ra khi cã chñ tr¬ng cña §¶ng ë trªn mµ bªn díi quÇn chóng cø
498 x«n xao kh«ng chÞu, th× råi cuèi cïng §¶ng ph¶i nghe theo vµ c¸ch m¹ng th¾ng lîi!". Con ngêi Êy lu«n tin r»ng s¸ng t¹o trong c¸ch m¹ng vµ trong ®êi sèng bao giê còng lµ d©n, bëi v× chØ cã d©n míi lµ thùc tiÔn, lµ ®êi sèng thùc ®ang vËn ®éng, vµ §¶ng giái lµ khi §¶ng biÕt nghe d©n. §¶ng s¸ng t¹o lµ v× §¶ng nghe ®îc d©n, tæng kÕt ®îc ý chÝ vµ tr¶i nghiÖm cña d©n ®Ó chØ ®¹o l¹i ®êi sèng. Bµi häc lín «ng ®Ó l¹i cho chóng ta lµ bµi häc vÒ d©n. Suèt ®êi con ngêi cùc kú qu¶ c¶m Êy chØ cã mét nçi sî ®ã lµ nçi sî mÊt d©n. GÇn d©n, lu«n g¾n víi d©n, nghe d©n, häc d©n, tin d©n, lu«n dùa vµo d©n th× khã kh¨n mÊy råi còng vît qua ®îc vµ lµm cho ®Êt níc, d©n téc ®øng v÷ng, ph¸t triÓn tríc mäi th¸ch thøc.
499 §¤I NÐT VÒ ANH Ng« Thµnh * T«i lµ ngêi may m¾n ®îc sinh ra trªn vïng ®Êt cã truyÒn thèng ®Êu tranh yªu níc - huyÖn Nói Thµnh, tØnh Qu¶ng Nam. Tõ rÊt sím, t«i ®· nghe vµ biÕt vÒ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng (Vâ Toµn) vµ trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng c¸ch m¹ng, t«i cã nhiÒu kû niÖm vÒ anh. 1. Thêi kú n¨m 1942 - 1943 LÇn ®Çu tiªn t«i ®îc gÆp anh lµ vµo th¸ng 8-1942. ¤ng NguyÔn Kþ (KÕ), c¬ së c¸ch m¹ng ë V©n Trai - Tam Kú (nay thuéc x· Tam HiÖp, huyÖn Nói Thµnh) cã dÉn ®Õn nhµ t«i hai ngêi mang theo ®ßn g¸nh, bao bè, nãi lµ kh¸ch ®i mua ®Ëu phông, ®ã lµ anh Vâ Toµn vµ anh NguyÔn S¾c Kim, lóc ®ã kho¶ng 10 giê tra. Sau b÷a c¬m tra, gia ®×nh míi biÕt hai anh lµ c¸n bé c¸ch m¹ng. Anh Vâ Toµn lµ con ngêi trÇm tÜnh, ®iÒm ®¹m, chÝn ch¾n, dÔ gÇn víi mäi ngêi. Khi tiÕp xóc víi ngêi kh¸c, anh thêng quan t©m hái chuyÖn lµm ¨n, vÒ cuéc sèng, _______________ * Nguyªn Phã BÝ th TØnh ñy Gia Lai.
500 t×nh h×nh an ninh th«n xãm vµ mäi ngêi xung quanh. Sau c¸c anh Vâ Toµn vµ NguyÔn S¾c Kim, n¨m 1943, c¸c anh NguyÔn Hµng, Lª B¸, Cao TiÕn Khai, chÞ Phan ThÞ NÔ còng thêng ®Õn vµ ë nhµ t«i, thêng th× mét tuÇn, l©u th× nöa th¸ng, cã lóc chØ vµi ba ngµy råi ®i. Sinh ho¹t hµng ngµy cña anh Vâ Toµn vµ c¸c anh rÊt vÊt v¶, vµ lu«n ph¶i lo ®èi phã víi viÖc s¨n lïng cña bän mËt th¸m Ph¸p vµ chÝnh quyÒn tay sai. 2 giê s¸ng lµ ph¶i thøc v× thêi ®iÓm nµy trë ®i lµ bän mËt th¸m thêng v©y r¸p. Ban ngµy ë trong buång kÝn hoÆc hÇm bÝ mËt rÊt tï tóng, ban ®ªm míi ®îc ra ngoµi, ¨n uèng theo kh¶ n¨ng cña c¬ së, chñ yÕu ¨n c¬m ghÕ khoai hoÆc s¾n. Thêi gian nµy, t«i míi 15, 16 tuæi nªn cha c¶m nhËn ®îc hÕt nh÷ng ho¹t ®éng cña anh mµ chØ thÊy: Anh cïng víi anh NguyÔn S¾c Kim, vµ mét sè anh tho¸t ly thêng tæ chøc mét sè cuéc häp hoÆc gÆp gì c¬ së; n¬i häp vµ gÆp gì thêng lµ b»ng thuyÒn trªn s«ng Cån Gi÷a (VÜnh §¹i, nay thuéc x· Tam HiÖp vµ Diªm Trêng, nay thuéc x· Tam Giang, huyÖn Nói Thµnh). Nh÷ng c¬ së anh thêng tiÕp xóc ë c¸c x· Tam HiÖp, Tam NghÜa, Tam Giang, Tam Quang, Tam H¶i. Gia ®×nh t«i cã chiÕc thuyÒn nhá, nªn t«i vµ anh Ng« §é (Nghiªn) thêng ®a thuyÒn vµ b¶o vÖ, canh g¸c c¸c cuéc häp ®ã. Anh Toµn híng dÉn cho t«i ®i mua b¸o "§«ng Ph¸p" ë Tam Kú, mét s¹p b¸o n»m phÝa t©y trªn ®êng quèc lé 1. Chñ s¹p b¸o lµ hai c« g¸i tuæi kho¶ng 25 - 30, t«i ®o¸n hai c« nµy lµ c¬ së ho¹t ®éng c¸ch m¹ng cña anh Vâ Toµn. V× lÇn ®Çu tiªn ®Õn ®Æt b¸o, t«i cã mang theo l¸ th cña anh
501 göi cho ngêi b¸n b¸o. C¸c c« nhËn th kh«ng hái g× thªm vµ giao b¸o cho t«i nhËn mçi tuÇn mét lÇn. Trong thêi gian ®i l¹i Tam Kú nhËn b¸o, anh Toµn còng giao cho t«i mang th cña anh göi cho c¸c anh tï chÝnh trÞ ®ang bÞ giam t¹i nhµ lao phñ Tam Kú. T«i mang th giao cho anh Bïi Xu©n Mai (Tam HiÖp). Anh Mai víi t«i lµ bµ con. Anh Mai sÏ chuyÓn th cho ngêi anh Toµn ®Þnh göi. Kho¶ng gi÷a n¨m 1943, anh Toµn vµ anh Kim gÆp anh Lª B¸ vµ c¸c anh cã ra tê b¸o "Cê ®éc lËp". Tê b¸o viÕt trªn tê giÊy manh khæ nhá gåm bèn trang, b¸o ra h»ng th¸ng, in ®«ng s¬ng. Anh Toµn chØ ®¹o néi dung vµ cïng mét sè anh viÕt bµi. Anh Lª B¸ chÞu tr¸ch nhiÖm viÕt lªn khu«n vµ in. T«i gióp viÖc mua rau c©u, nÊu thµnh ®«ng s¬ng, cÊt giÊu dông cô in vµ lµm liªn l¹c chuyÓn b¸o vµ th cho mét sè n¬i. Trong thêi gian ho¹t ®éng ë ®©y, anh Toµn vµ c¸c anh tho¸t ly ®· tuyªn truyÒn gi¸c ngé mäi ngêi trong gia ®×nh thÊy ®îc sù ®µn ¸p, bãc lét cña bän thùc d©n Ph¸p vµ ph¸t xÝt NhËt, hiÓu ®îc ®êng lèi c¸ch m¹ng. T«i ®ang ®i häc ch÷ Nho. Anh Toµn khuyªn t«i nªn häc ch÷ quèc ng÷ ®Ó khi c¸ch m¹ng thµnh c«ng dÔ lµm viÖc. Anh gióp t«i häc thuéc nhiÒu bµi th¬ cña Tè H÷u. Anh híng dÉn cho chóng t«i c¸ch t×m hiÓu nh÷ng ngêi chung quanh vµ tuyªn truyÒn cho hä vÒ ®êng lèi c¸ch m¹ng, vËn ®éng hä gia nhËp c¸c ®oµn thÓ cøu quèc. Trong nh÷ng n¨m 1942, 1943, ë lµng t«i ®· thµnh lËp mét tæ N«ng d©n cøu quèc gåm n¨m ngêi, do anh Ng« §é lµm Tæ trëng; mét tæ Phô
502 n÷ cøu quèc gåm bèn ngêi, do mÑ t«i (NguyÔn ThÞ §i) lµm Tæ trëng vµ mét tæ thanh niªn cøu quèc gåm ba ngêi, trong ®ã cã t«i. Riªng anh Ng« §é ®îc kÕt n¹p vµo §¶ng Céng s¶n §«ng D¬ng. Th¸ng 10-1943, anh Toµn tõ nhµ t«i ®i An T©n, nay thuéc x· Tam NghÜa. Anh NguyÔn S¾c Kim cßn ë l¹i. Mét tuÇn sau th× anh Vâ Toµn bÞ bän mËt th¸m v©y b¾t t¹i nhµ anh Lîi. Còng mê s¸ng ngµy h«m ®ã, bän mËt th¸m vµ lÝnh khè xanh ®Õn v©y nhµ t«i. Nghe tiÕng ®éng bªn ngoµi, biÕt lµ cã chuyÖn, anh NguyÔn S¾c Kim ch¹y xuèng bÕp, ®¹p ®æ phªn ®Êt ch¹y tho¸t. Bän chóng vµo nhµ b¾t t«i vµ anh Ng« §é. Lªn xe, t«i thÊy anh Vâ Toµn bÞ bÞt m¾t ngåi trªn xe, chóng ®a anh Toµn vÒ Héi An. Sau ®ã mét sè c¬ së c¸ch m¹ng ë Tam HiÖp (VÜnh §¹i, V©n Trai), Tam NghÜa, Tam Quang, Tam Giang, Tam H¶i bÞ vì. Nguyªn nh©n c¸c anh bÞ b¾t lµ do Cao TiÕn Khai ph¶n béi khai b¸o. §Çu n¨m 1944, trong buæi tuyªn ¸n ë VÜnh §iÖn cã trªn 50 tï chÝnh trÞ bÞ b¾t cuèi n¨m 1943, gåm c¸c ®ång chÝ Vâ Toµn, Phan ThÞ NÔ, NguyÔn S¾c Kim, NguyÔn Hµng, Lª B¸.... Anh Vâ Toµn bÞ kÕt ¸n 25 n¨m tï, c¸c ®ång chÝ cßn l¹i bÞ kÕt ¸n 15 - 20 n¨m tï. Trong buæi kÕt ¸n, chÞ Phan ThÞ NÔ lµ ngêi ®· ®øng lªn ph¶n b¸c l¹i sù xÐt xö kh«ng c«ng b»ng vµ lªn ¸n thùc d©n Ph¸p. Chóng véi v· cßng tay vµ ®a chÞ ®i ngay, phiªn tßa kÕt thóc trong buæi s¸ng. 2. Thêi kú 1948 - 1949 Th¸ng 8-1948, t«i ®ang lµ BÝ th thanh niªn x·, thi vµo trêng Trung häc b×nh d©n qu©n sù Qu©n khu 5. Anh Vâ
503 Toµn ®îc ph©n c«ng lµm BÝ th §¶ng ñy, võa lµ häc viªn cña trêng. §Þa ®iÓm cña trêng lµ Së N«ng khÝ cña NhËt ë x· TÞnh Ên, huyÖn S¬n TÞnh, tØnh Qu¶ng Ng·i. Trêng cã kho¶ng 400 häc viªn, cã mét líp lín (trªn 30 tuæi), mét líp thiÕu sinh qu©n (13 - 14 tuæi), sè sinh qu©n cßn l¹i tuæi trªn díi 20, t«i ë trong líp nµy. Thêi kú nµy kinh tÕ rÊt khã kh¨n, l¹i chiÕn tranh. Lµ trêng ®µo t¹o sÜ quan, nhng sinh qu©n kh«ng ®îc cung cÊp quÇn ¸o, trang phôc, ¨n uèng l¹i kham khæ. Nhµ trêng chØ cã bµn ghÕ vµ b¶ng ®en. Häc kh«ng cã s¸ch. Vë ph¶i tù tóc. Anh Vâ Toµn võa lµm l·nh ®¹o, ch¼ng nh÷ng l·nh ®¹o häc viªn, c¸n bé, c«ng nh©n viªn, mµ l·nh ®¹o c¶ c¸c thµy gi¸o, lµ nh÷ng trÝ thøc díi chÕ ®é cò, trong ®ã cã thµy Hinh, thµy S¬n lµ C«ng gi¸o. Anh rÊt ch¨m lo ®Õn c«ng t¸c gi¸o dôc chÝnh trÞ ttëng, anh thêng ®éng viªn sinh qu©n: "Díi chÕ ®é cò m×nh chÞu dèt, nay ph¶i nç lùc häc tËp, rÌn luyÖn ®Ó trë thµnh sÜ quan qu©n ®éi". "Tríc lµ n«ng d©n sèng tù do, nay lµ qu©n nh©n sèng tËp thÓ, sèng cã tæ chøc kû luËt"... Tuy cã khã kh¨n, thiÕu thèn, sù hiÓu biÕt cha nhiÒu, nhng mäi ngêi ®Òu hå hëi, phÊn khëi, ý thøc tæ chøc kû luËt rÊt cao. Tuy §¶ng l·nh ®¹o, nhng ®¶ng viªn kh«ng c«ng khai vµ sè ®¶ng viªn trong häc viªn rÊt Ýt. Líp cña t«i 35 ngêi (mét trung ®éi), chØ cã ba ®¶ng viªn. Cã líp chØ cã mét, hai ®¶ng viªn. C¸n bé trung ®éi cha ph¶i ®¶ng viªn. V× vËy, cã lÇn tranh thñ buæi tra häp chi bé, vÒ trÔ giê hai phót, ph¶i chÞu ph¹t ch¹y quanh trêng ba vßng rÊt Êm øc,
504 nhng kh«ng d¸m b¸o häp chi bé, mµ chØ b¸o c¸o riªng víi anh Vâ Toµn ®Ó khái bÞ ghi vµo sæ. Qua hai n¨m, kÕt qu¶ häc tËp ë trêng Trung häc b×nh d©n qu©n sù Khu 5 lµ rÊt tèt, nhiÒu ®ång chÝ sau nµy trë thµnh sÜ quan cao cÊp cña Qu©n ®éi nh©n d©n ViÖt Nam. Sau khi tèt nghiÖp trêng Trung häc b×nh d©n qu©n sù, t«i tiÕp tôc häc t¹i trêng vâ bÞ TrÇn Quèc TuÊn. §Õn th¸ng 11-1948, anh Vâ Toµn ®Õn th«ng b¸o cho t«i mét tin buån lµ mÑ t«i mÊt. Anh ®éng viªn t«i: "Em vÒ th¨m gia ®×nh còng ®îc, nhng l¹i trë ng¹i trong häc tËp, th«i em h·y cè g¾ng vît qua khã kh¨n mµ häc tËp cho tèt, hai th¸ng n÷a ®Õn TÕt, vÒ th¨m còng kh«ng muén, viÖc ®· råi, h·y phÊn ®Êu, nç lùc häc tËp cho tèt". 3. Thêi kú cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc Trong thêi kú nµy, t«i kh«ng cã dÞp ë gÇn anh Vâ ChÝ C«ng (tªn anh Vâ Toµn trong cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc). Anh c«ng t¸c ë Khu ñy 5, cßn t«i c«ng t¸c t¹i tØnh Gia Lai, chØ gÆp anh trong mét sè cuéc häp t¹i Khu hoÆc ë tØnh khi anh ®Õn c«ng t¸c. Nhng qua c«ng t¸c chØ ®¹o, khi anh lµm Phã BÝ th råi BÝ th Liªn khu ñy tõ n¨m 1954 - 1960 vµ BÝ th Khu ñy 5 tõ n¨m 1964 ®Õn n¨m 1975, ®· thÓ hiÖn sù v÷ng vµng, s¾c s¶o, nh¹y bÐn, ®Ò ra nh÷ng chñ tr¬ng, ®èi s¸ch phï hîp víi thùc tiÔn vµ hiÖu qu¶. Anh lµ mét trong nh÷ng c¸n bé quan t©m ®Õn ®ång bµo c¸c d©n téc thiÓu sè ë T©y Nguyªn, trong viÖc vËn dông vµ thùc hiÖn chÝnh s¸ch d©n téc cña §¶ng, thÓ hiÖn qua mét sè chñ tr¬ng vµ viÖc lµm cô thÓ:
505 Sau n¨m 1954, khi ®Þch tiÕp qu¶n c¸c tØnh ®ång b»ng vµ T©y Nguyªn, cuéc ®Êu tranh gi÷a nh©n d©n ta vµ ®Þch diÔn ra phøc t¹p, quyÕt liÖt, kÎ ®Þch v« cïng tµn b¹o, th©m ®éc, quyÕt tiªu diÖt lùc lîng c¸ch m¹ng vµ ý chÝ ®Êu tranh cña nh©n d©n ta. ChÝnh s¸ch tè céng, diÖt céng cña chóng ®· g©y cho ta nhiÒu tæn thÊt. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng cã nhiÒu tr¨n trë. Mét mÆt anh chØ ®¹o khÐo che giÊu, khÐo c«ng t¸c, ®Ó b¶o tån vµ ph¸t triÓn lùc lîng, thùc hiÖn "ba cïng" ®Ó b¸m d©n, dùa vµo d©n. MÆt kh¸c, vËn dông linh ho¹t ph¬ng ch©m kÕt hîp gi÷a hîp ph¸p vµ bÊt hîp ph¸p, nhÊt lµ ë miÒn nói, ®Ó ®Êu tranh chèng ®Þch, h¹n chÕ thiÖt h¹i vµ b¶o vÖ lîi Ých cña nh©n d©n. Tríc sù tµn b¹o cña kÎ thï, sù tæn thÊt cña c¬ së ta, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· nghÜ ®Õn ph¶i cã b¹o lùc vò trang hç trî cho b¹o lùc chÝnh trÞ cña quÇn chóng, kh«ng thÓ rµng buéc bëi HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬, lµm cho ta bã tay. Ph¶i dïng b¹o lùc c¸ch m¹ng ®Ó th¾ng b¹o lùc ph¶n c¸ch m¹ng. Tõ suy nghÜ ®ã, anh phÊn khëi tiÕp nhËn vµ triÓn khai nhanh §Ò c¬ng C¸ch m¹ng miÒn Nam n¨m 1958 vµ NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng n¨m 1959, t¹o mét bíc chuyÓn biÕn m¹nh mÏ c¶ vÒ chÝnh trÞ vµ lùc lîng vò trang, lµm nªn ®ång khëi n¨m 1960, giµnh quyÒn lµm chñ ë nhiÒu vïng, nhÊt lµ T©y Nguyªn vµ miÒn nói. N¨m 1961, trªn ®êng vµo Trung ¬ng Côc, anh lµm viÖc víi TØnh ñy Gia Lai vµ cã nhËn xÐt. "MiÒn nói nãi chung, Gia Lai nãi riªng, phong trµo c¸ch m¹ng liªn tôc
506 gi÷ v÷ng vµ ph¸t triÓn, gi÷ ®îc thÕ tÊn c«ng ®Þch, kh«ng cã tho¸i trµo nh ë mét sè tØnh ë ®ång b»ng. V× miÒn nói ph¸t huy ®îc lîi thÕ thiªn thêi, ®Þa lîi, nh©n hßa, trong ®ã cã b¹o lùc vò trang cña quÇn chóng mµ ®ång b»ng kh«ng cã". Anh ®Ò nghÞ tØnh ph¸t ®éng phong trµo "QuÇn chóng ®øng lªn lµm chñ nói rõng". TØnh Gia Lai ®· thùc hiÖn ®Ò nghÞ ®ã. Trong thêi kú chèng chiÕn lîc "chiÕn tranh ®Æc biÖt" cña Mü, nh÷ng n¨m 1962 - 1963 ta gÆp nhiÒu khã kh¨n, cã n¬i phong trµo ch÷ng l¹i. N¨m 1964, anh Vâ ChÝ C«ng trë vÒ lµm BÝ th Khu ñy 5, lµ ngêi am hiÓu t×nh h×nh ®Þa ph¬ng l¹i n¾m ®îc kinh nghiÖm ë Nam Bé trong thêi gian anh lµm Phã BÝ th Trung ¬ng Côc, nªn phong trµo Khu 5 vµ T©y Nguyªn cã bíc ph¸t triÓn m¹nh. Anh chØ ®¹o vËn dông ph¬ng ch©m "hai ch©n, ba mòi gi¸p c«ng" trªn ba vïng chiÕn lîc thu nhiÒu kÕt qu¶. Anh chó träng x©y dùng lùc lîng vò trang, b¸n vò trang, ph¸t triÓn binh chñng ®Æc c«ng. Anh lu«n nh¾c nhë tinh thÇn tiÕn c«ng ®Þch, chèng khuynh híng h÷u khuynh, thô ®éng. Tõ ®ã, phong trµo c¸ch m¹ng nh÷ng n¨m 1964 - 1965 ph¸t triÓn m¹nh vµ giµnh th¾ng lîi lín. Cuèi n¨m 1965, ®Õ quèc Mü å ¹t ®æ qu©n vµo miÒn Nam vµ Khu 5, chuyÓn chiÕn lîc "chiÕn tranh ®Æc biÖt" thµnh chiÕn lîc "chiÕn tranh côc bé". N¨m 1966, trªn ®Þa bµn Khu 5 cã 160.000 qu©n Mü, 4.000 qu©n §¹i Hµn vµ nhiÒu ph¬ng tiÖn chiÕn tranh hiÖn ®¹i. §¶ng bé Khu 5 x¸c ®Þnh t tëng cho toµn §¶ng bé, toµn qu©n vµ toµn
507 d©n lµ kh«ng sî Mü, gi÷ v÷ng t tëng vµ chiÕn lîc tÊn c«ng ®Þch, gi÷ thÕ chñ ®éng trªn chiÕn trêng. Víi tinh thÇn ®ã, ë Khu 5 cã c¸c trËn ®¸nh th¾ng Mü ®Çu tiªn ë Nói Thµnh, V¹n Têng, Pleime vµ thung lòng IaDrang. Tuy chiÕn tranh diÔn ra rÊt ¸c liÖt, ta bÞ tæn thÊt rÊt lín, nhng vÉn trô trong hai mïa kh« n¨m 1965 - 1966 vµ 1966 - 1967 vµ tiÕn hµnh cuéc tiÕn c«ng vµ næi dËy TÕt MËu Th©n 1968, ®Èy ®Þch vµo thÕ thÊt b¹i, sa lÇy trong cuéc chiÕn tranh x©m lîc ViÖt Nam. Sau HiÖp ®Þnh Pari n¨m 1973, Khu ñy 5 chØ ®¹o ®Èy m¹nh tÊn c«ng ®Þch, ph¸t triÓn phong trµo ë ®« thÞ, chuÈn bÞ mäi ®iÒu kiÖn ®Ó giµnh th¾ng lîi hoµn toµn khi thêi c¬ ®Õn. Cuéc häp hai ngµy víi ba tØnh b¾c T©y Nguyªn vµo cuèi quý III n¨m 1974, t¹i huyÖn Ia Sup, tØnh §¾k L¾k do anh Vâ ChÝ C«ng chñ tr× lµ ®Ó chuÈn bÞ cho thêi c¬ nãi trªn. §Çu n¨m 1975, Khu ñy 5 chØ ®¹o cho c¸c tØnh Gia Lai, Kom Tum ®Èy m¹nh ho¹t ®éng ®¸nh ®Þch, ph¸ Êp giµnh d©n, më nhiÒu hµnh lang, huy ®éng nh©n lùc, vò khÝ, võa ®Ó ®ãn thêi c¬, võa nghi binh ®¸nh l¹c híng ®Þch, t¹o thuËn lîi cho viÖc ®¸nh Bu«n Ma Thuét. TrËn ®¸nh më mµn Bu«n Ma Thuét th¾ng lîi, anh Vâ ChÝ C«ng nhËn ®Þnh: qu©n ®Þch ë Gia Lai vµ Kon Tum bÞ c« lËp vµ suy sôp, nªn anh ®· gÊp rót lªn T©y Nguyªn ®Ó chØ ®¹o gi¶i phãng hai tØnh nµy. §óng nh nhËn ®Þnh trªn, khi anh ®Õn Kom Tum, ®Þch ®ang rót ch¹y, anh cÊp tèc ®i th¼ng vµo Pleiku - §oµn cña anh Vâ ChÝ C«ng vµo tiÕp qu¶n thÞ x· Pleiku, sím h¬n ®oµn c¸n bé cña tØnh Gia Lai.
508 Tõ thùc tÕ chiÕn trêng sau khi ta ®¸nh Bu«n Ma Thuét th¾ng lîi, anh Vâ ChÝ C«ng ®· ®Ò nghÞ Bé ChÝnh trÞ cho ®¸nh gi¶i phãng §µ N½ng, ®îc Bé ChÝnh trÞ ®ång ý. ViÖc ta gi¶i phßng §µ N½ng t¹o tiÒn ®Ò gi¶i phãng hoµn toµn miÒn Nam n¨m 1975. LÞch sö cµng lïi xa, chóng ta cµng cã c¬ së ®¸nh gi¸ chÝnh x¸c lÞch sö vµ cµng thÊy vai trß to lín cña anh Vâ ChÝ C«ng ®èi víi sù nghiÖp gi¶i phãng d©n téc còng nhc«ng cuéc x©y dùng vµ b¶o vÖ ®Êt níc sau nµy.
509 DÊU ÊN NG¦êI L·NH §¹O Lª N¨ng §«ng* Qu¶ng Nam lµ m¶nh ®Êt cã truyÒn thèng ®Êu tranh yªu níc. Ngay sau khi liªn qu©n Ph¸p - T©y Ban Nha næ sóng ®¸nh vµo §µ N½ng th¸ng 9-1858, Qu¶ng Nam trë thµnh vïng ®Êt ®Çu tiªn ®øng lªn chiÕn ®Êu chèng giÆc ngo¹i x©m; sau ®ã Qu¶ng Nam lµ trung t©m kh¸ng chiÕn cña nghÜa héi cÇn v¬ng, lµ ®Þa bµn ho¹t ®éng m¹nh mÏ cña phong trµo §«ng du vµ Duy t©n, lµ vïng ®Êt ®i ®Çu trong phong trµo chèng su, thuÕ n¨m 1908... MÆc dï c¸c phong trµo ®Êu tranh yªu níc chèng thùc d©n Ph¸p cña nh©n d©n Qu¶ng Nam cuèi thÕ kû XIX ®Çu thÕ kû XX ®Òu kh«ng thµnh c«ng, nhng tõ ®ã hun ®óc nªn tinh thÇn yªu níc cña ngêi d©n ®Êt Qu¶ng. Sau khi chñ nghÜa M¸c - Lªnin ®îc truyÒn b¸ vµo ViÖt Nam, Qu¶ng Nam lµ mét trong nh÷ng ®Þa ph¬ng sím ®ãn nhËn chñ nghÜa M¸c - Lªnin. Ngay sau khi §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam ra ®êi, ngµy 28-3-1930, §¶ng bé tØnh Qu¶ng Nam ®îc thµnh lËp. Trong qu¸ tr×nh ®Êu tranh c¸ch m¹ng _______________ * Ban Tuyªn gi¸o TØnh ñy Qu¶ng Nam
510 kiªn cêng, §¶ng bé vµ nh©n d©n Qu¶ng Nam ®· s¶n sinh ra nhiÒu thÕ hÖ c¸n bé, ®¶ng viªn lu«n tËn trung víi níc, tËn hiÕu víi d©n, suèt ®êi cèng hiÕn cho sù nghiÖp gi¶i phãng d©n téc, gi¶i phãng quª h¬ng, x©y dùng vµ b¶o vÖ Tæ quèc, gãp phÇn lµm r¹ng danh vïng ®Êt Qu¶ng Nam “Trung dòng kiªn cêng”. Mét trong nh÷ng ngêi con u tó cña quª h¬ng Qu¶ng Nam - §µ N½ng, ®Ó l¹i nh÷ng dÊu Ên s©u s¾c trong sù nghiÖp c¸ch m¹ng cña §¶ng vµ d©n téc lµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng tªn khai sinh lµ Vâ Toµn, sinh ngµy 7-8-1912, t¹i lµng Kh¬ng Mü, tæng Phó Quý, phñ Tam Kú, nay thuéc x· Tam Xu©n 1, huyÖn Nói Thµnh, tØnh Qu¶ng Nam trong mét gia ®×nh nho häc, giµu truyÒn thèng yªu níc vµ c¸ch m¹ng. Cha lµ cô Vâ D¬ng, vèn lµ b¹n t©m giao víi chÝ sÜ yªu níc Huúnh Thóc Kh¸ng. N¨m 13 - 14 tuæi cô, Vâ D¬ng ®· göi g¾m ngêi con trai Vâ Toµn ra HuÕ lµm viÖc t¹i b¸o TiÕng D©n - tê b¸o yªu níc næi tiÕng ë miÒn Trung do cô Huúnh Thóc Kh¸ng s¸ng lËp vµ lµ chñ bót. §îc thõa hëng truyÒn thèng yªu níc cña gia ®×nh, dßng hä vµ quª h¬ng, l¹i ®îc häc hái vµ lµm viÖc bªn c¹nh Huúnh Thóc Kh¸ng - nhµ chÝ sÜ yªu níc th¼ng th¾n, c¬ng trùc, ®ång chÝ ®· sím cã tinh thÇn yªu níc vµ ý chÝ ®Êu tranh chèng giÆc ngo¹i x©m. Tuæi th¬ cña ®ång chÝ l¹i ®îc rÌn dòa “t¾m m×nh” trong c¸c phong trµo c¸ch m¹ng, yªu níc chèng Ph¸p sôc s«i ë Trung Kú lóc ®ã. Nh÷ng
511 yÕu tè ®ã ®· t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn t tëng c¸ch m¹ng cña chµng thanh niªn Vâ Toµn. Tõ nh÷ng n¨m 1930, ®ång chÝ ®· sím gi¸c ngé vµ tham gia ho¹t ®éng c¸ch m¹ng t¹i ®Þa ph¬ng. N¨m 1935, ®ång chÝ ®îc kÕt n¹p vµo §¶ng Céng s¶n §«ng D¬ng, lµm BÝ th Chi bé ghÐp Kh¬ng Mü, Danh S¬n, Mü S¬n, phñ Tam Kú, råi sím trë thµnh ngêi l·nh ®¹o chñ chèt cña phong trµo c¸ch m¹ng Tam Kú, tõ ®ã ®ång chÝ cã nhiÒu ®ãng gãp ®Ó l¹i dÊu Ên quan träng. Cuèi n¨m 1939, phong trµo c¸ch m¹ng ë Qu¶ng Nam bÞ ®Þch ®¸nh ph¸, thiÖt h¹i nÆng nÒ, hÇu hÕt c¸c ®ång chÝ trong TØnh ñy, Phñ ñy bÞ b¾t, ë Tam Kú cßn l¹i ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ ®ång chÝ NguyÔn S¾c Kim. Ngay lËp tøc, c¸c ®ång chÝ ph©n c«ng nhau ®i b¾t nèi, n¾m c¸c c¬ së cßn l¹i. Víi nç lùc ®ã, th¸ng 1-1940, mét cuéc héi nghÞ ®îc diÔn ra t¹i cöa biÓn An Hßa. T¹i héi nghÞ nµy, Phñ ñy Tam Kú ®îc cñng cè, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®îc cö lµm BÝ th. Sau khi Phñ ñy ®îc cñng cè, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®îc cö phô tr¸ch b¾t nèi, x©y dùng c¬ së ë vïng §iÖn Bµn, Héi An vµ liªn l¹c víi c¸c ®ång chÝ ®ang bÞ giam t¹i nhµ lao Héi An. Lóc nµy, Ban liªn l¹c tï chÝnh trÞ ë nhµ lao tØnh còng nh ë nhµ lao Héi An ®îc h×nh thµnh. Th«ng qua c¬ së hîp ph¸p t¹i thÞ x· Héi An, còng nh c¬ së ë bªn ngoµi, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· liªn l¹c ®îc víi ®ång chÝ Huúnh Cù (Duy Xuyªn), Vâ HuyÕn (§iÖn Bµn). V× vËy, ®Õn th¸ng 3 -1940, TØnh uû l©m thêi Qu¶ng Nam ®îc thµnh lËp, do ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµm BÝ th.
512 Trong nh÷ng n¨m 1941 - 1943, ë tØnh Qu¶ng Nam, ®Þch liªn tiÕp g©y c¸c vô khñng bè, ®µn ¸p d· man phong trµo c¸ch m¹ng, triÖt ph¸ c¬ quan ®Çu n·o cña tØnh, v©y b¾t c¸c ®ång chÝ tØnh uû viªn; c¬ quan TØnh ñy ph¶i di chuyÓn nhiÒu n¬i, tõ Tam Kú ra Th¨ng B×nh, lªn QuÕ S¬n, råi lÊy vïng rõng nói gi¸p hai huyÖn QuÕ S¬n, Duy Xuyªn (Léc §¹i - Ba Nghi - Phó Nham) lµm c¨n cø ®ãng c¬ quan, in tµi liÖu, ra b¸o. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lÆn léi hÕt ®Þa ph¬ng nµy ®Õn ®Þa ph¬ng kh¸c ®Ó l·nh ®¹o æn ®Þnh t×nh h×nh t tëng, bµn kÕ ho¹ch chèng khñng bè, gi÷ liªn l¹c tõ tØnh ®Õn c¬ së. §ît bÓ vì ®Çu n¨m 1942, ®Þch khñng bè ¸c liÖt, h¬n bèn ngµn ngêi bÞ b¾t vµ 819 ngêi lµm ¸n tï. TØnh ñy cã 5 ®ång chÝ th× 3 ®ång chÝ bÞ b¾t. §Ó t¹m l¸nh sù truy lïng g¾t gao cña kÎ thï, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ NguyÔn S¾c Kim t¹m l¸nh vµo c¸c tØnh Ninh ThuËn, B×nh ThuËn vµ ho¹t ®éng x©y dùng c¬ së. Khi t×nh h×nh dÇn æn ®Þnh, c¸c ®ång chÝ trë vÒ liªn l¹c víi Thµnh ñy Héi An bµn viÖc kh«i phôc phong trµo toµn tØnh, thµnh lËp Liªn tØnh ñy - Thµnh uû Qu¶ng Nam, Héi An vµ §µ N½ng. Sau khi Liªn tØnh uû - Thµnh ñy ®îc thµnh lËp, tæ chøc trong tØnh phôc håi t¬ng ®èi nhanh: ë Héi An ®· x©y dùng ®îc 4 chi bé; ë §µ N½ng chi bé trêng ChÊn Thanh ph¸t triÓn tõ 3 ®¶ng viªn lªn 9 ®¶ng viªn vµ lËp mét tæ ®¶ng trong c«ng chøc; ë Duy Xuyªn, TØnh uû x©y dùng ®îc 10 chi bé ë c¸c x· vïng Trung; ë QuÕ S¬n lËp l¹i chi bé ë Ph¬ng Tr×; ë §¹i Léc thµnh lËp chi bé míi vµ TØnh ñy mãc nèi sè ®¶ng viªn cßn l¹i ë §iÖn Bµn, Tam
513 Kú, Tiªn Phíc... vµ ra tiÕp tê b¸o "Cê ®éc lËp" ph¸t hµnh xuèng c¬ së. Phong trµo trong tØnh cã bíc phôc håi. Th¸ng 4-1943, sau vô ph¸t hµnh vÐ sè cøu quèc ë Duy Xuyªn bÞ lé, ®Þch ®¸nh ph¸ ¸c liÖt phong trµo c¸ch m¹ng, diÖn b¾t bí lan réng ra toµn tØnh. Chóng tËp trung ®¸nh ph¸ c¬ quan TØnh ñy ®ãng ë Héi An, Duy Xuyªn, b¾t ®îc mét sè ®ång chÝ tØnh ñy viªn, truy tÇm g¾t gao c¸c ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, NguyÔn S¾c Kim. Tuy vËy, hai ®ång chÝ vÉn b¸m trô ho¹t ®éng, cñng cè c¬ së ë Tam Kú, tiÕp tôc ra b¸o Cê ®éc lËp. Cã thÓ nãi, thêi gian tõ cuèi n¨m 1939 cho ®Õn lóc bÞ b¾t vµo th¸ng 10-1943, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ ngêi “®øng mòi chÞu sµo” trong phong trµo c¸ch m¹ng cña Qu¶ng Nam - §µ N½ng, cã c«ng lín trong viÖc kh«i phôc vµ ph¸t triÓn phong trµo c¸ch m¹ng ë ®Þa ph¬ng nãi riªng vµ c¸c tØnh Trung Trung Bé nãi chung. Nh÷ng n¨m th¸ng bÞ giam ë nhµ lao Héi An vµ nhµ ®µy Bu«n Ma Thuét, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lu«n gi÷ v÷ng ý chÝ c¸ch m¹ng, vµ lµ mét trong nh÷ng tï nh©n lu«n ñng hé vµ tham gia ®Êu tranh chèng l¹i chÕ ®é giam cÇm hµ kh¾c cña ®Þch. Sau khi biÕt tin tï chÝnh trÞ Qu¶ng Nam gåm TrÇn V¨n QuÕ, NguyÔn TiÕn ChÕ... chuÈn bÞ lªn kÕ ho¹ch vît ngôc, vÒ l·nh ®¹o phong trµo c¸ch m¹ng ë Qu¶ng Nam, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· c¨n dÆn c¸c ®ång chÝ: "VÒ cè g©y dùng l¹i phong trµo, liªn l¹c víi NguyÔn ThÞ Lan - Bèn Phiªn ë TÞch T©y nhÐ (c¬ së do ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng x©y dùng tríc ®ã). Bän m×nh ®· ra ®îc sè b¸o Cê ®éc lËp sè 10 råi, c¸c cËu vÒ ph¶i ra b»ng ®îc sè 11.
514 PhÝa B¾c th× liªn l¹c víi anh B¶y Phe (NguyÔn TÊn ¦ng) thî méc ë Kim Bång”1 . V× vËy, sau khi vît ngôc thµnh c«ng, ®ång chÝ TrÇn V¨n QuÕ, NguyÔn TiÕn ChÕ nhanh chãng b¾t nèi x©y dùng c¬ së c¸ch m¹ng ë Tam Kú, sau ®ã liªn l¹c ®îc víi ®ång chÝ NguyÔn TÊn ¦ng, BÝ th Thµnh ñy Héi An thµnh lËp l¹i TØnh ñy Qu¶ng Nam th¸ng 4-1944. §ã lµ sù chuÈn bÞ vÒ tæ chøc cho cuéc tæng khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn khi thêi c¬ ®Õn. Ngµy NhËt ®¶o chÝnh Ph¸p (9-3-1945), ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ra tï vÒ tham gia phong trµo c¸ch m¹ng t¹i ®Þa ph¬ng, lµm Trëng ban khëi nghÜa tØnh Qu¶ng Nam. §ång chÝ ®îc ph©n c«ng vÒ chØ ®¹o cuéc khëi nghÜa ë Héi An vµ ®· gãp phÇn ®a cuéc khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn t¹i thÞ x· Héi An thµnh c«ng vµo s¸ng ngµy 18-8-1945, sím h¬n kÕ ho¹ch ban ®Çu, ®a Qu¶ng Nam trë thµnh mét trong nh÷ng tØnh giµnh chÝnh quyÒn sím nhÊt trong c¶ níc. Sau ®ã, ®ång chÝ chØ huy lùc lîng ®i hç trî cho lùc lîng khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn ë §iÖn Bµn, Duy Xuyªn, QuÕ S¬n, Th¨ng B×nh, Tam Kú, Tiªn Phíc... Th¾ng lîi cña C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945 ë Qu¶ng Nam lµ do sù l·nh ®¹o s¸ng suèt cña Trung ¬ng §¶ng mµ trùc tiÕp lµ §¶ng bé tØnh Qu¶ng Nam, trong ®ã _______________ 1. DÉn theo: Trang ®êi - Håi ký cña ®ång chÝ TrÇn V¨n QuÕ, nguyªn BÝ th TØnh ñy Qu¶ng Nam, xuÊt b¶n n¨m 2001, tr. 77.
515 cã dÊu Ên vai trß quan träng cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng - ngêi chiÕn sÜ céng s¶n kiªn cêng lu«n “®øng mòi chÞu sµo” trong l·nh ®¹o, kh«i phôc vµ ph¸t triÓn phong trµo c¸ch m¹ng ë Qu¶ng Nam - §µ N½ng trong nh÷ng n¨m tríc cuéc Tæng khëi nghÜa Th¸ng T¸m n¨m 1945.
516 ANH CHÝ Vâ CHÝ C¤NG VíI VIÖC KH¤I PHôC PHONG TRµO C¸CH M¹NG ë QU¶NG NAM TRONG NH÷NG N¡M GIAN KHã Tr¬ng Minh T©n* Tríc C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945, anh Vâ ChÝ C«ng cã nhiÒu ®ãng gãp trong viÖc kh«i phôc phong trµo c¸ch m¹ng ë Qu¶ng Nam nh÷ng n¨m 1940 - 1943. N¨m 1941, phong trµo c¸ch m¹ng ë Qu¶ng Nam ph¸t triÓn s«i næi, s©u réng, nhng khi bÞ ®Þch ®¸nh ph¸, hÇu hÕt phñ ñy, huyÖn ñy ®Òu bÞ vì; n¨m 1942 l¹i bÞ vì, tõ QuÕ S¬n ®Õn Tiªn Phíc, §¹i Léc, §µ N½ng. PhÇn lín c¸n bé, ®¶ng viªn ®Òu bÞ ®Þch b¾t, cÇm tï. BÊy giê, c¸c nhµ lao trong tØnh, nh VÜnh §iÖn, Héi An ®Çy ¾p tï chÝnh trÞ vµ sau ®ã mét sè bÞ ®a ®i an trÝ hoÆc ®µy ®i Ly Hy, Trµ Khª, Bu«n Ma Thuét, Háa Lß... _______________ * Nguyªn Uû viªn Ban Thêng vô, nguyªn Trëng ban Tuyªn huÊn TØnh ñy Qu¶ng Nam, nguyªn Trëng ban Khoa gi¸o TØnh ñy Qu¶ng Nam - §µ N½ng. Bµi viÕt nµy ®îc lîc trÝch tõ ý kiÕn ph¸t biÓu cña ®ång chÝ t¹i cuéc Héi th¶o vÒ cuéc ®êi vµ sù nghiÖp cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng do TØnh ñy Qu¶ng Nam vµ Thµnh ñy §µ N½ng tæ chøc vµo n¨m 1998. §Çu ®Ò do Ban tæ chøc ®Æt.
517 Trong thêi gian nµy, anh Vâ ChÝ C«ng lµm BÝ th TØnh ñy; TØnh ñy chØ cã c¸c anh Vâ ChÝ C«ng (bÝ danh Xu©n), NguyÔn S¾c Kim (§«ng), Tr¬ng An (Thu), Huúnh Cù (H¹) nhng c¸c ®ång chÝ kh«i phôc, ph¸t triÓn, x©y dùng phong trµo rÊt nhanh. Anh Vâ ChÝ C«ng kh«ng chØ quan t©m ®Õn viÖc kh«i phôc phong trµo cña Qu¶ng Nam mµ cßn cö anh Long (Tr×, ë phñ Duy Xuyªn) vµo x©y dùng mét chi bé ë Phan ThiÕt, tØnh B×nh ThuËn (Sau ®ã, chi bé bÞ bÓ vì, anh Long ph¶i vÒ l¹i Qu¶ng Nam th× bÞ ®Þch b¾t). Tõ th¸ng 10-1943, sau khi c¸c anh Vâ ChÝ C«ng, NguyÔn S¾c Kim bÞ b¾t, tæ chøc ®¶ng trªn ®Þa bµn tØnh Qu¶ng Nam chØ cßn mét bé phËn ë Héi An do anh NguyÔn TÊn ¦ng phô tr¸ch. Th¸ng 3-1945, NhËt ®¶o chÝnh Ph¸p, anh em tï chÝnh trÞ ®îc ra tï, trë vÒ kh¾p c¸c phñ, huyÖn. Nhê lùc lîng nµy, nªn viÖc kh«i phôc phong trµo diÔn ra rÊt nhanh, chØ trong thêi gian mÊy th¸ng, hÇu hÕt c¸c phñ, huyÖn ®Òu lËp l¹i phñ ñy, huyÖn ñy; MÆt trËn ViÖt Minh vµ c¸c ®oµn thÓ còng ®îc x©y dùng ë nhiÒu x·. §ã chÝnh lµ c¬ së ®Ó khi cã lÖnh cña ñy ban khëi nghÜa tØnh th× viÖc khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn trªn ®Þa bµn tØnh diÔn ra th¾ng lîi trong thêi gian rÊt ng¾n. Thµnh c«ng ®ã cã sù ®ãng gãp cña anh Vâ ChÝ C«ng ®èi víi viÖc kh«i phôc phong trµo c¸ch m¹ng cña Qu¶ng Nam nh÷ng n¨m 1941 - 1943. Trong nh÷ng n¨m kh¸ng chiÕn chèng thùc d©n Ph¸p, t«i kh«ng cã dÞp tiÕp xóc nhiÒu víi anh Vâ ChÝ C«ng. Khi §¹i héi §¶ng bé Liªn khu ñy 5 (th¸ng 7-1951), tæ chøc t¹i An L·o, tØnh B×nh §Þnh, t«i lµm BÝ th HuyÖn uû §¹i Léc
518 ®îc ®i dù §¹i héi cïng §oµn ®¹i biÓu §¶ng bé tØnh Qu¶ng Nam do anh Hå Nghinh - ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy lµm Trëng ®oµn. T¹i §¹i héi nµy, anh Vâ ChÝ C«ng tróng cö vµo Ban ChÊp hµnh §¶ng bé Liªn khu 5, víi sè phiÕu rÊt cao. Th¸ng 3-1952, trªn c¬ng vÞ Liªn khu ñy viªn, anh Vâ ChÝ C«ng ®îc Ban Thêng vô Liªn khu uû ph©n c«ng vÒ lµm BÝ th TØnh ñy Qu¶ng Nam - §µ N½ng. Lóc anh vÒ, t×nh h×nh ®Þa ph¬ng gÆp nhiÒu khã kh¨n, nh h¹n h¸n råi lò lôt g©y ra n¹n ®ãi trªn diÖn réng, ®Þch t¨ng cêng chiªu an, dån d©n. §øng tríc t×nh h×nh ®ã, anh ®· chØ ®¹o quyÕt liÖt vµ ®¹t kÕt qu¶, trong ®ã ®¸ng chó ý lµ ph¸t ®éng quÇn chóng thùc hiÖn chÝnh s¸ch ruéng ®Êt vµ tËp trung gi¶i quyÕt t×nh h×nh nh©n d©n bÞ ®ãi, ®¸nh b¹i chÝnh s¸ch chiªu an, dån d©n cña ®Þch. Sau n¨m 1975, mét vÊn ®Ò cã tÝnh ®ét ph¸ trong lÜnh vùc ph¸t triÓn kinh tÕ mµ chóng ta thêng gäi lµ cëi trãi cho n«ng d©n trong thêi kú x©y dùng hîp t¸c n«ng nghiÖp lµ viÖc Ban BÝ th Trung ¬ng §¶ng ban hµnh ChØ thÞ 100 vÒ kho¸n s¶n phÈm trùc tiÕp ®Õn nhãm vµ ngêi lao ®éng. Thêi ®iÓm ®ã, t«i cã ra H¶i Phßng c«ng t¸c, mét h«m, ®ång chÝ Trëng ban Khoa gi¸o Thµnh ñy H¶i Phßng kÓ chuyÖn vÒ anh Vâ ChÝ C«ng víi sù kÝnh träng, th¸n phôc. X· §å S¬n hay cßn gäi Cao S¬n, do Hîp t¸c x· lµm ¨n kh«ng hiÖu qu¶, nh©n d©n ®ãi ph¶i tha ph¬ng cÇu thùc, kho¶n ®ãng gãp cho ®Þa ph¬ng gi¶m dÇn. Tríc t×nh h×nh ®ã, §¶ng ñy x· chñ tr¬ng giao ®Êt cho n«ng d©n lµm trong ba n¨m, kÕt qu¶ s¶n xuÊt ngµy cµng kh¸ lªn, lÇn lît sè tha ph¬ng cÇu
519 thùc trë vÒ quª lµm ¨n, ®êi sèng ®îc c¶i thiÖn, kho¶n ®ãng gãp cho ®Þa ph¬ng còng kh¸. §¶ng ñy t×m c¸ch giÊu Thµnh ñy H¶i Phßng nhng kh«ng thÓ giÊu m·i ®îc, ®µnh b¸o c¸o thùc cho Thµnh ñy H¶i Phßng. Thµnh ñy H¶i Phßng còng giÊu kh«ng cho Trung ¬ng biÕt. Trong lóc ®ã, anh Vâ ChÝ C«ng vÒ, trong buæi nãi chuyÖn víi Thµnh ñy, c¸c ®ång chÝ Thµnh ñy b¸o c¸o l¹i chuyÖn §å S¬n, anh Vâ ChÝ C«ng nghe vËy liÒn khai th¸c vµ c¸c ®ång chÝ Thµnh ñy tr×nh bµy hÕt sù viÖc. Nghe xong, anh b¶o c¸c ®ång chÝ Thµnh ñy dÉn trùc tiÕp xuèng §å S¬n, gÆp trùc tiÕp c¸n bé, x· viªn. Sau khi nghe b¸o c¸o, anh Vâ ChÝ C«ng nãi: Chóng t«i cã tr¸ch nhiÖm vÒ b¸o c¸o víi Ban BÝ th; nhng hiÖn nay Thêng trùc Ban BÝ th bËn gi¶i quyÕt vô ®ång chÝ Kim Ngäc (BÝ th TØnh ñy VÜnh Phó) nªn sî Ban BÝ th kh«ng chÊp nhËn. Anh Vâ ChÝ C«ng vÒ b¸o c¸o, ®îc anh Trêng Chinh ®ång ý vµ bµn c¸ch ®i xuèng xem thö. Mét lÇn n÷a anh Vâ ChÝ C«ng trùc tiÕp xuèng x· n¾m t×nh h×nh mét c¸ch cô thÓ råi vÒ b¸o c¸o l¹i. Tõ ®ã, ChØ thÞ 100 cña Ban BÝ th Trung ¬ng §¶ng ra ®êi. §iÒu ph¶i kh¼ng ®Þnh r»ng, anh Vâ ChÝ C«ng lµ ngêi nh¹y bÐn tríc yªu cÇu bøc thiÕt cña x· héi nãi chung vµ n«ng d©n nãi riªng. Thêng phÇn nhiÒu chóng ta nãi cho bªn díi nghe nhiÒu h¬n nghe bªn díi nãi, nghe nh÷ng s¸ng kiÕn cña bªn díi cµng Ýt. Nhng ë anh Vâ ChÝ C«ng, anh nghe nhiÒu h¬n nãi, nghe cÆn kÏ, nhÊt lµ nh÷ng chuyÖn s¸ng t¹o, linh ho¹t ë c¬ së.
520 Anh Vâ ChÝ C«ng lµ ngêi rÊt liªm chÝnh, chóng ta cÇn lÊy tÊm g¬ng vÒ ®¹o ®øc cña anh ®Ó häc tËp. HiÖn nay, kh«ng kÓ cÊp trªn hay cÊp díi, d©n chóng ®Òu phª ph¸n b¶n th©n mét ai ®ã hoÆc con c¸i ai ®ã, nhµ cöa giµu cã, mua nhµ mÊy ngµn c©y vµng... Ngêi ta kh«ng nãi tríc mÆt mµ nãi sau lng, bµn t¸n ®ñ chç, lµm gi¶m uy tÝn cña §¶ng. §èi víi anh Vâ ChÝ C«ng, t«i cha nghe ai nãi, cha nghe ai phª ph¸n anh, ph¶i ch¨ng ®ã lµ c¸i u, mét ®øc tÝnh rÊt tèt mµ chóng ta cÇn nãi vµ rÊt cÇn thiÕt ®Ó gi¸o dôc cho thÕ hÖ trÎ vÒ ®¹o ®øc cña ngêi c¸n bé, ®¶ng viªn.
521 CÇN CHÞU TR¸CH NHIÖM TR¦íC §¶NG, TR¦íC D¢N Lª S¸u * Thùc hiÖn chñ tr¬ng cña Trung ¬ng, th¸ng 5-1955, Liªn khu 4 chuyÓn c¸c tØnh Qu¶ng TrÞ, Thõa Thiªn vÒ Liªn khu 5. Kh«ng bao l©u sau sù kiÖn nµy, chÝnh x¸c lµ vµo ngµy 28-8-1955, t«i ®îc bæ sung vµo TØnh ñy Thõa Thiªn, lµm BÝ th HuyÖn ñy Phó Léc. Kho¶ng th¸ng 11-1955, sau khi tiÕn hµnh æn ®Þnh bé m¸y tæ chøc vµ chuyÓn qu©n tËp kÕt ë c¸c tØnh phÝa Nam, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng (bÊy giê gäi lµ Vâ Toµn) tõ An L·o, tØnh B×nh §Þnh ra vïng ch©n nói B¹ch M·, tØnh Thõa Thiªn hîp nhÊt víi bé phËn cña ®ång chÝ TrÇn L¬ng (TrÇn Nam Trung) tõ miÒn B¾c vµo tríc ®ã h×nh thµnh c¬ quan Liªn khu ñy vµ V¨n phßng Liªn khu ñy Khu 5. Vïng ch©n nói B¹ch M· lóc nµy thuéc ®Þa bµn do t«i phô tr¸ch. §ång chÝ TrÇn L¬ng gi÷ chøc BÝ th, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng gi÷ chøc Phã BÝ th Liªn khu ñy. _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy Thõa Thiªn - HuÕ.
522 §Ó phôc vô cho c«ng t¸c l·nh ®¹o mét c¸ch s©u s¸t, hiÖu qu¶, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· trùc tiÕp ®i kiÓm tra, n¾m t×nh h×nh c¬ së vµ c¶ ®êi sèng, t tëng cña nh©n d©n, viÖc thùc hiÖn nhiÖm vô cña c¸n bé, ®¶ng viªn trong vïng. NhiÒu lÇn ®ång chÝ xuèng tËn vïng ®Þch kiÓm so¸t vµ ®Ó ®Ò phßng kÎ xÊu, ®ång chÝ ph¶i c¶i trang. T«i nhí mét lÇn gÆp ®ång chÝ t¹i lµng Trung KiÒn (nay thuéc x· Léc TiÕn, huyÖn Phó Léc), t«i kh«ng dÔ nhËn ra ngay, bëi tríc mÆt m×nh lµ mét b¸c tiÒu phu, v¸c rùa dµi ®i rõng vÒ. Víi c¸ch hãa trang nµy, ®ång chÝ ®· t¹o ®îc sù bÝ mËt, hîp víi hoµn c¶nh rõng nói. T¹i mét cuéc häp cña bé phËn Thêng trùc Liªn khu ñy, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· nªu ý kiÕn vÒ viÖc tæ chøc ®êng d©y liªn l¹c, tiÕp tÕ cho Liªn khu, tæ chøc tr¹m trung chuyÓn; ®ång thêi cÇn cã chñ tr¬ng gi÷ cho ®îc d©n, t¹o niÒm tin cho d©n, ®éng viªn nh©n d©n che chë b¶o vÖ c¬ së; x©y dùng hËu cø an toµn cho c¸ch m¹ng. §ång chÝ nãi: "ViÖc tæ chøc ®êng d©y liªn l¹c, tiÕp tÕ, nèi víi Trung ¬ng, nèi ®ång b»ng vµ miÒn nói th× Phó Léc cã nhiÒu u thÕ... Së dÜ nh thÕ lµ v× tríc khi ra ®©y t«i ®· nghiªn cøu, t×m hiÓu kü råi, ®©y lµ vïng miÒn nói an toµn, lµ c¨n cø ®Þa cña Liªn khu ñy. T«i tin Phó Léc hoµn thµnh xuÊt s¾c nhiÖm vô cña m×nh". §Ó thùc hiÖn chñ tr¬ng trªn, Liªn khu ñy ®Ò nghÞ TØnh ñy Thõa Thiªn vµ HuyÖn ñy Phó Léc bµn giao Chi bé VÜnh Léc vµ ®Þa bµn VÜnh Léc lµm c¨n cø tiÕp tÕ, liªn l¹c cho Liªn khu ñy 5 vµ giao cho HuyÖn ñy Phó Léc phô tr¸ch.
523 N¬i ë vµ lµm viÖc cña c¬ quan Liªn khu ñy vµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ nh÷ng l¸n tr¹i, lóc ®Çu lµ c¸c tr¹i nhá, vÒ sau nhiÒu ngêi nªn chËt chéi bÊt tiÖn nªn lµm l¸n lín, cã chiÒu dµi 5m, ngang 3m, lîp b»ng l¸ c©y ®ïng ®×nh, l¸ c©y bôi. N¬i n»m lµ nh÷ng vá c©y ¬i nói ®Ëp dËp, c¨n ra. Trong tr¹i cã bÕp nÊu ¨n, cã lóc dïng 3 hßn ®¸, cã lóc ®ãng 3 c©y lµm trô. L¬ng thùc, thùc phÈm dù tr÷, ®Æc biÖt quý lµ c¸ hép. §Ó tù tóc mét phÇn, c¸n bé, chiÕn sÜ cßn t¨ng gia s¶n xuÊt. Cuéc sèng v« cïng vÊt v¶, thiÕu thèn nhng anh em, tõ l·nh ®¹o ®Õn ngêi phôc vô ®Òu vui vÎ, chia sÎ cho nhau. §Ó ®¸p øng yªu cÇu chØ ®¹o hai thµnh phè lín §µ N½ng vµ HuÕ nªn tõ cuèi n¨m 1955, c¬ quan chuyÓn tõ phÝa t©y Thõa Thiªn vµo phÝa t©y Qu¶ng Nam ®ãng t¹i Trung Man. Sau khi c¬ quan Liªn khu ñy vµo ®Þa ®iÓm míi, t«i cã vµo ®©y hai lÇn. LÇn thø nhÊt lµ vµo th¸ng 11- 1956, ®i cïng cã ®ång chÝ Lª C¬ng (Kú) lµ ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy, víi nhiÖm vô b¸o c¸o t×nh h×nh tØnh Thõa Thiªn cho Thêng vô Liªn khu ñy. §oµn chóng t«i ®i mÊy ngµy liÒn th× vµo ®Õn n¬i, t«i nhí lµ ë lµng §iÒm. ë ®©y cã l¸n tr¹i, nhµ ¨n, nhµ lµm viÖc... tÊt c¶ ®Òu ®¬n s¬. Chóng t«i ®Õn vµ ®îc gÆp ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng trong mét l¸n tr¹i gän gµng, ng¨n n¾p nhng nhá h¬n l¸n tr¹i ngoµi B¹ch M·. ë ®©y mÊy ngµy, chóng t«i cïng tham gia mäi sinh ho¹t víi anh em c¸n bé, chiÕn sÜ Liªn khu ñy, kÓ c¶ sinh ho¹t chÝnh trÞ.
524 LÇn thø hai vµo c¬ quan Liªn khu ñy, ®óng vµo lóc trêi ma, ai còng ít sñng, l¹nh cãng ngêi. ThÊy vËy, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng hái: "Trêi ma, giã l¹nh nh thÕ nµy, gia ®×nh bÞ hµnh h¹ tra tÊn sao c¸c anh vÉn cø ®eo ®¼ng víi §¶ng m·i vËy h¶?". L. P. T. - TØnh ñy viªn - mét thµnh viªn trong ®oµn, nhanh nh¶u ch¹y vµo b¾t tay ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ tr¶ lêi: "§iÒu ®ã dÔ hiÓu th«i anh ¬i, v× §¶ng ®em l¹i quyÒn lîi, b¶o vÖ cho chóng em". Khi T. nãi ®Õn ®©y, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng nghiªm nghÞ nh×n.... TiÕp ®ã, anh Vâ ChÝ C«ng gäi t«i lªn (lóc nµy t«i lÊy tªn lµ CÇn) vµ còng víi c©u hái Êy. T«i tr¶ lêi: "Tha anh, lµng em nghÌo, cha «ng bÞ ¸p bøc, bãc lét nªn em c¨m thï bän ®Õ quèc phong kiÕn, muèn ®¸nh ®æ bän chóng, nhng muèn ®¸nh ®æ ®îc chóng cÇn ph¶i cã sù l·nh ®¹o, dÉn ®êng cña §¶ng. Dï cã khã kh¨n hy sinh vÉn lu«n theo §¶ng" Sau ®ã, trong b÷a c¬m tra, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng l¹i hái ®ång chÝ C¬ng: - NÕu §¶ng kh«ng ®em l¹i quyÒn lîi, kh«ng b¶o vÖ ®îc tÝnh m¹ng cho anh th× anh cã quyÕt t©m theo §¶ng hay kh«ng ? Anh C¬ng tr¶ lêi víi vÎ t©m huyÕt, thÓ hiÖn lßng quyÕt t©m theo §¶ng ®Õn cïng cña m×nh. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng cßn dÆn dß thªm: "C¸c anh nªn chó ý coi chõng anh T. ®ã". T«i nghÜ, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng trong nh÷ng lÇn gÆp gì, hái nh÷ng c©u nh thÕ lµ võa ®Ó t©m sù, võa ®Ó t×m hiÓu ®éng c¬ cña nh÷ng ngêi c¸ch m¹ng thùc sù trong giai ®o¹n khã kh¨n ¸c liÖt nµy. Qu¶ nhiªn ®óng nh
525 lêi dÆn dß, gièng nh lêi tiªn ®o¸n, ®Õn th¸ng 5-1957, T bÞ ®Þch b¾t vµ ®· khai b¸o, ®Çu hµng ®Þch, ph¶n l¹i §¶ng. ChiÒu ngµy h«m ®ã, díi sù chñ tr× cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, chóng t«i b¸o c¸o t×nh h×nh c¸ch m¹ng cña ®Þa ph¬ng vµ néi t×nh cña TØnh uû Thõa Thiªn. §ång chÝ ®éng viªn: "TØnh ñy lóc nµy chØ cßn mÊy ®ång chÝ, cÇn cè g¾ng vît qua khã kh¨n, rót kinh nghiÖm tõ c¸ch thøc ho¹t ®éng vµ chiÕn ®Êu l©u nay. §Æc biÖt c¸c ®ång chÝ víi vai trß, vÞ trÝ cña m×nh cÇn chÞu tr¸ch nhiÖm tríc §¶ng, tríc d©n. Lóc nµy, viÖc cÇn kÝp ph¶i lµm lµ b¶o vÖ c¬ së, b¶o vÖ §¶ng, b¶o vÖ quÇn chóng vµ nh©n d©n". §ång chÝ hái: "Sao l©u råi ta cha kÕt n¹p ®îc ®¶ng viªn nµo?", vµ dÆn: "C«ng t¸c bÝ mËt kh«ng ph¶i lµ che giÊu mµ chó ý x©y dùng vµ gi÷ g×n lùc lîng, c¸c chó lµ ngêi ®i ®Çu, cÇn ph¶i ®a chñ tr¬ng nµy vµo thùc tÕ". Xen lÉn vµo c¸c c©u hái, ®ång chÝ nhÊn m¹nh: "Ta chiÕn ®Êu, hy sinh nhng ®· lµm g×, ®Ó l¹i g× cho §¶ng". C©u nãi Êy cø xo¸y s©u vµo t©m trÝ cña t«i cho ®Õn b©y giê. Còng t¹i buæi lµm viÖc h«m ®ã, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· nãi ®Õn 5 bíc c«ng t¸c c¸ch m¹ng ®Ó ®i vµo quÇn chóng còng lµ c¸ch thøc thùc hiÖn trong t×nh h×nh thùc tÕ bÊy giê, cô thÓ: - Híng dÉn quÇn chóng ®i theo c¸ch m¹ng, thö th¸ch hä nh thÕ nµo, xem vµ biÕt hä lµ ai, t×m hiÓu kü vÒ ®éng c¬, t©m t t×nh c¶m cña hä. §Ó tõ ®ã vËn ®éng ®a hä ra hµnh ®éng, th«ng qua hä tËp hîp lùc lîng, t¹o lùc lîng cho c¸ch m¹ng, cho §¶ng.
526 - LÊy viÖc b¶o vÖ, x©y dùng §¶ng lµm cèt lâi, chø TØnh ñy cã mÊy ®ång chÝ, b¶o vÖ m×nh cha xong lÊy g× b¶o vÖ cho §¶ng. - §èi víi nh÷ng ngêi lµm c¸ch m¹ng nh c¸c ®ång chÝ cÇn tù kiÓm tra m×nh qua c¸c bµi x· luËn, b¸o Nh©n D©n. - CÇn ph¶i ®µo t¹o ngêi ®Ó thay m×nh thùc hiÖn nhiÖm vô khi m×nh hy sinh trªn chiÕn trêng. - Lóc nµy c«ng viÖc cÊp thiÕt nhÊt lµ ph¶i dùa vµo ®Þa h×nh rõng nói, x©y dùng c¨n cø cho c¸ch m¹ng vµ ®Ò cao tÝnh an toµn. Sau buæi lµm viÖc, ®ång chÝ cßn dÆn dß chóng t«i nhiÒu ®iÒu vµ göi cho mÊy bao thuèc l¸ lµm quµ. Sau ®ã, chóng t«i trë l¹i Thõa Thiªn, trªn ®êng vÒ c¬ quan cã ghÐ th¨m tr¹m trung chuyÓn cña Chi bé VÜnh Léc, kiÓm tra c«ng t¸c vËn chuyÓn vµ göi quµ cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®Õn c¸c ®ång chÝ trong Chi bé vµ ®éng viªn c¸c ®ång chÝ hoµn thµnh nhiÖm vô ®îc giao. Sau chuyÕn ®i nµy, t«i ®îc TØnh ñy ph©n c«ng lµm BÝ th HuyÖn ñy Phó Vang, ®Þa bµn khã kh¨n nhÊt cña Thõa Thiªn lóc nµy. Nh÷ng lêi ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng dÆn dß gióp t«i thªm v÷ng vµng tríc nh÷ng khã kh¨n, thö th¸ch trªn c¬ng vÞ c«ng t¸c míi. T«i ®· häc ®îc tÊm g¬ng ®¹o ®øc, t¸c phong lµm viÖc cña mét ngêi l·nh ®¹o. Phan Xu©n Quang ghi
527 NHí M·I MéT LÇN GÆP ANH Hoµng Lanh * T«i nghe tªn anh Vâ ChÝ C«ng (N¨m C«ng) tõ kh¸ l©u khi anh cßn mang tªn Vâ Toµn, lµ mét trong nh÷ng c¸n bé l·nh ®¹o kiªn cêng cña Qu¶ng Nam - §µ N½ng, cña Khu 5. T«i ®îc gÆp anh, ®îc nghe ý kiÕn chØ ®¹o trùc tiÕp cña anh khi tØnh Thõa Thiªn vµ Qu¶ng TrÞ theo chØ ®¹o cña Trung ¬ng, t¸ch ra khái Liªn khu 4 s¸p nhËp vµo Liªn khu 5 tõ th¸ng 5-1955. Nh÷ng n¨m 1964 - 1966, khi lµm ñy viªn Ban Thêng vô Thµnh ñy HuÕ, phô tr¸ch c«ng t¸c ®Êu tranh ë néi thµnh, t«i vµo c¬ quan Khu ñy 5 ®ãng ë vïng nói phÝa t©y cña tØnh Qu¶ng Nam (lóc nµy kh«ng cßn gäi lµ Liªn khu 5) dù hai héi nghÞ vµ c¶ hai lÇn ®Òu ®îc gÆp anh N¨m C«ng. LÇn gÆp gì nµo còng ®Ó l¹i trong t«i nhiÒu Ên tîng s©u s¾c vÒ ngêi l·nh ®¹o cao nhÊt cña Khu 5 bÊy giê. Riªng lÇn thø hai, t«i vµo c¬ quan Khu ñy 5 ®Ó dù Héi nghÞ tæng kÕt c«ng t¸c ®Êu tranh chÝnh trÞ, cã mÆt c¸c _______________ * Nguyªn Phã BÝ th TØnh ñy Thõa Thiªn HuÕ, BÝ th Thµnh ñy HuÕ.
528 ®oµn ®¹i biÓu tõ tØnh Qu¶ng TrÞ ®Õn Phó Yªn do Khu ñy tæ chøc vµo kho¶ng th¸ng 2-1966, sau TÕt BÝnh Ngä. Anh N¨m C«ng - BÝ th Khu ñy, anh B¶y H÷u (NguyÔn Xu©n H÷u) - ñy viªn Ban Thêng vô Khu ñy chñ tr× Héi nghÞ quan träng nµy. §©y lµ thêi ®iÓm qu©n Mü ®· vµo miÒn Nam, cho nªn ®Êu tranh chÝnh trÞ ®îc coi lµ ph¬ng ch©m quan träng b¶o ®¶m gi÷ ®îc thÕ hîp ph¸p cho quÇn chóng; c¸c phong trµo ®Êu tranh cña thanh niªn, häc sinh, sinh viªn, trÝ thøc, tiÓu th¬ng, t«n gi¸o t¹i c¸c ®« thÞ ë miÒn Nam nãi chung vµ Khu 5 nãi riªng ®ang lín m¹nh cÇn cã sù tæng kÕt, rót kinh nghiÖm vµ chØ ®¹o ®Ó ®a phong trµo ph¸t triÓn lªn mét bíc míi. T«i vµo ®Õn vïng nói phÝa t©y huyÖn §¹i Léc th× chøng kiÕn c¶nh m¸y bay Mü déi bom tróng mét c¬ së ®Æt ®iÖn ®µi cña Khu uû. Nhng nghe tin ®oµn ®¹i biÓu c¸c tØnh vÒ dù héi nghÞ, anh ®Õn th¨m, b¾t tay tõng thµnh viªn trong ®oµn cña tØnh Thõa Thiªn HuÕ, sau ®ã hái th¨m t×nh h×nh ®Þa ph¬ng vµ c¶ chuyÖn ®i ®êng, ¨n uèng, nghØ ng¬i nh thÕ nµo. §èi víi t«i, ®©y lµ sù ®éng viªn kÞp thêi, khÝch lÖ tinh thÇn víi mét c¸n bé ®ang c«ng t¸c ë ®Þa ph¬ng nh t«i. Tríc khi vµo héi nghÞ, anh N¨m C«ng giíi thiÖu t«i - mét c¸n bé cña thµnh phè HuÕ víi §¹i ®øc ThÝch Gi¸c Lîng (ngêi Phó Yªn), anh Hå An vµ anh Mêi ChÊp (ngêi Qu¶ng Nam) trong thµnh phÇn ñy ban MÆt trËn D©n téc gi¶i phãng Trung Trung Bé ®Ó chóng t«i lµm quen, trao ®æi vµ phèi hîp víi nhau trong c«ng t¸c khi cÇn thiÕt.
529 Sau ®ã, anh ®Ò nghÞ t«i b¸o c¸o t×nh h×nh x©y dùng, tËp hîp ®éi ngò trÝ thøc ë HuÕ ®Ó chuÈn bÞ cho nh÷ng cuéc ®Êu tranh chÝnh trÞ s¾p ®Õn. T«i b¸o c¸o cÆn kÏ víi anh nh÷ng viÖc lµm ®îc vµ nh÷ng khã kh¨n ®ang gÆp ph¶i. T«i cïng mét sè anh em ë HuÕ ®· vËn ®éng, x©y dùng ®îc nhiÒu c¬ së c¸ch m¹ng trong thµnh phÇn trÝ thøc, t«n gi¸o. T«i nãi thªm, phong trµo ®Êu tranh chÝnh trÞ ë HuÕ cã sù phèi hîp rÊt chÆt chÏ víi phong trµo ®Êu tranh ë §µ N½ng, nhÊt lµ trong tÇng líp trÝ thøc, tiÓu th¬ng. Anh N¨m C«ng chó ý l¾ng nghe, cã lóc ®Ò nghÞ t«i gi¶i thÝch thªm. Anh N¨m C«ng cßn dÆn t«i, Qu¶ng TrÞ, Thõa Thiªn HuÕ thuéc Khu ñy, do ®ã mäi viÖc chØ ®¹o phong trµo cÇn ph¶i thèng nhÊt víi Khu ñy 5 vÒ chñ tr¬ng, biÖn ph¸p vµ phèi hîp nhÞp nhµng khi ®Êu tranh næ ra. Anh còng ph©n tÝch sù cÇn thiÕt ph¶i kÕt hîp phong trµo ®Êu tranh gi÷a HuÕ vµ §µ N½ng thµnh mét chiÕn trêng, coi thanh niªn, häc sinh, sinh viªn, trÝ thøc, t«n gi¸o, tiÓu th¬ng lµ lùc lîng nßng cèt nh»m t¹o nªn søc m¹nh tæng hîp cña quÇn chóng. Anh hái: Trong sinh viªn cã cèt c¸n kh«ng? T«i nãi víi anh lµ HuÕ ®· cã cèt c¸n, nh chÞ Ph¹m ThÞ Xu©n QuÕ (chÞ QuÕ sau ®ã phô tr¸ch tæ chøc giµnh quyÒn sèng n¨m 1966) cïng víi anh Lª C«ng C¬ (Lª Ph¬ng Th¶o), Hoµng Kim Loan vµ mét sè cèt c¸n kh¸c. Hä ®· tËp hîp réng r·i c¸c tÇng líp nh©n d©n ®Êu tranh díi h×nh thøc c«ng khai, b¸n c«ng khai nªn phong trµo ngµy cµng lín m¹nh. Còng t¹i héi nghÞ nµy, anh N¨m C«ng cho gäi anh Lª C«ng C¬, lóc nµy còng tham gia héi nghÞ víi t c¸ch lµ
530 thµnh viªn trong ®oµn ®¹i biÓu cña thµnh phè §µ N½ng lªn gÆp vµ giao nhiÖm vô cho anh C¬ chuyÓn c«ng t¸c ra HuÕ. Anh Lª C«ng C¬ tríc ®ã tõng ho¹t ®éng trong phong trµo sinh viªn HuÕ vµ ®· x©y dùng ®îc nhiÒu c¬ së ë HuÕ. Anh ®éng viªn anh C¬: ë ®©u ngêi ®¶ng viªn còng vinh dù c¶! T¹i Héi nghÞ, cã nhiÒu ®¹i biÓu cã ý kiÕn kh¸c nhau ®îc ®a ra th¶o luËn nhng vÉn cha t×m ®îc ph¬ng c¸ch hiÖu qu¶ nhÊt b¶o toµn ®îc lùc lîng ®Êu tranh khi ph¶i ®¬ng ®Çu víi c¶ Mü lÉn ngôy. Anh N¨m C«ng nhÊn m¹nh ph¶i phèi hîp hai ch©n (vò trang, chÝnh trÞ) vµ ba mòi gi¸p c«ng (vò trang, chÝnh trÞ vµ binh vËn) trªn ba vïng chiÕn lîc (rõng nói, thµnh thÞ vµ n«ng th«n) t¹o thÕ vµ lùc v÷ng m¹nh, trong ®ã ph¶i vËn dông ®ñ ba ph¬ng thøc ®Êu tranh: hîp ph¸p, b¸n hîp ph¸p vµ bÊt hîp ph¸p. Anh kÕt thóc héi nghÞ sau n¨m ngµy th¶o luËn s«i næi, b»ng mét tuyªn bè dâng d¹c: "Mïa kh« võa råi ta ®· cÇm cù ®îc víi Mü. NÕu mïa kh« tíi (cuèi n¨m 1966) mµ ta vÉn gi÷ ®îc thÕ chñ ®éng trªn chiÕn trêng kÕt hîp víi ®Êu tranh chÝnh trÞ vµ binh vËn ë ®« thÞ th× sÏ lµm lung lay ý chÝ x©m lîc cña ®Õ quèc Mü vµ buéc Mü ph¶i xuèng thang chiÕn tranh". T«i thÊy anh truyÒn ®¹t, chØ ®¹o rÊt s©u s¾c, nhÊt lµ vËn dông tèt ph¬ng ch©m ®Êu tranh "hai ch©n, ba mòi gi¸p c«ng" kÕt hîp víi ph¬ng thøc ®Êu tranh hîp ph¸p vµ bÊt hîp ph¸p. Ai còng s¸ng ra vµ tin tëng vµo phong trµo ®Êu tranh chÝnh trÞ trong thêi gian ®Õn.
531 §Ó gióp HuÕ chØ ®¹o tèt h¬n phong trµo ®Êu tranh ë ®« thÞ, anh bè trÝ anh B¶y H÷u ra HuÕ ®Ó cïng chóng t«i n¾m t×nh h×nh, chØ ®¹o phong trµo vµ tæng kÕt kinh nghiÖm ®Êu tranh, x¸c ®Þnh ph¬ng thøc tËp hîp lùc lîng vµ ®Êu tranh cho thÝch hîp. Mét thêi gian sau, anh H÷u vÒ l¹i c¬ quan Khu ñy 5 l·nh ®¹o phong trµo. §Õn n¨m 1971, anh B¶y H÷u trë thµnh chuyªn gia ph¸t ®éng quÇn chóng ®Êu tranh chÝnh trÞ. Th¸ng 4-1966, nh»m chuÈn bÞ l¹i chiÕn trêng trong ®iÒu kiÖn qu©n Mü ®· trùc tiÕp vµo miÒn Nam, Trung ¬ng quyÕt ®Þnh t¸ch c¸c tØnh Qu¶ng TrÞ, Thõa Thiªn HuÕ ra khái Khu 5 vµ lËp Khu ñy TrÞ - Thiªn trùc thuéc Trung ¬ng. Tõ ®©y, t«i kh«ng cßn trùc tiÕp c«ng t¸c víi anh N¨m C«ng, nhng nh÷ng ý kiÕn chØ ®¹o cña anh trong Héi nghÞ ®Êu tranh chÝnh trÞ vµo th¸ng 2-1966 ®· ®îc chóng t«i vËn dông vµo viÖc tæ chøc vµ chØ ®¹o ®Êu tranh chÝnh trÞ ë HuÕ trong nh÷ng n¨m sau ®ã vµ ®¹t nhiÒu th¾ng lîi, ®îc Bé ChÝnh trÞ c«ng nhËn, ®¸nh gi¸ phong trµo ®Êu tranh HuÕ lµ ngßi ph¸o... Sau ngµy miÒn Nam ®îc hoµn toµn gi¶i phãng, anh N¨m C«ng ra c«ng t¸c ë Trung ¬ng, t«i Ýt ®îc gÆp anh, nhng nh÷ng ho¹t ®éng chØ ®¹o cña anh, nhÊt lµ trong c¸c lÜnh vùc anh phô tr¸ch (nh: h¶i s¶n, n«ng nghiÖp, söa ®æi HiÕn ph¸p...), t«i vÉn ®îc biÕt, t«i rÊt kÝnh phôc kh¶ n¨ng linh ho¹t, s¸ng t¹o, tæng kÕt thùc tiÔn cña anh. GÆp anh kh«ng nhiÒu nhng t«i nhËn thÊy anh lµ ngêi l·nh ®¹o rÊt kiªn cêng, gi¶i quyÕt c«ng viÖc cã t×nh, cã lý, t¹o ®iÒu kiÖn gióp ®ì anh em trëng thµnh vÒ mäi
532 mÆt, t¹o lßng tin cho anh em h¨ng say h¬n trong c«ng t¸c vµ chiÕn ®Êu. Anh rÊt gÇn gòi quÇn chóng, th¬ng yªu c¸n bé vµ lu«n khuyªn nhñ chóng t«i gi÷ g×n tinh thÇn ®oµn kÕt néi bé. T«i ®· t×m thÊy ë con ngêi anh nh÷ng phÈm chÊt cao ®Ñp cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh. Phan Xu©n Quang ghi theo lêi kÓ cña ®ång chÝ Hoµng Lanh
533 VµI Kû NIÖM NHá VíI ANH N¡M C¤NG NguyÔn V¨n L¬ng * Sau HiÖp ®Þnh Pari, t«i gÆp anh N¨m C«ng khi anh trªn ®êng ra B¾c, ghÐ l¹i th¨m TØnh uû Qu¶ng TrÞ ®ang ®ãng t¹i Cam Lé. Lóc nµy, sau cuéc tiÕn c«ng vµ næi dËy mïa hÌ n¨m 1972, tØnh Qu¶ng TrÞ ®· ®îc gi¶i phãng h¬n mét nöa. Tªn tuæi anh, t«i ®· ®îc nghe tõ l©u nhng ®Õn tËn b©y giê míi ®îc diÖn kiÕn. C¶m gi¸c ®Çu tiªn cña t«i vÒ anh ®ã lµ mét con ngêi gi¶n dÞ, thËt dÔ gÇn. Cuéc gÆp diÔn ra ®· gÇn 40 n¨m råi, l©u qu¸ t«i kh«ng cßn nhí ®îc nhiÒu nhng mét ®iÒu t«i kh«ng quªn lµ anh chuyÖn trß rÊt th©n t×nh, cëi më. Anh N¨m C«ng b¶o: "Qu¶ng TrÞ may m¾n ®îc gi¶i phãng tríc trong kia, mong c¸c anh t¹o ®iÒu kiÖn lµm sao sau nµy gióp ®ì c¸c tØnh phÝa trong". T«i tr¶ lêi: "Tha anh, Qu¶ng TrÞ hiÖn giê cã ba c¸i kh«ng: kh«ng l¬ng thùc, kh«ng nhµ ë, kh«ng ®Êt s¶n xuÊt (v× bom m×n cßn l¹i)". Anh cêi rÊt hiÒn råi nãi: "Nãi vËy th«i chø m×nh còng biÕt råi. Trong ba c¸i _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy Qu¶ng TrÞ, nguyªn Phã BÝ th TØnh ñy, Chñ tÞch ñy ban nh©n d©n tØnh B×nh TrÞ Thiªn.
534 kh«ng Êy, tríc hÕt ph¶i gi¶i quyÕt c¸i ¨n, c¸i ¨n ë ®©y cÇn chó ý ®Õn mµu". LÇn tiÕp xóc ®Çu tiªn Êy kh¾c s©u trong t«i Ên tîng vÒ mét con ngêi thËt gi¶n dÞ, dÔ gÇn. TØnh uû muèn s¾p xÕp anh ®i th¨m Cöa ViÖt - n¬i võa tr¶i qua nh÷ng trËn ®¸nh lín trong mïa hÌ n¨m 1972, n¬i ta b¾t sèng 14 xe t¨ng, thiÕt gi¸p cña qu©n ®Þch cßn n»m ngæn ngang ®Ó anh cã dÞp chøng kiÕn chiÕn th¾ng vang déi nµy. Nhng khi biÕt lÞch tr×nh ®i vÒ mÊt mét ngµy, anh N¨m C«ng b¶o th«i, anh cã viÖc cÇn ph¶i ra Hµ Néi gÊp. Hái ra chóng t«i míi biÕt anh ®ang lo ng¹i vÒ sù xuÊt hiÖn cña mét sè t tëng h÷u khuynh. Sè lµ sau HiÖp ®Þnh Pari, mét vµi n¬i khi ®Þch hµnh qu©n lÊn chiÕm, chóng ®Þnh xÐ cê gi¶i phãng th× nh©n d©n ®Êu tranh: "Nhµ t«i, t«i ë, cê t«i t«i treo, c¸c «ng cã quyÒn g× mµ ®ßi xÐ", chóng l¹i th«i. Tõ nh÷ng ®éng th¸i nh vËy, trong hµng ngò l·nh ®¹o cña ta ®· xuÊt hiÖn t tëng kh«ng cÇn ®¸nh n÷a, chØ cÇn ®Êu tranh binh vËn ®Ó th¾ng qu©n ®Þch. V× vËy, anh N¨m C«ng cÇn ph¶i ra Hµ Néi gÊp ®Ó ®Ò nghÞ Bé ChÝnh trÞ sím ng¨n ngõa nh÷ng luËn ®iÓm nguy hiÓm nµy. Thùc tÕ cho thÊy, tinh thÇn c¶nh gi¸c c¸ch m¹ng cao vµ t tëng tiÕn c«ng mµ anh lu«n thêng trùc ®· gãp phÇn cho §¶ng ta kh«ng vÊp ph¶i nh÷ng sai lÇm, vÊp v¸p lín khi ngôy quyÒn Sµi Gßn thùc hiÖn kÕ ho¹ch "trµn ngËp l·nh thæ" hßng chiÕm l¹i nh÷ng vïng ®Êt mµ ta võa gi¶i phãng ®îc. LÇn thø hai t«i ®îc gÆp anh N¨m C«ng lµ dÞp kh«ng l©u sau ngµy miÒn Nam hoµn toµn gi¶i phãng. Mét h«m, anh Hå SÜ Th¶n - BÝ th TØnh uû Qu¶ng TrÞ b¶o t«i thay mÆt l·nh ®¹o tØnh vµo §µ N½ng c¶m ¬n nh©n d©n vµ c¸c
535 anh l·nh ®¹o l©u nay ®· cu mang ®ång bµo Qu¶ng TrÞ v× bom ®¹n ®· ch¹y lo¹n vµo trong Êy. C¬ quan Khu ñy 5 lóc nµy ®· chuyÓn vÒ §µ N½ng. L©u ngµy, ®îc gÆp l¹i mét ngêi anh lín, t«i hÕt søc xóc ®éng, vui síng. Nghe t«i tr×nh bµy xong, anh N¨m C«ng b¶o: "C¸c anh Qu¶ng TrÞ cã t×nh cã nghÜa nh thÕ lµ tèt råi. D©n ë ®©u còng lµ d©n m×nh th«i. DÉu c¸c anh kh«ng vµo th× trong nµy còng lo liÖu b»ng c¸ch vËn ®éng ngêi ®Þa ph¬ng gióp ®ì bµ con ch¹y lo¹n. NÕu muèn c¶m ¬n, ph¶i xuèng tËn c¸c gia ®×nh ®· tõng gióp ®ì ®ång bµo Qu¶ng TrÞ". Anh nãi vËy chø t«i biÕt gia ®×nh nµo mµ ®i th¨m ®Ó b¸o l¹i víi anh. Nãi råi anh hái th¨m ®ång bµo Qu¶ng TrÞ giê ®· æn ®Þnh ®îc cuéc sèng cha. T«i tha víi anh lµ nh÷ng vïng gi¶i phãng tõ n¨m 1972 giê cuéc sèng cña nh©n d©n ®· æn ®Þnh, tõ ba kh«ng ®· chuyÓn qua ba cã: ®· cã l¬ng thùc, cã nhµ, cã ®Êt s¶n xuÊt. Nhµ th× nhê c¸c tØnh Thanh Hãa, NghÖ An, Qu¶ng B×nh chuyÓn luång, tranh tre nøa l¸ vµo lµm gióp; ®Êt th× nhê bé ®éi, du kÝch rµ ph¸ bom m×n, th¸o gì tíi ®©u s¶n xuÊt tíi ®ã. Còng may lµ nhê ruéng ®Êt bá hoang hãa l©u ngµy nªn s¶n xuÊt rÊt tèt, mïa mµng ®îc nªn nh©n d©n còng ®ñ l¬ng ¨n. Nghe råi anh còng lu ý thªm vÒ c«ng t¸c æn ®Þnh t tëng cho bµ con ch¹y lo¹n l©u ngµy nay ®ang vµ s¾p håi h¬ng ®Ó bµ con kh«ng ng· lßng tríc c¶nh ®æ n¸t cña quª h¬ng sau mét cuéc chiÕn dµi ngµy, ®Çy khèc liÖt. Ngåi nghe anh c¨n dÆn t«i cµng thÊm thÝa t×nh c¶m vµ tÇm nh×n cña anh víi quª h¬ng Qu¶ng TrÞ. Cho ®Õn b©y giê, t«i chØ gÆp anh N¨m C«ng hai lÇn nh ®· kÓ nhng ¶nh hëng cña anh ®èi víi chóng t«i
536 kh«ng chØ cã vËy. Sau ngµy thèng nhÊt ®Êt níc, anh ®îc Trung ¬ng ®iÒu ra lµm Phã Thñ tíng phô tr¸ch n«ng nghiÖp. TØnh B×nh TrÞ Thiªn ®îc thµnh lËp, t«i ®îc cö lµm Phã Chñ tÞch råi Chñ tÞch ñy ban nh©n d©n tØnh. Tuy kh«ng cã dÞp ®îc gÆp nhng tõ nh÷ng chØ ®¹o chung cña anh trªn c¸c lÜnh vùc thuû s¶n, n«ng nghiÖp ®· gióp tØnh chóng t«i th¸o gì ®îc rÊt nhiÒu khã kh¨n trªn mÆt trËn nµy. Nghe anh em ®i dù héi nghÞ ë Trung ¬ng vÒ kÓ l¹i anh rÊt hiÓu vïng ven biÓn B×nh TrÞ Thiªn, hiÓu rÊt râ thÕ m¹nh thñy s¶n cña ®Þa ph¬ng c¶ trªn ®Êt liÒn lÉn díi biÓn, hiÓu c¶ nu«i trång, ®¸nh b¾t, chÕ biÕn thuû s¶n, anh em rÊt kÝnh phôc. Tù trong t©m kh¶m, t«i lu«n nhí vÒ anh - mét con ngêi hiÓu biÕt réng, ch©n t×nh, cëi më vµ lu«n cã quan ®iÓm ®óng ®¾n trong mäi bíc ®i cña phong trµo c¸ch m¹ng. Duy HiÓn ghi theo lêi kÓ cña ®ång chÝ NguyÔn V¨n L¬ng
537 NH÷NG Kû NIÖM S¢U S¾C VÒ §åNG CHÝ Vâ CHÝ C¤NG KÝNH MÕN NguyÔn H÷u Hå (NguyÔn Xu©n Khanh) * GÇn cuèi n¨m 1939, ë Qu¶ng Nam, ph¶n øng tríc cao trµo c¸ch m¹ng ®ang d©ng cao, ®Þch ho¶ng hèt th¼ng tay ®µn ¸p, khñng bè ¸c liÖt kh¾p n¬i. NhiÒu n¬i c¬ së bÞ bÓ vì, nhiÒu quÇn chóng c¸ch m¹ng bÞ b¾t tï ®µy, tra tÊn d· man. Phñ ñy Tam Kú chØ cßn hai ®ång chÝ lµ Vâ ChÝ C«ng (Vâ Toµn) vµ NguyÔn S¾c Kim, nhng còng bÞ ®Þch truy n· g¾t gao, ph¶i thêng xuyªn lÈn tr¸nh, t×m c¸ch mãc nèi g©y dùng l¹i phong trµo. Löa thö vµng, mét sè ®¶ng viªn vµ c¬ së c¸ch m¹ng cßn l¹i vÉn gi÷ v÷ng ý chÝ, niÒm tin t×m c¸ch mãc nèi liªn l¹c víi cÊp trªn, quyÕt t©m cñng cè l¹i phong trµo c¸ch m¹ng t¹i ®Þa ph¬ng. Trong t×nh h×nh c¨ng th¼ng, lo l¾ng, mong ®îi th× vµo mét ngµy ®Çu th¸ng 1-1940, ®ång chÝ Huúnh Hßa, BÝ thchi bé Diªm Trêng giao cho t«i nhiÖm vô chuÈn bÞ ghe ®Ó _______________ * Nguyªn TØnh ñy viªn Qu¶ng Nam - §µ N½ng, nguyªn ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy L©m §ång.
538 tèi ®i ®ãn "«ng thÇy thuèc" vÒ ë nhµ cha mÑ t«i. T«i võa mõng v× ®îc giao mét nhiÖm vô ®Æc biÖt nhng còng rÊt lo tríc sù truy lïng cña ®Þch. Tuy vËy, t«i vÉn lµm tèt viÖc nµy, ®a ghe ®Õn ®iÓm hÑn bê s«ng t¹i x· V©n Trai, kho¶ng 9 giê ®ªm th× b¾t ®îc tÝn hiÖu vµ ®a "«ng thÇy thuèc" lªn ghe cã mui che. Anh Hßa giíi thiÖu víi t«i ®©y lµ ph¸i viªn thîng cÊp, lµ anh Xu©n (tªn gäi cña ®ång chÝ Vâ Toµn lóc bÊy giê). Ghe chÌo suèt 2 tiÕng ®ång hå trªn s«ng ®Ó anh vµ anh Hßa lµm viÖc råi nghe t«i b¸o c¸o kÕ ho¹ch ®i ®êng. Xuèng ghe ®i bé, luån l¸ch qua nh÷ng hÎm tèi gai gãc, trong tiÕng mâ liªn håi cña c¸c ®iÕm canh, anh vÉn b×nh tÜnh vÒ ®Õn nhµ cha mÑ t«i an toµn. ë ®©y, anh rÊt yªn t©m, tho¶i m¸i tríc sù ®ãn tiÕp ©n cÇn, chu ®¸o cña cha mÑ t«i. S¸ng ra, anh cßn nãi vui: "§ªm nay ®îc ngñ mét giÊc ngon qu¸, l¹i ®îc ¨n c¬m ghÕ khoai lang". Trong kh«ng khÝ th©n mËt, ®Çm Êm cña gia ®×nh, víi nhiÖm vô Tæ trëng Thanh niªn ph¶n ®Õ vµ giao liªn cña chi bé, t«i b¸o c¸o t×nh h×nh phong trµo thanh niªn. Anh ch¨m chó l¾ng nghe vµ ©n cÇn chØ b¶o, ®éng viªn t«i lµ trong ho¹t ®éng hiÖn nay ph¶i rÊt coi träng c«ng t¸c x©y dùng §oµn thanh niªn ph¶n ®Õ bÝ mËt, sinh ho¹t chÆt chÏ, lµm nßng cèt, ®ång thêi chó träng ph¸t triÓn c¸c tæ chøc biÕn tíng hîp ph¸p lµm vá bäc cho c¸c phong trµo. Tríc m¾t, tuy cã khã kh¨n, dï qu©n thï khñng bè ®Õn mÊy còng kh«ng sao dËp t¾t ®îc ngän löa c¸ch m¹ng ®ang bïng ch¸y kh¾p n¬i, c¸ch m¹ng nhÊt ®Þnh thµnh c«ng. Tèi ®Õn, t«i l¹i ®a anh lªn ghe ®i gÆp ®ång chÝ Lª TÊn Söu trªn s«ng gi÷a hai x· Xu©n Quang vµ An Hßa.
539 VÒ sau, t«i ®îc biÕt lÇn ®i c«ng t¸c ®Çy nguy hiÓm nµy cña anh lµ ®Ó cïng víi ®ång chÝ NguyÔn S¾c Kim mãc nèi víi c¸c ®ång chÝ Lª TÊn Söu, §µo ThuÇn Th¨ng...lËp l¹i Phñ ñy Tam Kú do anh lµm BÝ th; ®Õn th¸ng 3-1940, lËp l¹i TØnh ñy Qu¶ng Nam, anh ®îc cö lµm BÝ th TØnh ñy. Nh÷ng n¨m tõ 1940 - 1943, Diªm Trêng lµ mét trong nh÷ng n¬i cã phong trµo vµ c¬ së c¸ch m¹ng kh¸ v÷ng ch¾c nªn c¸c ®ång chÝ trong Phñ ñy, TØnh ñy, trong ®ã cã anh, thêng vÒ b¸m trô n¬i ®©y c«ng t¸c, kÓ c¶ nh÷ng lóc khã kh¨n, ®Þch ®¸nh ph¸ r¸o riÕt. Gia ®×nh cha mÑ t«i (cô NguyÔn HËu) vµ gia ®×nh «ng ngo¹i t«i (cô L¬ng HiÖp) vµ mét sè gia ®×nh cèt c¸n n÷a ®· kh«ng ng¹i hiÓm nguy, vÉn tËn t×nh nu«i giÊu, b¶o vÖ anh vµ c¸c ®ång chÝ NguyÔn S¾c Kim, Phan Tèn, Tr¬ng ChÝ C¬ng ®Õn ë ®Ó c«ng t¸c, in Ên tµi liÖu, b¸o chÝ c¸ch m¹ng. C¸c anh lu«n ®ång cam céng khæ, sèng chan hßa, t×nh c¶m, nhêng nhÞn nhau tõng cñ khoai, miÕng c¸. Cã lÇn, mÑ t«i ®i mãt lóa tõ lµng Tø Mü xa x«i vÒ, cã g¹o nÊu c¬m mêi anh th× anh ngåi trÇm ng©m øa níc m¾t, kh«ng ¨n mµ ®em chia cho c¸c em t«i, råi anh lÊy mÊy cñ khoai ®em vÒ buång. Anh nãi: "Téi nghiÖp mÊy ®øa nhá, cã khoai cho t«i ¨n lµ quý l¾m råi". Anh thêng quan t©m ®Õn tÊt c¶ mäi ngêi trong gia ®×nh, hái han, chuyÖn trß, tuyªn truyÒn gi¸c ngé c¸ch m¹ng cho nªn ai nÊy ®Òu rÊt th¬ng yªu, quý mÕn anh. NÕu l©u kh«ng thÊy c¸c anh ®Õn lµ lo l¾ng, sî gÆp rñi ro. Bµ néi t«i thêng nãi: "M×nh cùc khæ ®· ®µnh nhng rÊt th¬ng c¸c anh v× d©n, v× níc ph¶i chÞu ®ùng gian khæ, thiÕu thèn, hiÓm nguy".
540 §èi víi t«i, mçi lÇn ®îc tiÕp xóc víi anh ®Òu ®Ó l¹i nh÷ng Ên tîng tèt ®Ñp, kh«ng bao giê quªn. Anh gi¸o dôc, gi¸c ngé t«i vÒ con ®êng c¸ch m¹ng; vÒ §¶ng Céng s¶n; vÒ nhiÖm vô vµ t c¸ch ngêi ®¶ng viªn; anh còng quan t©m båi dìng t«i vÒ ph¬ng thøc ho¹t ®éng c¸ch m¹ng, vÒ khÝ tiÕt c¸ch m¹ng, s½n sµng x¶ th©n v× d©n, v× níc. Qu¸ tr×nh ®îc anh, ®ång chÝ NguyÔn S¾c Kim vµ c¸c ®ång chÝ trong chi bé gi¸o dôc, rÌn luyÖn, thö th¸ch c«ng t¸c, vinh dù lín nhÊt ®Õn víi t«i lµ tèi ngµy 20-2-1943, t«i ®îc chi bé x· Diªm Trêng kÕt n¹p §¶ng t¹i mét ng«i miÕu linh thiªng trong rõng. §ång chÝ Phan QuyÖn, BÝ th chi bé tuyªn bè kÕt n¹p t«i vµo §¶ng tríc sù chøng kiÕn cña ph¸i viªn thîng cÊp: §ång chÝ NguyÔn S¾c Kim. T«i nghiªm chØnh tuyªn thÖ tríc cê §¶ng lµ tuyÖt ®èi trung thµnh víi §¶ng, suèt ®êi hy sinh phÊn ®Êu cho môc tiªu lý tëng cña §¶ng, nÕu kh«ng may sa vµo tay giÆc, dï cã bÞ tra tÊn d· man, thµ chÕt kh«ng khai b¸o, kh«ng ®Çu hµng, gi÷ trän khÝ tiÕt cña ngêi ®¶ng viªn céng s¶n. Tõ n¨m 1940 ®Õn ®Çu n¨m 1942, phong trµo c¸ch m¹ng x· Diªm Trêng ph¸t triÓn m¹nh mÏ, chi bé cã b¶y ®¶ng viªn, c¸c tæ chøc thanh niªn, phô n÷, n«ng d©n ph¶n ®Õ ®îc x©y dùng l¹i vµ ho¹t ®éng tÝch cùc. C¸c tæ chøc biÕn tíng nh: héi ¸i h÷u, vßng ®æi c«ng, trî tang, t¬ng tÕ, thu hót ®îc nhiÒu ngêi tham gia. NhiÒu cuéc mÝt tinh ph¸t ®éng quÇn chóng ®îc tæ chøc, cã cuéc ®Õn 300 ngêi dù. Anh vµ c¸c ®ång chÝ NguyÔn S¾c Kim, Lª B¸ nãi chuyÖn rÊt thuyÕt phôc. Th cña l·nh tô NguyÔn ¸i Quèc,
541 ch¬ng tr×nh, ®iÒu lÖ MÆt trËn ViÖt Minh... ®îc tuyªn truyÒn réng r·i, dÊy lªn c¸c phong trµo ®Êu tranh chèng su cao, thuÕ nÆng, ®Æc biÖt lµ chèng ph¸ lóa trång ®Ëu phông, nép ®Ëu phông, kh«ng cho d©n Ðp dÇu phông, chèng bän lÝnh ®ån Th¬ng Ch¸nh, HiÖp Hßa s¸ch nhiÔu ph¹t v¹, cÊm d©n lµm muèi, mÆt kh¸c ta vËn ®éng quyªn gãp ñng hé du kÝch B¾c S¬n. Phong trµo ®ang s«i næi, còng lµ môc tiªu chó ý cña ®Þch, nªn tõ th¸ng 2-1942, chóng l¹i më ®ît khñng bè kÐo dµi suèt 6 th¸ng ë nhiÒu n¬i trong phñ Tam Kú. Diªm Trêng lµ ®iÓm tËp trung ®¸nh ph¸ cña ®Þch, lÝnh khè xanh, mËt th¸m lïng sôc ngµy ®ªm kh¾p x·, th«n, Êp, hß hÐt "b¾t céng s¶n". Tri phñ Tam Kú C¸p V¨n óy h¨m däa: "§øa nµo lµm céng s¶n, nhµ nµo chøa céng s¶n bÞ lÊy ®Çu, ®èt nhµ, tÞch thu tµi s¶n". Hµng lo¹t quÇn chóng, trong ®ã cã ®¶ng viªn vµ héi viªn cøu quèc, bÞ b¾t tËp trung t¹i x·, ®¸nh ®Ëp, tra tÊn d· man. §ång chÝ TrÇn Hång Kh¾m bÞ tra tÊn rÊt tµn nhÉn ngay t¹i nhµ cha mÑ ®ång chÝ. Trong ®ît khñng bè nµy, Diªm Trêng cã h¬n 50 ngêi bÞ b¾t tra tÊn ngay t¹i chç, 26 ngêi bÞ ®a vÒ giam ë nhµ lao Tam Kú, 13 ngêi bÞ ¸n tï giam ë nhµ lao Héi An, trong ®ã cã ®ång chÝ Huúnh Hßa, BÝ th chi bé vµ n¨m ®¶ng viªn. §ång chÝ TrÇn ViÖn bÞ truy n· ë QuÕ S¬n võa ®Õn ®©y còng bÞ b¾t. Khñng bè tr¾ng cña ®Þch cã g©y khã kh¨n, tæn thÊt lín cho phong trµo c¸ch m¹ng ®Þa ph¬ng nhng còng kh¾c s©u chÝ c¨m thï ®Þch vµ kh¸t väng yªu níc, mong ®îc ®æi ®êi cña ngêi d©n. ¶nh hëng cña MÆt trËn ViÖt Minh
542 lan réng. Chi bé x· Diªm Trêng chØ cßn mét ®¶ng viªn lµ ®ång chÝ Phan QuyÖn vµ mét sè héi viªn cøu quèc nhng vÉn kiªn cêng tiÕp tôc l·nh ®¹o quÇn chóng ®Êu tranh chèng khñng bè, x©y dùng l¹i c¬ së, cñng cè l¹i tæ chøc. Phñ ñy, chØ cßn ®ång chÝ Phan Tèn, ®îc t¨ng cêng thªm ®ång chÝ Phan ThÞ NÔ vµ ®ång chÝ Ph¹m ThÞ C¬ tõ §iÖn Bµn vµo b¸m trô t¹i ®©y. Tõ th¸ng 8-1942 ®Õn th¸ng 4-1943, phong trµo x· Diªm Trêng vµ c¸c tæ chøc c¸ch m¹ng ë ®©y kh«ng nh÷ng ®îc kh«i phôc l¹i mµ cßn ®îc cñng cè ®i vµo chiÒu s©u. Chi bé ph¸t triÓn thªm ®¶ng viªn do ®ång chÝ Phan QuyÖn lµm BÝ th. C¸c tæ chøc cøu quèc ®îc x©y dùng l¹i, c¸c héi quÇn chóng c«ng khai hîp ph¸p ph¸t triÓn, ®éi tù vÖ ®îc thµnh lËp. §©y lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi ®Ó c¸c c¬ quan TØnh ñy, Phñ ñy chuyÓn vÒ ®øng ch©n t¹i ®©y gi÷a lóc ®Þch truy n· g¾t gao kh¾p n¬i. Phñ ñy ®îc cñng cè l¹i do ®ång chÝ Phan Tèn lµm BÝ th. Anh Vâ ChÝ C«ng vµ ®ång chÝ NguyÔn S¾c Kim dùa vµo ®©y ®Ó l·nh ®¹o phong trµo. Anh thêng dù c¸c cuéc häp chi bé, gÆp ®¶ng viªn, héi viªn, l¾ng nghe ý kiÕn, ®éng viªn tinh thÇn chiÕn ®Êu, båi dìng ph¬ng ph¸p c«ng t¸c. ë trong nhµ cña cha mÑ t«i, anh lu«n quan t©m gi¸o dôc chØ b¶o t«i nhiÒu ®iÒu rÊt bæ Ých vÒ l·nh ®¹o phong trµo, vÒ c¸ch mãc nèi khi bÞ ®øt liªn l¹c do ®Þch ®¸nh ph¸...Anh giíi thiÖu t«i víi mét sè ®Çu mèi vµ c¶ c¸c tÝn hiÖu, mËt danh ë c¸c x· l©n cËn, ®Æc biÖt lµ ®Çu mèi xëng méc CÈm Hµ, chïa Kim Bång, thÞ x· Héi An. Mét tæn thÊt bÊt ngê kh«ng lêng tríc x¶y ra. Tèi
543 ngµy 19-10-1943, t«i ®a anh em ®Õn ®iÓm hÑn ®ãn díi cÇu BÕn V¸n ®Ó ®a anh ®Õn n¬i lµm viÖc th× tèi ngµy h«m sau, tªn Cao TiÕn Khai, tØnh ñy viªn, ph¶n béi chØ ®iÓm bän mËt th¸m Qu¶ng Nam ®ét nhËp vµo nhµ ®ång chÝ Lîi gÇn nhµ ga An T©n b¾t anh, tra tÊn d· man råi ®a nhèt vµo xµ lim nhµ tï Héi An. Sau ®ã, c¸c ®ång chÝ NguyÔn S¾c Kim, Lª B¸ còng bÞ b¾t; ®Þch l¹i tiÕp tôc ®iªn cuång khñng bè ®µn ¸p phong trµo c¸ch m¹ng. Chi bé vµ c¸c tæ chøc quÇn chóng l¹i bÞ bÓ vì. C¸c ®ång chÝ Phñ ñy Tam Kú, TØnh ñy Qu¶ng Nam lÇn lît sa vµo tay ®Þch. Khã kh¨n dån dËp, ®Þch lïng r¸p ®¸nh ph¸, TØnh ñy, Phñ ñy kh«ng cßn ai. Chi bé Diªm Trêng chØ cßn t«i vµ ®ång chÝ §inh Th¬ng bµn nhau tiÕp tôc æn ®Þnh t tëng quÇn chóng, x©y dùng l¹i lùc lîng cèt c¸n, t×m c¸ch b¾t liªn l¹c víi sè ®¶ng viªn vµ c¬ së c¸ch m¹ng cßn v÷ng vµng ë c¸c x· l©n cËn ®îc anh giíi thiÖu tríc ®©y, trong ®ã cã ®ång chÝ NguyÔn Minh ë x· TÞch T©y lµ ngêi cïng t«i gi÷ mèi quan hÖ chÆt chÏ, trao ®æi th«ng tin, t×m c¸ch mãc nèi víi cÊp trªn qua c¸c nhµ tï Héi An, Bu«n Ma Thuét, Phó Bµi. NhiÒu lÇn ra Héi An, ®Õn xëng méc CÈm Hµ, chïa Kim Bång, qu¸n c¬m «ng N¨m Rîu (®êng Ngäc Thµnh), qua tÝn hiÖu, mËt khÈu, t«i ®· b¾t ®îc liªn l¹c víi c¸c ®ång chÝ trong nhµ tï, trong ®ã cã anh vµ ®ång chÝ Phan QuyÖn. Sau ®ã, anh bÞ ®a vµo nhµ tï Bu«n Ma Thuét. Anh rÊt kiªn cêng bÊt khuÊt tríc nh÷ng ®ßn tra tÊn d· man thËp tö nhÊt sinh cña ®Þch. Cuèi th¸ng 2-1944, hai ®ång chÝ TrÇn V¨n QuÕ vµ
544 NguyÔn TiÕn ChÕ m·n h¹n tï ë Bu«n Ma Thuét, trªn ®êng ®a ®i c¨ng an trÝ Phó Bµi (HuÕ) nh¶y tµu háa trë vÒ ho¹t ®éng theo sù bè trÝ cña chi bé nhµ tï vµ sù giíi thiÖu cña anh vµ anh NguyÔn S¾c Kim. T«i vµ ®ång chÝ NguyÔn Minh b¾t ®îc liªn l¹c mõng vui kh«n xiÕt, bµn nhau ®ãn tiÕp hai ®ång chÝ vÒ nhµ cha mÑ t«i vµ c¸c gia ®×nh nu«i giÊu b¶o vÖ ®Ó tiÕp tôc l·nh ®¹o phong trµo, mãc nèi lËp l¹i hÖ thèng l·nh ®¹o cña §¶ng tõ x· lªn Tæng ñy, Phñ ñy, TØnh ñy, b¾t liªn l¹c víi Xø ñy vµ Trung ¬ng. C¬ quan TØnh ñy lóc ®Çu ®ãng t¹i nhµ cha mÑ t«i ra tiÕp tê b¸o Cê ®éc lËp tõ sè 11. Tæ chøc lùc lîng, ph¸t ®éng cao trµo quÇn chóng vâ trang khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn tØnh th¾ng lîi vÎ vang. Kh«ng phô lßng mong mái cña anh, lu«n t©m niÖm lêi thÒ tríc §¶ng, t«i tiÕp tôc vît qua khã kh¨n nguy hiÓm, x©y dùng l¹i phong trµo x· nhµ, ®îc tÝn nhiÖm lµm BÝ thchi bé, råi BÝ th Tæng ñy An Hßa, phñ ñy viªn Phñ ñy Tam Kú. Th¸ng 5-1945, TØnh ñy Qu¶ng Nam quyÕt ®Þnh cho t«i tho¸t ly lµm liªn l¹c. T«i rÊt mõng ®îc gÆp l¹i anh sau khi anh ra tï, trong nh÷ng lÇn ®i c«ng t¸c, nhÊt lµ h«m ®ãn anh ra Bµ RÐn, QuÕ S¬n dù Héi nghÞ TØnh ñy vµ ñy ban b¹o ®éng tØnh, quyÕt ®Þnh kÕ ho¹ch l·nh ®¹o khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn toµn tØnh, råi chuyÓn c¬ quan TØnh ñy, ñy ban b¹o ®éng tØnh ra lµng BÝch Tr©m, §iÖn Bµn häp, tiÕp ®Õn chiÒu ngµy 17-8-1945, ®a anh xuèng Héi An lµm viÖc víi c¸c ®ång chÝ NguyÔn TÊn ¦ng, Phan ThÞ NÔ. T¹i ®©y, mét quyÕt ®Þnh rÊt s¸ng suèt, t¸o b¹o,