245 phãng §µ N½ng chøng minh l·nh ®¹o chiÕn trêng Khu 5 n¨ng ®éng, s¸ng t¹o, ph¸t ®éng thùc hiÖn cao ®é chiÕn tranh nh©n d©n giµnh ®îc th¾ng lîi quyÕt ®Þnh”. Th¾ng lîi mïa Xu©n n¨m 1975 cña qu©n vµ d©n Khu 5 lµ th¾ng lîi vÎ vang cña truyÒn thèng ®Êu tranh chèng ®Õ quèc x©m lîc vµ lµ b¶n anh hïng ca bÊt diÖt trong sù nghiÖp gi¶i phãng d©n téc. Th¾ng lîi b¾t nguån tõ sù l·nh ®¹o s¸ng suèt tµi t×nh cña Trung ¬ng §¶ng, Bé ChÝnh trÞ, trùc tiÕp lµ Khu ñy, Qu©n khu ñy 5 víi ngêi ®øng ®Çu lµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng. Víi vai trß lín l·nh ®¹o cao nhÊt ë Khu 5, suèt cuéc ®êi tham gia c¸ch m¹ng g¾n bã víi m¶nh ®Êt Khu 5, thÊu hiÓu hoµn c¶nh ®Êt níc bÞ x©m lîc, chøng kiÕn nçi khæ nhôc cña ngêi d©n bÞ mÊt níc ®· t«i luyÖn ý chÝ, nghÞ lùc híng ®Õn mét con ®êng duy nhÊt lµ lµm c¸ch m¹ng ®Ó gi¶i phãng quª h¬ng, gi¶i phãng d©n téc. §©y lµ nguyÖn väng thiÕt tha nhÊt, mong muèn tét cïng cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ ®Ó thùc hiÖn íc nguyÖn ®ã, ®ång chÝ ®· toµn t©m, toµn ý, toµn lùc thùc hiÖn cho b»ng ®îc chiÕn dÞch gi¶i phãng §µ N½ng, tham gia chØ ®¹o thùc hiÖn quyÕt t©m chiÕn lîc gi¶i phãng miÒn Nam, thèng nhÊt Tæ quèc. Trëng thµnh qua c¸c c¬ng vÞ l·nh ®¹o chØ huy ®¬n vÞ lùc lîng vò trang tõ thÊp ®Õn cao ®· gióp ®ång chÝ cã nhiÒu kinh nghiÖm chØ ®¹o chiÕn dÞch s¾c s¶o, tõ kh©u tæ chøc lùc lîng, gi¸o dôc t tëng tinh thÇn quyÕt t©m, sö dông lùc lîng, tæ chøc hîp ®ång chÆt chÏ qu©n binh chñng, gi¶i quyÕt c¸ch ®¸nh, ®ãn thêi c¬, chíp thêi c¬ hµnh ®éng ®óng lóc giµnh th¾ng lîi quyÕt ®Þnh.
246 Lµ BÝ th Khu ñy 5 ®ång chÝ ®· ®ång chÝ ®· cïng víi Khu ñy l·nh ®¹o huy ®éng søc m¹nh chiÕn tranh nh©n d©n, tËp hîp mäi lùc lîng, mäi c¬ së vËt chÊt phôc vô chiÕn dÞch ®· t¹o nªn søc m¹nh to lín thùc hiÖn tæng c«ng kÝch, tæng khëi nghÜa ®¹t ®îc môc tiªu kÕ ho¹ch ®Ò ra. Lµ BÝ th Qu©n khu ñy 5, ®ång chÝ rÊt chó träng l·nh ®¹o lùc lîng vò trang vÒ t tëng, tæ chøc vµ chÝnh sù quan t©m nµy ®· gióp ®ång chÝ x©y dùng ®îc mét lùc lîng ba thø qu©n, lu«n trung thµnh v« h¹n víi §¶ng, víi Tæ quèc vµ nh©n d©n, x©y dùng ®îc c¸c ®¬n vÞ lùc lîng vò trang v÷ng m¹nh, ®éi ngò c¸n bé, ®¶ng viªn trëng thµnh tõ thùc tiÔn chiÕn ®Êu rÊt dòng c¶m, ngoan cêng, tham gia chiÕn dÞch víi tinh thÇn quyÕt chiÕn, quyÕt th¾ng. Th¾ng lîi trong cuéc Tæng tiÕn c«ng vµ næi dËy mïa Xu©n n¨m 1975 ë Khu 5 ®· kh¼ng ®Þnh vai trß to lín cña ngêi ®øng ®Çu Khu ñy, Qu©n khu ñy - ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng. Ngµy nay, §¶ng ñy - Bé T lÖnh Qu©n khu vµ lùc lîng vò trang Qu©n khu 5 tiÕp thu vµ kÕ thõa ph¸t huy truyÒn thèng tèt ®Ñp cña cha anh, ra søc häc tËp, nghiªn cøu n©ng cao tr×nh ®é l·nh ®¹o, chØ huy, tæ chøc thùc hiÖn x©y dùng lùc lîng vò trang Qu©n khu v÷ng m¹nh lµm nßng cèt x©y dùng ph¸t triÓn nÒn quèc phßng toµn d©n, x©y dùng thÕ trËn chiÕn tranh nh©n d©n g¾n víi thÕ trËn an ninh nh©n d©n, x©y dùng khu vùc phßng thñ v÷ng ch¾c ®¸p øng mäi yªu cÇu b¶o vÖ v÷ng ch¾c Tæ quèc ViÖt Nam x· héi chñ nghÜa trong t×nh h×nh míi.
247 NH÷NG C¶M NHËN VÒ Vâ CHÝ C¤NG QUA HåI Ký CñA ¤NG TS. NG¤ V¡N HïNG* Vâ ChÝ C«ng tªn thËt lµ Vâ Toµn, sinh ngµy 7-8-1912 trong mét gia ®×nh vµ quª h¬ng giµu truyÒn thèng yªu níc vµ c¸ch m¹ng. Tõ n¨m lªn 13 tuæi, «ng ®· ®i dù c¸c ho¹t ®éng yªu níc nh ®Êu tranh ®ßi th¶ Phan Béi Ch©u, tæ chøc truy ®iÖu vµ ®Ó tang Phan Chu Trinh. Sau khi §¶ng bé Qu¶ng Nam thµnh lËp vµo th¸ng 3-1930, th× ®Õn th¸ng 5-1930 - khi cha ®Çy 18 tuæi, «ng b¾t ®Çu tham gia c¸ch m¹ng, ho¹t ®éng t¹i ®Þa ph¬ng. N¨m 1935, «ng ®îc chÝnh thøc kÕt n¹p vµo §¶ng ë chi bé Tam Mü, Tam Kú. §Õn th¸ng 2 - 1936, lµm BÝ th Chi bé ghÐp Kh¬ng Mü, Danh S¬n, Mü S¬n. Sau ®ã lµ Tæng ñy viªn tæng Phó Quý, phñ Tam Kú (1936-1929), Phñ ñy Tam Kú (9-1939), BÝ thPhñ ñy (1-1940), BÝ th TØnh ñy Qu¶ng Nam (1940), BÝ th Liªn TØnh ñy - Thµnh ñy Qu¶ng Nam, Héi An, §µ N½ng (1942, 1943). _______________ * ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy, Trëng Ban Tuyªn gi¸o TØnh ñy Qu¶ng Nam.
248 Th¸ng 10-1943, «ng bÞ ®Þch b¾t vµ bÞ kÕt ¸n chung th©n råi bÞ ®µy lªn nhµ ®µy Bu«n Ma Thuét. Sau ngµy NhËt ®¶o chÝnh Ph¸p ë §«ng D¬ng, «ng ra tï vµ tiÕp tôc ho¹t ®éng c¸ch m¹ng, tham gia l·nh ®¹o khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn trong C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945. Sau ®ã, «ng lªn c«ng t¸c t¹i Khu 5. Trong kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, «ng gi÷ nh÷ng c¬ng vÞ quan träng cña Liªn khu 5 vµ Trung ¬ng Côc miÒn Nam: ñy viªn Ban Thêng vô Liªn khu ñy (1954-1955), Phã BÝ th Liªn khu ñy 5 (1956-1958), BÝ th Liªn khu ñy (1959-1961), Phã BÝ th Trung ¬ng Côc miÒn Nam (1961), Phã BÝ th Trung ¬ng côc miÒn Nam, BÝ thKhu ñy 5 (tõ th¸ng 10-1964 ®Õn ngµy níc nhµ thèng nhÊt n¨m 1975). Sau ngµy thèng nhÊt ®Êt níc, «ng ®îc §¶ng vµ Nhµ níc giao nhiÒu träng tr¸ch: Phã Thñ tíng ChÝnh phñ, ñy viªn Bé ChÝnh trÞ, Thêng trùc Ban BÝ th, Phã Chñ tÞch Héi ®ång Bé trëng, Chñ tÞch Héi ®ång Nhµ níc, Cè vÊn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng... Lµ líp ngêi thuéc thÕ hÖ con ch¸u, chóng t«i rÊt tù hµo quª h¬ng Qu¶ng Nam - §µ N½ng cã mét ngêi con u tó, §¶ng vµ Nhµ níc ta cã mét ngêi chiÕn sÜ c¸ch m¹ng kiªn cêng, mét nhµ l·nh ®¹o xuÊt s¾c - ®ã lµ Vâ ChÝ C«ng. Cuéc ®êi ho¹t ®éng c¸ch m¹ng cña «ng lu«n g¾n víi lÞch sö cña ®Êt níc qua c¸c thêi kú, kÓ tõ khi cã §¶ng l·nh ®¹o. Qua nh÷ng t liÖu, s¸ch mµ chóng t«i ®äc ®îc, nhÊt lµ tËp Håi ký Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng cña Vâ ChÝ C«ng chóng t«i cã mét sè c¶m nhËn vÒ «ng sau ®©y:
249 1. ¤ng lµ ngêi sím am hiÓu ph¬ng ph¸p luËn cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, truyÒn b¸ vµ vËn dông s¸ng t¹o trong c«ng t¸c Cha Vâ ChÝ C«ng lµ Vâ NghiÖm (tøc Vâ D¬ng) mét trong nh÷ng thµnh viªn cèt c¸n cña nhãm ho¹t ®éng c¸ch m¹ng cña phong trµo yªu níc, bÞ b¾t tï ®µy trong cuéc chÝnh biÕn Duy t©n n¨m 1916 t¹i phñ Tam Kú. Sau ®ã, tham gia ho¹t ®éng c¸ch m¹ng vµ ®îc kÕt n¹p vµo §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. Trong Håi ký cña m×nh, Vâ ChÝ C«ng kÓ nhiÒu vÒ ngêi cha cña m×nh ®· gi¸o dôc «ng lßng yªu níc ngay tõ lóc nhá. Khi Vâ Toµn ®Õn tuæi thanh niªn, tr×nh ®é hiÓu biÕt cã ®îc n©ng lªn; v× vËy, tuy lµ cha con, nhng nh b¹n t©m giao, nªn thêng t©m sù, bµn luËn, cã khi cßn tranh luËn víi ngêi cha vÒ nh÷ng vÊn ®Ò trong s¸ch vë hoÆc ngoµi ®êi. Trong Håi ký cña m×nh, «ng kÓ: “¤ng hay luËn vÒ triÕt häc Khæng - M¹nh, t«i tuy hiÓu biÕt vÒ lÜnh vùc nµy cßn rÊt kÐm, nhng cã biÕt phÇn nµo vÒ duy vËt lÞch sö vµ phÐp biÖn chøng mµ d¸m tranh luËn víi «ng vÒ Khæng Tö, mét triÕt gia lín ®· ®Ó l¹i mét di s¶n lín”1 . Còng trong Håi ký, Vâ ChÝ C«ng kÓ vÒ c«ng t¸c truyÒn b¸ chñ nghÜa M¸c -Lªnin cña m×nh ®èi víi ngêi chó cña m×nh nh sau: “Chó Léc còng nh nhiÒu ngêi gi¸c ngé c¸ch m¹ng d©n téc tríc ®©y, vèn yªu níc nªn dÔ chÞu ¶nh hëng vµ tiÕp thu dßng t tëng míi. Lóc t«i cßn thiÕu niªn, b¾t ®Çu gi¸c ngé c¸ch m¹ng d©n téc còng do _______________ 1. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr. 24-25.
250 nhê c¸c «ng kÓ chuyÖn, ®äc th¬ v¨n ®¸nh T©y cøu níc. Khi t«i gi¸c ngé c¸ch m¹ng x· héi chñ nghÜa, v× ë tuæi thanh niªn cã ®iÒu kiÖn häc tËp, ®äc s¸ch b¸o h¬n, nªn xin m¹n phÐp nãi r»ng: “NhËn thøc míi h¬n, hiÓu biÕt h¬n c¸c «ng, nªn t«i lµ ngêi gi¶i thÝch chñ nghÜa x· héi, tríc lµ ®¸nh ®æ ®Õ quèc, phong kiÕn, gi¶i phãng d©n téc, thùc hiÖn d©n chñ, t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi. Chó cho t«i lµ ngêi ®em chñ nghÜa x· héi ®Õn víi chó vµ b¶o t«i kÓ chuyÖn c¸ch m¹ng trong níc, c¸ch m¹ng Trung Quèc, Liªn X« vµ thÕ giíi cho chó nghe. T«i tuy hiÓu biÕt c¸c vÊn ®Ò nµy cßn h¹n chÕ, nhng m¹nh d¹n tr×nh bµy”1 . Trong thêi kú 1936 - 1939, Vâ ChÝ C«ng ®· dµnh phÇn lín thêi gian ®i tuyªn truyÒn c¸ch m¹ng, trong ®ã cã nhiÒu ngêi lµ bËc trÝ thøc, nhµ nho, c¸c thÇy ®«ng y lµ b¹n h÷u cña ngêi chó cña m×nh. 2. ¤ng lµ ngêi theo chñ nghÜa M¸c - Lªnin ch©n chÝnh, phª ph¸n gi¸o ®iÒu Trong kho¶ng thêi gian tõ th¸ng 3-1953 ®Õn th¸ng 7- 1954, Vâ ChÝ C«ng ®îc ®iÒu ®éng ra miÒn B¾c tham gia gi¶m t« vµ c¶i c¸ch ruéng ®Êt t¹i tØnh Phó Thä. Tõ thùc tiÔn, Vâ ChÝ C«ng nhËn thÊy viÖc gi¶m t«, chia ruéng ®Êt cho nh©n d©n lµ thùc hiÖn ®óng ®¾n ®êng lèi c¸ch m¹ng cña §¶ng ®Ó b¶o ®¶m quyÒn lîi kinh tÕ, chÝnh trÞ cña n«ng d©n, t¹o sù ®oµn kÕt d©n téc. Tuy nhiªn, còng tõ trong _______________ 1. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr. 43.
251 thùc tiÔn c¶i c¸ch ruéng ®Êt, chØnh ®èn tæ chøc, Vâ ChÝ C«ng nhËn thÊy cã biÕt bao c¸n bé, ®¶ng viªn, thËm chÝ huyÖn ñy viªn, tØnh ñy viªn tèt bÞ xö lý oan, ®©y lµ tæn thÊt qu¸ lín. Vµ «ng rót ra kÕt luËn: “Ph¬ng ph¸p thùc hiÖn c¶i c¸ch ruéng ®Êt rÊt gi¸o ®iÒu, cêng ®iÖu vµ ®Êu tè trµn lan rÊt ¸c liÖt, mµ tËp qu¸n x· héi ViÖt Nam kh«ng hÒ cã nh÷ng hµnh ®éng nh vËy”1 . ChÝnh v× vËy, sau nµy trong l·nh ®¹o, chØ ®¹o gi¶i quyÕt vÊn ®Ò ruéng ®Êt trong thêi chiÕn ë miÒn Nam, «ng ®· ®Ò xuÊt lµm c¸ch kh¸c, ®îc nh©n d©n hoan nghªnh, theo §¶ng lµm c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc. ¤ng viÕt: “ T«i rót kinh nghiÖm cña c¸c ®ît gi¶m t«, c¶i c¸ch ruéng ®Êt ë miÒn B¾c, cho nªn cã mét lÇn Trung ¬ng Côc häp nªu vÊn ®Ò gi¶i quyÕt ruéng ®Êt ë miÒn Nam ®· thùc hiÖn theo c¸ch kh¸c... Qu¸ tr×nh gi¶i phãng n«ng th«n ®Õn ®©u, chóng t«i gi¶i quyÕt ruéng ®Êt cho n«ng d©n ®Õn ®ã... Chóng t«i chØ ®¹o c¸c cÊp vËn ®éng ®Þa chñ, phó n«ng hiÕn ruéng ®Êt h¼n, hoÆc giao cho n«ng d©n mét vµi thöa ruéng, nhng hä hiÕn hÕt.Cßn ®Þa chñ ph¶n ®éng th× c¸ch m¹ng tÞch thu ruéng ®Êt giao cho n«ng d©n. KÕt qu¶ lµ ®em l¹i ruéng ®Êt cho n«ng d©n mµ kh«ng tèn c«ng, tèn cña, kh«ng g©y kh«ng khÝ chÝnh trÞ c¨ng th¼ng...” 2 . 3. ¤ng lµ ngêi l·nh ®¹o lu«n dù b¸o t×nh h×nh chÝnh x¸c, n¾m lÊy thêi c¬, ra quyÕt ®Þnh kÞp thêi ®Ó giµnh th¾ng lîi VÒ l·nh ®¹o cuéc Tæng khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn _______________ 1, 2. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr.142, 145-146.
252 trong C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945 ë Qu¶ng Nam, trong Håi ký cña m×nh Vâ ChÝ C«ng kÓ r»ng, vµo lóc 4 giê chiÒu ngµy 13-8-1945, trong lóc TØnh ñy ®ang häp ®Ó l·nh ®¹o Tæng khëi nghÜa, th× cã ®ång chÝ ë §µ N½ng vµo cÊp b¸o r»ng: "ngµy 10-8-1945, ChÝnh phñ NhËt ®· ®Çu hµng, ngµy 14 - 8, NhËt hoµng c«ng bè NhËt ®Çu hµng kh«ng ®iÒu kiÖn Liªn X« vµ qu©n §ång minh. §îc tin nµy, c¨n cø vµo nguyªn lý cña Lªnin vÒ khëi nghÜa vò trang, Héi nghÞ TØnh ñy ®· nhËn ®Þnh r»ng thêi c¬ giµnh chÝnh quyÒn ®· ®Õn: qu©n NhËt ë §«ng D¬ng hoang mang, tª liÖt, nhr¾n kh«ng ®Çu; chÝnh quyÒn bï nh×n th©n NhËt bÊt lùc, dao ®éng cao ®é kh«ng cai trÞ ®îc nh©n d©n n÷a, phong trµo c¸ch m¹ng lªn cao, §¶ng l·nh ®¹o v÷ng vµng, c¸c ®iÒu kiÖn ®· ®ñ, thêi c¬ khëi nghÜa ®· ®Õn, kh«ng thÓ ngåi chê chØ thÞ cña Trung ¬ng, cña Xø ñy mµ bá lì thêi c¬, cÇn ph¶i khëi sù kÞp thêi, kh«ng ®Ó lì mÊt thêi c¬ ngµn n¨m cã mét”1 . Víi sù vËn dông s¸ng t¹o nguyªn lý cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin vÒ khëi nghÜa vò trang, víi tinh thÇn c¸ch m¹ng chñ ®éng tiÕn c«ng, nªn Qu¶ng Nam lµ mét trong bèn tØnh giµnh chÝnh quyÒn sím nhÊt trong c¶ níc. Sau nµy, trong chØ ®¹o ë chiÕn trêng Khu 5 nãi chung, trong chiÕn dÞch gi¶i phãng §µ N½ng (th¸ng 3-1975) nãi riªng, cho thÊy, viÖc dù b¸o t×nh h×nh, n¾m lÊy thêi c¬, ra quyÕt ®Þnh kÞp thêi cña «ng lµ yÕu tè giµnh th¾ng lîi quan träng, cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh, t¹o thêi c¬ ®Ó gi¶i phãng miÒn Nam. Nh chóng ta ®iÒu biÕt, tríc th¾ng lîi gi¶i _______________ 1. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr.87-88.
253 phãng T©y Nguyªn, ngµy 18-3-1975, Bé ChÝnh trÞ h¹ quyÕt t©m gi¶i phãng miÒn Nam trong n¨m 1975, tranh thñ gi¶i phãng tríc mïa ma, tríc m¾t tiªu diÖt cho ®îc qu©n ®oµn I, Vïng I chiÕn thuËt cña ngôy, c¬ quan chØ huy ®ãng ë §µ N½ng. §µ N½ng lµ c¨n cø liªn hîp qu©n sù lín nhÊt, m¹nh nhÊt cña ®Þch lóc bÊy giê. V× thÕ, theo Vâ ChÝ C«ng lóc ®ã, “nÕu ®ñ søc ®¸nh §µ N½ng ph¶i chuÈn bÞ mét th¸ng, v× ph¶i ®ñ lùc lîng m¹nh, lùc lîng dù bÞ chiÕn lîc cña Bé, chñ lùc cña Qu©n khu, cña Qu¶ng §µ h×nh thµnh thÕ trËn nhiÒu híng tiÕn c«ng”. Lùc lîng cña ®Þch lóc ®ã cã 4 s ®oµn qu©n chñ lùc vµ c¸c thø qu©n ®Þa ph¬ng, tæng céng kho¶ng 10 v¹n, chóng co côm, cè thñ ë §µ N½ng. Vâ ChÝ C«ng nghÜ r»ng, “®Þch trong tr¹ng th¸i hçn qu©n, hçn quan. Ta th× trong khÝ thÕ qu©n d©n n¸o nøc, sôc s«i víi kh«ng khÝ tng bõng, kh«ng cßn c¸ch nµo kh¸c, mµ chØ cã tèc chiÕn, tèc th¾ng ®Ó giµnh th¾ng lîi”. Vµ BÝ th Khu ñy 5, Vâ ChÝ C«ng ®· ra lÖnh chuyÓn ph¬ng ¸n t¸c chiÕn vµ trùc tiÕp chØ huy gi¶i phãng §µ N½ng trong vßng 32 giê (28 - 29 - 3 - 1975), «ng viÕt: “ Theo ph¬ng ¸n cò, sau khi ®¸nh th¾ng s ®oµn 2 ngôy, s ®oµn 2 cña ®ång chÝ NguyÔn Ch¬n sÏ ph¸t triÓn vÒ phÝa nam cïng qu©n d©n Qu¶ng Ng·i tiÕn c«ng vµ næi dËy gi¶i phãng Qu¶ng Ng·i. Tríc t×nh h×nh thay ®æi, t«i ®iÖn cho Khu ñy vµ Qu©n khu ®ång thêi ra lÖnh cho ®ång chÝ Ch¬n bá ph¬ng ¸n cò mµ cÊp tèc chuyÓn ra, ®¸nh vµo §µ N½ng”1 . _______________ 1. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr.277.
254 4. Vâ ChÝ C«ng - ngêi l·nh ®¹o s¸t thùc tÕ, quyÕt ®o¸n vµ chÞu tr¸ch nhiÖm Tõ ngµy 12 ®Õn ngµy 22-1-1959, Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng häp t¹i thñ ®« Hµ Néi, ra NghÞ quyÕt 15 ®Ó l·nh ®¹o c¸ch m¹ng miÒn Nam. NghÞ quyÕt chØ râ: “Con ®êng ph¸t triÓn c¬ b¶n cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam ë miÒn Nam lµ khëi nghÜa giµnh chÝnh quyÒn vÒ tay nh©n d©n. Theo t×nh h×nh cô thÓ vµ yªu cÇu hiÖn nay cña c¸ch m¹ng th× con ®êng ®ã lµ lÊy søc m¹nh cña quÇn chóng, dùa vµo lùc lîng chÝnh trÞ cña quÇn chóng lµ chñ yÕu, kÕt hîp víi lùc lîng vò trang ®Ó ®¸nh ®æ quyÒn thèng trÞ cña ®Õ quèc vµ phong kiÕn, dùng lªn chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng cña nh©n d©n”1 . Vâ ChÝ C«ng lóc ®ã lµ BÝ thKhu ñy 5, ®îc triÖu tËp ra Hµ Néi dù Héi nghÞ. Sau khi dù Héi nghÞ Trung ¬ng vÒ, «ng triÖu tËp Héi nghÞ Khu ñy 5 më réng ®Ó truyÒn ®¹t NghÞ quyÕt 15. Vâ ChÝ C«ng nhí l¹i: “Sau Héi nghÞ nµy, Khu ®îc b¸o c¸o lµ t¹i huyÖn Trµ Bång, quÇn chóng ®· tù næi dËy. HuyÖn Trµ Bång cã 12 x· næi dËy ®¸nh ®Þch cµn quÐt vµ cíp chÝnh quyÒn. T«i ®îc ®iÖn cña TØnh ñy Qu¶ng Ng·i phª ph¸n huyÖn Trµ Bång n«n nãng, lµm véi. Thùc tÕ lµ huyÖn lóc ®Çu kh«ng chØ ®¹o mµ quÇn chóng tù ®éng næi dËy, sau ®ã huyÖn míi trùc tiÕp chØ ®¹o. T«i ®iÖn khÈn cÊp cho tØnh kh«ng ®îc phª b×nh vô Trµ Bång, t«i sÏ ®Õn huyÖn Trµ Bång vµ cïng tØnh _______________ 1. TØnh ñy Qu¶ng Nam - Thµnh ñy §µ N½ng: LÞch sö §¶ng bé Qu¶ng Nam - §µ N¨ng, Nxb. ChÝnh trÞ quèc gia, Hµ Néi, 2006, tr.404.
255 quyÕt ®Þnh. T«i ®i ngay quan s¸t mét sè x· vµ nghe c¸c x· trong huyÖn b¸o c¸o cho nªn rÊt phÊn khëi. ë ®©y, tríc søc m¹nh ®¸nh ®Þch cña quÇn chóng, mét s ®oµn cña ®Þch ®Õn cµn quÐt ®· ph¶i rót ch¹y. T«i bµn víi tØnh vµ ®i ®Õn kÕt luËn: huyÖn Trµ Bång trong thÕ ®Þch dïng mét s ®oµn, cßn ta víi khÝ thÕ quÇn chóng næi dËy m¹nh mÏ ®· ®¸nh b¹i cuéc cµn quÐt, nh vËy lµ th¾ng lîi vµ lµ hµnh ®éng ®óng, t«i biÓu d¬ng vµ lÊy ®iÓn h×nh nµy nh©n réng ra c¸c ®Þa ph¬ng kh¸c, ta nhÊt ®Þnh thµnh c«ng”1 . Chóng ta biÕt r»ng, lóc ®ã, chñ tr¬ng cña ta lµ ph¶i ®Êu tranh b»ng ph¬ng ph¸p hßa b×nh ®Ó ®ßi thi hµnh HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬, nhng kÎ thï l¹i ®µn ¸p ta trong biÓn m¸u. V× vËy, víi sù s©u s¸t thùc tÕ, sù quyÕt ®o¸n vµ chÞu tr¸ch nhiÖm cña BÝ th Khu ñy vÒ vô Trµ Bång ®· cã t¸c ®éng rÊt lín ®Õn phong trµo ®Êu tranh lóc ®ã. Thùc ra, víi thùc tiÔn c¸ch m¹ng miÒn Nam sau mÊy n¨m ®Êu tranh ®ßi thi hµnh HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬, trong t tëng Vâ ChÝ C«ng ®· h×nh thµnh quan ®iÓm ph¶i dïng b¹o lùc: “Thùc tiÔn miÒn Nam ®· d¹y cho chóng ta r»ng: b¹o lùc chèng l¹i b¹o lùc míi th¾ng ®îc ®Þch”. Vµ cuèi n¨m 1957, «ng ra Trung ¬ng ®Ò xuÊt quan ®iÓm ®ã. Nay ®øng tríc t×nh h×nh cña Trµ Bång, «ng quyÕt ®Þnh nh vËy lµ phï hîp víi t×nh h×nh thùc tÕ. §©y lµ bµi häc vÒ chèng quan liªu, s©u s¸t thùc tÕ, sù quyÕt ®o¸n vµ chÞu tr¸ch nhiÖm cña c¸c cÊp l·nh ®¹o, qu¶n lý cña chóng ta hiÖn nay. _______________ 1. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr.185-186.
256 5. Vâ ChÝ C«ng - ngêi l·nh ®¹o mang ®Ëm tÝnh nh©n v¨n, biÕt ¬n vµ tr¶ ¬n nh÷ng ngêi ®· tõng gióp ®ì Suèt cuéc ®êi, Vâ ChÝ C«ng ®i lµm c¸ch m¹ng, nhng «ng lu«n lu«n nhí ¬n bËc sinh thµnh, nhÊt lµ ngêi cha kÝnh yªu cña m×nh, ¤ng viÕt vÒ cha m×nh: “T×nh c¶m cha con kh¸ ®Æc biÖt, «ng lu«n lu«n khuyªn t«i ph¶i lo lµm c¸ch m¹ng, mäi viÖc trong gia ®×nh ®Òu do «ng qu¸n xuyÕn, h¬n n÷a «ng cßn hÕt lßng ch¨m sãc cho t«i cã ®iÒu kiÖn ho¹t ®éng. NghÜ ®Õn ®©y t©m hån t«i xao xuyÕn, xóc ®éng kh«ng cÇm ®îc níc m¾t, v× rÊt biÕt ¬n vµ th¬ng «ng suèt cuéc ®êi chÞu gian khæ, hy sinh cho ®Êt níc. V× chÞu cùc khæ, tra tÊn, tï téi, bÖnh tËt ®Ó cho t«i tho¸t ly ho¹t ®éng c¸ch m¹ng, mµ «ng mÊt sím ë tuæi 66, kh«ng thÊy ®îc ngµy c¸ch m¹ng thµnh c«ng”1 . Tõ n¨m 1939, Vâ ChÝ C«ng hoµn toµn tho¸t ly gia ®×nh ®i ho¹t ®éng c¸ch m¹ng. Tõ n¨m 1940, c¬ quan TØnh ñy Qu¶ng Nam ®ãng t¹i QuÕ S¬n, t¹i nhµ «ng §oµn S¬ ë vïng Ba Nghi (lµ Nghi S¬n, Nghi Trung, Nghi H¹). §îc gia ®×nh «ng S¬ gióp ®ì, nu«i nÊng, b¶o vÖ tËn t×nh mäi ngêi. Sau nµy, «ng bµ S¬ tham gia kh¸ng chiÕn vµ trong kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc ®Òu hy sinh. Sù gióp ®ì cña nh©n d©n nh gia ®×nh «ng bµ S¬, Vâ ChÝ C«ng kh«ng thÓ nµo quªn ®îc. Trong Håi ký cña m×nh, «ng viÕt: “NhiÒu lóc nghÜ l¹i t«i v« cïng xãt th¬ng hä, mét gia ®×nh ®· _______________ 1. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr.24.
257 thÇm lÆng cèng hiÕn cho c¸ch m¹ng, nhng hÇu hÕt ®· qua ®êi hoÆc ®· hy sinh, chØ cßn duy nhÊt mét ch¸u g¸i lµm con cña t«i, nhµ tan, cöa n¸t. Sau nµy, trong chiÕn tranh, khi t«i cã ®iÒu kiÖn ®Õn th¨m th× nh÷ng ngêi th©n thiÕt nhÊt trong gia ®×nh kh«ng cßn, nhµ cöa, ruéng vên x¬ x¸c, tan n¸t, nh÷ng n¬i c¬ quan ®ãng tríc ®©y kh«ng cßn mét dÊu vÕt, lµng xãm hoang tµn. Nh×n thÊy th¶m c¶nh, lßng t«i th¾t l¹i, khi vÒ suèt ®ªm kh«ng ngñ ®îc”1 . T«i ®îc biÕt, «ng cßn nhËn nhiÒu ngêi con n÷a cña c¸c ®ång chÝ, nh÷ng ngêi ®· tõng gióp ®ì «ng, gióp ®ì c¸ch m¹ng ®· hy sinh, lµm con nh con cña m×nh vËy! _______________ 1. Vâ ChÝ C«ng: Trªn nh÷ng chÆng ®êng c¸ch m¹ng (Håi ký), S®d, tr.58.
258 TRäN §¹O TRUNG VíI N¦íC, HIÕU VíI D¢N Tr¬ng ThÞ Dòng* Nhµ cô Vâ NghiÖm (Vâ D¬ng), th©n sinh ®ång chÝ Vâ Toµn (Vâ ChÝ C«ng), c¹nh ®êng sè 1, gÇn ®Çu cÇu Tam Kú, trong khu vên réng r·i, tiÖn ®êng ®i l¹i nhng v¾ng vÎ, kÝn ®¸o. Tõ nh÷ng n¨m 1930 cña thÕ kû XX ®Õn thêi kú chèng thùc d©n Ph¸p, ®©y lµ n¬i tô häp bµn viÖc chèng ngo¹i x©m, cøu níc cña nhiÒu ®ång chÝ l·nh ®¹o cao cÊp vµ chiÕn sÜ yªu níc. Cô Vâ NghiÖm vµ cô Vâ Th¬ lµ hai anh em ruét, cïng tõ mét gia ®×nh cã truyÒn thèng c¸ch m¹ng, yªu níc. Ngêi con trai c¶ cña cô NghiÖm lµ ®ång chÝ Vâ Oanh, liÖt sÜ hy sinh t¹i Nhµ tï Héi An, tØnh Qu¶ng Nam n¨m 1940. Em trai ®ång chÝ Vâ Toµn lµ liÖt sÜ Vâ Quý, cßn gäi lµ Vâ Tóc, nguyªn ñy viªn Ban s¶n xuÊt Khu 5, hy sinh t¹i chiÕn trêng miÒn Nam tríc ngµy miÒn Nam ®îc hoµn toµn gi¶i phãng. _______________ * Nguyªn Uû viªn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng Héi Liªn hiÖp Phô n÷ ViÖt Nam, nguyªn Gi¸m ®èc Trêng Båi dìng ®µo t¹o C¸n bé Phô n÷ Trung ¬ng, nguyªn BÝ th Ban Phô vËn, nguyªn BÝ th Héi Phô n÷ Cøu quèc Liªn khu 5.
259 Cô bµ, th©n mÉu cña ®ång chÝ Vâ Toµn, lµ mét phô n÷ hiÒn lµnh, ®«n hËu; mét phô n÷ ViÖt Nam ®Çy lßng yªu níc, th¬ng chång con, ®¶m ®ang vµ hÕt lßng gióp ®ì c¸ch m¹ng. Cô ®· ®îc Nhµ níc truy tÆng danh hiÖu "Bµ mÑ ViÖt Nam anh hïng". Ng«i nhµ tranh tre ®¬n s¬ cña hai cô Èn chøa t×nh ngêi, t×nh ®Êt níc s©u s¾c, ®Çm Êm. T«i cßn nhí m·i sù viÖc nhá nhng Ên tîng x¶y ra ®Çu nh÷ng n¨m 1930, ®ã lµ: mét h«m, kho¶ng 12 giê tra, cã 3 - 4 «ng kh¸ch ghÐ qua nhµ c¸c cô. Nhµ hÕt g¹o, cô bµ lÐn x¸ch r¸ sang nhµ hµng xãm vay g¹o nÊu c¬m mêi kh¸ch. Cô «ng nh×n theo dÆn: "§i vay g¹o nÊu c¬m cho anh em ¨n bµ ph¶i t¬i cêi chø ®õng cã ®¸ thóng, ®ông nia ®ã nghe". Cô bµ nh×n «ng cêi hiÒn. ViÖc ®i vay g¹o nÊu c¬m cho c¸n bé c¸ch m¹ng ho¹t ®éng bÝ mËt lóc nöa ®ªm gµ g¸y lµ viÖc lµm thêng xuyªn ®èi víi hai cô. Mét cö chØ nhá, ®¬n gi¶n nhng ®Ó l¹i trong t«i Ên tîng s©u s¾c vÒ tÊm lßng hµo hiÖp, yªu níc vµ dòng c¶m, nhÊt lµ khi phong trµo ®ang bÞ kÎ thï khñng bè tµn khèc. §ång chÝ Vâ Toµn sím ¶nh hëng tinh thÇn yªu níc tõ ngêi cha, cô Vâ NghiÖm vµ tõ c¸c bËc tiÒn bèi: Phan Béi Ch©u, Phan Chu Trinh, Huúnh Thóc Kh¸ng. Cïng thêi víi cô Vâ NghiÖm, t¹i xãm H¬ng S¬n, Tam Kú, cßn cã cô TrÇn X¸ng hµng ®ªm diÔn thuyÕt kªu gäi lßng yªu níc, nghÜa ®ång bµo ®Ó cïng ®øng lªn cøu níc, cøu nhµ. Thêi buæi ®ã, trong lµng xãm kh«ng cã trém c¾p, trai g¸i, cê b¹c rîu chÌ; mäi ngêi th¬ng yªu gióp ®ì
260 nhau, tæ chøc cµy ruéng ®æi c«ng cho nhau. C¸c phong tôc tËp qu¸n xÊu, mª tÝn dÞ ®oan ®îc b·i bá; bá dùng c©y nªu ngµy TÕt. §ång chÝ Vâ Toµn, lóc ®ã lµ líp thanh niªn yªu níc, sím tiÕp thu chñ nghÜa M¸c - Lªnin, ®· gi¸c ngé c¸ch m¹ng cho nhiÒu ngêi, kÓ c¶ nh÷ng ngêi lín tuæi, ngêi cã häc. Cha t«i, cô Tr¬ng Hu©n, lóc ®ã ®ang d¹y häc t¹i Tam Kú, thêng ®µm ®¹o víi cô Vâ NghiÖm vÒ nçi khæ cña d©n ta, viÖc mÊt níc, nhµ tan. T«i hÇu trµ vµ l¾ng nghe tiÕng thë dµi cña hai cô. §îc biÕt ®ång chÝ Vâ Toµn cã quan ®iÓm míi, híng ®i míi, cô t©m ®¾c khen lµ "HËu sinh kh¶ uý", nhng vÉn nghe ngãng, chê ®îi ... N¨m 1935, ®ång chÝ Vâ Toµn ®îc ®øng vµo hµng ngò cña §¶ng. N¨m 1936 ®îc cö lµm BÝ th Chi bé ghÐp c¸c x· Kh¬ng Mü, Mü S¬n, Danh S¬n. Th¸ng 9-1939, ChiÕn tranh thÕ giíi thø hai bïng næ, toµn quyÒn §«ng D¬ng Catrous ra nghÞ ®Þnh gi¶i t¸n c¸c nghiÖp ®oµn, c¸c héi t¬ng tÕ, ¸i h÷u. C¸c quyÒn lîi mµ §¶ng ta ®ßi ®îc tõ thêi kú MÆt trËn D©n chñ 1936 - 1939: tù do b¸o chÝ, tù do ng«n luËn, tù do ®i l¹i, tù do héi häp ®Òu bÞ bãp nghÑt; c¸c tæ chøc x· héi ®Òu bÞ gi¶i t¸n. HiÖu s¸ch ViÖt Qu¶ng, n¬i héi häp, ph¸t hµnh s¸ch b¸o tuyªn truyÒn chñ nghÜa M¸c - Lªnin, tµi liÖu c¸ch m¹ng vµ lµ c¬ quan tµi chÝnh cña §¶ng, bÞ ®ãng cöa. C¸c ®ång chÝ c«ng t¸c ë ®ã ®Òu bÞ ®Þch b¾t. §ång chÝ Vâ Toµn ®îc quyÕt ®Þnh chuyÓn vµo ho¹t ®éng bÝ mËt hoµn toµn.
261 Bän cÇm quyÒn Ph¸p vµ Nam triÒu ra lÖnh chèng "quÇn tam tô ngò", ra lÖnh b¾t bí céng s¶n g¾t gao. Sè ®¶ng viªn ®îc tha tï c¸c n¨m tõ 1936 ®Õn1939 ®Òu bÞ b¾t trë l¹i. Thêi kú kh¾c nghiÖt ®ã, ®ång chÝ Vâ Toµn ®îc bÇu lµm BÝ th TØnh uû Qu¶ng Nam, tham gia Xø uû Trung Kú, do ®ång chÝ Lª Chëng lµm BÝ th. Lóc ®ã, Xø uû Trung Kú quyÕt ®Þnh ra tê b¸o D©n téc bÝ mËt lu hµnh, nh»m kÞp thêi æn ®Þnh t tëng cho ®¶ng viªn, quÇn chóng c¶m t×nh c¸ch m¹ng. Tê b¸o chØ râ "§êng lèi c¸ch m¹ng hiÖn nay lµ ®¸nh Ph¸p, ®uæi NhËt, giµnh ®éc lËp cho d©n téc. NhiÖm vô gi¶i phãng d©n téc lµ cao h¬n tÊt c¶". §ång chÝ Vâ Toµn rÊt coi träng c«ng t¸c ph¸t ®éng quÇn chóng. N¨m 1940, ®ång chÝ trùc tiÕp thµnh lËp Ban phô vËn phñ Tam Kú, gåm bèn chÞ: TrÇn ThÞ Nguyªn - Trëng ban, NguyÔn ThÞ Phi H¬ng, TrÇn ThÞ Minh ThÉm vµ NguyÔn ThÞ Lan. Ban cã nhiÖm vô x©y dùng c¬ së quÇn chóng vµ lµm giao th«ng cho §¶ng. Th¸ng 5-1941, MÆt trËn ViÖt Minh ra ®êi. Th¸ng 6- 1941, Héi Phô n÷ Cøu quèc ra ®êi. §ång chÝ Vâ Toµn ho¹t ®éng khÈn tr¬ng, t¸o b¹o, s«i næi, ®i s©u ®i s¸t quÇn chóng; tæ chøc ®îc nhiÒu c¬ së ®¶ng; tæ chøc nhiÒu cuéc mÝt tinh cã tõ 50 tíi 70 ngêi tham dù. Nh÷ng cuéc mÝt tinh phæ biÕn tinh thÇn NghÞ quyÕt Trung ¬ng 8 vÒ tranh thñ chíp thêi c¬ giµnh ®éc lËp cã ®Õn c¶ tr¨m ngêi ®Õn nghe. Néi dung NghÞ quyÕt ®îc biÓu ®¹t mét c¸ch dÔ hiÓu lµ: NÕu trong lóc nµy
262 kh«ng gi¶i quyÕt ®îc vÊn ®Ò gi¶i phãng d©n téc th× kh«ng nh÷ng toµn thÓ quèc gia d©n téc chÞu m·i kiÕp ngùa tr©u mµ quyÒn lîi cña bé phËn ®Õn v¹n n¨m còng kh«ng ®ßi l¹i ®îc. Phong trµo quÇn chóng Tam Kú vµ Qu¶ng Nam chuyÓn biÕn m¹nh, tuy cã lóc chñ quan, béc lé lùc lîng nhng ®· ®îc cÊp trªn kÞp thêi uèn n¾n. Bän cÇm quyÒn ë Trung Kú, Qu¶ng Nam vµ Tam Kú ®¸nh h¬i ®îc ho¹t ®éng cña ®ång chÝ Vâ Toµn vµ liÖt ®ång chÝ vµo phÇn tö "lîi h¹i". Chóng bao v©y ngµy ®ªm t¹i c¸c ng· ba, tr¹m xÝch hËu. §ªm ®ªm tiÕng hß reo "b¾t céng s¶n, b¾t céng s¶n" n¸o ®éng xãm lµng. Chóng treo ¶nh c¸c ®ång chÝ Vâ Toµn, NguyÔn S¾c Kim kh¾p n¬i vµ treo thëng rÊt hËu cho nh÷ng ai b¾t ®îc c¸c ®ång chÝ ®ã. Suèt bèn n¨m trêi, bän cÇm quyÒn Ph¸p vµ mËt th¸m kh«ng tµi nµo b¾t ®îc ®ång chÝ Vâ Toµn. C¬ së c¸ch m¹ng vµ c¬ së ®¶ng vÉn kh«ng ngõng ph¸t triÓn. TruyÒn ®¬n c¸ch m¹ng vÉn r¶i kh¾p ®ã ®©y. Trong d©n chóng lan truyÒn tin ®ån lµ ®ång chÝ Vâ Toµn, Ph¹m ThÞ §îi (tøc C¬) vµ NguyÔn S¾c Kim cã phÐp tµng h×nh. §ång chÝ Vâ Toµn vÉn ®îc ®¶ng viªn, quÇn chóng, hµng rµo thÐp cña lßng d©n b¶o vÖ, nu«i nÊng. NhiÒu gia ®×nh c¬ së bÞ ®Þch b¾t bí, tra tÊn, tï ®µy nhng vÉn b¶o vÖ bÝ mËt c¬ quan, b¶o vÖ ®ång chÝ Vâ Toµn. Kh«ng b¾t ®îc ®ång chÝ Vâ Toµn th× ®Þch b¾t cha lµ cô Vâ NghiÖm ph¶i dÉn ®i t×m con. Cô kh«ng ®i mµ t×nh nguyÖn ®i ë tï thay con. Chóng b¾t giam c¶ mÑ vµ ngêi th©n trong gia ®×nh nhng kh«ng ai sî sÖt. T«i cã gÆp c¸c
263 c«, c¸c b¸c trong Nhµ tï Tam Kú n¨m 1942. Khi tri phñ C¸p V¨n óy hái vÒ ®ång chÝ Vâ Toµn th× c¸c c«, c¸c b¸c ®Òu tr¶ lêi lµ "Kh«ng biÕt, kh«ng biÕt. Nã nh con chim bay lµm sao t«i biÕt ®îc". Kh«ng khai th¸c ®îc g×, bän ®Þch ®µnh ph¶i th¶ c¸c c«, c¸c b¸c vÒ. Nãi ®Õn ®©y t«i cµng thÊy thÊm thÝa nguyªn lý: c¸ch m¹ng lµ sù nghiÖp cña quÇn chóng. Thùc lµ: "DÔ tr¨m lÇn kh«ng d©n còng chÞu, khã v¹n lÇn d©n liÖu còng xong". Th¸ng 10-1943, do cã kÎ ph¶n béi nªn ®ång chÝ Vâ Toµn sa vµo tay kÎ ®Þch. B¾t ®îc ®ång chÝ t¹i An T©n, chóng hÝ höng nh thó vå ®îc måi. T¹i Së mËt th¸m ë Héi An, chóng tra tÊn ®ång chÝ chÕt ®i, sèng l¹i nhiÒu lÇn nhng kh«ng khai th¸c ®îc g×. Sau ®ã chóng ®a ®ång chÝ ®Õn Nhµ ®µy Bu«n Ma Thuét víi b¶n ¸n 25 n¨m cÊm cè. Ho¹t ®éng cïng thêi víi ®ång chÝ Vâ Toµn cã bµ Phan ThÞ NÔ, ngêi vî, ngêi ®ång chÝ kiªn cêng. Bµ bÞ ®Þch b¾t ba lÇn, bÊt khuÊt chÞu ®ùng mäi cùc h×nh tra tÊn cña kÎ thï, l·nh ¸n 15 n¨m tï giam vµ lu ®µy ë c¸c nhµ tï: Nha Trang, §ång Híi, Héi An vµ Tam Kú. Trong giÊy chuyÓn nhµ tï cña bµ NÔ bao giê ®Þch còng in dßng ch÷ "Idole", tøc lµ tï biÖt giam, tï nguy hiÓm. §Õn nhµ tï nµo bµ còng tuyªn truyÒn, c¶m ho¸ binh lÝnh, g¸c tï vµ biÕn hä tõ nh÷ng ngêi hung h·n, thê ¬, trë thµnh ngíi cã c¶m t×nh víi c¸ch m¹ng. NhiÒu anh em gi¸c ngé, ñng hé c¸c cuéc ®Êu tranh cña anh chÞ em tï nh©n ®ßi quyÒn lîi, ®ßi c¶i thiÖn chÕ ®é nhµ tï. Mét sè sau nµy trë thµnh c¸n bé ho¹t ®éng cho c¸ch m¹ng. * * *
264 Trong c«ng cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, ®ång chÝ Vâ Toµn lu«n s©u s¸t, l¨n lén, trùc tiÕp chØ ®¹o kh¸ng chiÕn t¹i miÒn Trung gian khæ, khèc liÖt tét cïng. Khi c¶ níc thèng nhÊt, ®ång chÝ Vâ Toµn (tøc Vâ ChÝ C«ng), víi nhiÒu träng tr¸ch cña §¶ng, Nhµ níc: Chñ tÞch Héi ®ång Nhµ níc, Uû viªn Bé ChÝnh trÞ l¹i trùc tiÕp cïng c¶ níc chiÕn ®Êu trªn mÆt trËn x©y dùng kinh tÕ, chèng ®ãi nghÌo. C¶ cuéc ®êi, ®ång chÝ Vâ Toµn ®· lÊy lý tëng c¸ch m¹ng lµm kim chØ nam, hÕt søc phÊn ®Êu cho sù nghiÖp gi¶i phãng d©n téc vµ x©y dùng chñ nghÜa x· héi cña ®Êt níc; trän ®¹o trung víi níc, hiÕu víi d©n.
265 MéT Sè Kû NIÖM Vµ C¶M NHËN VÒ ANH Phan TÊn Tr×nh * N¨m 1950, t«i lµ ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy B×nh ThuËn, c«ng t¸c cïng víi anh Tr¬ng ChÝ C¬ng (TThuËn) lóc ®ã lµ BÝ th TØnh ñy. Anh C¬ng cho t«i biÕt, ë Qu¶ng Nam cã anh Vâ Toµn (Vâ ChÝ C«ng) lµ mét ®ång chÝ l·nh ®¹o cã uy tÝn trong tØnh ®èi víi c¸c tÇng líp nh©n sÜ, trÝ thøc, quan l¹i t©n häc còng nh cùu häc. Sau ®ã, t«i ®îc ®iÒu ®éng vÒ Phßng ChÝnh trÞ Qu©n khu 5 lµm Trëng ban ®Þch vËn. LÇn ®Çu tiªn t«i gÆp anh N¨m C«ng trong chiÕn dÞch mïa hÌ n¨m 1952 ë Qu¶ng Nam trªn bê Nam s«ng Thu Bån theo dâi trËn ta tiªu diÖt ®ån Xu©n §µi (Gß Næi). Lóc Êy, anh ®ang lµ Liªn khu ñy viªn, BÝ th TØnh ñy. C¶m gi¸c cña t«i lóc ®ã thÊy anh N¨m C«ng lµ mét ®ång chÝ l·nh ®¹o ®i s©u, ®i s¸t c¬ së. N¨m 1954, anh ®Õn chç t«i c«ng t¸c trong Ban Liªn hiÖp ®×nh chiÕn Liªn khu 5 ®ãng ë Phó Tµi, tØnh B×nh §Þnh (trong thêi gian nµy, c¸c anh NguyÔn Ch¸nh, BÝ thLiªn khu ñy, NguyÔn §«n, Phã T lÖnh Liªn khu còng ®Õn _______________ * Nguyªn Khu ñy viªn, nguyªn Trëng Ban Binh vËn Khu 5.
266 th¨m). Ban Liªn hiÖp ®×nh chiÕn lóc ®ã cã c¸c anh NguyÔn §øc D¬ng, Huúnh §¾c H¬ng, ChÕ ViÕt TÊn vµ t«i (anh D¬ng ®· mÊt, anh H¬ng vµ anh TÊn ë Hµ Néi). Anh N¨m nãi chuyÖn t×nh h×nh ë miÒn Nam rÊt lµ khã kh¨n vµ khã kh¨n l©u dµi. Anh ®éi nãn l¸, mÆc ¸o quÇn bµ ba cña n«ng d©n lóc bÊy giê. Trong hoµn c¶nh lóc ®ã, ta chuyÓn qu©n tËp kÕt ra B¾c, ®Þch trµn qu©n chiÕm vïng tù do, kÎ ë ngêi ®i, nghÜ ®Õn anh N¨m vµ c¸c ®ång chÝ ë l¹i lo phong trµo ë miÒn Nam...tÊt c¶ chóng t«i ®Òu rÊt xóc ®éng. N¨m 1959, anh N¨m ra B¾c dù Héi nghÞ Trung ¬ng, cïng ®i cã anh Lª Träng Khoan, Ch¸nh V¨n phßng Liªn khu ñy, anh N¨m trùc tiÕp gÆp t«i vµ nãi ý ®Þnh ®iÒu t«i vÒ l¹i Liªn khu 5. N¨m 1961, sau mét thêi gian nghØ ch÷a bÖnh, t«i trë l¹i Liªn khu 5 vµ tõ n¨m 1961 ®Õn n¨m 1965, t«i trùc tiÕp lµm viÖc víi anh N¨m C«ng víi nhiÖm vô Trëng Ban Binh vËn Khu ñy cho tíi ngµy miÒn Nam gi¶i phãng. MÊy lÇn trùc tiÕp gÆp anh vµ nhÊt lµ 15 n¨m lµm viÖc víi Khu ñy, thêng xuyªn nhËn sù chØ ®¹o cña anh, cßn ®äng trong t«i nhiÒu kû niÖm vµ c¶m nhËn s©u s¾c. ë Khu 5, ngoµi lùc lîng ngôy qu©n, ngôy quyÒn rÊt ®«ng, Mü cßn tËp trung vµo ®©y ®¹i bé phËn qu©n Mü vµ qu©n ch hÇu cã ë miÒn Nam, ®Èy møc ®é ®¸nh ph¸ rÊt ¸c liÖt. Anh N¨m cïng Khu ñy vµ Bé T lÖnh Khu 5 ®· tiÕn hµnh mét sè c«ng viÖc cÊp b¸ch sau: 1. N¾m v÷ng t tëng chØ ®¹o chiÕn tranh cña Trung ¬ng, lµm cho §¶ng bé vµ qu©n d©n trong Khu qu¸n triÖt vµ dÊy lªn phong trµo quyÕt t©m ®¸nh th¾ng giÆc Mü.
267 Chóng ta ®· vît qua thiÕu thèn, èm ®au vµ c¸c hiÓm nghÌo kh¸c, mu lîc, s¸ng t¹o, t×m ra nhiÒu c¸ch ®¸nh hiÖu qu¶ theo ph¬ng ch©m: "ChÝnh trÞ, vò trang song song" ®¸nh ®Þch b»ng ba mòi gi¸p c«ng, trªn c¶ ba vïng chiÕn lîc, t¹o nªn søc m¹nh tæng hîp, lÇn lît lµm ph¸ s¶n c¸c chiÕn lîc vµ thñ ®o¹n chiÕn tranh th©m ®éc cña ®Þch, gãp phÇn vµo th¾ng lîi chung cña c¶ níc. 2. Ch¨m lo x©y dùng §¶ng, nhÊt lµ vÒ chÝnh trÞ ttëng, lµm cho §¶ng bé thèng nhÊt víi Trung ¬ng vÒ chñ tr¬ng chiÕn lîc, tiÕn hµnh chiÕn tranh chèng Mü, cøu níc, hy sinh ¸c liÖt khã kh¨n gian khæ còng kh«ng nao nóng. Thêng xuyªn ng¨n chÆn vµ phª ph¸n c¸c t tëng h÷u khuynh tiªu cùc nh sî Mü, thiÕu tin tëng vµo th¾ng lîi, ng¹i ¸c liÖt, hy sinh, ®¸nh gi¸ thÊp quÇn chóng, ng¹i b¸m ®Êt, b¸m d©n, b¸m c¬ së, ng¹i ®i vµo vïng ®Þch, co l¹i c¨n cø. 3. Ch¨m lo thùc hiÖn chÝnh s¸ch ®¹i ®oµn kÕt d©n téc cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh, nhÊt lµ ®oµn kÕt t«n gi¸o, ®oµn kÕt d©n téc ë T©y Nguyªn. §· kh«ng cã biÕn ®éng lín vÒ d©n téc vµ t«n gi¸o trong thêi gian cña cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc. Tõ chç thùc hiÖn chÝnh s¸ch ®¹i ®oµn kÕt d©n téc ®Ó chèng Mü, cøu níc nªn Khu 5 ®· ph¸t ®éng ®îc nhiÒu phong trµo quÇn chóng réng r·i: phong trµo quÇn chóng ë n«ng th«n næi dËy ph¸ Êp chiÕn lîc, phong trµo cña thµnh phè chèng sù hiÖn diÖn cña qu©n Mü vµ qu©n ch hÇu, phong trµo chèng kú thÞ t«n gi¸o cña ®ång bµo PhËt tö,
268 phong trµo nh©n d©n vËn ®éng binh sÜ, phong trµo ®ång bµo d©n téc thiÓu sè bá khu tËp trung trë vÒ lµng cò. 4. Ngoµi viÖc x©y dùng §¶ng nãi chung, anh N¨m C«ng rÊt lo viÖc x©y dùng c¬ quan Khu ñy vµ c¸c ban, ngµnh, ®éng viªn anh em x©y dùng c¸c c¬ quan ngang tÇm víi c«ng viÖc. ë c¬ quan t«i cã mét tï binh Mü ®ang ®îc ta sö dông, khi ®Õn c¬ quan t«i, anh còng cho tï binh gÆp, trß chuyÖn víi tï binh Mü, cho quµ. C¬ quan Khu ñy nh÷ng n¨m Êy tõ l·nh ®¹o cho ®Õn nh©n viªn ®Òu tÝch cùc t¨ng gia s¶n xuÊt, lµm rÉy, ch¨n nu«i heo, gµ ®Ó n©ng cao ®êi sèng. N¨m t«i míi vµo, sang chµo Khu ñy th× gÆp anh NhÜ (T¸m T©m), Uû viªn Ban Thêng vô Khu ñy ®ang ph¸t rÉy. B¶n th©n anh N¨m C«ng sèng chan hßa, gÇn gòi anh em, cïng chung gian khæ, anh em rÊt kÝnh träng vµ quý mÕn anh. Anh lµ mét tÊm g¬ng s¸ng vÒ sù rÌn luyÖn l¨n lén trong c«ng t¸c thùc tÕ. Tõ ®ã cã ®îc mét kiÕn thøc réng lín vµ rÊt s©u s¾c. §îc gÇn gòi anh N¨m trong c«ng t¸c nhiÒu n¨m, t«i ®· häc tËp ë anh nhiÒu ®iÒu rÊt c¬ b¶n cho sù trëng thµnh cña t«i. Trªn ®©y t«i ghi l¹i mét c¸ch s¬ lîc nh÷ng ®iÒu t«i cßn nhí vµ c¶m nhËn vÒ ®ång chÝ BÝ th Khu ñy vµ sau nµy lµ mét trong c¸c ®ång chÝ l·nh ®¹o cÊp cao cña §¶ng vµ Nhµ níc.
269 S¸T T×NH H×NH, CHØ §¹O NH¹Y BÐN, GIáI CHíP THêI C¥ Trung tíng NguyÔn Huy Ch¬ng* N¨m 1947, ®ang lµm ChÝnh trÞ viªn ®éi biÖt ®éng Ph¹m UyÓn cña huyÖn QuÕ S¬n, t«i ®îc cÊp trªn cho ®i häc v¨n hãa t¹i Trêng Bæ tóc v¨n hãa néi tró cña Liªn khu 5 dµnh cho c¸n bé, chiÕn sÜ cã thµnh tÝch xuÊt s¾c; häc xong v¨n hãa, t«i ®îc tiÕp tôc häc líp ®µo t¹o c¸n bé x©y dùng c¬ së vïng ®Þch hËu t¹i Trêng Lôc qu©n Liªn khu ë tØnh Qu¶ng Ng·i. Th¸ng 3-1949, kÕt thóc líp häc, t«i ®îc ph©n c«ng vÒ c«ng t¸c t¹i §éi tuyªn truyÒn 103, Trung ®oµn 120 chñ lùc cña Liªn khu 5. Lµ BÝ th Chi bé Trêng Bæ tóc v¨n ho¸ néi tró, råi ChÝnh trÞ viªn §éi Tuyªn truyÒn 103 nªn trong thêi gian nµy, t«i thêng xuyªn ®Õn Phßng ChÝnh trÞ Qu©n khu 5. Anh Huúnh §¾c H¬ng, nguyªn tØnh ñy viªn Qu¶ng Nam _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng, nguyªn Phã TlÖnh Qu©n khu 5. Bµi viÕt nµy ®îc trÝch tõ ý kiÕn cña ®ång chÝ NguyÔn Huy Ch¬ng trong cuéc Héi th¶o vÒ th©n thÕ vµ sù nghiÖp ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng do TØnh ñy Qu¶ng Nam vµ Thµnh ñy §µ N½ng tæ chøc vµo n¨m 1998. §Çu ®Ò do Ban chuÈn bÞ néi dung ®Æt.
270 n¨m 1945 lµm Trëng Ban Tuyªn huÊn, sau ®ã lªn lµm Phã Phßng ChÝnh trÞ. T¹i ®©y, t«i gÆp anh Vâ ChÝ C«ng lµ trî lý, hiÖp lý viªn (Trî lý cña Phßng Tham mu), t«i thÊy anh dÔ th¬ng l¾m. Anh tríc lµ ChÝnh ñy Trung ®oµn (ChÝnh trÞ viªn cña Chi ®éi Gi¶i phãng Qu¶ng Nam) nay gi÷ chøc vô nµy lµm cho mét sè anh em cho lµ kh«ng phï hîp víi qu¸ tr×nh c«ng t¸c vµ sù cèng hiÕn cña anh. Anh em nghÜ vËy nhng anh lu«n cã th¸i ®é rÊt tèt, kh«ng bµn ®Õn chøc vô, ®ãn tiÕp chóng t«i b×nh thêng. Mét vÊn ®Ò n÷a mµ t«i thÊy ë anh lµ n¾m b¾t t×nh h×nh kÞp thêi vµ cã biÖn ph¸p xö lý ®óng ®¾n. N¨m 1965, qu©n Mü å ¹t ®æ vµo miÒn Nam ViÖt Nam, khi ®ã t«i lµ ñy viªn Ban Thêng vô TØnh ñy, ChÝnh trÞ viªn TØnh ®éi Qu¶ng Ng·i. ë Qu¶ng Ng·i bÊy giê, trong c¸c huyÖn th× NghÜa Hµnh lµ n¬i cã phong trµo kÐm nhÊt, c¸n bé, du kÝch thêng ch¹y xµ ®ïa. Gi÷a lóc ®ã, anh N¨m C«ng ®ang lµ BÝ th Khu ñy 5 ®i vµo, anh nghe b¸o c¸o t×nh h×nh vµ trao ®æi c¶ mét buæi chiÒu víi anh Thëng, BÝ th HuyÖn ñy NghÜa Hµnh vµ anh Ph¹m Thanh BiÒn - BÝ th TØnh ñy. T«i lµ ngêi tham dù buæi lµm viÖc ®ã nªn nhí rÊt kü. Anh chØ râ v× sao NghÜa Hµnh ch¹y xµ ®ïa, v× sao NghÜa Hµnh cã vïng Hµnh TÝn tõ Ba T¬ ®i xuèng lµ n¬i gi¶i phãng sím nhÊt mµ phong trµo nay l¹i yÕu h¬n so víi c¸c ®Þa ph¬ng trong tØnh. Anh ph©n tÝch rÊt kü vµ phª ph¸n vai trß cña HuyÖn ñy lóc ®ã lµ h÷u khuynh, tiªu cùc nªn mçi khi ®Þch ®Õn lµ ch¹y lªn c¨n cø, ch¹y lªn Ba T¬, ch¹y xuèng vïng ®Þch. T«i nhí anh dÉn l¹i mét c©u nãi cña ngêi xa ®Ó phª ph¸n ®ång chÝ BÝ th HuyÖn ñy: "NhÊt
271 ®iÓu phi v¹n ®iÓu tïng", cã nghÜa mét con chim bay th× v¹n con chim còng bay. Sau ®ã anh nãi tiÕp: "Bµ con ë NghÜa Hµnh ®· cã mét c©u, ®¶ng viªn ®i tríc, lµng níc ®i sau, ®¶ng viªn c¸c anh ch¹y hÕt th× d©n ch¹y th«i". "C¸n bé, ®¶ng viªn, lùc lîng vò trang ch¹y xµ ®ïa lµ do cÊp ñy". Chç ®ã anh phª ph¸n vµ ®Êu tranh c¶ buæi chiÒu rÊt c¨ng th¼ng. Nh¾c l¹i chuyÖn nµy ®Ó thÊy sù quan t©m cña anh N¨m C«ng trong thêi kú ®ã ®èi víi phong trµo cña NghÜa Hµnh. Sau buæi lµm viÖc nµy, Ban Thêng vô HuyÖn ñy NghÜa Hµnh ®· x¸c ®Þnh l¹i t tëng quyÕt t©m trô b¸m, nhê ®ã phong trµo c¸ch m¹ng n¬i ®©y ®· cã bíc ph¸t triÓn ®¸ng kÓ. T«i xin nh¾c l¹i mét chuyÖn n÷a ®Ó thÊy anh lµ mét c¸n bé chÝnh trÞ nhng rÊt cã kh¶ n¨ng vÒ mÆt chiÕn lîc, chiÕn dÞch, chiÕn thuËt. Sau khi HiÖp ®Þnh Pari ®îc ký kÕt, S ®oµn 2 ®ang chiÕn ®Êu trªn ®Þa bµn Qu¶ng Nam, t«i lµ ChÝnh ñy S ®oµn, anh NguyÔn Ch¬n lµm S ®oµn trëng. Lóc nµy, ®Þch t¸i chiÕm huyÖn QuÕ S¬n, lÊy l¹i Hßn Chiªng, tiÕn lªn HiÖp §øc th× trong néi bé §¶ng ñy S ®oµn cã hai luång ý kiÕn: mét lµ bá HiÖp §øc ®a qu©n xuèng ®¸nh Chum Chum, §¸ BiÓn, råi ®¸nh th¼ng xuèng ®åi ¤ng Ph¬i, b¾t ®Þch ph¶i ch¹y xuèng ®èi phã víi ta; hai lµ cñng cè lùc lîng quyÕt gi÷ phÝa trªn s«ng Khang. Hai luång ý kiÕn qua tranh luËn vÉn cha ®i ®Õn thèng nhÊt. T«i nghÜ ngay lµ ph¶i ®iÖn lªn Khu xin ý kiÕn anh N¨m C«ng vµ anh Hai M¹nh. T«i lÊy t c¸ch ChÝnh ñy ®Ó dÔ xin ý kiÕn anh N¨m C«ng h¬n v× cïng hÖ chÝnh trÞ. T«i nãi ý kiÕn chóng t«i kh¸c nhau nh thÕ, b©y giê xin ý kiÕn cña
272 anh nh thÕ nµo. Anh N¨m C«ng nãi: "ViÖc quyÕt ®Þnh, cËu nªn bµn víi anh Hai M¹nh, cßn ý kiÕn cña t«i th× dï khã kh¨n bao nhiªu cËu ph¶i cïng víi anh NguyÔn Ch¬n, gi÷ cho ®îc HiÖp §øc". Anh nãi thªm: Khu 5 cã huyÖn HiÖp §øc tuy nhá nhng quan träng, ngän cê cña vïng gi¶i phãng cho nªn quyÕt gi÷ cho ®îc". Dùa vµo ý kiÕn cña anh N¨m C«ng, chóng t«i häp Ban Thêng vô §¶ng ñy S ®oµn ®Ó ph©n tÝch t×nh h×nh vµ cuèi cïng x¸c ®Þnh quyÕt t©m gi÷ HiÖp §øc. KÕt qu¶ chóng t«i ®· ®¸nh b¹i c¸nh qu©n tõ s«ng Khang lªn, gi÷ ®îc HiÖp §øc. Qua viÖc nµy cho thÊy r»ng t tëng chØ ®¹o cña anh N¨m C«ng trong viÖc nµy cã ý nghÜa rÊt lín, trùc tiÕp chØ ®¹o qu©n chñ lùc. Cßn vÊn ®Ò gi¶i phãng miÒn Nam n¨m 1975, râ rµng anh cã c«ng lín, cã ®ãng gãp rÊt lín. Cô thÓ lµ sù nh¹y bÐn trong viÖc chíp lÊy thêi c¬. Bu«n Ma Thuét ®îc gi¶i phãng. NhËn ®iÖn vµo gÆp anh V¨n TiÕn Dòng vµ anh Bïi San ë Bu«n Ma Thuét nhng khi ®Õn Kon Tum, Pleiku, thÊy ®Þch rót ch¹y, anh liÒn quay trë vÒ chØ ®¹o gi¶i phãng §µ N½ng, ®ã lµ mét c¸i nh¹y, tõ c¸i nh¹y bÐn nµy gióp cho Bé ChÝnh trÞ thÊy râ vÊn ®Ò vµ quyÕt ®Þnh më chiÕn dÞch HuÕ - §µ N½ng. C¸i tµi cña anh lµ ngêi lu«n s¸t t×nh h×nh, chØ ®¹o nh¹y bÐn vµ giái chíp lÊy thêi c¬.
273 nG¦êI VIÖT NAM CñA THÕ Kû XX ThiÕu tíng YBLèk £Ban * T«i biÕt anh N¨m C«ng tõ ngµy anh vµ t«i cïng ë Nhµ ®µy Bu«n Ma Thuét. T«i bÞ b¾t do liªn l¹c víi tï chÝnh trÞ cña tØnh. H×nh ¶nh Ên tîng nhÊt vÒ anh ®ã lµ mét con ngêi khiªm tèn, gi¶n dÞ. Trong tï, cã lóc anh ®îc tù do ®i lao ®éng, nªn mçi lÇn ®i lao ®éng vÒ, anh thêng h¸i rau cho nai ¨n, nã quen anh ®Õn møc khi th¶ ra nã còng kh«ng ®i. Sau khi NhËt ®¶o chÝnh Ph¸p (ngµy 9-3-1945), ®îc sù hç trî cña nh©n d©n thÞ x·, anh em trong Nhµ ®µy Bu«n Ma Thuét ®îc th¶ ra mét nöa, trªn ®êng ®i ®Õn thÞ x· Nha Trang, chóng t«i tranh thñ häp ph©n c«ng vÒ c¸c ®Þa ph¬ng. Häp xong råi ®i ngay. Mçi ngêi táa ra mét híng, ngêi vµo Nam, ngêi ra B¾c; cßn c¸c anh Phan KiÖn, Tæng §×nh Ph¬ng, Huúnh B¸ V©n lªn l¹i Bu«n Ma Thuét. Vµo nh÷ng ngµy ®Çu th¸ng 8 n¨m 1945, t×nh h×nh thÕ giíi cã nhiÒu thuËn lîi cho c¸ch m¹ng ViÖt Nam... NhËt _______________ * Nguyªn Chñ tÞch ñy ban nh©n d©n tØnh §¾k L¾k.
274 Hoµng ®Çu hµng §ång minh kh«ng ®iÒu kiÖn (ngµy 14-8- 1945). Sè anh em tï nh©n cßn l¹i trong Nhµ tï Bu«n Ma Thuét ®Êu tranh ®ßi th¶ hÕt vµ sau ®ã ®îc t¨ng cêng cho ®Þa ph¬ng. Lóc nµy §¾k L¾k lµ ®Þa bµn quan träng nªn ®îc nhiÒu ®ång chÝ sau khi ra tï ë l¹i ho¹t ®éng nh: anh Bïi San, chÞ TrÇn ThÞ T, anh NguyÔn Träng Ba, anh NguyÔn Lîi....Tõ ®ã t«i kh«ng cã dÞp gÆp anh. Ba n¨m sau, n¨m 1948, qu©n d©n Qu¶ng Nam lËp nhiÒu chiÕn c«ng vang déi, nhÊt lµ chiÕn th¾ng Gß Næi. Sau ®ã, tØnh ®· tæ chøc Héi nghÞ tæng kÕt t¹i Tam Kú do ®ång chÝ NguyÔn B¸ Ph¸t chñ tr×. T«i cã vÒ dù Héi nghÞ nµy vµ nghe b¸o c¸o phong trµo cña qu©n d©n Qu¶ng Nam ®¸nh giÆc b¶o vÖ vïng tù do. §Þch cè b¸m trong thÞ x· vµ c¸c trôc ®êng giao th«ng. Lóc nµy t«i biÕt anh N¨m C«ng, ®· vÒ c«ng t¸c t¹i Liªn khu 5. Trong Héi nghÞ §¶ng bé Liªn khu 5, tæ chøc t¹i ®Þa ®iÓm phÝa B¾c thÞ trÊn An L·o, B×nh §Þnh, t«i l¹i ®îc gÆp anh N¨m vµ c¸c anh trong Ban ChÊp hµnh §¶ng bé Liªn khu 5 nh: anh NguyÔn Ch¸nh, anh Bïi San. Ên tîng vÒ anh N¨m C«ng, lµ con ngêi gi¶n dÞ, méc m¹c nhng quyÕt ®o¸n, rÊt quÇn chóng. Trong kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, t«i Ýt cã dÞp gÆp anh v× ®Þa bµn c«ng t¸c kh¸c nhau. Anh vÒ c«ng t¸c t¹i Khu ñy 5, nªn chØ biÕt anh qua sù chØ ®¹o cña anh trªn c«ng v¨n, chØ thÞ, nghÞ quyÕt...T«i c«ng t¸c t¹i Khu 6. Sau khi Khu 6 gi¶i thÓ, t«i chuyÓn vÒ c«ng t¸c t¹i Ph©n khu Nam thuéc Khu 5 gåm c¸c tØnh §¾k L¾k, Phó Yªn, Kh¸nh Hßa... Khi cã cuéc Héi nghÞ lín hoÆc §¹i héi §¶ng bé Khu 5,
275 t«i vÒ dù, cã dÞp gÆp anh N¨m C«ng. HÇu hÕt anh em ®Òu gäi anh N¨m hay anh N¨m C«ng - tªn gäi ®Çy tr×u mÕn. Trong c¸c cuéc häp, héi nghÞ ®ã, t«i ngåi nghe ch¨m chó, nhÊt lµ phÇn ®¸nh gi¸ t×nh h×nh, u khuyÕt ®iÓm, ý kiÕn ph¸t biÓu cña c¸c anh trong Khu ñy. §Êt níc gi¶i phãng, Nam - B¾c thèng nhÊt, t«i vÉn ë §¾k L¾k, anh N¨m ra Hµ Néi c«ng t¸c. N¨m 1986, t«i cïng ®ång chÝ Trêng Chinh, Chñ tÞch ñy ban Thêng vô Quèc héi ®i th¨m c¸c níc x· héi chñ nghÜa ë §«ng ¢u. Cïng thêi gian ®ã, anh N¨m vµo th¨m T©y Nguyªn, trong ®ã cã §¾k L¾k; nghe anh vÒ th¨m, ®ång bµo c¸c d©n téc §¾k L¾k, Gia Lai, Kon Tum ®ãn tiÕp anh rÊt th©n mËt nh ngêi th©n trong gia ®×nh, vµ cïng «n l¹i nh÷ng kû niÖm trong qu¸ khø, trong kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, chèng Mü. Anh N¨m vµo th¨m §¾k L¾k cã tranh thñ th¨m l¹i Nhµ ®µy Bu«n Ma Thuét vµ ®Õn th¨m nhµ t«i. Anh hái anh em: "§ång chÝ YBlèc cã nhµ ë cha ?" ThÊy trong s©n ®Ó ngæn ngang nguyªn vËt liÖu, anh quyÕt ®Þnh cho x©y mét c¨n nhµ ®oµng hoµng. Thùc ra t«i chØ cã ý ®Þnh lµm mét ng«i nhµ nhá chØ t¹m ®Ó ë, kÕt hîp lµm kinh tÕ vên, tù tóc l¬ng thùc nu«i c¸c con ¨n häc. Khi c«ng t¸c vÒ, t«i thÊy anh em ®ang x©y nhµ, t«i nãi víi c¸c anh em trong c¬ quan lµ nªn lµm nhµ võa th«i, phï hîp víi kh¶ n¨ng cña m×nh (nhµ trÖt cÊp bèn) víi trÞ gi¸ kho¶ng n¨m, s¸u tr¨m ngµn. Cuèi n¨m 1986 th× nhµ x©y xong. GÇn ®©y, anh N¨m C«ng cã vÒ th¨m §¾k L¾k vµ nghØ t¹i nhµ kh¸ch ñy ban nh©n d©n tØnh, anh em l·nh ®¹o tØnh cã b¸o cho t«i lªn ch¬i. Kho¶ng 15 giê chiÒu, t«i lªn tíi
276 nhµ kh¸ch. Anh vµ t«i t©m sù víi nhau vÒ nh÷ng t×nh c¶m ®ång ®éi, ®ång chÝ g¾n bã víi nhau trong hai cuéc kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, chèng Mü vµ 30 n¨m x©y dùng Tæ quèc x· héi chñ nghÜa. Buæi gÆp gì kh«ng dµi, t«i tr×nh bµy víi anh vÒ hoµn c¶nh gia ®×nh, vÒ con c¸i ®· lín kh«n, ®· cã c«ng ¨n viÖc lµm, nay chØ cßn hai vî chång hu trÝ sèng cuéc sèng tuæi giµ, ch¨m lo vên tîc. Cuéc nãi chuyÖn diÔn ra vui vÎ, Êm cóng, anh mõng khi thÊy t«i ®· hoµn thµnh c«ng viÖc cña m×nh (gi¸o dôc con c¸i, ch¨m lo viÖc nhµ). Cuèi cïng anh khuyªn t«i nªn ph¸t huy nh÷ng truyÒn thèng tèt ®Ñp trong sinh ho¹t cña gia ®×nh, quan hÖ tèt víi bµ con khu phè, ®oµn kÕt gióp ®ì lÉn nhau, khi gÆp khã kh¨n.... Anh lµ ngêi c¸n bé l·nh ®¹o xuÊt s¾c, mÉu mùc, trong s¸ng víi phong c¸ch gi¶n dÞ, tin d©n, dùa vµo d©n, l¾ng nghe ý kiÕn cña d©n, ý kiÕn cña cÊp díi, s½n sµng x«ng vµo n¬i khã kh¨n sãng giã ®Ó n¾m b¾t, chän läc; lµ ngêi giái vÒ tæ chøc, quyÕt ®o¸n, lµm viÖc nghiªm tóc, t«n träng nguyªn t¾c, rÊt nghiªm kh¾c nhng còng rÊt bao dung víi mäi ngêi. Lµ nhµ l·nh ®¹o cao cÊp cña §¶ng, Nhµ níc nhng anh vÉn gi÷ ®îc ®øc tÝnh gi¶n dÞ, méc m¹c, lu«n quan t©m ®Õn cuéc sèng thêng ngµy cña ®ång chÝ, ®ång ®éi. Anh thËt xøng víi tªn gäi thËt tr×u mÕn mµ anh em ®ång chÝ thêng gäi lµ anh "N¨m C«ng".
277 NH÷NG Kû NIÖM VÒ ANH Huúnh V¨n CÇn * Trong kh¸ng chiÕn chèng Ph¸p, t«i tham gia bé ®éi, ho¹t ®éng ë vïng ®Þch hËu, nöa ®Çu cuéc kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc, t«i ®îc bè trÝ ë l¹i ho¹t ®éng ë c¬ së, nªn Ýt cã dÞp gÆp anh N¨m. §Õn gi÷a n¨m 1965, sau ®ît cao ®iÓm ph¸ Êp chiÕn lîc, t«i cïng ®ång chÝ Lª H÷u KiÓn - Trëng Ban Qu©n sù B5 (Nam §¾k L¾k) ®îc Bé T lÖnh Qu©n khu triÖu tËp vÒ c¨n cø Khu ñy ë Trµ My häp s¬ kÕt. T¹i ®©y, anh N¨m cã gäi t«i ®Õn b¸o c¸o t×nh h×nh. V× lµm viÖc ®ªm, sî anh mÖt, nhng theo yªu cÇu cña anh, chóng t«i b¸o c¸o kü vÒ ph¬ng thøc ph¸ Êp chñ yÕu b»ng vËn ®éng chÝnh trÞ nh©n d©n kÕt hîp víi c«ng t¸c vËn ®éng ngôy qu©n vµ gia ®×nh hä vµ ®· thu ®îc kÕt qu¶ lín: Ph¸ hµng lo¹t tõng m¶ng Êp chiÕn lîc, thu hµng ngµn sóng c¸c lo¹i, më réng vïng gi¶i phãng víi hµng v¹n d©n. T«i b¸o c¸o xong, nh tá ý t©m ®¾c, anh gËt ®Çu nãi: "§óng nh ®êng lèi råi, tèt råi, _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng, nguyªn BÝ thTØnh ñy §¾k L¾k.
278 nhng kinh nghiÖm trong l·nh ®¹o phong trµo, cÇn chó ý khi phong trµo lªn, thêng tháa m·n chñ quan, kh«ng chó ý chuÈn bÞ ®èi phã víi ph¶n øng cña ®Þch, råi l¹i bÞ tæn thÊt, khã kh¨n, nhÊt lµ khi Mü ®· ®a qu©n vµo trùc tiÕp cïng qu©n ngôy chuyÓn sang chiÕn lîc chiÕn tranh míi". Liªn hÖ l¹i, t«i thÊy ®óng qu¸, nh thêi kú tríc ®©y, sau khi ph¸t ®éng phong trµo ®ång khëi ph¸ ®îc chiÕn lîc "chiÕn tranh mét phÝa" cña Mü - DiÖm, ph¸ k×m giµnh quyÒn lµm chñ ®¹i bé phËn n«ng th«n (1960 - 1961), th× ph¶n øng cña ®Þch lµ chuyÓn sang chiÕn lîc "chiÕn tranh ®Æc biÖt" lÊy quèc s¸ch Êp chiÕn lîc lµm x¬ng sèng ®· g©y cho ta bÞ ®éng lóng tóng, khã kh¨n ban ®Çu, nhÊt lµ n¨m 1962 - 1963. Sau HiÖp ®Þnh Pari n¨m 1973, c¬ quan TØnh ñy §¾k L¾k chuyÓn lªn phÝa §«ng Bu«n Hå (H4), ®Ó tiÖn chØ ®¹o tæ liªn hîp bèn bªn cña TØnh ñy vµ c¸c lùc lîng b¸m s©u vµo c¸c vïng phô cËn thÞ x·, quËn lþ, däc ®êng giao th«ng, ng¨n ®Þch tung qu©n lÊn chiÕm. N¨m 1974, c¬ quan l¹i chuyÓn tiÕp lªn T©y ®êng 14, ®Ó tiÖn tiÕp nhËn sù chØ ®¹o vµ chi viÖn cña Trung ¬ng, Khu ñy vµ Bé T lÖnh B3. Th¸ng 4-1974, nhËn ®îc ®iÖn KHÈN - MËT cña V¨n phßng Khu ñy, TØnh ñy ph©n c«ng ®ång chÝ Vò NhËt Hång - tØnh ñy viªn, Trëng Ban An ninh cïng ®éi c¶nh vÖ ra tËn ng· ba ®êng Hå ChÝ Minh ®ãn anh N¨m vÒ c¬ quan tiÒn ph¬ng cña TØnh ñy (phÝa B¾c Mªwal). ChuyÕn ®i ng¾n ngñi cña anh N¨m lµ ®Ó kiÓm tra t×nh h×nh vµ phæ biÕn NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 21 cña Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng khãa III. Sau khi nghe t«i b¸o c¸o t×nh h×nh,
279 anh N¨m ®Ò nghÞ nãi thªm cho râ, råi ph©n tÝch cô thÓ vÒ khã kh¨n, thuËn lîi, triÓn väng vµ thêi c¬ chung, anh chØ thÞ nh÷ng nhiÖm vô quan träng, cÊp b¸ch cña tØnh ®Ó thùc hiÖn NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 21 cña Trung ¬ng vµ NghÞ quyÕt Héi nghÞ Khu ñy më réng lÇn thø ba khãa III. Sau khi anh vÒ, chóng t«i ®· bè trÝ l¹i lùc lîng b¸m s©u vµo c¸c vïng xung yÕu ven thÞ x·, quËn lþ, tiÕp tôc cñng cè ph¸t triÓn c¬ së, ®Èy m¹nh ho¹t ®éng chèng lÊn chiÕm vµ duy tr× quan hÖ chØ ®¹o víi néi thÞ. TiÕp ®ã, ®ång chÝ N¨m Vinh - Khu ñy viªn, råi ®ång chÝ Bïi San, Phã BÝ th Khu ñy l¹i ®îc Thêng vô Khu ñy ph©n c«ng vµo phæ biÕn quyÕt t©m chiÕn lîc cña Bé ChÝnh trÞ vµ Qu©n ñy Trung ¬ng, x¸c ®Þnh tr¸ch nhiÖm, ®éng viªn quyÕt t©m cña §¶ng bé, qu©n d©n §¾k L¾k; c¸c ®ång chÝ kh¼ng ®Þnh Mü kh«ng cã kh¶ n¨ng quay trë l¹i ®îc n÷a, thêi c¬ giµnh th¾ng lîi hoµn toµn cña d©n téc ta ®· ®Õn, ®ång thêi nh¾c nhë ph¶i tuyÖt ®èi b¶o ®¶m bÝ mËt. Hai ®ång chÝ Êy ®îc t¨ng cêng cïng Thêng vô TØnh ñy chØ ®¹o c¸c mÆt c«ng t¸c cho ®Õn khi Bu«n Ma Thuét ®îc gi¶i phãng. Nh÷ng ngµy ®Çu sau gi¶i phãng, trong lóc chóng t«i bËn rén víi bao viÖc nh»m æn ®Þnh t×nh h×nh thÞ x·, chØ ®¹o gi¶i phãng n«ng th«n vµ chuÈn bÞ phôc vô yªu cÇu ph¸t triÓn thêi c¬ gi¶i phãng c¸c híng kh¸c cña qu©n chñ lùc th× anh N¨m C«ng l¹i cã mÆt ë Bu«n Ma Thuét ®éng viªn, cæ vò chóng t«i vµ chØ ®¹o nhiÒu c«ng t¸c cô thÓ cÇn quan t©m sau gi¶i phãng. Anh cßn tæ chøc truy ®iÖu anh T C¬ng (Tr¬ng ChÝ C¬ng), ®i th¨m c¬ quan qu©n sù
280 vµ ®Æc biÖt lµ th¨m l¹i Nhµ ®µy Bu«n Ma Thuét, n¬i anh ®· tõng bÞ thùc d©n Ph¸p giam cÇm ë ®©y trong nh÷ng n¨m 1944 - 1945. Ghi l¹i vµi kû niÖm trªn ®Ó thÊy anh N¨m C«ng lµ ngêi l·nh ®¹o cã tÇm nh×n réng, s¸t thùc tiÔn; xøng ®¸ng lµ mét c¸n bé tµi n¨ng cña §¶ng vµ nh©n d©n ta.
281 MéT CON NG¦êI, MéT C¸N Bé CAO CÊP CñA §¶NG, NHµ N¦íC TËN TôY, N¡NG §éNG, S¸T THùC TIÔN NguyÔn V¨n Sü (Ksor Kr¬n) * Sau HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ n¨m 1954, t«i tËp kÕt ra B¾c lµm Chñ nhiÖm Qu©n y Trung ®oµn 120, kho¶ng cuèi n¨m 1958 ®Çu n¨m 1959, tõ miÒn B¾c, t«i vÒ l¹i Kon Tum lµm Trëng Ban Qu©n d©n y tØnh Kon Tum. Khi bíc ch©n ®Õn vïng ®Êt Kon Tum (tõ miÒn B¾c vµo) thuéc Liªn khu 5 cña thêi kú chèng Mü, cøu níc rÊt s«i ®éng, t«i ®· nghe c¸i tªn Vâ ChÝ C«ng trong buæi truyÒn ®¹t NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng khãa II vÒ nhiÖm vô ®Êu tranh gi¶i phãng miÒn Nam, thèng nhÊt Tæ quèc do ®ång chÝ Phan QuyÕt - BÝ th TØnh ñy Kon Tum phæ biÕn. LÇn ®Çu tiÕp xóc víi NghÞ quyÕt, t«i rÊt ng¹c nhiªn, khã hiÓu vµ kh«ng h×nh dung ®îc lµ tríc ®ã trong lóc bän ngôy qu©n, ngôy quyÒn lª m¸y chÐm ®i kh¾p n¬i _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng, nguyªn BÝ thTØnh ñy Gia Lai - Kon Tum.
282 nh»m tµn s¸t, giÕt h¹i nh÷ng ngêi c¸ch m¹ng, th× ta ®Êu tranh chÝnh trÞ buéc ®Þch tõ bá hµnh ®éng giÕt ngêi. §ång bµo d©n téc cã n¬i rÊt bøc xóc ph¶i dïng dao, sóng ®Ó giÕt bän lÝnh ngôy, bän tÒ ngôy, lÝnh biÖt kÝch, tõ ®ã ë tØnh Kon Tum ph¶i dïng ch©n vò trang nhiÒu h¬n, t¹o ®iÒu kiÖn ®Êu tranh chÝnh trÞ. Råi qu¸n triÖt NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng khãa II th× Kon Tum cµng ®i vµo ch©n vò trang m¹nh h¬n ch©n chÝnh trÞ. Nh×n chung, trong toµn Khu 5, suèt tõ n¨m 1965 trë ®i, ph¬ng ch©m "hai ch©n, ba mòi gi¸p c«ng" trë thµnh phong trµo ¨n s©u vµo trong lßng d©n vµ c¸n bé, chiÕn sÜ, ®Ønh cao lµ cuéc Tæng tiÕn c«ng vµ næi dËy TÕt MËu Th©n n¨m 1968. Trong quý III n¨m 1969, Khu ñy 5 triÖu tËp Héi nghÞ s¬ kÕt phong trµo ®Êu tranh "hai ch©n, ba mòi gi¸p c«ng" trong toµn Khu. Qua kiÓm ®iÓm, tæng kÕt kinh nghiÖm, nh×n chung viÖc vËn dông ph¬ng ch©m trªn ë c¸c tØnh trong Khu 5 rÊt s«i ®éng. ë T©y Nguyªn th× Gia Lai lµ tØnh vËn dông "hai ch©n, ba mòi" rÊt tèt. Trong Héi nghÞ nµy, TØnh ñy Kon Tum cö t«i lµ ñy viªn Thêng vô TØnh ñy phô tr¸ch khèi d©n vËn kiªm binh vËn dÉn ®oµn ®i. Qua tæng kÕt c¸c tØnh miÒn Trung Khu 5, tØnh Gia Lai ®îc khen thëng nhiÒu giÊy, b»ng khen vµ hu©n ch¬ng. TØnh Kon Tum chØ cã thµnh tÝch ch©n vò trang ®îc ph¸t huy, cßn ®Êu tranh chÝnh trÞ th× khuyÕn khÝch. ThËm chÝ cã ngêi cßn cho r»ng Kon Tum chØ ®i mét ch©n quÌ!
283 Khi lªn ph¸t biÓu bµn vÒ nhiÖm vô tíi, t«i cã ®Ò cËp nh÷ng khã kh¨n tån t¹i mµ tØnh Kon Tum ph¶i vît qua: "C¸n bé néi tuyÕn míi nèi l¹i sau TÕt MËu Th©n, hÇu hÕt c¸n bé kh«ng biÕt ngo¹i ng÷ Anh, Ph¸p, Hµn Quèc, kÓ c¶ tiÕng d©n téc Jrai - Bahnar nªn cã h¹n chÕ ®Õn c«ng t¸c binh vËn. RÊt mong sù hç trî cña Khu 5... Sè d©n trong Êp bÞ k×m kÑp nÆng cã tiÕp xóc ®îc th× ph¶i dïng vò trang míi më ®îc cöa. QuyÕt gi÷ v÷ng vïng c¨n cø, ®¶m b¶o nghÜa vô cho chiÕn ®Êu : "Thãc kh«ng thiÕu mét c©n, qu©n kh«ng thiÕu mét ngêi"". Khi nãi chuyÖn víi ®oµn ®¹i biÓu Kon Tum trong giê nghØ gi¶i lao, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng nãi víi lêi lÏ ®Çy thuyÕt phôc: "Khu ñy 5 rÊt th«ng c¶m víi tØnh Kon Tum. Trong thùc tÕ cã nhiÒu ®¬n vÞ rÊt s¸ng t¹o trong chiÕn ®Êu. Qua Héi nghÞ nµy vÒ b¸o c¸o víi cÊp ñy ®Þa ph¬ng t×m ra gi¶i ph¸p cô thÓ, ph¸t huy u thÕ hai ch©n, cßn binh vËn ph¶i t¹o thÕ thuËn lîi khi tÊn c«ng qu©n sù m¹nh ®Ó lÇn sau kh«ng bÞ thiÖt thßi. VÒ qu©n sù, Kon Tum cã thÓ phong anh hïng". C¶ ®oµn cêi, ®ång chÝ còng cêi theo: "Kon Tum ®õng cã bi quan". §ã lµ lÇn ®Çu tiªn t«i gÆp ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng nghe gi¶i thÝch cô thÓ, chØ dÉn bíc ®i thùc tÕ cña ®Þa ph¬ng. §Ó chuÈn bÞ chiÕn dÞch Tæng tiÕn c«ng vµ næi dËy mïa Xu©n n¨m 1975, vµo th¸ng 10-1974, Thêng vô Khu ñy 5 triÖu tËp vµ chñ tr× Héi nghÞ t¹i lµng M¨ng R¬ng, x· §¾c Xanh, huyÖn §¾c T«, vïng c¨n cø tØnh Kon Tum. C¸n bé chñ chèt cña B3, Khu 5 vµ c¸c ®¬n vÞ ®ãng qu©n t¹i tØnh Kon Tum ®îc mêi vÒ dù ®Ó bµn nhiÖm vô chiÕn ®Êu. T«i
284 lµ ®¹i biÓu ®îc mêi, v× lµ Phã BÝ th TØnh ñy phô tr¸ch khèi T tëng vµ ®oµn thÓ cña tØnh Kon Tum. Sau khi nghe tr×nh bµy t×nh h×nh ®Þch ho¹t ®éng ë ba tØnh T©y Nguyªn (§¾k L¾k - Gia Lai - Kon Tum), th¶o luËn c¸c gi¶i ph¸p t¸c chiÕn cïng víi sù ph©n c«ng cho c¸c ®¬n vÞ, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ph¸t biÓu, nªu ra kÕ ho¹ch vµ quyÕt t©m cña Khu ñy 5: "Linh ho¹t, s¸ng t¹o trong chiÕn ®Êu víi kÎ thï", "ViÖc bè trÝ lùc lîng cña ®Þch híng tËp trung vµo Gia Lai vµ Kon Tum ®Ó ®èi phã víi bé ®éi chñ lùc cña ta lµ mét sai lÇm". "Chóng ta chíp thêi c¬ ph¶i tËp trung søc gi¶i phãng Bu«n Ma Thuét, ®ång thêi cã kÕ ho¹ch ®ãn lùc lîng vu håi cña ®Þch, tiªu diÖt chóng, gãp phÇn gi¶i phãng T©y Nguyªn vµ c¶ miÒn Nam". Khi th¶o luËn, nhiÒu c¸n bé nªu ra mét vµi thiÕu sãt cña qu©n vµ d©n ta trong chiÕn dÞch 1965, trong cuéc Tæng tiÕn c«ng vµ næi dËy TÕt MËu Th©n n¨m 1968 vµ chiÕn dÞch mïa hÌ n¨m 1972, ë ba tØnh T©y Nguyªn lµ mang ttëng thiÕu tù tin víi lý do chiÕn trêng réng, lùc lîng chØ huy ph©n t¸n, ®iÒu kiÖn c¬ ®éng h¹n chÕ nªn ¶nh hëng ®Õn th¾ng lîi. Khi lªn gi¶i ®¸p, ®ång chÝ kh«ng nãi lý luËn su«ng mµ chØ nªu ra mét sè ý cô thÓ, thùc tÕ ®Ó x¸c ®Þnh lßng tin: "lÊy kinh nghiÖm chiÕn th¾ng Ba Gia lµm bµi häc vÒ sù hîp ®ång gi÷a c¸c lùc lîng Qu©n khu, TØnh ®éi vµ c¸c ®¬n vÞ ®éc lËp, lÊy bµi häc chiÕn th¾ng §¾c T« vÒ sù quyÕt t©m chiÕn ®Êu, sù s¸ng t¹o cña Bé chØ huy chiÕn dÞch, cung c¸ch ho¹t ®éng t¹o ra c¬ së vËt chÊt nhanh nhÊt lµ lÊy cña ®Þch ®Ó båi dìng cho ta". Råi ®ång chÝ h¹ quyÕt t©m më chiÕn dÞch ë Bu«n Ma Thuét do chñ
285 lùc ®¶m nhiÖm, cßn lùc lîng ®Þa ph¬ng hai tØnh Gia Lai - Kon Tum ®¸nh nhá, c¾t ®êng giao th«ng ®Ó gi÷ ch©n ®Þch ë hai chiÕn trêng nµy. MÆt kh¸c, lùc lîng chñ lùc ph¶i cã kÕ ho¹ch ®ãn ®¸nh ®Þch mµ tiªu diÖt chóng gãp phÇn cïng víi c¸c lùc lîng kh¸c cña toµn khu gi¶i phãng miÒn Nam. §óng nh lêi tiªn ®o¸n cña ®ång chÝ, ngµy 10-3- 1975, ta ®¸nh chiÕm Bu«n Ma Thuét, råi ®Õn ngµy 17-3- 1975, qu©n ®Þch rót bá hoµn toµn Gia Lai vµ Kon Tum vµ ta ®· biÕn ®êng sè 7, Cheo Reo - Tuy Hoµ thµnh n¬i tiªu diÖt sinh lùc ®Þch, T©y Nguyªn ®îc hoµn toµn gi¶i phãng. Mét ®iÒu ®¸ng kh©m phôc lµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng hµnh qu©n cïng ®oµn qu©n chiÕn th¾ng. Ngµy 17-3-1975, ®ång chÝ trë l¹i Kon Tum, ®i ngang qua Gia Lai thÊy TØnh ñy Gia Lai cha tiÕp qu¶n thµnh phè Pleiku, ®ång chÝ chØ thÞ cho TØnh ñy Kon Tum ®a ph¬ng tiÖn ra ®ãn c¬ quan TØnh ñy Gia Lai ®ãng t¹i x· Krong, huyÖn Kbang vÒ thµnh phè Pleiku. Sau khi kiÓm tra t×nh h×nh, ®ång chÝ chØ thÞ tiÕp cho §¶ng bé: "Cè g¾ng kh¾c phôc khã kh¨n, chuÈn bÞ mäi ph¬ng tiÖn, c¬ së vËt chÊt ®a hÕt d©n ®i di t¶n tõ Phó Bæn, Phñ Tóc gi¸p ranh víi tØnh Phó Yªn vµ Kr«ng Pa vÒ lµng cò lµm ¨n, tuyÖt ®èi kh«ng ®Ó d©n chÕt ®ãi, èm ®au nhiÒu, mÆt kh¸c ph¶i cã kÕ ho¹ch s¶n xuÊt rau mµu, c©y ng¾n ngµy chuÈn bÞ cho vô tíi. Cã kÕ ho¹ch chèng ph¸ ©m mu hËu chiÕn cña kÎ ®Þch, §¶ng bé ph¸t huy kinh nghiÖm trong chiÕn tranh mµ ®i s©u ph¸t ®éng quÇn chóng ®Ó quÇn chóng ®¸nh ®Þch vµ gi÷ lÊy d©n m×nh kh«ng ®Ó ch¹y theo bän ph¶n ®éng".
286 §ã lµ lÇn thø hai b¶n th©n t«i trùc tiÕp lµm viÖc víi ®ång chÝ, nhËn nh÷ng lêi d¹y quý b¸u thËt sù v× d©n, lµm viÖc víi d©n ®Ó phôc vô l¹i cuéc sèng cho d©n. 11 n¨m sau ngµy gi¶i phãng, tØnh Gia Lai - Kon Tum ph¸t triÓn tèt h¬n so víi tríc, an ninh chÝnh trÞ gi¶i quyÕt ®îc c¬ b¶n vÊn ®Ò Fulro trªn ®Þa bµn toµn tØnh. Trong niÒm vui Êy, ngµy 17-3-1986, §¶ng bé tØnh l¹i cã dÞp ®ãn ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµo th¨m vµ lµm viÖc. Qua kh¶o s¸t t×nh h×nh hîp t¸c x·, x· Glar, ®i s©u ph©n tÝch ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh cña mét sè gia ®×nh lµm ¨n kh¸, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng kÕt luËn: "§©y lµ m« h×nh lµm ¨n tèt ë mét lµng d©n téc: n«ng - c«ng - th¬ng tÝn.". "Lµm ¨n tËp thÓ nh thÕ nµy lµ tèt, §¨k Glei ®óng víi chñ tr¬ng chÝnh s¸ch cña §¶ng, §¶ng bé cÇn ph¶i ch¨m lo nu«i dìng vµ ph¸t triÓn réng ra". Còng víi m« h×nh kinh tÕ "n«ng - l©m - c«ng nghiÖp" cña ba huyÖn §¨k Glei, §¨k T«, Kbang, m« h×nh nµy ph¶i ®îc tæng kÕt kinh nghiÖm, ch¨m lo ®µo t¹o ®éi ngò c¸n bé. §ång chÝ nãi: "Lµm g× th× lµm", lµm Liªn hiÖp xÝ nghiÖp ph¶i g¾n víi ®Þa ph¬ng vµ g¾n nh thÕ nµo? Ph¸t triÓn xÝ nghiÖp ph¶i g¾n víi huyÖn; c¸c n«ng - l©m trêng g¾n víi x·; c¸c tæ, ®éi s¶n xuÊt g¾n víi lµng; ®a ®îc ®ång bµo ®i vµo s¶n xuÊt kh«ng ngõng n©ng cao ®êi sèng cña ®ång bµo c¸c d©n téc, ®ßi hái ®éi ngò c¸n bé ph¶i qu¶n lý giái. Trong c¸c lÇn gÆp ë Héi nghÞ Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng c¸c kho¸ IV, V, VI, VII, ®ång chÝ lu«n theo dâi vµ gîi ý cho §¶ng bé tØnh Gia Lai ph¶i lµm tèt m« h×nh nµy, ®ã lµ c¬ së ®Ó ®ång bµo d©n téc ph¸t triÓn ®i lªn.
287 Nhí l¹i nh÷ng lêi khuyªn, ®éng viªn ch©n t×nh cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng; lîc ghi qu¸ tr×nh c«ng t¸c, ho¹t ®éng cña ®ång chÝ - mét c¸n bé cao cÊp cña §¶ng, Nhµ níc, nh×n l¹i qu¸ tr×nh chiÕn ®Êu c¸ch m¹ng trong mäi lÜnh vùc c«ng t¸c ë Khu 5 trong thêi kú s«i ®éng nhÊt, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng xøng ®¸ng lµ ngän ®Ìn soi s¸ng cho phong trµo ®Êu tranh c¸ch m¹ng gi¶i phãng miÒn Nam nãi chung vµ Khu 5 nãi riªng. Cã lÏ h¬n bÊt kú ngêi c¸n bé nµo kh¸c ë Khu 5 cña thêi kú kh¸ng chiÕn chèng Mü, cøu níc ®èi víi ngêi d©n T©y Nguyªn nãi chung vµ ngêi d©n Gia Lai - Kon Tum nãi riªng, ®ång chÝ lµ mét ngêi c¸n bé ®îc yªu quý, th¬ng mÕn nhÊt. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng chÊt chøa mét ý chÝ phi thêng, mét sù nghiÖp c¸ch m¹ng lín ®èi víi c¸c d©n téc ë Khu 5.
288 NG¦êI THùC TIÔN, S¸T QUÇN CHóNG, GI¶N DÞ, LU¤N §øNG MòI CHÞU SµO, CHÌO CHèNG CON THUYÒN KH¸NG CHIÕN KHU 5 §ÕN BÕN VINH QUANG S« L©y T¨ng * Tèt nghiÖp Trung häc phæ th«ng ë Trêng Bæ tóc C«ng n«ng n¨m 1963, t«i cã nguyÖn väng thi vµo s ph¹m ®Ó sau nµy thµnh thÇy gi¸o vÒ d¹y ch÷ cho d©n lµng. Nhng do yªu cÇu cña c¸ch m¹ng miÒn Nam, Ban D©n téc, Ban Thèng nhÊt Trung ¬ng quyÕt ®Þnh cho t«i thi vµo Trêng §¹i häc Y khoa. T«i vµo líp Y 1E - líp sinh viªn phÇn lín lµ con em c¸c d©n téc thiÓu sè. Thêi gian ®Çu, nhµ trêng, c¸n bé líp, c¸n bé ®oµn thÓ thËt khæ së víi líp nµy, v× anh em kh«ng ®óng nguyÖn väng hay bá häc. Dï ë trong trêng hîp ®ã, nhng víi tr¸ch nhiÖm ngêi ®¶ng viªn ®· gióp t«i vît qua khã kh¨n riªng, ®Ó gãp phÇn ®éng viªn, gi¶i thÝch cho anh em trong líp yªn t©m häc tËp. _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng, nguyªn BÝ thTØnh ñy Kon Tum.
289 Th¸ng 1-1970, chóng t«i tèt nghiÖp Trêng §¹i häc Y khoa Hµ Néi vµ 25 anh em chóng t«i lªn Trêng 105 ë Hßa B×nh häc tËp, huÊn luyÖn thªm ®Ó ®i B. Ngµy 7-4-1970, h¬n mét tr¨m c¸n bé ®ñ c¸c ngµnh nghÒ, ®îc trang bÞ nh bé ®éi lªn ®êng. Chóng t«i ®i xe tíi Qu¶ng B×nh råi ®i bé theo ®êng d©y 559. Ngµy 28-5-1970, chóng t«i vµo tíi c¬ quan Khu ñy 5 ë Trµ My. NhiÒu ®ång chÝ, ®ång nghiÖp cña t«i ®îc ph©n c«ng vÒ l¹i quª h¬ng c«ng t¸c. Trong th©m t©m t«i nghÜ m×nh sÏ ®îc vÒ Kon Tum; nhng t«i l¹i ®îc tæ chøc ph©n c«ng vÒ Ban D©n y Khu 5. N¨m n¨m ë ®©y, chóng t«i lµm ®ñ viÖc cña ngêi thÇy thuèc chiÕn trêng: §i x©y dùng ®iÓm vÒ y tÕ, vËn ®éng ®ång bµo ¨n s¹ch, ë s¹ch, uèng s¹ch vµ x©y dùng c¸c c«ng tr×nh vÖ sinh, lµm thuèc viªn b»ng c¸c nguyªn liÖu s½n cã, x©y dùng bÖnh x¸, ®µo t¹o thÇy thuèc, chèng cµn, t¨ng gia s¶n xuÊt l¬ng thùc, cøu th¬ng... Trong thêi gian c«ng t¸c ë Ban D©n y Khu 5, t«i ®îc biÕt ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ BÝ th Khu ñy. Khu ñy vµ ®ång chÝ N¨m C«ng rÊt quan t©m chØ ®¹o ho¹t ®éng cña Ban D©n y Khu 5 nãi riªng, c«ng t¸c y tÕ nãi chung. Trong nh÷ng n¨m 1969, 1970, chiÕn trêng T©y Nguyªn diÔn ra v« cïng ¸c liÖt, ®i l¹i khã kh¨n, tuy xa nhng vÉn gi÷ ®îc mèi liªn hÖ víi Khu ñy vµ nhËn ®îc sù chØ ®¹o s¸t sao cña Khu ñy, mµ trùc tiÕp lµ cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, c¸c ngµnh, trong ®ã cã y tÕ, ph¶i s¬ t¸n nhthÕ nµo ®Ó dÔ liªn hÖ. Th¸ng 4-1974, Khu ñy chñ tr¬ng më chiÕn dÞch mïa hÌ. §ång chÝ Lª Nho Tr×, lóc ®ã lµ ñy viªn Ban l¬ng thùc,
290 ®îc quyÕt ®Þnh vÒ Kon Tum. BiÕt t«i cã nguyÖn väng vÒ chiÕn ®Êu ë quª h¬ng tõ l©u, ®ång chÝ ®Ò nghÞ víi Khu ®iÒu thªm t«i vÒ. NguyÖn väng cña t«i ®îc ®¸p øng, t«i vÒ c«ng t¸c t¹i quª h¬ng lµm Trëng phßng Chèng dÞch vµ cÊp cøu chiÕn th¬ng cña tØnh. Ngµy 16-3-1975, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng trªn ®êng ®i häp, ®Õn tØnh Kom Tum, thÊy ®Þch ®· rót ch¹y khái thÞ x· Kom Tum. S¸ng ngµy 17-3-1975, ®ång chÝ vµo thÞ x· Kom Tum råi ®i Pleiku theo ®êng 14, nhng kh«ng ®îc v× cÇu §¨k PLa bÞ ®Þch ®¸nh sËp. Sau khi häp víi Ban Thêng vô TØnh ñy Kom Tum, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng chØ ®¹o c«ng t¸c æn ®Þnh ®êi sèng nh©n d©n, kªu gäi nh©n d©n tõ Phó Bæn trë vÒ æn ®Þnh s¶n xuÊt vµ ®Æc biÖt lµ c«ng t¸c ch¨m lo søc kháe cho d©n. ThÞ x· Kon Tum gi¶i phãng ®îc bèn ngµy, chóng t«i míi vÒ tíi n¬i vµ thùc sù b¾t tay vµo c«ng viÖc chuyªn m«n cña m×nh. BÖnh viÖn Kon Tum chËt nÝch ngêi, kh«ng kÓ sè bÖnh nh©n cò, cßn cã hµng ngh×n ngêi ®ãi kh¸t, bÖnh tËt tõ Phó Bæn trë vÒ. Lµ b¸c sÜ ngo¹i khoa nhng t«i ®· cïng ®ång nghiÖp lµm ®ñ viÖc kh«ng kÓ ngµy ®ªm. Khi Kon Tum vµ Gia Lai nhËp l¹i thµnh tØnh Gia Lai - Kon Tum, t«i ®îc bæ nhiÖm lµm Phã Trëng Ty Y tÕ, sau ®ã ®îc ®i häc ë Trêng §¶ng NguyÔn ¸i Quèc. T¹i ®©y, t«i cã dÞp ®îc gÆp ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, trong buæi nãi chuyÖn cña ®ång chÝ víi c¸n bé, häc sinh nhµ trêng, ®ång chÝ nªu râ lý luËn vµ thùc tiÔn ®Ó x©y dùng ®Êt níc trong thêi kú qu¸ ®é. N¨m 1976, häc xong, t«i ®îc ph©n c«ng vÒ lµm Phã
291 Chñ tÞch ñy ban nh©n d©n tØnh Gia Lai - Kon Tum. Lóc nµy, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lªn th¨m vµ n¾m t×nh h×nh; ®ång chÝ ®· ®i th¨m c¸c x· Hµ Tam, Kon Tõng (nay thuéc tØnh Gia Lai) vµ th¨m mét sè gia ®×nh th¬ng binh, liÖt sÜ. Lóc nµy, t×nh h×nh Fulro diÔn ra phøc t¹p, chóng ®ang cè kh«i phôc ®Ó ho¹t ®éng quÊy ph¸ chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng. ë Gia Lai cã mÊy x· träng ®iÓm lµ Gia Ró, Hµ BÇu...§ång chÝ Vâ ChÝ C«ng chØ ®¹o TØnh ñy võa lo kh«i phôc x©y dùng kinh tÕ, võa truy quÐt bän Fulro. Cuèi n¨m 1980, T©y Nguyªn ®· c¬ b¶n thanh to¸n ®îc bän Fulro. Sau khi chia tØnh (n¨m 1991), t«i lµm Chñ tÞch ñy ban nh©n d©n råi BÝ th TØnh ñy Kon Tum, ®îc bÇu vµo Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng c¸c kho¸ VII, VIII, IX. Trong suèt thêi gian nµy, t«i kh«ng cã ®iÒu kiÖn gÆp trùc tiÕp ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, chñ yÕu gÆp ®ång chÝ trong c¸c cuéc häp, héi nghÞ, qua ®ã ®ång chÝ cã trao ®æi t×nh h×nh ®Þa ph¬ng, th¨m hái, ®éng viªn chóng t«i. Cã thÓ nãi, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ mét trong nh÷ng c¸n bé l·nh ®¹o tµi n¨ng cña §¶ng, nªu g¬ng s¸ng vÒ lßng qu¶ c¶m, tÝnh nh©n hËu vµ trung thùc, lu«n dùa vµo quÇn chóng ®Ó ph¸t ®éng phong trµo c¸ch m¹ng vµ më c¸c chiÕn dÞch mang tÝnh ®ét ph¸. §ång chÝ lµ mét trong nh÷ng ngêi l·nh ®¹o s¸ng suèt, cã nhiÒu ®ãng gãp quan träng vµo sù nghiÖp ®æi míi, thùc hiÖn c«ng nghiÖp hãa, hiÖn ®¹i hãa ®Êt níc. §ång chÝ lµ ngêi cã c«ng lín trong viÖc thùc hiÖn chÝnh s¸ch ®¹i ®oµn
292 kÕt d©n téc, b×nh ®¼ng gi÷a c¸c d©n téc trong ®¹i gia ®×nh c¸c d©n téc ViÖt Nam. §iÒu ®¸ng chó ý, ®ång chÝ cïng víi Bé ChÝnh trÞ, Ban BÝ th Trung ¬ng §¶ng, chÝnh quyÒn c¸c cÊp ®Æc biÖt quan t©m viÖc ®µo t¹o, båi dìng, gióp ®ì ®éi ngò c¸n bé c¸c d©n téc thiÓu sè ®Ó bè trÝ ë c¸c c¬ng vÞ chñ chèt nh»m b¶o ®¶m tÝnh kÕ thõa, ®ång thêi ph¸t hiÖn, ph¸t huy nh÷ng nh©n tè míi, ®Ó thùc hiÖn hai nhiÖm vô chiÕn lîc cña §¶ng, ®¹t ®îc nhiÒu thµnh tùu quan träng vÒ kinh tÕ - x· héi vµ gi÷ v÷ng an ninh quèc gia. Víi t«i, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ con ngêi thùc tiÔn, s¸t quÇn chóng, b×nh tÜnh trong mäi gian nguy, lu«n ®øng mòi chÞu sµo, chÌo chèng, l·nh ®¹o con thuyÒn kh¸ng chiÕn Khu 5 ®Õn bÕn vinh quang. §ã lµ nh÷ng Ên tîng s©u s¾c trong ®êi t«i.
293 NG¦êI LU¤N X¢Y DùNG MèI §OµN KÕT GI÷A C¸C D¢N TéC, §OµN KÕT KINH - TH¦îNG, X¢Y DùNG KHèI §¹I §OµN KÕT TOµN D¢N V÷NG M¹NH A Ma Th¬ng * Tríc C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945, t«i ho¹t ®éng trong tæ chøc häc sinh - sinh viªn tØnh Gia Lai. C¸ch m¹ng Th¸ng T¸m n¨m 1945 thµnh c«ng, chØ mÊy th¸ng sau, thùc d©n Ph¸p l¹i trë l¹i x©m lîc níc ta. Trong sè chóng t«i, ngêi th× ®îc ra miÒn B¾c, ngêi ë l¹i b¸m c¬ së, ph¸t huy nh÷ng th¾ng lîi vµ tiÕp tôc x©y dùng c¬ së, thùc hiÖn ®êng lèi kh¸ng chiÕn. N¨m 1952, t«i ®îc cö ®i häc ngµnh y ë miÒn B¾c, råi phôc vô ë Trêng D©n téc Trung ¬ng. N¨m 1959, t«i ®îc trë vµo chiÕn trêng §¾k L¾k, phô tr¸ch qu©n d©n y. ë §¾k L¾k, sau khi tæ chøc häc tËp NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung ¬ng §¶ng khãa II, anh em vÉn cha tæ chøc nhiÒu trËn ®¸nh ®Þch v× _______________ * Nguyªn Phã BÝ th TØnh uû, nguyªn Chñ tÞch ñy ban MÆt trËn Tæ quèc ViÖt Nam tØnh §¾k L¾k.
294 vÊn ®Ò y tÕ cha cã ngêi phô tr¸ch, th¬ng bÖnh binh kh«ng ®îc cøu ch÷a kÞp thêi. Do ®ã, t«i ®îc giao nhiÖm vô ph¶i cÊp tèc ®µo t¹o nghiÖp vô y tÕ cho mét sè anh em ®Ó phôc vô ®ßi hái cña t×nh h×nh míi. Tuy nhiªn, khã kh¨n lín nhÊt lµ sè thanh niªn, häc sinh trong vïng biÕt ch÷ rÊt Ýt, chØ vËn ®éng ®îc h¬n 20 häc sinh võa häc ch÷ võa häc chuyªn m«n. ChØ trong vßng ba th¸ng, sè anh em nµy ®· biÕt c¸ch b¨ng bã, cøu th¬ng vµ ®îc ph©n vÒ c¸c ®¬n vÞ lùc lîng vò trang trong tØnh. Trong thêi gian c«ng t¸c t¹i tØnh §¾k L¾k, t«i ®îc vinh dù trùc tiÕp gÆp anh N¨m C«ng hai lÇn, ®ã lµ mét trong nh÷ng niÒm vinh dù nhÊt trong cuéc ®êi ho¹t ®éng c¸ch m¹ng cña t«i. LÇn thø nhÊt: N¨m 1973, t¹i §¹i héi §¶ng bé Khu 5 ë Phíc Trµ (HiÖp §øc, Qu¶ng Nam), t«i vinh dù lµ ®¹i biÓu cña tØnh §¾k L¾k. §¹i héi ®· ®¸nh gi¸ t×nh h×nh ta vµ ®Þch, vÒ viÖc ta cè g¾ng gi÷ ®Êt, cßn ®Þch th× cè lÊn ®Êt vµ ®i ®Õn nhËn ®Þnh: ®Þch ®ang xuèng dèc sau cuéc Tæng tiÕn c«ng vµ næi dËy TÕt MËu Th©n n¨m 1968 vµ tõng bíc chïn ý chÝ x©m lîc. ThÕ cña ta ngµy cµng lín m¹nh. §¹i héi còng chñ tr¬ng x©y dùng lùc lîng m¹nh vÒ mäi mÆt. Trong thêi gian gi¶i lao, anh N¨m C«ng trß chuyÖn víi t«i vÒ t×nh h×nh §¾k L¾k: "A Ma Th¬ng nµy, anh lµ Phã BÝ th TØnh ñy, anh cã ý kiÕn g× vÒ khã kh¨n cña d©n, anh nªu ra ®Ó Khu ñy t¹o ®iÒu kiÖn gi¶i quyÕt, gióp ®ì". T«i tr¶ lêi anh: "Tha anh, vÊn ®Ò khã kh¨n lín nhÊt cña nh©n d©n lóc nµy lµ thuèc ch÷a bÖnh, l¬ng thùc, thùc phÈm; thø hai lµ bÖnh dÞch diÔn ra hoµnh hµnh vµ rÊt