Dc Vo Chi Cong Nguoi chien si cach mang kien cuong

295 phøc t¹p ë vïng c¨n cø lâm". Anh nãi tiÕp: "A Ma Th­¬ng ph¶i quan t©m, ®Çu t­, ®Èy m¹nh c«ng t¸c mÆt trËn, ®oµn kÕt qu©n d©n, ®oµn kÕt Kinh - Th­îng". Cuéc trß chuyÖn tuy ng¾n ngñi nh­ng ®· thÓ hiÖn t×nh c¶m, sù quan t©m lo l¾ng cña mét vÞ l·nh ®¹o cao nhÊt cña §¶ng bé Khu 5 ®èi víi ®êi sèng nh©n d©n nãi chung vµ ®ång bµo c¸c d©n téc T©y Nguyªn nãi riªng. Qua §¹i héi nµy, chóng t«i thÊy sù chØ ®¹o s¸t sao cña anh vÒ vÊn ®Ò chÝnh trÞ, qu©n sù, binh vËn. Anh rÊt quan t©m ®Õn c¸c d©n téc ë T©y Nguyªn thÓ hiÖn qua mçi lÇn gÆp t«i, anh ®Òu dÆn dß lµm sao gi÷ g×n søc kháe cho nh©n d©n, ®oµn kÕt c¸c d©n téc vµ gi÷a c¸c d©n téc T©y Nguyªn víi c¸c d©n téc kh¸c. LÇn thø hai: T«i ®­îc gÆp anh vµo kho¶ng th¸ng 10- 1974. Lóc nµy t«i lµ Phã BÝ th­ TØnh ñy §¾k L¾k, cßn anh N¨m C«ng trªn ®­êng ®i c«ng t¸c cã ®Õn th¨m vµ lµm viÖc víi TØnh ñy §¾k L¾k. Tr­íc tiªn, anh th¨m hái gia ®×nh, con c¸i, søc kháe cña tõng ®ång chÝ. §­îc sù quan t©m th¨m hái cña anh, chóng t«i rÊt vui. Sau ®ã anh trao ®æi sù chØ ®¹o cña Khu ñy víi TØnh ñy §¾k L¾k: "ThÕ cña ta v÷ng ch¾c råi, chØ kh«n khÐo më réng lµm chñ thËt sù, chuÈn bÞ khi cã thêi c¬ tæng tiÕn c«ng, tæng næi dËy ë T©y Nguyªn". §ång chÝ khen ngîi TØnh ñy §¾k L¾k ®· cã nh÷ng s¸ng t¹o, vËn dông ph­¬ng thøc chØ ®¹o cña trªn nªn gi÷ ®­îc vïng lâm, nhê ®ã huy ®éng ®­îc l­¬ng thùc, thùc phÈm cho c¸n bé vµ lùc l­îng vò trang. Trªn c¬ së ®ã, anh ®Ò nghÞ víi Th­êng vô TØnh ñy §¾k L¾k ph¸t triÓn m¹nh c¨n cø, x©y dùng lµng chiÕn ®Êu m¹nh.

296 Anh N¨m ®Ò nghÞ víi t«i, chó lµ b¸c sÜ, ®Þch r¶i chÊt ®éc vËy ph¶i lµm thÕ nµo cho d©n khái bÞ nhiÔm ®éc? Chó nhí ®éng viªn ®oµn kÕt d©n téc, lµng bu«n, ®oµn kÕt Kinh - Th­îng, nhÊt lµ ch¨m sãc søc kháe cña nh©n d©n vïng c¨n cø, ng¨n ngõa, phßng bÖnh, nhÊt lµ bÖnh dÞch h¹ch vµ khi cã thêi c¬ ta sÏ "lµm lín". Anh nãi b©y giê chñ tr­¬ng tÊn c«ng mïa Xu©n 1975, ph¶i gi÷ bÝ mËt, x©y dùng c¬ së m¹nh, ph¸t ®éng quÇn chóng tiÕt kiÖm, ®oµn kÕt x©y dùng lùc l­îng cho c¸ch m¹ng. Sau buæi lµm viÖc nµy, Th­êng vô TØnh ñy §¾k L¾k triÓn khai thùc hiÖn ý kiÕn chØ ®¹o cña anh vµ chuÈn bÞ mäi ®iÒu kiÖn ®ãn thêi c¬. Sau ngµy gi¶i phãng, anh vÒ c«ng t¸c t¹i Trung ­¬ng vµ lµm Phã Thñ t­íng, Th­êng trùc Ban BÝ th­ Trung ­¬ng §¶ng, Chñ tÞch Héi ®ång Nhµ n­íc, t«i kh«ng cã dÞp ®­îc gÆp anh. Vµo th¸ng 9-2007, t«i bÞ ®au n»m t¹i bÖnh viÖn Thèng NhÊt - thµnh phè Hå ChÝ Minh, anh còng bÞ ®au vµ n»m ë ®©y, anh nghe nãi vµ cã ®Õn th¨m t«i. Tuy søc kháe yÕu ®i rÊt nhiÒu, ph¶i ngåi trªn chiÕc xe l¨n nh­ng anh vÉn cßn nhËn ra t«i vµ hái th¨m t×nh h×nh søc kháe, bÖnh t×nh cña t«i. T«i thËt sù c¶m ®éng vÒ t×nh c¶m cña anh ®· dµnh cho m×nh. Cã thÓ nãi, anh N¨m C«ng lµ ng­êi rÊt quan t©m ®Õn c¸c ®ång chÝ, ®ång ®éi, anh em chiÕn sÜ, ®ång bµo c¸c d©n téc, nhÊt lµ c¸c d©n téc thiÓu sè miÒn Trung - T©y Nguyªn. Anh lµ biÓu t­îng cña mèi quan hÖ ®oµn kÕt gi÷a c¸c d©n téc, ®oµn kÕt Kinh - Th­îng, x©y dùng khèi ®¹i ®oµn kÕt toµn d©n v÷ng m¹nh.

297 §åNG CHÝ Vâ CHÝ C¤NG VíI CUéC NæI DËY §ÇU TI£N ë MIÒN NAM CñA NH¢N D¢N HUYÖN B¾C ¸I Lª V¨n HiÒn * T«i míi biÕt anh Vâ ChÝ C«ng tõ khi anh gãp ý chØ ®¹o cuéc næi dËy cña nh©n d©n B¾c ¸i (Ninh ThuËn) vµ tiÕp theo lµ chuÈn bÞ thµnh lËp Khu 6 n¨m 1961. N¨m 1957, t×nh h×nh Liªn khu 5 hÕt søc khã kh¨n, c¸n bé tæn thÊt kh¸ nhiÒu, phong trµo ë d­íi ®ång b»ng, ®« thÞ bÞ thu hÑp, nhiÒu huyÖn, thÞ x· bÞ ®øt liªn l¹c, kh«ng cßn c¸n bé ho¹t ®éng. MiÒn nói, ®Þch ®¸nh ph¸ ¸c liÖt, nhÊt lµ c¸c vïng c¨n cø. §Þch tæ chøc tè céng, b¾t c¸n bé, ®¶ng viªn tra tÊn, bá bao bè th¶ xuèng s«ng, chÆt ®Çu, mæ bông ®Ó uy hiÕp nh©n d©n. B¾t dån d©n xuèng c¸c khu tËp trung d­íi vïng ®Êt b»ng - liªn tôc cµn quÐt, ®èt nhµ, ®èt lóa b¾p trong kho, ®èt ph¸ n­¬ng rÉy, chÆt c©y ¨n tr¸i, b¾n giÕt tr©u bß, dª, cõu, gia cÇm nh»m lµm cho ng­êi trèn ë l¹i nói kh«ng cßn g× ®Ó sèng. NhiÒu vïng, d©n phÇn lín dån vÒ c¸c khu _______________ * Nguyªn QuyÒn BÝ th­ Khu ñy 6, nguyªn ñy viªn Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng, nguyªn BÝ th­ TØnh ñy ThuËn H¶i.

298 tËp trung, cã n¬i bÞ dån hÕt. Mét sè Ýt ë l¹i, ph¶i ®i vµo rõng s©u, bÊt hîp t¸c víi ®Þch. Cuèi n¨m 1957, trong lóc chØ ®¹o c¸c cÊp ®ang cã nhiÒu lóng tóng vÒ ph­¬ng h­íng, ph­¬ng ch©m ®Êu tranh th× Th­êng vô Liªn Khu ñy nhËn ®­îc gîi ý cña ®ång chÝ Lª DuÈn, ñy viªn Bé ChÝnh trÞ vÒ ph­¬ng ch©m ®Êu tranh ë Nam Trung Bé vµ §Ò c­¬ng C¸ch m¹ng miÒn Nam do ®ång chÝ ph¸c th¶o cuèi n¨m 1956, ®­îc chuyÒn tay ®Õn mét sè ®ång chÝ l·nh ®¹o tØnh vµ Liªn khu. §Çu th¸ng 2-1958, Liªn tØnh 3 nhËn ®­îc ®iÖn mËt cña Th­êng vô Liªn khu ñy chØ thÞ ba nhiÖm vô cÊp b¸ch tr­íc m¾t: X©y dùng c¨n cø ®Þa miÒn nói; x©y dùng lùc l­îng tù vÖ vò trang vµ biÖn ph¸p ®èi phã víi bän ngoan cè. §ång thêi Th­êng vô Liªn khu ñy cã ®iÖn mêi ®ång chÝ TrÇn Lª, Liªn khu ñy viªn, BÝ th­ Liªn tØnh vÒ häp Liªn khu ñy. NhËn hai bøc ®iÖn trªn, anh TrÇn Lª triÖu tËp häp Ban C¸n sù liªn tØnh. Anh Vâ D©n, BÝ th­ TØnh ñy B×nh ThuËn kh«ng vÒ kÞp, nªn anh Lª vµ t«i (Lª V¨n HiÒn) bµn kÕ ho¹ch triÓn khai ba nhiÖm vô tr­íc khi anh Lª ®i häp. Ba nhiÖm vô cÊp b¸ch trong §Ò c­¬ng C¸ch m¹ng miÒn Nam cho chóng t«i thÊy ®­îc sù chuyÓn ph­¬ng h­íng, ph­¬ng ch©m ®Êu tranh c¸ch m¹ng cña miÒn Nam lµ phï hîp víi t×nh h×nh thùc tÕ, hîp lßng d©n vµ cã ý nghÜa hÕt søc quan träng, chóng t«i võa mõng võa lo v× triÓn khai thùc hiÖn cßn gÆp nhiÒu khã kh¨n, lóng tóng. T«i ®­îc ph©n c«ng phô tr¸ch chung c«ng viÖc liªn tØnh trong thêi gian anh Lª ®i häp (1958 - 1959), kiªm BÝ thTØnh ñy Kh¸nh Hßa.

299 Tr­íc khi lªn ®­êng anh Lª dÆn: "Bµn víi c¸c tØnh qu¸n triÖt s©u s¾c tinh thÇn vµ néi dung cña chØ thÞ cho c¸n bé, ®¶ng viªn cã thÓ thÊy ®­îc sù chuyÓn ph­¬ng ch©m ®Êu tranh ®Ó cñng cè niÒm tin, cñng cè tinh thÇn v­ît khã kh¨n ¸c liÖt, quyÕt t©m tiÕn lªn, cã kÕ ho¹ch s¸t, ®óng, cô thÓ, cã biÖn ph¸p thùc hiÖn cã hiÖu qu¶; nhÊt lµ ra søc chèng dån d©n, gi÷ cho ®­îc sè d©n cßn l¹i ë miÒn nói, b¸m s¸t c¸c khu tËp trung vËn ®éng tæ chøc quÇn chóng, h­íng dÉn hä chuÈn bÞ, sím ®­a d©n vÒ l¹i nói rõng ®Ó x©y dùng c¨n cø. VÒ Khu cã g× míi t«i sÏ ®iÖn tiÕp". Chóng t«i chän B¾c ¸i lµm träng ®iÓm chØ ®¹o chèng dån d©n, ph¸ c¸c khu tËp trung ®­a d©n vÒ l¹i nói rõng, x©y dùng c¨n cø ®Þa toµn diÖn, rót kinh nghiÖm phæ biÕn cho c¸c tØnh. B¾c ¸i cã kho¶ng 12.000 d©n, ®Õn ®Çu n¨m 1958, ®Þch ®· dån vÒ c¸c khu tËp trung d­íi vïng ®Êt b»ng trªn 9.000 ng­êi d©n (trªn 3 phÇn 4). C¸c khu tËp trung ®Òu cã tæ c«ng t¸c b¸m s¸t, mãc nèi l¹i sè c¸n bé, ®¶ng viªn cèt c¸n tæ chøc cho hä häc tËp t×nh h×nh nhiÖm vô, h­íng dÉn hä tuyªn truyÒn vËn ®éng quÇn chóng. VËn ®éng sè ng­êi tèt cã lßng th­¬ng d©n ®øng ra lµm ®¹i diÖn x·, Êp, ®­a con em c¬ së vµo lµm d©n vÖ vâ trang, vËn ®éng sè lÝnh ng­êi Th­îng tèt ®øng vÒ phÝa d©n. H­íng dÉn c¬ së quÇn chóng lîi dông thÕ hîp ph¸p ra rõng lµm ¨n, chuÈn bÞ tr­íc nh÷ng thø cÇn thiÕt nh­: muèi, v¶i... lµm kho giÊu ngoµi rõng tr­íc khi vÒ l¹i nói. D©n cßn l¹i ë trªn nói häc tËp t×nh h×nh, nhiÖm vô míi, tËp hîp vµo tæ chøc theo giíi tÝnh, theo mÐ nói (palay). Tù

300 vÖ ®­îc tæ chøc réng r·i, ®­îc tËp huÊn vµ trang bÞ gi¸o, n¸, cã tªn tÈm thuèc ®éc. N¬i ë, n¬i s¶n xuÊt cã bè phßng canh g¸c, b¸o tin, tÝch cùc t×m diÖt bän th¸m b¸o c¶i trang lªn dß la chç ë, s¶n xuÊt, ®i l¹i cña d©n, s½n sµng chèng biÖt kÝch, chèng cµn quÐt. Tæ chøc, h­íng dÉn quÇn chóng tr¸nh xa vµ l¸nh ®i khi ®Þch cµn quÐt lín, dµi ngµy. L­¬ng thùc, tµi s¶n cña d©n bÞ dån vÒ khu tËp trung ®­îc sè d©n cßn ë l¹i tæ chøc thu gom lµm kho bÝ mËt cÊt giÊu khi hä vÒ giao l¹i. Chóng t«i x¸c ®Þnh cuéc næi dËy (lóc ®ã ch­a dïng tõ khëi nghÜa) b»ng b¹o lùc chÝnh trÞ cña quÇn chóng lµ chÝnh cã tù vÖ vâ trang míi x©y dùng hç trî. Cuèi n¨m 1958, c«ng t¸c chuÈn bÞ cho quÇn chóng næi dËy ®ång lo¹t ph¸ c¸c khu tËp trung vÒ l¹i nói rõng ®· ®¹t yªu cÇu. Nh­ng cßn mét vÊn ®Ò lín ®Æt ra lµ: Sau khi d©n vÒ nói lµm sao gi÷ ®­îc d©n khi ®Þch tËp trung lùc l­îng cµn quÐt t×m b¾t d©n trë l¹i c¸c khu tËp trung. Qua thùc tÕ trong hai n¨m chèng dån d©n cho thÊy: chØ cã thÓ ph¸t ®éng phong trµo ®¸nh du kÝch réng, m¹nh, ®¸nh tr¶ quyÕt liÖt th× míi gi÷ ®­îc. Rõng nói kh«ng cã d©n lÊy g× x©y dùng c¨n cø ®Þa? §©y lµ vÊn ®Ò lín thuéc vÒ ph­¬ng ch©m ®Êu tranh ph¶i b¸o c¸o lªn Th­êng vô Liªn khu ñy vµ ®Ò nghÞ: Sau khi d©n vÒ l¹i rõng nói, cho ph¸t triÓn phong trµo ®¸nh du kÝch réng r·i, ®¸nh tr¶ ®Þch cµn quÐt, b¶o vÖ d©n, b¶o vÖ c¨n cø. NhËn ®­îc ®Ò nghÞ cña chóng t«i, anh N¨m C«ng cã ®iÖn hái: Ph¸t triÓn ®¸nh du kÝch sím lµm næi cém, ®Þch tËp trung lùc l­îng lín ®¸nh ph¸ liÖu cã gi÷ ®­îc kh«ng?

301 T«i ®iÖn b¸o c¸o: Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn chiÕn tranh chèng ®Þch, b¶o vÖ nh©n d©n, b¶o vÖ s¶n xuÊt khã cã thÓ tr¸nh khái tæn thÊt ë møc cho phÐp. MiÒn §«ng B¾c ¸i trong kh¸ng chiÕn lµ c¨n cø t­¬ng ®èi kh¸ toµn diÖn, nh©n d©n cã kinh nghiÖm chiÕn ®Êu, gi¸c ngé cao, s¸ng t¹o, linh ho¹t, chóng t«i tin gi÷ ®­îc. Anh N¨m vµ Th­êng vô Liªn khu ñy kh«ng b¸c ®Ò nghÞ cña chóng t«i mµ l¾ng nghe, trao ®æi vµ c¨n dÆn: Ph¸t triÓn ®¸nh du kÝch sím, ®Þch sÏ tËp trung lùc l­îng lín ®¸nh ph¸ ¸c liÖt, sÏ g©y khã kh¨n, ph¶i tÝnh to¸n kü, chØ ®¹o ph¶i s©u s¸t, nh¹y bÐn, linh ho¹t, kÞp thêi ph¸t hiÖn vµ gi¶i quyÕt nh÷ng ph¸t sinh míi. Th­êng xuyªn b¸o c¸o diÔn biÕn t×nh h×nh lªn Th­êng vô Liªn khu ñy. Trong lóc liªn tØnh cßn nhiÒu khã kh¨n, lóng tóng trong chØ ®¹o, xa sù chØ ®¹o cña Th­êng vô Liªn khu ñy, lÇn ®Çu vËn dông ph­¬ng ch©m ®Êu tranh b»ng b¹o lùc chÝnh trÞ cña quÇn chóng lµ chÝnh, kÕt hîp hç trî cña tù vÖ vâ trang b»ng vò khÝ th« s¬ míi x©y dùng ph¸t ®éng nh©n d©n næi dËy ph¸ khu tËp trung kÐo vÒ l¹i nói lµ viÖc lµm t­ëng chõng qu¸ søc cña ®Þa ph­¬ng. Nh­ng anh Vâ ChÝ C«ng vµ Th­êng vô Liªn khu ñy m¹nh d¹n cho phÐp ph¸t triÓn du kÝch chiÕn tranh sau khi d©n vÒ l¹i nói rõng, lµm cho chóng t«i cµng thªm niÒm tin ë sù chØ ®¹o ®óng ®¾n cña Th­êng vô Liªn khu ñy, ë kh¶ n¨ng c¸ch m¹ng cña nh©n d©n ®Þa ph­¬ng, ë n¨ng lùc l·nh ®¹o cña c¸c ®¶ng bé c¬ së, quyÕt t©m giµnh ®­îc th¾ng lîi ®Ó cã thªm kinh nghiÖm. §ªm ngµy 7-2-1959, (ngµy 30 TÕt Kû Hîi), lîi dông lóc ®Þch ¨n TÕt cã nhiÒu s¬ hë, nh©n d©n c¸c khu Bµ R©u,

302 Cµ R«m, §ång D©y, S«ng Tr©u... mäi gia ®×nh ®Ìn th¾p s¸ng suèt ®ªm ®Ó lõa ®Þch: §ªm ®ã ®ång bµo ë c¸c khu tËp trung nµy ®ång lo¹t næi dËy ph¸ bá khu tËp trung kÐo vÒ nói rõng. §­îc ®ång bµo cßn ë l¹i trªn nói vµ tù vÖ vò trang xuèng hç trî, gia ®×nh nµo còng mang hÕt tµi s¶n trong nhµ, d×u ng­êi giµ yÕu, khiªng ng­êi bÖnh, câng ®Þu c¸c ch¸u nhá, tæ tù vÖ trinh s¸t ®i tr­íc dÉn ®­êng, lùc l­îng tù vÖ cßn l¹i ®i sau cïng, phßng ®Þch ®uæi theo th× chiÕn ®Êu b¶o vÖ d©n. Khi ®Þch biÕt th× nh©n d©n ®· ®i xa kh«ng sao ®uæi kÞp. ChØ trong ®ªm ngµy 7 vµ ngµy 8-2- 1959, h¬n 5.000 d©n miÒn ®«ng B¾c ¸i ®· vÒ l¹i bu«n lµng cò an toµn. TiÕp theo ®Çu th¸ng 4-1959, h¬n 4.000 d©n miÒn t©y B¾c ¸i næi dËy ph¸ bá khu tËp trung kÐo hÕt vÒ bu«n lµng cò. Toµn huyÖn B¾c ¸i ®­îc gi¶i phãng, chØ cßn khu, quËn lþ ®ãng ë thÞ trÊn Th¸p Chµm. Sau khi nh©n d©n ph¸ bá khu tËp trung trë vÒ, cïng sè ®ång bµo ë l¹i trªn nói b¾t tay ngay vµo viÖc æn ®Þnh chç ë, khÈn tr­¬ng x©y lµng chiÕn ®Êu, ph¸t triÓn c¸c tuyÕn bè phßng, tham gia tù vÖ chiÕn ®Êu, tËp luyÖn, nhµ nµo còng tù trang bÞ vò khÝ th« s¬, ®ång thêi gióp nhau ph¸t dän rÉy chuÈn bÞ cho kÞp mïa s¶n xuÊt. MÊt hÕt d©n ë c¸c khu tËp trung, ®Þch hÕt søc cay có, tung lùc l­îng lªn n¾m t×nh h×nh, cµn quÐt liªn tôc, lïng b¾t d©n vÒ l¹i khu tËp trung, t×m diÖt c¸c c¬ quan l·nh ®¹o. §iÓn h×nh lµ cuéc cµn "T©y Khanh B¾c Ninh" th¸ng 10-1959, ®Þch sö dông hai trung ®oµn céng hßa cña s­ ®oµn 23 vµ lùc l­îng b¶o an ®Þa ph­¬ng tËp trung ®¸nh vµo B¾c ¸i suèt 40 ngµy ®ªm. B»ng c¸c lo¹i vò khÝ th« s¬,

303 nh©n d©n ®· tù vÖ ®¸nh tr¶ quyÕt liÖt kÕt hîp binh vËn, ®· g©y cho ®Þch chÕt vµ bÞ th­¬ng h¬n 200 tªn, cã tªn bÞ tróng tªn tÈm thuèc ®éc ph¸t ®iªn, b¾n lo¹n x¹ vµo hµng ngò, cã ®øa ®¹p tróng bµn ch«ng s¾t, ph¶i mang c¶ bµn ch«ng vÒ bÖnh viÖn. Nh­ng ®Þch kh«ng b¾t ®­îc ng­êi d©n nµo. §¸nh b¹i trËn cµn nµy, lßng tin cña nh©n d©n vµ c¸n bé B¾c ¸i ®­îc cñng cè thªm, cã ¶nh h­ëng tèt ®Õn thÞ x· vµ ®ång b»ng trong tØnh. Cµn nhá, cµn lín ®Òu thÊt b¹i, ®Çu n¨m 1960, ®Þch ®ãng hai ®ån cÊp ®¹i ®éi: Tµ Ló, Ma Ty, ë ch©n nói Tµ Nang, c¾t ngang ®­êng liªn l¹c gi÷a §«ng vµ T©y B¾c ¸i, nh»m lµm bµn ®¹p ®¸nh vµo c¨n cø vµ c¾t ®øt liªn l¹c gi÷a hai miÒn. §Þch gom ®­îc kho¶ng 1.500 ng­êi, hÇu hÕt lµ ng­êi giµ vµ trÎ em, lËp hai khu tËp trung gÇn ®ån. Nh­ng nh©n d©n vµ tù vÖ lµm nhiÒu tuyÕn bè phßng gÇn ®ån, b¸m s¸t ®ån, b¾n tØa vµ binh vËn, h¹n chÕ ®­îc ®Þch ®i s©u vµo c¨n cø, ®­êng liªn l¹c vÉn an toµn. Th¸ng 4-1960, ®Þch ®ãng thªm mét ®ån cÊp ®¹i ®éi ë §Çu Suèi thuéc x· Ph­íc ChiÕn. Khi ®Þch ®æ qu©n lµm ®ån, nh©n d©n vµ tù vÖ x· Ph­íc ChiÕn còng b¾t tay vµo lµm c¸c bè phßng gÇn ®ån, kÕt hîp c¶ b¾n tØa vµ binh vËn. §Þch chØ n»m trong ®ån kh«ng d¸m bung ra ho¹t ®éng. §ªm 30-8-1960, bé ®éi liªn tØnh tÊn c«ng diÖt gän hai ®ån Tµ Ló, Ma Ty, b¾t tï binh, thu vò khÝ, ®­a sè d©n bÞ tËp trung vÒ lµng cò. Cïng ®ªm, ®Þch ë ®ån §Çu Suèi bÝ mËt rót ch¹y. Cuéc lÊn chiÕm cña ®Þch bÞ ®¸nh b¹i. Tõ ®©y B¾c ¸i kh«ng cßn ®ån bãt cña ®Þch. ChØ ®¹o cña anh N¨m C«ng vµ Th­êng vô Liªn khu uû

304 vÒ ph­¬ng ch©m ®Êu tranh cña B¾c ¸i sau khi nh©n d©n ph¸ bá c¸c khu tËp trung vÒ l¹i nói rõng, qua thùc tÕ chøng minh lµ ®óng ®¾n. B¾c ¸i gi¶i phãng ®­îc gi÷ v÷ng vµ ph¸t triÓn thµnh c¨n cø ®Þa ngµy cµng m¹nh. B¾c ¸i lµ huyÖn gi¶i phãng ®Çu tiªn cña Nam Trung Bé nãi riªng vµ cña miÒn Nam nãi chung kÓ tõ sau ngµy cã HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬. B¾c ¸i gi¶i phãng ®øng v÷ng cã ¶nh h­ëng tèt ®Õn c¸c huyÖn miÒn nói chung quanh, nhÊt lµ Kh¸nh S¬n, Kh¸nh VÜnh (Kh¸nh Hßa), Anh Dòng (Ninh ThuËn) vµ còng cã ¶nh h­ëng tèt ®Õn ®ång b»ng hai tØnh nµy. Cuèi n¨m 1959, ë nhiÒu khu tËp trung ë hai huyÖn Kh¸nh S¬n, Kh¸nh VÜnh, ®ång bµo næi dËy ph¸ banh vÒ l¹i nói rõng. Th¸ng 4-1960, Th­êng vô Liªn khu ñy ®ång ý nhËp ba huyÖn B¾c ¸i, Kh¸nh S¬n, Kh¸nh VÜnh thµnh lËp c¨n cø ¸i VÜnh S¬n (AVS) trùc thuéc liªn tØnh. C¨n cø AVS cã gÇn 50.000 d©n, diÖn tÝch réng, phÝa nam gi¸p ®­êng 11 (nay lµ quèc lé 27), b¾c gi¸p ®­êng 21, ®«ng gi¸p quèc lé 1, ®­êng s¾t B¾c - Nam vµ vÞnh Cam Ranh, b¾c gi¸p hai d·y nói cao: Bi §óp (Tuyªn §øc), Chu Giang Xin Nam, QuËn L¾c (nam §¾k L¾k), ®Þa h×nh rÊt hiÓm trë. C¨n cø AVS còng lµ chç dùa cña hai tØnh Kh¸nh Hßa, Ninh ThuËn, lµ bµn ®¹p tiÕn lªn Tuyªn §øc (L©m Viªn), c¸c ®éi vâ trang c«ng t¸c ®· ph¸t triÓn ®­îc c¬ së tõ bu«n D¹ Chay (gi¸p t©y B¾c ¸i) lªn ®Õn §Çm Rßn, Kr«ng N«, nèi liªn l¹c ®­îc víi c¸c ®éi vâ trang cña Qu¶ng §øc vµ QuËn L¾c, t¹o thuËn lîi cho viÖc thµnh lËp Khu 6. Sau §¹i héi §¶ng toµn quèc lÇn thø III, trªn ®­êng vÒ, t«i nghØ l¹i c¬ quan Liªn khu ñy. BiÕt anh N¨m lµm BÝ th­

305 Liªn khu ñy tõ n¨m 1959 vµ §¹i héi §¶ng toµn quèc lÇn thø III ®· bÇu anh vµo Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng. Nh­ng lÇn nµy t«i míi ®­îc gÆp anh vµ sau gÇn t¸m n¨m ®­îc gÆp l¹i anh Tr­¬ng ChÝ C­¬ng (T­ ThuËn). MÊy ngµy ë l¹i c¬ quan, anh N¨m vµ anh T­ gÆp t«i hái t×nh h×nh nh©n d©n, t×nh h×nh phong trµo vµ c¸n bé ë c¸c tØnh thuéc liªn tØnh, nhÊt lµ t×nh h×nh miÒn nói. Sau khi nghe b¸o c¸o, anh N¨m nãi: MiÒn nói c¸c tØnh Kh¸nh Hßa, Ninh ThuËn, B×nh ThuËn mµ cñng cè, ph¶i ph¸t triÓn nhanh vÒ phÝa t©y nèi liÒn víi nam T©y Nguyªn vµ anh còng cho biÕt n¨m 1959 - 1960 Th­êng vô Liªn khu ñy ®· t¨ng c­êng nhiÒu ®oµn c¸n bé vµo nam §¾k L¾k vµ Qu¶ng §øc ®Ó më c¬ së, më hµnh lang nèi liÒn víi miÒn §«ng Nam Bé. Anh Bïi San, ñy viªn Th­êng vô Liªn khu ñy ®ang ®øng ë §¨k Min (Qu¶ng §øc) ®Ó chØ ®¹o. Anh N¨m nãi tiÕp: Sau khi thµnh lËp Khu 6, nhiÖm vô cÊp b¸ch tr­íc m¾t cña Khu lµ tËp trung më réng c¬ së, më réng hµnh lang nam T©y Nguyªn nèi liÒn víi b¾c T©y Nguyªn vµ §«ng Nam Bé. Anh b¶o t«i vÒ nh¾c víi anh TrÇn Lª sím lªn gÆp anh Bïi San bµn kÕ ho¹ch ®Ó thµnh lËp Khu 6, anh ®· cã ®iÖn tr­íc cho anh Lª. Sau khi vÒ liªn tØnh, t«i b¸o c¸o víi anh TrÇn Lª tÊt c¶ nh÷ng ý kiÕn chØ ®¹o cña anh N¨m vµ Th­êng vô Liªn khu ñy. Sau ®ã t«i ®­îc ph©n c«ng lµm BÝ th­ TØnh ñy B×nh ThuËn, lµ tØnh cã biªn giíi víi hai tØnh Bµ RÞa, Biªn Hoµ (thuéc miÒn §«ng Nam Bé) mµ tõ l©u vÉn gi÷ ®­îc liªn l¹c. B×nh ThuËn lóc nµy cßn phô tr¸ch tØnh L©m §ång. Sau ngµy miÒn Nam hoµn toµn gi¶i phãng, t«i míi gÆp l¹i anh N¨m.

306 MéT C¸N Bé L·NH §¹O CHñ CHèT V÷NG VµNG TIN T¦ëNG - MéT NG¦êI ANH GÇN GòI, TH¢N TH¦¥NG ë LI£N KHU 5 Ph¹m Thanh BiÒn * T«i ®­îc nghe tªn anh tõ l©u, tõ phong trµo c¸ch m¹ng céng s¶n nh÷ng n¨m 1930-1931, lóc míi t¸m tuæi ®ang theo häc tr­êng lµng. Thêi Êy, tªn anh lµ Vâ Toµn - mét trong sè c¸n bé thuéc líp ®Çu tiªn cña §¶ng bé Qu¶ng Nam vµ c¸c tØnh miÒn Trung, lµ ®ång chÝ cïng løa tuæi víi c¸c anh Huúnh TÊu, NguyÔn C«ng Say quª t«i vµ c¸c anh ë c¸c huyÖn kh¸c ë Qu¶ng Ng·i nh­ Tr­¬ng Quang Giao, TrÇn L­¬ng, v.v.. Mèi quan hÖ Nam - NghÜa cã tõ xa x­a, ®Õn thêi kú cã §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam trän quyÒn l·nh ®¹o c¸ch m¹ng ViÖt Nam, th× phong trµo c¸ch m¹ng hai tØnh cµng g¾n bã, quª t«i biÕt «ng Vâ Toµn còng nh­ Qu¶ng Nam biÕt «ng Tr­¬ng Quang Giao vËy. BiÕt tªn anh, nh­ng ®Õn cuèi n¨m 1950, t«i míi gÆp anh lÇn ®Çu. Anh vÒ Qu¶ng Ng·i víi c­¬ng vÞ lµ Th­êng _______________ * Nguyªn BÝ th­ TØnh ñy Qu¶ng Ng·i, nguyªn Khu ñy viªn Khu 5.

307 vô N«ng héi Liªn khu 5, dù Héi nghÞ tæng kÕt cuèi n¨m cña N«ng héi tØnh, t«i lµ tØnh ñy viªn, lµm BÝ th­ N«ng héi tØnh, nªn trùc tiÕp lµm viÖc nhiÒu víi anh, chÞ Phan ThÞ NÔ (ng­êi b¹n ®êi cña anh) lµ ñy viªn Ban ChÊp hµnh N«ng héi Liªn khu cïng dù cuéc häp nµy. Trong cuéc häp chung còng nh­ lóc lµm viÖc riªng, anh ph¸t biÓu rÊt th©n mËt, gi¶n dÞ, thùc tÕ, dÔ hiÓu, th¼ng th¾n, nãi râ, ®¸nh gi¸ ®óng møc thµnh tÝch, ®ång thêi gióp tØnh thÊy ®­îc thiÕu sãt, gîi më c¸ch kh¾c phôc c¸c tån t¹i. Tuy gÇn anh chØ 3 - 4 ngµy nh­ng anh ®Ó l¹i cho Héi nghÞ, cho t«i thËt nhiÒu Ên t­îng tèt, ®Æc biÖt lµ "phong c¸ch c¸ch m¹ng", lµ "®øc ®é c¸ch m¹ng" cña c¸c bËc ®µn anh ®èi víi c¸n bé míi, ®èi víi quÇn chóng. T«i suy ngÉm lµ "phong c¸ch vµ ®øc ®é" c¸c anh c¸n bé trong thêi kú x©y dùng §¶ng gÇn nh­ tÊt c¶ ®Òu nh­ thÕ, anh nµo còng dÔ gÇn gòi, dÔ nãi, dÔ mÕn vµ rÊt gi¶n dÞ, suèt ®êi t«i cè häc hái ë c¸c anh nhiÒu. Th¸ng 5-1951, t«i ®­îc cÊp trªn ®iÒu lªn miÒn T©y lµm ChÝnh trÞ viªn MÆt trËn S¬n Hµ. T«i c«ng t¸c ë S¬n Hµ, miÒn T©y (CT30) vµ miÒn t©y Qu¶ng Ng·i ®Õn khi cã HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ n¨m 1954 vÒ §«ng D­¬ng, nªn kh«ng gÆp anh. 1. Víi anh N¨m trong nh÷ng n¨m ®Çu kh¸ng chiÕn chèng Mü Vµo th¸ng 5-1955, t¹i vïng rõng nói huyÖn An L·o, tØnh B×nh §Þnh, ba chóng t«i lµ NguyÔn Quang L©m (T¸m Tó), NguyÔn Liªn (M­êi Nguyªn) vµ t«i lµ Ph¹m Ngäc ThuËt (BiÒn) ®ang loay hoay t×m mäi c¸ch ®Ó nèi ®­êng d©y

308 vÒ Qu¶ng Ng·i vµ Kon Tum ®· b¶y ngµy råi mµ ch­a th«ng ®­êng v× bÞ ®Þch r¸o riÕt lïng sôc khu nam Ba T¬. Vµo mét buæi tr­a, t«i ®­îc c¬ së b¸o tin lµ cã ®oµn ®«ng ng­êi ®ang ë c¸ch chóng t«i vµi giê ®i ®­êng nói, cã th­ tay ghi lµ cÇn gÆp t«i. T«i t×m ®Õn gÆp ngay ®oµn anh N¨m (Vâ Toµn), lóc nµy anh lµ ñy viªn Th­êng vô Liªn khu ñy 5, còng tõ vïng ®ång b»ng B×nh §Þnh theo ®­êng d©y lªn nói ®i vÒ t©y Qu¶ng Nam ®ãng c¬ quan Liªn khu ñy, ®oµn anh cßn chê ng­êi dÉn ®­êng. T«i rÊt mõng ®­îc gÆp anh, tõ xa anh ®· thÊy t«i, t«i ch¹y l¹i n¬i anh ngåi. Anh vui vÎ b¾t tay t«i vµ hái th¨m søc kháe chóng t«i. Lóc nµy, t«i lµ Th­êng vô TØnh ñy Qu¶ng Ng·i (tªn võa ®Æt trªn ®­êng ®i vÒ lµ BiÒn). T«i b¸o c¸o mét sè t×nh h×nh cña ®ång b»ng vµ miÒn nói Qu¶ng Ng·i tr­íc th¸ng 4-1955 cho anh, anh nghe xong råi truyÒn ®¹t mÊy viÖc tØnh Qu¶ng Ng·i cÇn lµm tr­íc m¾t theo chØ ®¹o cña Th­êng vô Liªn khu ñy, trong ®ã cã viÖc chuÈn y ®Ò nghÞ cña TØnh ñy ®Ò b¹t ®ång chÝ §inh M« lµm ñy viªn dù khuyÕt. Trong lóc lµm viÖc, anh cã nãi víi t«i mét sè kinh nghiÖm vÒ ho¹t ®éng hîp ph¸p, ho¹t ®éng vïng ®Þch, th¸i ®é tr­íc kÎ thï nÕu bÞ ®Þch b¾t vµ ho¹t ®éng lóc ë trong tï ngôc... Tr­íc khi t«i trë l¹i n¬i ë, anh dÆn dß lµ hÕt søc c¶nh gi¸c, v× anh biÕt ba chóng t«i ®i theo kiÓu c¬ së dÉn chuyÓn giao tõng xãm, kh«ng cã b¶o vÖ, c«ng vô, liªn l¹c, y t¸. T«i võa ®i võa ngo¶nh l¹i thÊy anh ngã theo t«i, thËt c¶m ®éng biÕt bao vÒ t×nh c¶m gi÷a nh÷ng ®¶ng viªn céng s¶n cïng ë l¹i miÒn Nam trong nh÷ng ngµy ®Çu chèng Mü.

309 §­îc biÕt, ®oµn anh ®i th«ng suèt, ba chóng t«i l¹i gÆp rñi ro trËn ®Çu. Trªn ®­êng d©y liªn th«n (bê l©y) thuéc x· Ba BÝch - Ba T¬, anh c¬ së ng­êi H’rª dÉn ®­êng vµo xãm bÞ ®Þch b¾t lóc 4 giê chiÒu, chóng t«i ngåi chê ë b×a s«ng. Tèi, cã mét «ng giµ ng­êi H’rª t×m ®Õn b¸o tin chóng t«i míi hay. Anh c¬ së cã vËt chøng lµ mang ruét nghÐ g¹o cho chóng t«i, thÕ mµ anh c¾n r¨ng chÞu ®ùng ®Þch ra tÊn t¹i chç. H«m sau, chóng ®­a vÒ quËn tra ®Õn chÕt. §©y lµ bµi häc thø hai cña chóng t«i vÒ lßng tin quÇn chóng cña buæi ®Çu thêi chèng Mü, nhí lêi anh N¨m trao ®æi dÆn dß. * * * Tõ khi anh NguyÔn Quang L©m lµm BÝ th­ TØnh ñy, anh Ph¹m Xu©n Hßa, Phã BÝ th­ TØnh ñy Qu¶ng Ng·i, hai anh hay ®i vÒ Liªn khu häp. Anh Hai HËu (TrÇn Nam Trung), anh N¨m C«ng, BÝ th­ vµ Phã BÝ th­ Liªn khu ñy 5 theo dâi, chØ ®¹o Qu¶ng Ng·i (giai ®o¹n ®Çu Qu¶ng Ng·i thuéc Liªn tØnh 2 gåm Qu¶ng Ng·i, B×nh §Þnh, Phó Yªn do ®ång chÝ NguyÔn Xu©n NhÜ (T¸m T©m) - Khu ñy viªn lµm BÝ th­ Liªn TØnh ñy). TÕt MËu TuÊt, th¸ng 2-1958, TØnh ñy Qu¶ng Ng·i häp t¹i nãc Di Ng©u, x· Trµ Trung, huyÖn Trµ Bång, do ®ång chÝ NguyÔn Quang L©m chñ tr×. Héi nghÞ kiÓm tra viÖc thùc hiÖn theo tinh thÇn cÊp trªn h­íng dÉn vÒ viÖc tÝch cùc chuÈn bÞ c¬ së vËt chÊt mäi mÆt cho vâ trang khëi nghÜa. Häp xong phÇn chÝnh, TØnh ñy cö hai ®ång chÝ

310 Ph¹m Thanh BiÒn - ñy viªn Th­êng vô vµ §inh M­êi (M«) - TØnh ñy viªn vÒ Liªn khu ñy b¸o c¸o, thØnh thÞ. Chóng t«i ®i mÊt gÇn 20 ngµy míi ®Õn c¬ quan Liªn khu ñy ®ãng ë huyÖn Hiªn (t©y Qu¶ng Nam). §Õn n¬i, chóng t«i lµm viÖc víi anh Hai HËu, BÝ th­ vµ anh B¶y (NguyÔn Xu©n H÷u), Liªn khu ñy viªn, Ch¸nh V¨n phßng Liªn khu ñy, anh N¨m C«ng ®i Hµ Néi dù Héi nghÞ Trung ­¬ng. Chóng t«i b¸o c¸o t×nh h×nh ®Þa ph­¬ng, b¸o c¸o c¸c ®Ò nghÞ, yªu cÇu cña TØnh ñy Qu¶ng Ng·i. C¸c anh phæ biÕn t×nh h×nh nhiÖm vô míi vµ b¶o chóng t«i lµm ph­¬ng ¸n chuÈn bÞ cho khëi nghÜa vâ trang miÒn T©y Qu¶ng Ng·i. Lµm xong, c¸c anh th«ng qua ph­¬ng ¸n, Liªn khu ñy gi÷ mét b¶n, TØnh ñy gi÷ mét b¶n, c¸c anh vui vÎ gãp ý, nhÊn m¹nh thªm: KhÈn tr­¬ng chuÈn bÞ mäi mÆt cho vâ trang khëi nghÜa, chuÈn bÞ dù tr÷ vËt dïng thiÕt yÕu cho c¬ quan, ®¬n vÞ tËp trung vµ cho d©n vïng c¨n cø cho ®­îc hai n¨m. Khi cã ®iÒu kiÖn, thêi c¬ cho phÐp, th× l·nh ®¹o nh©n d©n næi dËy xãa chÝnh quyÒn ®Þch, lËp chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng, lµm tr­íc ë nh÷ng vïng cao, vïng xa ®Þch, råi loang ra dÇn ®Õn vïng thÊp, t×nh h×nh thuËn lîi, thêi c¬ cho phÐp ®¸nh ®æ chÝnh quyÒn cÊp quËn cña ®Þch, khëi nghÜa gi¶i phãng toµn huyÖn th× ph¶i kÞp thêi thØnh thÞ Liªn khu ñy. 2. Anh N¨m víi cuéc khëi nghÜa Trµ Bång vµ miÒn t©y Qu¶ng Ng·i Tr­íc sau nh­ mét, anh chØ ®¹o chÆt chÏ, kÞp thêi vµ ñng hé, gióp ®ì tËn t×nh, ®Õn n¬i, ®Õn chèn, ®Õn th¾ng lîi vµ ph¸t triÓn.

311 TriÓn khai tÝch cùc theo ph­¬ng ¸n mµ Th­êng vô Liªn khu ñy ®· duyÖt th¸ng 3-1958, sau cuéc Héi nghÞ lÇn thø 11 TØnh ñy, th¸ng 5-1958, Héi nghÞ c¸n bé l·nh ®¹o toµn miÒn T©y, th¸ng 6-1958, cuéc §¹i héi ®¹i biÓu c¸c d©n téc miÒn T©y ngµy 7-7-1958, c¸c ®¬n vÞ vâ trang tËp trung ®Çu tiªn ®­îc thµnh lËp nh­ 339, 89, 299... C¸c mÆt chuÈn bÞ t­ t­ëng, chÝnh trÞ, tæ chøc, c¸c nhu cÇu thiÕt yÕu dù tr÷ hai n¨m cho c¬ quan, lùc l­îng nh©n d©n vïng trung t©m c¨n cø, x©y dùng c¸c chi bé §¶ng ë x·, c¸c ®oµn thÓ thanh niªn, phô n÷, tæ s¶n xuÊt, x©y dùng c¸c c¬ së s¶n xuÊt l­¬ng thùc, s¶n xuÊt thñ c«ng nghiÖp, ph¸t triÓn du kÝch tù vÖ x·, th«n, bè phßng, x©y dùng hÖ thèng chØ ®¹o chØ huy qu©n sù tõ th«n, x·, khu (t­¬ng ®­¬ng huyÖn) ®Õn tØnh, v.v. ®Òu ®· ®¹t ®­îc yªu cÇu theo c¸c nghÞ quyÕt TØnh ñy vµ ph­¬ng ¸n khëi nghÜa vâ trang. Cïng lóc ®ã, ®Þch khñng bè, cµn quÐt r¸o riÕt vïng cao, b¾t bí, ®¸nh ®Ëp, b¾n giÕt nh÷ng ng­êi yªu n­íc, mét sè nãc, lµng, d©n tù ®éng ®èt nhµ, vµo rõng s©u bè phßng, sèng bÊt hîp t¸c chèng ®Þch. T×nh h×nh hÕt søc c¨ng th¼ng, gièng nh­ "ngän lò cao chùc ph¸ ®ª", gièng nh­ "c¸ tøc trøng chê trêi lôt mµ vät lªn bê ®Ó ®Î". ThËt sù lµ ®· cã lùc, cã thÕ, chØ chê thêi c¬, cã dÞp lµ næi dËy ®¸nh ®Þch ngay. DÞp Êy lµ cuéc Héi nghÞ lÇn thø 13 TØnh ñy vµo th¸ng 6-1959, häc tËp v¨n b¶n NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng khãa II, trong c¸c vÊn ®Ò cô thÓ vµ lín cã quyÕt ®Þnh "TÈy chay cuéc bÇu cö Quèc héi khãa II cña DiÖm", triÖt ®Ó chèng bÇu cö b»ng mäi h×nh thøc, kÓ c¶ bè phßng, bÊt hîp t¸c vµ chèng ®Þch ë vïng cao.

312 §Þch khñng bè lïa d©n ®i bÇu cö, d©n chèng, ®Þch b¾n chÕt ng­êi, cuéc khëi nghÜa Trµ Bång næ ra ngµy 28-8- 1959. Tõ mét vµi x· loang nhanh ra toµn huyÖn, diÖt ¸c trõ gian, lËt ®æ toµn bé ngôy quyÒn cÊp x·, ngôy qu©n tan r· vµ rót ch¹y, bän ngôy quyÒn quËn bá c«ng së ch¹y vÒ tØnh, toµn huyÖn Trµ Bång hoµn toµn gi¶i phãng. Th­êng trùc TØnh ñy b¸o c¸o vÒ Liªn khu ñy trong ngµy ®Çu; ngµy 1-9-1959, Th­êng vô TØnh ñy bµn cô thÓ ®¸nh gi¸ t×nh h×nh ®Þch - ta, cã chñ tr­¬ng vµ kÕ ho¹ch cô thÓ cho Trµ Bång, cho c¸c huyÖn miÒn T©y, cho c¸c huyÖn ®ång b»ng, b¸o c¸o ®Çy ®ñ vÒ Liªn khu ñy, yªu cÇu Liªn khu ñy cho c¸c tØnh b¹n viÖn trî, ñng hé. §­îc ®iÖn cña Qu¶ng Ng·i, anh N¨m C«ng lµ BÝ thLiªn khu ñy 5 trùc tiÕp tr¶ lêi qua ®iÖn ®µi 15W: "Hoan nghªnh vµ ®ång ý b¸o c¸o vµ c¸c yªu cÇu cña cuéc häp Th­êng vô TØnh ñy Qu¶ng Ng·i". Anh chØ thÞ thªm vÒ c¸c vÊn ®Ò lín, trong ®ã dÆn theo dâi chÆt chÏ t×nh h×nh ®èi phã cña ®Þch, ch¨m lo ®êi sèng cña d©n, kiªn quyÕt bè phßng gi÷ v÷ng vïng trung t©m c¨n cø, vËn dông linh ho¹t c¸c h×nh thøc, c¸c ph­¬ng ph¸p ®Êu tranh víi ®Þch ë c¸c vïng trong tØnh, n¾m v÷ng ®Êu tranh chÝnh trÞ, binh vËn kÕt hîp chÆt chÏ víi qu©n sù, cè gi÷ thÕ hîp ph¸p cho quÇn chóng ë phÇn lín thuéc miÒn T©y. §­îc ®iÖn tr¶ lêi cña ®ång chÝ BÝ th­ Liªn khu ñy 5, Th­êng vô TØnh ñy chØ thÞ cho c¸c khu (huyÖn) thuéc miÒn T©y ®ång khëi (c¸c vïng cao, xa ®Þch, ®· cho næi dËy xãa chÝnh quyÒn ®Þch tõ ngµy 30-8-1959). §Ó qu¸n triÖt nghÞ quyÕt vµ thèng nhÊt ý chÝ hµnh ®éng, cuéc häp Th­êng vô

313 më réng (chñ yÕu lµ chñ tr× c¸c khu thuéc miÒn T©y) vµo ngµy 5 vµ ngµy 6-9-1959, mét lÇn n÷a x¸c ®Þnh quyÕt t©m, nhê ®ã ®Õn ngµy 5-9-1959, ®ång khëi xong toµn miÒn T©y. Qu¸ tr×nh khëi nghÜa trªn ®­îc gäi lµ "Cuéc khëi nghÜa Trµ Bång vµ miÒn t©y Qu¶ng Ng·i". ChÝnh quyÒn c¸ch m¹ng (tù qu¶n) tõ th«n, x· ®Õn huyÖn ®­îc thµnh lËp ngµy 5-9- 1959, chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng qu¶n lý toµn diÖn (trong c«ng t¸c cã më c¸c phiªn tßa ®Æc biÖt xö bän ¸c «n ph¶n quèc). T«i xin nãi thªm: §­îc ®iÖn anh N¨m, TØnh ñy Qu¶ng Ng·i hÕt søc vui mõng, lµ chØ thÞ, lµ nguån ®éng viªn to lín, lµ c¬ së b¶o ®¶m quyÕt t©m cña chóng t«i, chØ cho chóng t«i ph¶i lµm tíi, ph¶i tiÕn lªn kh«ng ngõng. Nhê sù chØ ®¹o kÞp thêi vµ s¸ng suèt cña Th­êng vô Liªn khu ñy, cña ®ång chÝ BÝ th­ Liªn khu ñy 5 mµ §¶ng bé Qu¶ng Ng·i ®­îc ®oµn kÕt thèng nhÊt, gi÷ v÷ng ý chÝ, quyÕt t©m hµnh ®éng ®­a sù nghiÖp khëi nghÜa cña mïa thu n¨m 1959 ë miÒn t©y Qu¶ng Ng·i th¾ng lîi. Cuéc khëi nghÜa Trµ Bång vµ miÒn t©y Qu¶ng Ng·i næ ra, lóc ®Çu cã mét sè c¸c ®ång chÝ ë Liªn khu, c¸c tØnh cã b¨n kho¨n v× muèn cã thªm thêi gian ®Ó chuÈn bÞ, ®Ó cïng næi dËy víi ph¹m vi réng h¬n, nh­ng thùc tÕ th× miÒn t©y Qu¶ng Ng·i ®· næ ra vµ ®øng v÷ng. §Ó b¶o ®¶m cho viÖc thùc hiÖn NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng, anh N¨m võa nghe b¸o c¸o cña Qu¶ng Ng·i, võa cho c¸n bé ®i kiÓm tra t¹i Trµ Bång, ®Õn §¹i héi ®¹i biÓu §¶ng bé tØnh Qu¶ng Ng·i lÇn thø nhÊt trong kh¸ng chiÕn chèng Mü vµo th¸ng 2-1960, mÆc dï võa míi èm dËy nh­ng anh ®· cè xuèng ®Ó dù vµ chØ ®¹o

314 §¹i héi. V­ît ®Ìo dèc ®i trong lóc ®Þch bao v©y cµn quÐt; v­ît mÊy líp bè phßng, anh ®Õn §¹i héi, §¹i héi v« cïng xóc ®éng, mõng rì. §oµn chñ tÞch §¹i héi rÊt tin t­ëng, yªn t©m. Sau b¸o c¸o t×nh h×nh nhiÖm vô cña quyÒn BÝ th­ TØnh ñy, anh ph¸t biÓu chØ ®¹o §¹i héi vµ nãi lªn nhËn xÐt cña Th­êng vô Liªn khu ñy, cña anh vÒ "Cuéc khëi nghÜa Trµ Bång" tr­íc lóc bÕ m¹c §¹i héi. Thay mÆt Liªn khu ñy, anh ph¸t biÓu huÊn thÞ ®¸nh gi¸ râ: "Cuéc khëi nghÜa Trµ Bång vµ miÒn T©y Qu¶ng Ng·i", vÒ t×nh h×nh nhiÖm vô chung cña tØnh Qu¶ng Ng·i, nh­ c¸c sö s¸ch tµi liÖu cña Trung ­¬ng, cña Khu 5 vµ cña tØnh Qu¶ng Ng·i ®· ghi. §Õn th¸ng 4-1960, Liªn khu ñy häp më réng do anh N¨m C«ng chñ tr× ®· kÕt luËn toµn Liªn khu 5, toµn cuéc häp ®Òu nhÊt trÝ vÒ "Cuéc khëi nghÜa Trµ Bång vµ miÒn T©y Qu¶ng Ng·i". Tõ §¹i héi §¶ng bé tØnh Qu¶ng Ng·i th¸ng 2-1960 vÒ sau, khi nµo ë Qu¶ng Ng·i cã b­íc ngoÆt lµ cã anh vÒ tËn n¬i ®Ó chØ ®¹o. Th¸ng 9-1965, tõ c¬ quan Khu ñy, anh xuèng ®ång b»ng Qu¶ng Nam, vµo B×nh S¬n, S¬n TÞnh kiÓm tra t×nh h×nh, ®Õn c¬ quan TØnh ñy ®ãng t¹i xãm Xoµi Béng, x· TÞnh §«ng ®Ó dù Héi nghÞ TØnh ñy. T¹i ®©y, anh gãp rÊt nhiÒu ý kiÕn cho TØnh ñy x©y dùng ch­¬ng tr×nh, kÕ ho¹ch ®Ó kiªn quyÕt ®¸nh phñ ®Çu qu©n ®éi Mü më chiÕn dÞch mïa kh« n¨m 1965 - 1966, giµnh cho ®­îc th¾ng lîi lín. Mïa kh« Êy, ë Qu¶ng Ng·i nãi chung, huyÖn §øc Phæ nãi riªng giµnh th¾ng lîi rÊt to lín, vang déi, mïa kh«

315 lÇn thø hai 1966 -1967, Qu¶ng Ng·i giµnh th¾ng lîi gißn gi·, vµnh ®ai diÖt Mü B×nh S¬n v÷ng ch¾c tiªu diÖt nhiÒu sinh lùc ®Þch. Th¸ng 7-1970, anh cïng ®oµn c¸n bé qu©n sù, chÝnh trÞ vÒ dù Héi nghÞ c¸n bé qu©n d©n chÝnh tØnh Qu¶ng Ng·i gåm trªn 200 ng­êi t¹i th«n Tµ Mùc, x· Trµ T©y, huyÖn Trµ Bång bµn chèng kÕ ho¹ch "b×nh ®Þnh - ViÖt Nam hãa chiÕn tranh cña Mü" giµnh gi÷ d©n. "D©n lµ gèc". Cuéc häp chØnh huÊn nµy ®· lµm chuyÓn biÕn tÝch cùc phong trµo; c¸n bé, bé ®éi b¸m ®ång b»ng, b¸m d©n, tõng b­íc giµnh th¾ng lîi, giµnh ®­îc d©n, dÉn ®Õn th¾ng lîi ®«ng xu©n 1970 - 1971 trong chiÕn th¾ng chiÕn dÞch "§­êng 9 Nam Lµo" vµ t¹o thuËn lîi cho chiÕn th¾ng ë Qu¶ng Ng·i trong c¸c chiÕn dÞch mïa Xu©n n¨m 1972 vµ trong c¸c chiÕn dÞch ë Qu¶ng TrÞ, B×nh Long, Ph­íc Long, Kon Tum. Trong chiÕn dÞch Tæng tiÕn c«ng vµ næi dËy gi¶i phãng miÒn Nam mïa Xu©n n¨m 1975, anh ®· xuèng c¬ quan TØnh ñy, gîi ý cho TØnh ñy x©y dùng quyÕt t©m ®Ó cïng c¸c tØnh ven biÓn miÒn Trung gi¶i phãng, tØnh Qu¶ng Ng·i ®· hoµn thµnh nhiÖm vô sím nhÊt. 3. Anh N¨m víi viÖc t¸ch tØnh NghÜa B×nh vµ vÊn ®Ò hîp t¸c x· Sau gi¶i phãng miÒn Nam, thèng nhÊt Tæ quèc, anh g¸nh v¸c nhiÒu viÖc lín lao cña c¶ n­íc, ®Ò xuÊt nhiÒu chñ tr­¬ng quan träng ®èi víi Trung ­¬ng §¶ng vµ ChÝnh phñ, ®­îc Bé ChÝnh trÞ chÊp thuËn. Anh lµ mét trong c¸c ®ång chÝ l·nh ®¹o chñ chèt ë miÒn Nam trong kh¸ng chiÕn ®Ò

316 nghÞ sím thèng nhÊt hai miÒn B¾c, Nam. Lóc anh lµm Th­êng trùc Ban BÝ th­ Trung ­¬ng, anh ®Ò xuÊt ý kiÕn "®æi míi qu¶n lý c¸c hîp t¸c x· n«ng nghiÖp"; lóc anh lµm ñy viªn Bé ChÝnh trÞ - Chñ tÞch Héi ®ång Nhµ n­íc, anh cïng c¸c ®ång chÝ trong Bé ChÝnh trÞ ®ång ý cho chia t¸ch tØnh NghÜa B×nh vµ mét sæ tØnh lín ë miÒn Trung, lóc nµy anh NguyÔn V¨n Linh lµ Tæng BÝ th­. Më ®Çu viÖc t¸ch tØnh lµ NghÜa B×nh. C«ng cuéc khëi ®Çu khã kh¨n l¾m, rÊt vÊt v¶, ®¹i ®a sè ®ång t×nh ñng hé, sè ph¶n ®èi kh«ng ®ång t×nh còng cã. ThÊy viÖc lµm lµ ph¶i vµ ®óng lóc ®­îc lßng d©n nªn mét sè c¸n bé nghØ h­u th­êng tró ë Qu¶ng Ng·i ®­îc sè ®«ng c¸n bé ®­¬ng chøc gióp søc nªn ®· quyÕt t©m xin Trung ­¬ng t¸ch tØnh. Anh Ph¹m V¨n §ång tuæi ®· cao, ë c­¬ng vÞ Cè vÊn Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng, anh NguyÔn V¨n Linh, anh §ç M­êi vµ c¸c anh kh¸c chóng t«i cã gÆp ®­îc mét vµi lÇn. Anh N¨m C«ng, nguyªn lµ BÝ th­ Khu ñy 5, rÊt s¸t t×nh h×nh NghÜa B×nh. Chóng t«i nhí l¹i chuyÖn thêi anh lµm BÝ th­ Khu ñy 5 ®· trùc tiÕp chØ ®¹o cho §¶ng bé Qu¶ng Ng·i gi¶i quyÕt thµnh c«ng "Cuéc khëi nghÜa Trµ Bång vµ miÒn T©y Qu¶ng Ng·i" do ®ã quyÕt dùa vµo anh trong viÖc t¸ch tØnh. T¸ch ®­îc tØnh lµ quyÕt ®Þnh cña Trung ­¬ng, cña Bé ChÝnh trÞ, cña Quèc héi vµ ChÝnh phñ, nh­ng anh lµ ng­êi lo l¾ng nhiÒu nhÊt; anh cïng c¸c anh Ph¹m V¨n §ång, NguyÔn V¨n Linh, §ç M­êi ®i vµo tËn Quy Nh¬n, Qu¶ng Ng·i ®Ó th¨m dß, xem xÐt kü thÊy lµ ®óng, ®· chÝn muåi míi ®Ò xuÊt cho Trung ­¬ng §¶ng,

317 cho Quèc héi lµ c¬ quan quyÒn lùc nhµ n­íc cao nhÊt quyÕt ®Þnh. Anh th«i nhiÖm vô Cè vÊn Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng trong Héi nghÞ lÇn thø t­ cña Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng khãa VIII - th¸ng 12-1997. Víi danh nghÜa lµ c¸n bé l·nh ®¹o chñ chèt cña Khu 5, trong thêi kú chèng Mü, cøu n­íc, tõ thµnh phè Hå ChÝ Minh, anh vÒ th¨m c¸c tØnh Khu 5, thiÕu chÞ v× chÞ ®· ®i xa, anh em Qu¶ng Ng·i rÊt nhí th­¬ng chÞ. T¹i c¬ quan V¨n phßng TØnh ñy Qu¶ng Ng·i, vµo lóc 3 giê 30 chiÒu ngµy 7- 4-1999, chóng t«i gåm nguyªn c¸c Khu ñy viªn Khu 5, Khu 6, c¸c BÝ th­ vµ Phã BÝ th­ TØnh ñy, c¸c Phã ban cÊp Khu thêi kh¸ng chiÕn, c¸c BÝ th­, Chñ tÞch ñy ban nh©n d©n, Phã BÝ th­ TØnh ñy míi nghØ h­u, BÝ th­ vµ Th­êng vô TØnh ñy ®­¬ng chøc - th­êng tró t¹i Qu¶ng Ng·i... ®Òu ®Õn tr­íc giê chê ®ãn tiÕp anh vÒ Qu¶ng Ng·i, gÆp anh tay b¾t mÆt mõng thËt v« cïng c¶m ®éng. Nh×n thÊy anh cßn kháe, ®i l¹i v÷ng vµng h¬n lóc ®oµn chóng t«i - ®oµn c¸n bé l·o thµnh c¸ch m¹ng gåm 12 ng­êi quª Qu¶ng Ng·i vµo th¨m anh, vµo viÕng chÞ t¹i nhµ riªng ë thµnh phè Hå ChÝ Minh ngµy 16-8-1998, ai còng phÊn khëi, chuyÖn trß th©n mËt, chôp ¶nh l­u niÖm, cïng dïng b÷a c¬m chiÒu ®Çm Êm t¹i Nhµ kh¸ch ñy ban nh©n d©n tØnh. * * * Cuéc ®êi vµ sù nghiÖp c¸ch m¹ng cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ to lín. ViÕt vÒ Vâ ChÝ C«ng, mét vÞ l·nh ®¹o cÊp

318 cao cña §¶ng, cña Nhµ n­íc, mét nh©n c¸ch lín cña ng­êi con Liªn khu 5, cña c¶ n­íc trong c¸ch m¹ng thêi kú chèng Mü, cøu n­íc vµ thêi kú ®Çu x©y dùng ®Êt n­íc theo con ®­êng tiÕn lªn chñ nghÜa x· héi lµ viÖc lµm cÇn thiÕt. Víi lßng kÝnh mÕn ng­êi thuéc bËc c¸ch m¹ng ®µn anh, t«i xin viÕt l¹i mét ®«i ®iÒu vÒ anh ®Ó ghi nhí. Riªng t«i, t«i häc ®­îc ë anh rÊt nhiÒu ®iÒu vµ vÒ mäi mÆt, v× anh vµ c¸c bËc tiÒn bèi lµ c¸c ®Êng bËc anh c¶, lµ thÇy d¹y chóng t«i, d¾t d×u chóng t«i lµm c¸ch m¹ng, lµm thËt tèt nhiÖm vô cña mét ng­êi ®¶ng viªn cña §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam, mét c«ng d©n tèt cña Tæ quèc ViÖt Nam anh hïng vµ x· héi chñ nghÜa.

319 NH÷NG Kû NIÖM S¢U S¾C VíI §åNG CHÝ BÝ TH¦ KHU ñY 5 NguyÔn Duy Lu©n * Trong lóc s­u tÇm t­ liÖu viÕt LÞch sö §¶ng bé, t«i cã ®äc mét ®o¹n trong Håi ký Trªn nh÷ng chÆng ®­êng c¸ch m¹ng cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, nguyªn BÝ th­ Khu ñy 5: "Chóng t«i ë trong t×nh h×nh t­ëng chõng tiÕn tho¸i l­ìng nan, trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng c¸ch m¹ng, ch­a bao giê chóng t«i lóng tóng nh­ gµ m¾c tãc, gÇn nh­ bÕ t¾c vËy. Tõ cuèi n¨m 1956, 1957, 1958, trong c¸c cÊp ®¶ng bé, nhÊt lµ Liªn khu ñy, ë c¸c tØnh ñy tranh luËn s«i næi, dai d¼ng vÒ t×nh h×nh c¸ch m¹ng miÒn Nam, lóc nµy l«i c¶ nguyªn lý cña s¸ch kinh ®iÓn, c¸c bËc vÜ nh©n nãi cho h¶ d¹; cuèi cïng thèng nhÊt lµ ph¶i dïng b¹o lùc míi th¾ng ®­îc ®Þch, c¸ch m¹ng míi ph¸t triÓn vµ ®i ®Õn th¾ng lîi". Liªn khu ñy tù kiÓm ®iÓm: "Trong ®¸nh gi¸ ®Þch kh«ng thÊy hÕt b¶n chÊt thñ ®o¹n d· man cña ®Õ quèc Mü vµ bän tay sai b¸n n­íc Ng« §×nh DiÖm", ®Þch vµ ta lµ kÎ thï _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng, nguyªn BÝ thTØnh ñy Phó Yªn.

320 kh«ng ®éi trêi chung, kh«ng bao giê tháa hiÖp víi nhau ®­îc, nhËn thøc vÒ vËn dông ph­¬ng thøc ®Êu tranh m¸y mãc, mét mÆt th× muèn ®Êu tranh b¹o lùc, mÆt kh¸c l¹i sî sai ®­êng lèi cña §¶ng, nªn lóng tóng ®Õn nçi diÖt ¸c «n ®Ó hç trî phong trµo quÇn chóng, b¶o vÖ lùc l­îng còng kh«ng d¸m. Tõ tinh thÇn phª b×nh vµ tù phª b×nh, d¸m nh×n th¼ng vµo sù thËt mÆt tr¸i cña vÊn ®Ò vµ kiªn quyÕt kh¾c phôc, ®ã lµ t­ t­ëng tÊn c«ng cña ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vµ t­ t­ëng nµy ®­îc thÓ hiÖn trªn nhiÒu mÆt, nhiÒu lÇn, nhiÒu b­íc ngoÆt cña c¸ch m¹ng vµ ®ång chÝ ®Òu thµnh c«ng. §ång chÝ cã kh¶ n¨ng tæng kÕt tõ c¬ së, tõ quÇn chóng n©ng lªn thµnh lý luËn, thµnh chñ tr­¬ng cña §¶ng ®Ó l·nh ®¹o. Mïa hÌ n¨m 1959, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®i dù häp Trung ­¬ng ®Ó tiÕp thu NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng khãa II, vÒ truyÒn ®¹t tinh thÇn NghÞ quyÕt nµy cho Héi nghÞ më réng cña Liªn khu ñy. Liªn khu ñy b¸o c¸o: "HuyÖn Trµ Bång, mét huyÖn miÒn nói tØnh Qu¶ng Ng·i quÇn chóng tù næi dËy th¸ng 8 n¨m 1959". NhËn ®­îc tin nµy, ®ång chÝ ®· trùc tiÕp xuèng tËn n¬i ®Ó nghe c¬ së b¸o c¸o vµ ®ång chÝ kÕt luËn: "HuyÖn Trµ Bång trong thÕ quÇn chóng næi dËy m¹nh mÏ, ®· ®¸nh b¹i cuéc cµn quÐt nh­ vËy lµ th¾ng lîi vµ lµ hµnh ®éng ®óng. T«i biÓu d­¬ng vµ lÊy ®iÓn h×nh nµy nh©n réng ra c¸c ®Þa ph­¬ng kh¸c, ta nhÊt ®Þnh thµnh c«ng", ®ång chÝ rÊt phÊn khëi. Th¸ng 12-1959, hÇu hÕt c¸c tØnh cña Liªn khu 5 ®· ®­a NghÞ quyÕt Héi nghÞ lÇn thø 15 cña Ban ChÊp hµnh Trung

321 ­¬ng §¶ng ¸p dông vµo ®Þa ph­¬ng víi ph­¬ng thøc: Tr­íc hÕt lµ ë miÒn nói, n¬i nµo cã chÝnh quyÒn ®Þch, næi dËy xãa s¹ch chÝnh quyÒn x·, th«n cña chóng, lËp chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng, x©y dùng c¨n cø vò trang vµ c¸c mÆt kinh tÕ, chÝnh trÞ, v¨n hãa, chèng cµn quÐt, b¶o vÖ c¨n cø lµm chç dùa cho cuéc chiÕn tranh l©u dµi. TÝch cùc ph¸t triÓn c¸ch m¹ng, c¬ së ®¶ng vµ lùc l­îng vò trang ë ®ång b»ng, ®ång thêi tiÕn c«ng ph¸ k×m kÑp, giµnh thÕ chñ ®éng, ph¸t ®éng quÇn chóng ®øng lªn ®Êu tranh chÝnh trÞ kÕt hîp víi ®Êu tranh vò trang. NhËn ®Þnh t×nh h×nh ®ång b»ng, Liªn khu ñy 5 viÕt: "HiÖn nay ë ®ång b»ng míi b¾t ®Çu g­îng dËy, ë miÒn nói ®ang ®­îc cñng cè vµ ph¸t triÓn. Ta cã kh¶ n¨ng x©y dùng c¬ së ë ®ång b»ng, nh­ng ch­a thÓ lµm nhanh ®­îc... cho nªn n«n nãng vµ å ¹t sÏ bÞ thÊt b¹i, nh­ng nÕu mai phôc mét c¸ch m¸y mãc, co vßi l¹i th× còng sÏ bÞ thÊt b¹i nÆng... kh«ng thÓ lµm nhanh mét ®ªm, mµ ph¶i cã thêi gian ph¸t ®éng cao trµo quÇn chóng". Th¸ng 8-1960, Th­êng vô Liªn khu ñy ra ChØ thÞ "Chñ tr­¬ng ph¸t ®éng phong trµo ®Êu tranh chÝnh trÞ réng lín víi chñ tr­¬ng kÞp thêi ph¸t ®éng phong trµo n«ng th«n, hç trî cho phong trµo thµnh phè, gãp phÇn x©y dùng c¨n cø miÒn nói". Qu¸n triÖt chñ tr­¬ng cña trªn, TØnh ñy Phó Yªn cho huyÖn Tuy Hßa I (nay lµ huyÖn §«ng Hßa vµ T©y Hßa) lµm ®iÓm "®ång khëi" ë ®ång b»ng; HuyÖn ñy Tuy Hßa I tiÕn hµnh vò trang tuyªn truyÒn, diÖt 2 tªn ¸c «n ë Hßa Mü, Hßa Xu©n cã nhiÒu téi ¸c víi nh©n d©n; ®Þch hoang

322 mang dao ®éng m¹nh, phong trµo c¸ch m¹ng quÇn chóng ph¸t triÓn nhanh. HuyÖn ñy Tuy Hßa I chän x· Hßa ThÞnh lµm thÝ ®iÓm (®ång khëi) ®Çu tiªn. §ªm 22-12-1960, ph¸t ®éng quÇn chóng tù ®øng lªn b»ng søc m¹nh b¹o lùc cña quÇn chóng, cïng víi lùc l­îng vò trang t¹i chç. Hç trî diÖt ¸c, ph¸ k×m, thu vò khÝ, b¾t d©n vÖ, nh©n d©n næi dËy b¾t m©m tÒ ®­a ra xö téi t¹i chç, tuyªn bè xãa bá ngôy quyÒn ®Þch, lËp chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng x·, kªu gäi trªn 50 thanh niªn xung phong nhËp vµo lùc l­îng c¸ch m¹ng, nh©n d©n ®ãng gãp l­¬ng thùc, thùc phÈm cho c¸ch m¹ng. Sau ®ã më réng ra c¸c x· Hßa Mü, Hßa §«ng, Hßa T©n, Hßa HiÖp, Hßa Xu©n vµ toµn huyÖn Tuy Hßa I. §ång khëi ®iÓm ë Hßa ThÞnh ®­îc TØnh ñy b¸o c¸o ®Çy ®ñ cho Ban Th­êng vô Liªn khu ñy vµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, BÝ th­ Liªn khu ñy biÕt. §ång chÝ Vâ ChÝ C«ng rÊt phÊn khëi nãi: "§©y lµ ý §¶ng, lßng d©n råi". Ngay tõ th¸ng 6-1961, ®ång chÝ BÝ th­ Liªn khu ñy trªn ®­êng vµo Nam Bé ®Ó thµnh lËp Trung ­¬ng Côc ®· dõng ch©n ë H2 (§¾k L¾k) ®Ó truyÒn ®¹t kinh nghiÖm "®ång khëi BÕn Tre" vµ "®ång khëi Hßa ThÞnh" (Tuy Hßa I) cho TØnh ñy §¾k L¾k, Kh¸nh Hßa vµ Phó Yªn häc tËp. §ång chÝ nãi: "Ta ®Èy m¹nh ho¹t ®éng vò trang tuyªn truyÒn, diÖt ¸c ph¸ k×m, giµnh quyÒn lµm chñ mét sè vïng ®ång b»ng; ®Æc biÖt x· Hßa ThÞnh, huyÖn Tuy Hßa, tØnh Phó Yªn ®· kÕt hîp ho¹t ®éng diÖt ¸c vµ ph¸t ®éng quÇn chóng næi dËy ph¸ k×m kÑp, giµnh d©n, giµnh quyÒn lµm chñ, ngôy quyÒn ®Þch ë ®ång b»ng rung chuyÓn m¹nh, khÝ

323 thÕ c¸ch m¹ng cña quÇn chóng ®ång b»ng lªn m¹nh, phong trµo thµnh phè còng b¾t ®Çu lªn. Th¾ng lîi ®ã cã ý nghÜa chiÕn l­îc rÊt lín, v× hÇu nh­ toµn bé Liªn khu 5 n»m trong thÕ k×m kÑp cña ®Þch vµ qua mét thêi kú khñng bè tr¾ng d· man, ®· bïng lªn khëi nghÜa, ph¸ tan tõng m¶ng lín ngôy quyÒn cña ®Þch". N¨m 1962 - 1963, Khu ñy 5 ®¸nh gi¸: "Nhê cã phong trµo ®ång khëi giµnh chÝnh quyÒn ë ®ång b»ng n«ng th«n, mµ phong trµo c¸ch m¹ng trong Khu ®· thùc sù chuyÓn biÕn, kh¾c phôc ®­îc nh­îc ®iÓm cña c¸ch m¹ng miÒn Nam: "Nam Bé m¹nh, Khu 5 yÕu", "chÝnh trÞ m¹nh, vò trang yÕu". Riªng Khu 5 "miÒn nói m¹nh, ®ång b»ng yÕu" më réng ®ång b»ng, gi÷ v÷ng miÒn nói lµ th¾ng lîi kh«ng riªng ®èi víi Khu 5 mµ ®èi víi c¶ phong trµo c¸ch m¹ng miÒn Nam nãi chung. Th¸ng 10-1974, Héi nghÞ Khu ñy 5 chuÈn bÞ cho chiÕn dÞch n¨m 1975 diÔn ra t¹i Ph­íc Trµ (HiÖp §øc, Qu¶ng Nam). T«i lóc nµy víi c­¬ng vÞ BÝ th­ TØnh ñy Phó Yªn ®­îc trùc tiÕp dù héi nghÞ nghe vµ nhËn nhiÖm vô chuÈn bÞ cho chiÕn dÞch. Sau khi nghe t«i b¸o c¸o toµn bé t×nh h×nh ta, ®Þch vµ s¬ bé c¸c mÆt chuÈn bÞ cña Phó Yªn, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng chØ thÞ cho Phó Yªn: NhiÖm vô suèt c¶ n¨m 1975, h­íng chñ yÕu tÊn c«ng vµ næi dËy ë ®ång b»ng hai huyÖn Tuy Hßa I vµ Tuy Hßa II, Ðp ®Þch s¸t ®­êng quèc lé I, quËn lþ Phó L©m, thÞ x· Tuy Hßa. §¸nh tiªu diÖt mét sè ®¬n vÞ ®¹i ®éi, tiÓu ®oµn cña ®Þch, ph¸ r· toµn bé d©n vÖ, thu vò khÝ, b¾t tï binh, ph¸ r· bé m¸y k×m kÑp cña ®Þch.

324 Ph¸t ®éng quÇn chóng næi dËy ph¸ Êp, giµnh d©n, giµnh quyÒn lµm chñ, gi¶i phãng c¸c x· ®ång b»ng n«ng th«n thµnh tõng m¶ng liªn hoµn nèi liÒn víi miÒn nói, t¹o thÕ c¨n cø v÷ng ch¾c, ®­a ch©n ®Êu tranh chÝnh trÞ, binh vËn hç trî cho phong trµo thÞ x·. §èi víi c¸c huyÖn phÝa B¾c, tØnh dïng bé ®éi huyÖn, d©n qu©n du kÝch vµ c¸n bé, nh©n d©n tÊn c«ng næi dËy gi¶i phãng mét sè khu dån, gi¶i phãng n«ng th«n, bao v©y bøt rót mét sè khu vùc nh­ Xu©n Ph­íc, Xu©n L·nh, t¹o thÕ bao v©y thÞ trÊn La Hai, S«ng CÇu, Tuy An. §éng viªn nh©n tµi vËt lùc phôc vô tiÒn tuyÕn, huy ®éng c¸n bé nh©n d©n vïng c¨n cø ®i d©n c«ng vËn chuyÓn hµng ho¸ cho chiÕn dÞch. Sö dông toµn bé lùc l­îng tËp trung cña tØnh cho h­íng träng ®iÓm Tuy Hßa I vµ Tuy Hßa II; kh«ng cã ®ñ chñ lùc Qu©n khu tham gia. §ång chÝ BÝ th­ TØnh ñy trùc tiÕp chØ ®¹o chØ huy ë h­íng träng ®iÓm, tæ chøc bé phËn phôc vô th­êng xuyªn liªn l¹c víi Khu ñy, Qu©n khu. §èi víi thÞ x· Tuy Hßa, ph¶i tÝch cùc chuÈn bÞ bªn trong, s½n sµng khi cã thêi c¬ ta tÊn c«ng vµ næi dËy ë thÞ x· Tuy Hßa". Trªn ®­êng vÒ, t«i suy nghÜ, ®ång chÝ BÝ th­ Khu ñy giao nhiÖm vô h­íng träng ®iÓm nµy ch¾c lµ nh»m vµo n¬i ®«ng d©n, nhiÒu cña g¾n víi ®Þa bµn thÞ x·, ®Ó gi¶i quyÕt vÊn ®Ò khã kh¨n hiÖn nay lµ "l­¬ng thùc vµ qu©n sè". T«i vÒ b¸o c¸o víi Th­êng vô TØnh ñy, c¨n cø mÖnh lÖnh Qu©n khu giao ®Ó chuÈn bÞ h¹ quyÕt t©m nhiÖm vô n¨m 1975 cña Phó Yªn.

325 §Õn ngµy 10-3-1975, träng ®iÓm chiÕn dÞch T©y Nguyªn næ ra tÊn c«ng vµ næi dËy gi¶i phãng vïng phô cËn, gi¶i phãng thÞ x· Bu«n Ma Thuét vµ gi¶i phãng toµn tØnh §¾k L¾k ngµy 11-3-1975. ChiÒu ngµy 17-3-1975, Khu ñy vµ Qu©n khu ®iÖn cho Phó Yªn tæ chøc chèt, chÆn ®¸nh ®Þch tõ T©y Nguyªn rót theo ®­êng sè 7 vÒ b¸m gi÷ ®ång b»ng ven biÓn miÒn Trung. Phó Yªn ph¶i chèt chÆn ®¸nh tiªu diÖt ®Þch, thu toµn bé vò khÝ, b¾t tï binh, kh«ng cho chóng co côm l¹i vµ tÈu tho¸t. Nh­ vËy ý ®å cña ®ång chÝ BÝ th­ Khu ñy giao nhiÖm vô cho TØnh ñy Phó Yªn lµ tËp trung lùc l­îng cña tØnh tÊn c«ng vµ næi dËy gi¶i phãng hai huyÖn Tuy Hßa I vµ Tuy Hßa II, n»m trªn trôc ®­êng sè 5 vµ 7 cã Èn ý hai nhiÖm vô: Võa gi¶i phãng ®ång b»ng, n«ng th«n réng lín, ®«ng d©n, nhiÒu cña, võa ®¸nh ®Þch, ng¨n chÆn ®Þch tõ ®ång b»ng tiÕp viÖn lªn T©y Nguyªn, nÕu T©y Nguyªn bÞ ®¸nh; ®¸nh ®Þch kh«ng cho ®Þch tõ T©y Nguyªn rót ch¹y vÒ ®ång b»ng nÕu ®Þch ë T©y Nguyªn bÞ thua. §©y lµ sù s¸ng suèt, nhanh nh¹y, dù kiÕn t×nh huèng ®óng ®¾n. Lùc l­îng vò trang cña tØnh nhanh chãng gi¶i quyÕt ë träng ®iÓm t¸c chiÕn, chuyÓn vµo Ðp s¸t thÞ x·, h×nh thµnh thÕ tÊn c«ng bao v©y thÞ x·, ®Ó khi cã ®iÒu kiÖn tÊn c«ng døt ®iÓm thÞ x·. S¸ng 17-3-1975, h­íng thø yÕu, §¹i ®éi ®Æc c«ng 202 cña tØnh ®¸nh døt ®iÓm cø ®iÓm Nói Tranh, Hßa Quang, diÖt gän ®¹i ®éi B¶o an. TiÓu ®oµn 96 ®¸nh thiÖt h¹i nÆng hai ®¹i ®éi ®Þch ®i gi¶i táa chiÕm l¹i Nói Tranh. TiÕp ®Õn,

326 ngµy 18-3-1975, TiÓu ®oµn 96 ®¸nh trËn vËn ®éng phôc kÝch däc s«ng §µ R»ng trªn ®­êng 7, mét ®¹i ®éi B¶o an tõ Phó L©m lªn Hßa Phong léi s«ng sang tiÕp viÖn cho bän ®Þch bÞ ®¸nh ë Hßa Quang, Hßa Th¾ng. Ta diÖt gän ®¹i ®éi nµy thu toµn bé vò khÝ cã c¶ sóng cèi 81 - 60 vµ ®¹i liªn, ta chèt gi÷ ®­êng 7. S¸ng 19-3-1975, ta næ sóng tÊn c«ng h­íng träng ®iÓm Tuy Hßa I, diÖt gän tiÓu ®oµn thiÕu B¶o an ë CÇu Ch¸y (Hßa Mü); diÖt gän ®¹i ®éi B¶o an ë nói SÆc (Hßa Phong) tËp kÝch vµo quËn lþ Phó L©m, trô së hµnh chÝnh Hßa Thµnh, bän d©n vÖ g¸c gi÷ cÇu tæng Phó Thø vµ chèt chÆn t¹i ®©y; bøt rót hai chèt nói L¸, nói §Êt vµ khu dån Phó H÷u ë Hßa ThÞnh, gi¶i phãng hoµn toµn 5 x· cña Tuy Hßa I vµ 3 x· Tuy Hßa II n»m däc trªn ®­êng 7 vµ ®­êng 5. Th¾ng lîi nµy t¹o c¬ së v÷ng ch¾c cho Phó Yªn chèt chÆn gi÷ ®¸nh ®Þch liÒn trong 7 ngµy ®ªm, diÖt toµn bé ®Þch tõ T©y Nguyªn rót lui vÒ co côm gi÷ c¸c tØnh ®ång b»ng ven biÓn miÒn Trung theo ®iÖn cña Qu©n khu. Trong khi ®ã, vµo ngµy 17-3-1975, ®oµn qu©n rót lui cña ngôy tõ T©y Nguyªn rót theo ®­êng 7, tèp xe t¨ng, xe bäc thÐp vµ ®¬n vÞ c«ng binh ®i ®Çu ®Ó më ®­êng ®· ®Õn Cñng S¬n ®Ó lµm cÇu phao sang s«ng §µ R»ng qua ®­êng 5. S¸ng 19-3-1975, lùc l­îng ta ®· chèt chÆn, phôc kÝch ®­êng 5 tõ cÇu §ång Bß ®Õn Phó Thø, ga Gµ MÇm, dµi 5 km cã c«ng sù HÇm KÌo v÷ng ch¾c b»ng hai tiÓu ®oµn bé binh vµ mét ®¹i ®éi tËp trung cña huyÖn. S½n sµng ®¸nh ®Þch dµi ngµy, cã TiÓu ®oµn 189 háa lùc m¹nh chi viÖn, cã chØ huy Së tiÒn ph­¬ng t¹i nói H­¬ng. QuyÕt t©m chÆn ®¸nh

327 ®Þch rót lui xuèng ®­êng 5 chø kh«ng ph¶i ®i theo ®­êng 7 nh­ ®o¹n Cheo Reo - Cñng S¬n. Nh­ tiÕp thªm søc m¹nh cho Phó Yªn, ngµy 22-3- 1975, Th­êng vô Khu ñy ®iÖn: "Ta ®· gi¶i phãng 4 tØnh T©y Nguyªn, mét sè quËn lþ vµ nhiÒu m¶ng lín ë ®ång b»ng, nhÊt lµ ë vïng s©u do ta tÊn c«ng m¹nh, ®Þch ®ang suy yÕu nghiªm träng, ®ang dao ®éng vµ tan r· lín, buéc bän bªn trªn ph¶i ra lÖnh rót qu©n. T×nh h×nh ph¸t triÓn nh¶y vät, c¸ch m¹ng trong t×nh thÕ chÝn muåi, cã ®Çy ®ñ kh¶ n¨ng gi¶i phãng toµn bé Khu 5 trong thêi gian kh«ng l©u. Cho nªn khÈu hiÖu hµnh ®éng cña ta lµ: "Huy ®éng toµn bé lùc l­îng, nç lùc cao nhÊt, d¸m hy sinh n¾m v÷ng thêi c¬ ngµn n¨m cã mét, tÊn c«ng vµ næi dËy giµnh chÝnh quyÒn vÒ tay nh©n d©n"". §Þch ngoan cè chê sù chi viÖn cña trªn, ®Õn 12 giê ngµy 25-3-1975, phÝa tr­íc ta chÆn ®¸nh quyÕt liÖt t¹i ®­êng 5, phÝa sau l­ng bÞ TiÓu ®oµn 96 vµ S­ ®oµn 320 ®uæi theo truy kÝch, buéc chóng ph¶i më ®­êng m¸u trµn qua trËn ®Þa phôc kÝch cña ta. §Þch dïng 28 xe t¨ng, xe bäc thÐp dµn hµng ngang tõ ®­êng 5 (T©y Hßa ®i S«ng Hinh) ®Õn mÐp s«ng §µ R»ng võa ch¹y, võa b¾n xèi x¶ vµo trËn ®Þa ta, ta tËp trung ®¸nh ngoµi s«ng, th× trªn ®­êng 5 chóng dïng xe t¨ng trµn qua trËn ®Þa. MÆc cho xe bÞ ch¸y, lÝnh bÞ chÕt, chóng cø ch¹y mét c¸ch ho¶ng lo¹n. Bé ®éi ta xuÊt kÝch, ®¸nh ®Þch lµm mét sè xe t¨ng ch¸y lËt xuèng ®­êng, xuèng m­¬ng, lµm t¾c ®­êng, xe, ng­êi ïn l¹i; ta diÖt mét sè, sè ®«ng ®Çu hµng, ta b¾t sèng vµ thu toµn bé vò khÝ

328 ph­¬ng tiÖn chiÕn tranh, trªn trôc ®­êng giao th«ng ngæn ngang x¸c chÕt nghÑt c¶ m­¬ng n­íc. §Õn 14 giê ngµy 25-3-1975, trËn ®Þa ®­êng 5 kÕt thóc. §óng 17 giê cïng ngµy, m¸y bay A37 th¶ bom ph¸ hñy b·i xe cña chóng cßn bÞ kÑt l¹i vµ ph¸ hñy cÇu phao, sî xe c¬ giíi chñ lùc ta truy kÝch ®uæi theo chóng xuèng ®ång b»ng. Nh­ vËy, ®óng nh­ dù ®o¸n vµ kÕ ho¹ch ®· bè trÝ s½n, suèt 7 ngµy ®ªm tõ ngµy 19 ®Õn ngµy 25-3-1975, ta chÆn ®¸nh vµ tiªu diÖt, b¾t sèng toµn bé qu©n ®Þch tõ T©y Nguyªn rót xuèng Phó Yªn, thu vµ ph¸ hñy toµn bé vò khÝ, ph­¬ng tiÖn chiÕn tranh chóng mang theo; chóng bÞ ®¸nh tan t¸c buéc ph¶i vøt vò khÝ, ¸o quÇn c¶i trang cïng víi gia ®×nh chui vµo rõng s©u, ®Ó hßng ®­a gia ®×nh tho¸t th©n. Nh©n d©n c¸c x· Hßa ThÞnh, Hßa Mü, Hßa §ång, Hßa T©n ®ãn t¹i c¸c cöa rõng b¾t sèng hµng tr¨m tªn ®Þch cïng víi gia ®×nh, ®ãi kh¸t tõ rõng s©u chui ra hµng. Râ rµng ®©y lµ sù nh×n xa thÊy réng, biÕt më h­íng träng ®iÓm Tuy Hßa I, Tuy Hßa II, lµ thÓ hiÖn sù chØ ®¹o th­êng xuyªn chÆt chÏ, s¸ng t¹o, kiªn quyÕt cña ®ång chÝ BÝ th­ Khu ñy - N¨m C«ng.

329 NG¦êI HäC TRß XUÊT S¾C CñA B¸C Hå, ANH N¡M QUý MÕN CñA CHóNG T¤I NguyÔn Trung TÝn * N¨m 1950, t«i c«ng t¸c t¹i tØnh B×nh §Þnh quª nhµ, lµm Tr­ëng phßng D©n téc thiÓu sè cña c¬ quan ñy ban kh¸ng chiÕn - hµnh chÝnh tØnh, lo x©y dùng vµ chØ ®¹o bé m¸y vËn ®éng d©n téc miÒn nói ë c¸c huyÖn An L·o, VÜnh Th¹nh vµ V©n Canh. Khi t¹i huyÖn S¬n Hµ, tØnh Qu¶ng Ng·i næ ra "vô ChÝn xÎng" 1 , t«i ®­îc ®iÒu vÒ Liªn khu lµm c¸n bé nghiªn cøu vÒ d©n téc, võa lµm th­ ký c¸c cuéc häp Ban Kinh tÕ cña V¨n phßng Liªn khu ñy 5. Tõ khi vÒ c«ng t¸c t¹i V¨n phßng Liªn khu ñy 5, t«i míi cã ®iÒu kiÖn tiÕp xóc, hiÓu biÕt vÒ ®ång chÝ Vâ ChÝ _______________ * Nguyªn ñy viªn Ban ChÊp hµnh Trung ­¬ng §¶ng, nguyªn BÝ thTØnh ñy B×nh §Þnh, nguyªn BÝ th­ TØnh ñy L©m §ång. 1. Th¸ng 1-1950, lîi dông nh÷ng "sai lÇm, khuyÕt ®iÓm" trong c«ng t¸c vËn déng quÇn chóng cña mét sè c¸n bé ng­êi Kinh, qu©n Ph¸p ®· kÝch ®éng mét sè tï tr­ëng bÊt m·n ë vïng S¬n Hµ, Qu¶ng Ng·i næi dËy chèng chÝnh quyÒn c¸ch m¹ng, g©y cho ta nhiÒu khã kh¨n. "ChÝn xÎng" lµ tiÕng ®Þa ph­¬ng, gäi nh÷ng ng­êi lÇm ®­êng theo Ph¸p (Ban chuÈn bÞ néi dung).

330 C«ng, lóc ®ã ®ång chÝ ®· lµ mét c¸n bé l·nh ®¹o cña Liªn khu ñy, chØ ®¹o c«ng t¸c Liªn tØnh B×nh §Þnh - Gia Lai. Theo HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ n¨m 1954, ®Êt n­íc ta t¹m chia lµm hai miÒn, miÒn B¾c hßa b×nh tiÕn lªn x©y dùng chñ nghÜa x· héi; miÒn Nam bÞ ®Þch chiÕm ®ãng, sau hai n¨m sÏ tæ chøc Tæng tuyÓn cö, thèng nhÊt n­íc nhµ. Nh­ng bän ®Þch ®· ph¸ ho¹i HiÖp ®Þnh Gi¬nev¬ khi cßn ch­a r¸o mùc, chóng ®· ®µn ¸p c¸n bé kh¸ng chiÕn vµ ®ång bµo ta rÊt d· man... Thêi gian nµy, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ë Quy Nh¬n - B×nh §Þnh ®Ó trùc tiÕp l·nh ®¹o, chØ ®¹o cho mét sè c¸n bé, bé ®éi ta tËp kÕt ra miÒn B¾c vµ còng lµ ng­êi ®øng ra tæ chøc, s¾p xÕp nh÷ng c¸n bé kh¸ng chiÕn ë l¹i miÒn Nam bÝ mËt ho¹t ®éng c¸ch m¹ng vµ h×nh thµnh c¸c cÊp ñy tõ tØnh ®Õn huyÖn, x·; ®ång thêi x¸c ®Þnh sè ®¶ng viªn ë l¹i ho¹t ®éng hîp ph¸p. §ång chÝ còng trùc tiÕp chØ ®¹o tØnh B×nh §Þnh trong lóc "giao thêi" theo quy ®Þnh cña HiÖp ®Þnh - thêi h¹n ba tr¨m ngµy tËp kÕt vµ sau ®ã ®èi ph­¬ng tiÕp qu¶n. Ba tr¨m ngµy tËp kÕt ®· kÕt thóc, nh­ng ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng vÉn cßn ë B×nh §Þnh tiÕp tôc träng tr¸ch cña m×nh. Lóc nµy, ë VÜnh Th¹nh, ®Þch còng ®· lïng sôc kh¾p n¬i, t×m b¾t c¸n bé, ®èt nhµ, c­íp thãc lóa, ®µn ¸p ®ång bµo ta. Chóng sôc vµo lµng Hµ Ri c­íp g¹o cña ®ång bµo. LËp tøc c¸n bé ho¹t ®éng bÝ mËt ®· huy ®éng bµ con d©n téc Bahnar ë c¸c lµng T¬lok, T¬lek cïng víi bµ con Hµ Ri v¸c gi¸o m¸c, cung tªn kÐo xuèng VÜnh Phóc - B×nh Quang

331 (huyÖn VÜnh Th¹nh) n¬i ®Þch ®ãng, ®ßi ®Þch tr¶ l¹i sè thãc g¹o c¸ch m¹ng trî cÊp cho d©n mµ chóng võa c­íp ®i. Giµ lµng Hó TÐt, kªu gäi d©n lµng kÐo ®Õn ®Êu tranh: - G¹o nµy lµ g¹o cña d©n Hµ Ri, ®ã lµ g¹o cña Bok Hå cho chóng t«i, c¸c «ng kh«ng ®­îc lÊy! - Lóc d©n Hµ Ri khã kh¨n, Bok Hå cho d©n g¹o, Bok Hå cho chóng t«i g¹o, t¹i sao c¸c «ng kh«ng cho chóng t«i g¹o mµ l¹i cßn c­íp g¹o cña chóng t«i? C¸c «ng kh«ng biÕt th­¬ng d©n, c¸c «ng lµ kÎ ¸c!... Bµ con võa nãi lý ®Êu tranh võa giËt l¹i g¹o cña m×nh.... Trong khi ®ã, bµ con ng­êi Kinh ë c¸c x· B×nh Quang, VÜnh Phóc, VÜnh Cöu, §Þnh Thµnh còng tÝch cùc hç trî ®ång bµo d©n téc, hä mang c¶ dao, rùa ®i ®Êu tranh, buéc ®Þch ph¶i tr¶ l¹i thãc cho d©n lµng Hµ Ri. §ã lµ cuéc ®Êu tranh chÝnh trÞ ®Çu tiªn cña tØnh B×nh §Þnh. HuyÖn ñy VÜnh Th¹nh ®· l·nh ®¹o nh©n d©n ®Êu tranh víi ®Þch th¾ng lîi. BiÕt tin, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®· trùc tiÕp vÒ c¬ së, nghe d©n b¸o c¸o vµ khen ngîi ®ång bµo Hµ Ri kiªn c­êng, ®ång thêi ®· kÞp thêi thay mÆt Liªn khu ñy, thay mÆt §¶ng khen ngîi, ®éng viªn tinh thÇn rÊt lín ®èi víi chóng t«i. Lóc ®ã t«i lµ Phã BÝ thHuyÖn ñy VÜnh Th¹nh. LÇn ®Çu gÆp anh trong tr­êng hîp ®Æc biÖt nµy, ®· ®Ó l¹i trong t«i Ên t­îng thËt s©u ®Ëm, kh«ng thÓ nµo quªn. Sau ®ã, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng ®­îc Trung ­¬ng ®iÒu vÒ lµm Phã BÝ th­ Trung ­¬ng Côc. Kho¶ng th¸ng 4 n¨m 1964, ®ång chÝ l¹i ®­îc Trung ­¬ng chuyÓn vÒ lµm BÝ thKhu uû 5.

332 T«i biÕt ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng l¹i ®­îc ®iÒu vÒ l·nh ®¹o Khu 5 lµ do thêi gian ngay sau khi Ng« §×nh DiÖm bÞ Mü lËt ®æ, phong trµo c¸ch m¹ng cña Khu 5 ph¸t triÓn kh«ng m¹nh b»ng Nam Bé. Trªn ®­êng vÒ Khu uû ®ãng t¹i Qu¶ng Nam, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng cã ghÐ vÒ B×nh §Þnh n¾m t×nh h×nh, kiÓm tra viÖc nghiªn cøu NghÞ quyÕt cña Trung ­¬ng Côc vµ phæ biÕn kinh nghiÖm "Êp B¾c". Cuéc häp cña TØnh ñy B×nh §Þnh diÔn ra t¹i Hßn ChÌ - t©y Phï C¸t, c¨n cø cña TØnh ñy B×nh §Þnh, lóc nµy t«i lµ ñy viªn Ban Th­êng vô TØnh ñy phô tr¸ch phong trµo næi dËy, thay mÆt Th­êng vô b¸o c¸o t×nh h×nh vµ tr×nh bµy ph­¬ng ¸n, nhËn ®Þnh thêi c¬. Trªn c¬ ë ®ã x¸c ®Þnh ph­¬ng h­íng nhiÖm vô cña B×nh §Þnh trong giai ®o¹n míi víi ph­¬ng ch©m dùa vµo quÇn chóng, ph¸t ®éng quÇn chóng lµ chÝnh, lÊy ®ã lµm kh©u ®ét ph¸ trong toµn tØnh. Trong buæi lµm viÖc víi Ban Th­êng vô TØnh ñy, ®ång chÝ cho chóng t«i biÕt, thêi gian nµy phong trµo Khu 5 næ ra kh«ng m¹nh b»ng c¸c tØnh Nam Bé vµ ®ång chÝ phæ biÕn cho chóng t«i kinh nghiÖm ®¸nh ®Þch cña Êp B¾c (Mü Tho - TiÒn Giang); kinh nghiÖm quÇn chóng b»ng ba mòi gi¸p c«ng ®¸nh b¹i chiÕn thuËt "trùc th¨ng vËn" cña Mü... Chóng t«i nghiªn cøu vµ liªn hÖ, thÊy râ phong trµo cña B×nh §Þnh ch­a b»ng c¸c n¬i. Lóc bÊy giê B×nh §Þnh chØ lµm chñ vïng gi¶i phãng. Sau khi DiÖm ®æ, c¸ch m¹ng B×nh §Þnh bÞ "mÊt" trªn mét tr¨m ngµn d©n do bÞ ®Þch "lÝp" l¹i nhiÒu vïng chóng ta "më ra" tr­íc ®©y... Chóng t«i còng b¸o c¸o víi anh N¨m C«ng viÖc TØnh ñy B×nh §Þnh ®ang thùc hiÖn ph­¬ng ¸n më khu §«ng (gåm c¸c

333 huyÖn Tuy Ph­íc, Phï C¸t vµ An Nh¬n) vµ giµnh l¹i c¸c vïng bÞ ®Þch chiÕm, ph­¬ng ph¸p ph¸t ®éng quÇn chóng næi dËy lµ chÝnh, lÊy ®Êu tranh vò trang hç trî. Anh rÊt t©m ®¾c víi kÕ ho¹ch më ra cña chóng t«i, anh nãi s«i næi: - KÕ ho¹ch më khu §«ng nh­ vËy lµ rÊt chÆt chÏ vµ t¸o b¹o. Khu ñy theo dâi vµ chê ®îi chiÕn c«ng cña c¸c ®ång chÝ! §­îc anh tin t­ëng vµ ®éng viªn khÝch lÖ, chóng t«i thÊy lßng phÊn chÊn vµ n¸o nøc l¹ kú, nh­ tr­íc giê xung trËn. Chóng t«i còng ®· tr×nh bµy nh÷ng khã kh¨n, trong ®ã cã mét v­íng m¾c, ®¸ng lo nhÊt lµ viÖc ph¸t ®éng phong trµo quÇn chóng trong c¸c vïng cã bµ con gi¸o d©n nh­ thÕ nµo? QuÇn chóng C«ng gi¸o cã ñng hé c¸ch m¹ng hay kh«ng? Th¸i ®é cña ta nh­ thÕ nµo?... Chóng t«i b¨n kho¨n v× thùc tÕ, mét sè vïng cã mét sè tªn c«ng gi¸o ph¶n ®éng ®· dïng nhµ thê lµm n¬i giam gi÷ nh÷ng chiÕn sÜ céng s¶n. Chóng t«i nªu nhiÒu c©u hái vµ mong ®îi sù chØ ®¹o cña anh N¨m trong vÊn ®Ò nµy. Víi niÒm tin v÷ng ch¾c ë lùc l­îng quÇn chóng, anh ®· më ra cho chóng t«i mét c¸ch nhÑ nhµng tõ nh÷ng nguyªn lý rÊt c¬ b¶n. Anh nãi: - Quan ®iÓm cña ta, quÇn chóng lµ ng­êi lao ®éng, n«ng d©n bÞ ¸p bøc, bãc lét. Ng­êi d©n theo C«ng gi¸o lµ ng­êi lao ®éng, lµ n«ng d©n còng lµ lùc l­îng quÇn chóng. Hä còng nh­ ng­êi l­¬ng. ChØ cã mét sè phÇn tö lîi dông ®· lµm h¹n chÕ ph¸t triÓn phong trµo, g©y khã cho ta. Lùc l­îng quÇn chóng c¬ b¶n trong C«ng gi¸o còng lµ ng­êi tèt. NÕu ta gi¶i phãng n¬i nµo cã nhµ thê, ®Òn chïa, ta

334 ph¶i chÊp hµnh tèt chÝnh s¸ch t«n gi¸o, b¶o vÖ nhµ thê, ®Òn chïa vµ t«n träng gi¸o d©n. Nh÷ng nhµ tu hµnh, nh÷ng ng­êi cã chøc s¾c, nhiÒu vÞ linh môc cã lßng yªu n­íc, còng v× nh©n d©n, v× d©n téc. ChØ cã mét sè Ýt ng­êi chèng ph¸ c¸ch m¹ng, nªn ta kh«ng thÓ v¬ ®òa c¶ n¾m... Nh÷ng lêi nãi nhá nhÑ cña anh thËt thÊm thÝa, ®· gi¶i táa hÕt nh÷ng b¨n kho¨n cña chóng t«i. ChÝnh v× vËy mµ sau nµy c«ng t¸c më ra ë vïng C«ng gi¸o Ph­íc Hoµ - Ph­íc S¬n (thuéc huyÖn Tuy Ph­íc) ®­îc tiÕn hµnh thËn träng vµ ch¾c ch¾n. Khi ®Æt vÊn ®Ò ph¸t ®éng phong trµo næi dËy trong vïng ®ång bµo C«ng gi¸o, t«i ®· cïng c¸c ®ång chÝ phô tr¸ch c«ng t¸c t«n gi¸o cña tØnh, lªn ph­¬ng ¸n kü c¸c b­íc, tõ tæ chøc häc tËp, qu¸n triÖt s©u s¾c tt­ëng chØ ®¹o, bè trÝ tËp huÊn c¸n bé phong trµo ®Õn viÖc triÓn khai tõng b­íc tõng vïng. Ngµy më mµn "®ång khëi" khu §«ng, kh«ng ®îi lÖnh cña Khu ñy, chóng t«i triÓn khai tr­íc ngµy mïng 5-7- 1964. Theo hiÖu lÖnh cña ta, quÇn chóng ë nhiÒu vïng khu §«ng, trong ®ã cã mét sè x· cã nhiÒu gi¸o d©n còng ®Òu ®ång lo¹t næi dËy, ®èt ph¸ Êp chiÕn l­îc, diÖt ¸c, ph¸ k×m, lµm chñ vïng gi¶i phãng víi trªn 150.000 d©n... ®­a phong trµo B×nh §Þnh tiÕn lªn mét cao trµo míi. Víi b­íc tiÕn míi trong phong trµo ®ång khëi khu §«ng, B×nh §Þnh ®­îc Khu ñy biÓu d­¬ng, khen ngîi, ®Æc biÖt lµ cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n Ph­íc Lý, huyÖn Tuy Ph­íc (nay thuéc thµnh phè Quy Nh¬n), hµng tr¨m chiÕc thuyÒn víi hµng ngµn ®ång bµo vïng ven biÓn tiÕn vµo thµnh phè Quy Nh¬n ®Êu tranh víi chÝnh quyÒn ngôy, ®ßi

335 båi th­êng nh©n m¹ng, ®ßi d©n sinh, d©n chñ, khiÕn Thñ t­íng ngôy NguyÔn Kh¸nh ph¶i chÊp nhËn yªu s¸ch cña ®ång bµo. §©y lµ mét cuéc ®Êu tranh nhËp thÞ ®Çu tiªn cña miÒn Nam, ®¸nh vµo ®Çu n·o Mü - ngôy, ®­îc anh N¨m C«ng vµ Khu ñy theo dâi s¸t vµ biÓu d­¬ng, ph¸t huy kÞp thêi. TiÕp theo ®Çu n¨m 1965, phong trµo B×nh §Þnh còng ®­îc Khu ñy 5 vµ Bé T­ lÖnh Qu©n khu 5 khen vÒ thµnh tÝch ®· t¹o mét có ®¸nh ®Çu tiªn ®èi víi ®Õ quèc Mü vµo kh¸ch s¹n ViÖt C­êng, lo¹i h¬n 50 sÜ quan Mü. T­íng Mü OÐtmolen ph¶i thó nhËn: §Êy lµ sè th­¬ng vong nhiÒu nhÊt x¶y ra trong riªng mét sù kiÖn... B¸o chÝ Mü còng ®­a tin, ®¸nh gi¸ ®ã lµ mét tæn thÊt lín cña qu©n Mü. TrËn ®¸nh vµo kh¸ch s¹n ViÖt C­êng ®­îc vÝ nh­ mét Nói Thµnh cña Qu¶ng Nam. TrËn ®¸nh lÇu ViÖt C­êng nh­ mét c¸i mèc th¾ng lîi kÕt thóc phong trµo ®ång khëi khu §«ng cña B×nh §Þnh, ®· gãp phÇn cïng qu©n d©n toµn miÒn Nam ®¸nh b¹i chiÕn l­îc "chiÕn tranh ®Æc biÖt" cña Mü - ngôy, ph¸t triÓn thùc lùc chÝnh trÞ, vò trang cña ta lín m¹nh... Gi÷a n¨m 1965, lóc qu©n Mü å ¹t ®æ bé vµo miÒn Nam ViÖt Nam lµ chóng ®­a vµo miÒn Nam bao nçi kinh hoµng. Chóng ®­a vµo miÒn Nam 9 s­ ®oµn thiÖn chiÕn, trong ®ã chóng ®ãng ë B×nh §Þnh hai s­ ®oµn lµ M·nh Hæ vµ Kh«ng vËn sè Mét. Võa ®Æt ch©n lªn ®Êt B×nh §Þnh, qu©n Mü vµ qu©n Nam TriÒu Tiªn ®· më ngay nh÷ng cuéc cµn quÐt, ®¸nh ph¸ ¸c liÖt; chóng tiÕn hµnh hµng lo¹t c¸c cuéc tµn s¸t ®Ém m¸u theo chÝnh s¸ch "tam quang" lµ ®¸nh ph¸

336 s¹ch c¶ ba vïng miÒn nói, ®ång b»ng vµ ven biÓn; chóng më nh÷ng cuéc hµnh qu©n lín "t×m diÖt" chñ lùc qu©n gi¶i phãng, quyÕt "bÎ g·y x­¬ng sèng ViÖt Céng" ....®· g©y cho qu©n vµ d©n xiÕt bao tæn thÊt, ®au th­¬ng, tang tãc... Tr­íc mäi ®ßn ¸c liÖt cña kÎ thï, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lu«n lu«n lµ mét vÞ l·nh ®¹o kiªn tr× ®­êng lèi, kiªn quyÕt chèng ®Þch, kªu gäi, ®éng viªn mäi c¸n bé, chiÕn sÜ "b¸m th¾t l­ng ®Þch mµ ®¸nh", ®ång thêi Khu ñy còng ®· t¨ng c­êng lùc l­îng cho B×nh §Þnh, thµnh lËp t¹i B×nh §Þnh mét ®¬n vÞ qu©n chñ lùc, ®ã lµ S­ ®oµn 3 (Sao Vµng). Theo lêi kªu gäi cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh "Kh«ng cã g× quý h¬n ®éc lËp, tù do" vµ lêi kªu gäi cña Khu ñy mµ ng­êi ®øng ®Çu lµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng, qu©n d©n B×nh §Þnh ®· v­ît nhiÒu khã kh¨n ¸c liÖt, ®¹p b»ng mäi gian khæ hy sinh, kiªn tr× ®¸nh ®Þch víi tinh thÇn "quyÕt chiÕn, quyÕt th¾ng giÆc Mü x©m l­îc". Víi ba mòi gi¸p c«ng vµ tinh thÇn kiªn c­êng, dòng c¶m, m­u trÝ...B×nh §Þnh ®· ®¸nh b¹i hai s­ ®oµn næi tiÕng thiÖn chiÕn vµ tµn b¹o cña Mü. Trªn mçi b­íc ®­êng kh¸ng chiÕn gian lao, Khu ñy lu«n cã sù chØ ®¹o s¸t sao víi B×nh §Þnh, kÞp thêi t¨ng c­êng lùc l­îng khi cÇn thiÕt vµ còng kÞp thêi khÝch lÖ, ®éng viªn, ph¸t huy, biÓu d­¬ng qu©n vµ d©n B×nh §Þnh trong mçi chiÕn th¾ng khi më ra phong trµo "§ång khëi" gi¶i phãng mét vïng ®ång b»ng réng lín; ®¸nh b¹i kÕ ho¹ch "ViÖt Nam ho¸ chiÕn tranh" cña Mü - nguþ vµ ©m m­u "trµn ngËp l·nh thæ", lÊn chiÕm vïng gi¶i phãng cña chóng. ChiÕn dÞch Tæng tiÕn c«ng vµ næi dËy mïa Xu©n n¨m 1975 më mµn. Sau chiÕn th¾ng Bu«n Ma Thuét, Khu ñy

337 chØ ®¹o B×nh §Þnh tiÕn lªn giµnh thêi c¬ "kh«ng bãc vá, ®¸nh trung t©m". T«i lµ ng­êi nhËn lÖnh trùc tiÕp tõ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng "®õng bãc vá! ®ét nhËp vµo trung t©m ngay!", t«i hiÓu ®ã lµ hiÖu lÖnh "vµo gi¶i phãng Quy Nh¬n ngay!". ChiÒu ngµy 30-3-1975, t«i cïng mét sè ®ång chÝ ®· vµo thÞ x· Quy Nh¬n. Tèi ngµy 31-3-1975, cê cña MÆt trËn D©n téc gi¶i phãng miÒn Nam ViÖt Nam ®· tung bay trªn nãc dinh tØnh tr­ëng ngôy, b¸o hiÖu giê c¸o chung cña chÝnh quyÒn ngôy quyÒn trªn ®Êt Quy Nh¬n - B×nh §Þnh. Sau gi¶i phãng B×nh §Þnh Ýt ngµy, ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lµ vÞ l·nh ®¹o ®Çu tiªn ®Õn th¨m vµ chØ ®¹o, gióp B×nh §Þnh th¸o gì nh÷ng khã kh¨n trong nh÷ng ngµy ®Çu gi¶i phãng vµ ®éng viªn B×nh §Þnh ph¸t huy chiÕn th¾ng, v÷ng b­íc ®i lªn x©y dùng quª h­¬ng trong ngµy míi. §ã lµ mèc son chiÕn th¾ng! NiÒm h¹nh phóc lín lao mµ chóng t«i kh«ng thÓ nµo quªn. ChiÕn th¾ng cña B×nh §Þnh cïng víi chiÕn th¾ng cña kh¾p miÒn Nam hoµ cïng chiÕn th¾ng cña ChiÕn dÞch Hå ChÝ Minh lÞch sö ngµy 30 th¸ng 4 n¨m 1975, t¹o nªn b¶n anh hïng ca bÊt diÖt : ViÖt Nam toµn th¾ng - hoµ b×nh - thèng nhÊt n­íc nhµ! §ã lµ nçi kh¸t khao mong ®îi cña hµng triÖu con ng­êi qu¶ c¶m cïng toµn d©n hy sinh tuæi thanh xu©n vµ x­¬ng m¸u ®Ó giµnh lÊy qua suèt h¬n hai m­¬i mèt n¨m kh¸ng chiÕn gian lao. Trong t«i ®Çy ¾p nh÷ng kû niÖm vÒ ®ång chÝ BÝ thKhu ñy Vâ ChÝ C«ng - ng­êi anh c¶ quý mÕn, trong mäi gian nguy lu«n ®øng mòi chÞu sµo, chÌo chèng, l·nh ®¹o con thuyÒn kh¸ng chiÕn Khu 5 ®Õn bÕn vinh quang.

338 Lµ mét ng­êi l·nh ®¹o, ®øng ®Çu Khu ñy vµ Qu©n khu ñy 5 vµ sau nµy lµ ñy viªn Bé ChÝnh trÞ, Chñ tÞch Héi ®ång Nhµ n­íc nh­ng ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng lu«n gÇn gòi, s¸t anh em vµ chØ ®¹o phong trµo cô thÓ, thiÕt thùc. Anh lµ anh N¨m quý mÕn cña chóng t«i. ë anh thÓ hiÖn tÊm g­¬ng s¸ng ngêi vÒ tinh thÇn chiÕn ®Êu kiªn c­êng, suèt ®êi v× c¸ch m¹ng, v× §¶ng, v× nh©n d©n. Anh xøng ®¸ng lµ ng­êi häc trß xuÊt s¾c cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh.

339 T¤I VIÕT VÒ ANH Bïi Hång Th¸i * Tõ nh÷ng ngµy ®Çu phong trµo "§ång khëi", c¸c anh chÞ ë Kh¸nh Hßa th­êng nh¾c ®Õn nh÷ng tÊm g­¬ng ®Êu tranh ®iÓn h×nh ë Nam Bé. §Æc biÖt lµ cã nh÷ng ®ång chÝ l·nh ®¹o ®· lu«n b¸m s¸t ®Þch, b¸m s¸t phong trµo, b¸m s¸t c¸c ®¬n vÞ chiÕn ®Êu ®Ó hiÓu râ t×nh h×nh, lµm s¸ng tá ®­êng lèi ®Êu tranh cña nh©n d©n ë miÒn Nam ®Ó giµnh th¾ng lîi, t¹o thÕ vµ lùc míi cho c¸ch m¹ng miÒn Nam giµnh th¾ng lîi to lín h¬n n÷a. Ngoµi anh Ba DuÈn cßn cã nhiÒu ®ång chÝ l·nh ®¹o xuÊt s¾c, trong ®ã cã mét ®ång chÝ ë miÒn Trung. Sau nµy, t«i míi biÕt ®ã lµ ®ång chÝ Vâ ChÝ C«ng mµ anh em th­êng gäi víi c¸i tªn th©n mËt: anh N¨m C«ng. Lóc ®ã, t«i lµ ñy viªn Ban Th­êng vô TØnh ñy, phô tr¸ch §Æc khu Cam Ranh, nh­ng khi nghe tªn anh, t«i v« cïng mÕn mé vµ mong ­íc cã dÞp ®­îc gÆp anh - con ng­êi b»ng x­¬ng b»ng thÞt Êy. _______________ * Nguyªn BÝ th­ TØnh ñy Kh¸nh Hßa.

340 §Õn nh÷ng n¨m 70, t«i ®­îc ®iÒu vÒ c¬ quan TØnh ñy Kh¸nh Hßa, sau ®ã lµm Phã BÝ th­ TØnh ñy vµ anh N¨m ®· vÒ l¹i Khu 5 víi c­¬ng vÞ BÝ th­ Khu ñy tõ l©u. Tõ ®©y t«i míi cã vinh dù ®­îc gÆp anh trong c¸c cuéc häp chuyªn ®Ò cña Khu vÒ du kÝch chiÕn tranh, vÒ c«ng t¸c ®« thÞ, c«ng t¸c d©n vËn, tæng kÕt cuèi n¨m vµ ®Æc biÖt lµ §¹i héi ®¹i biÓu §¶ng bé Khu 5 lÇn thø III. T©m lý ai còng muèn cã dÞp ®­îc gÆp l·nh ®¹o ®Ó gi·i bµy c«ng viÖc cña ®Þa ph­¬ng m×nh. Nh­ng c¶ Khu 5 chø kh«ng ph¶i chØ cã tØnh Kh¸nh Hßa! H×nh nh­ anh N¨m ®· th«ng c¶m: Kh¸nh Hßa lµ tØnh cùc nam Khu 5, cã thêi gian thuéc Khu 6, xa sù chØ ®¹o cña cÊp trªn l¹i lµ tØnh gÆp nhiÒu khã kh¨n, nªn lÇn nµo vÒ häp anh còng chñ ®éng dµnh thêi gian cho t«i ®­îc gÆp vµ trao ®æi c«ng viÖc víi anh. §­îc gÆp anh võa mõng, võa lo: SÏ ®­îc gi·i bµy mäi c«ng viÖc cña ®Þa ph­¬ng, nh­ng anh l¹i lµ ng­êi hay hái nh÷ng c«ng viÖc cô thÓ. Tõ viÖc x©y dùng c¨n cø, viÖc tæ chøc diÖt ¸c, ph¸ k×m, tiªu hao sinh lùc ®Þch, phong trµo du kÝch chiÕn tranh ë ba vïng, viÖc l·nh ®¹o ®Êu tranh "hai ch©n, ba mòi" giµnh quyÒn lµm chñ cho ®Õn viÖc s¶n xuÊt tù tóc, ch¨m lo søc kháe vµ ®êi sèng cña c¸n bé, chiÕn sÜ vµ ®ång bµo vïng c¨n cø... TÊt nhiªn, mäi viÖc t«i ®Òu chñ ®éng chuÈn bÞ, kÓ c¶ nh÷ng sè liÖu cô thÓ ®Ó cã thÓ ®¸p øng yªu cÇu cña anh. Nh­ng lµm sao l­êng hÕt ®­îc v× t«i coi ®©y nh­ mét bµi thi "tr¾c nghiÖm". Nªn viÖc nµo ch­a ch¾c, ch­a râ t«i l¹i "xin

341 anh N¨m cho em m¾c nî". Anh vui vÎ cho nî vµ dÆn cã nî lµ ph¶i tr¶. T«i còng cã thãi quen cã nî lµ tr¶ vµ tr¶ gÊp. Anh l¾ng nghe rÊt cô thÓ vµ cho ý kiÕn còng rÊt cô thÓ. Anh ®Æc biÖt quan t©m vµ nh¾c ®i nh¾c l¹i vai trß cña c¨n cø c¸ch m¹ng. Anh nãi: Kh¸nh Hßa lµ mét tØnh xa Khu, ch­a cã vïng gi¶i phãng réng. C¨n cø lµ chç dùa v÷ng ch¾c cña phong trµo vµ sù sèng cßn cña c¸ch m¹ng, ph¶i bá c«ng søc x©y dùng cho kú ®­îc, c¨n cø cã m¹nh th× phong trµo sÏ m¹nh. Anh cßn nh¾c, mäi ho¹t ®éng vò trang tõ diÖt ¸c ph¸ k×m, ngay TiÓu ®oµn §Æc c«ng 407 cña Khu 5 ®­a vµo còng kh«ng chØ tiªu diÖt sinh lùc ®Þch, ph¸ hñy ph­¬ng tiÖn chiÕn tranh ë c¨n cø hËu cÇn Cam Ranh mµ cßn nh»m t¹o ®iÒu kiÖn tèt nhÊt cho ph¸t ®éng quÇn chóng x©y dùng thùc lùc c¸ch m¹ng ë c¶ ba vïng chiÕn l­îc, ph¸t ®éng quÇn chóng nh©n d©n ®Êu tranh "hai ch©n, ba mòi gi¸p c«ng" giµnh quyÒn lµm chñ. Anh dÆn, n¾m ch¾c c¸c vÊn ®Ò lín cã tÝnh chi phèi nh­ng kh«ng ®­îc quªn nh÷ng vÊn ®Ò toµn diÖn t¹o thÕ hç trî cho phong trµo ®i lªn. Mçi lÇn lµm viÖc víi anh, t«i s¸ng ra ®­îc nhiÒu vÊn ®Ò nh­ mét cuéc tËp huÊn vµ t«i ®· chuyÓn nh÷ng nhËn thøc ®ã cho §¶ng bé ®Ó x©y dùng ph­¬ng ¸n c«ng t¸c cho ®Þa ph­¬ng vµ anh lu«n b»ng nhiÒu c¸ch nh¾c nhë kiÓm tra, uèn n¾n vµ bæ sung thªm nhiÒu kiÕn thøc qua thùc tiÔn cña phong trµo cho chóng t«i. ChÝnh nhê ®ã, phong trµo Kh¸nh Hßa tõng b­íc kh¾c phôc ®­îc khã kh¨n, cã b­íc chuyÓn biÕn toµn diÖn ngµy cµng v÷ng ch¾c.

342 Mçi lÇn ®i häp vÒ, anh ®Òu tÆng ®å vËt lµm kû niÖm nh­: Vò khÝ, qu©n trang, ®ång hå, bót m¸y... mang vÒ lµm quµ cho chiÕn sÜ. T×nh c¶m cña anh dµnh cho chóng t«i võa lµ ®ång chÝ l·nh ®¹o, võa lµ ng­êi anh kÝnh mÕn ®· ®éng viªn chóng t«i v­ît qua mäi khã kh¨n ®Ó hoµn thµnh nhiÖm vô. Mét viÖc mµ §¶ng bé vµ nh©n d©n Kh¸nh Hßa nhí m·i vÒ anh: TuyÖt ®¹i ®a sè nh©n d©n Kh¸nh Hßa, kÓ c¶ chóng t«i, ®Òu ch­a cã mét lÇn ®­îc gÆp B¸c Hå. Ai nÊy ®Òu mong ®Õn ngµy ®éc lËp thèng nhÊt, B¸c vµo th¨m, nguyÖn väng ®ã kh«ng cßn n÷a. "B¸c Hå ®· ®i xa", ®au th­¬ng mÊt m¸t lín qu¸ kh«ng cã g× bï ®¾p ®­îc; chóng t«i muèn lµm mét viÖc g× ®èi víi B¸c Hå ®Ó v¬i ®i nçi nhí th­¬ng. N¨m 1974, Bé ChÝnh trÞ cã chñ tr­¬ng x©y dùng l¨ng B¸c, anh N¨m cho t«i biÕt tin ®ã vµ gîi ý Kh¸nh Hßa cã gç g× quý nªn ®ãng gãp vµo x©y dùng. Nh­ më cê trong bông! ë Kh¸nh Hßa cã lo¹i gç Mun vµ gç Huúnh §µn, ®Æc biÖt lµ gç Huúnh §µn (cßn gäi lµ gç S­a) rÊt quý hiÕm, lo¹i gç nµy chØ cã ë nh÷ng rõng cßi cäc s¸t biÓn trong vïng ®Þch kiÓm so¸t, c¸n bé vµ ®ång bµo Kh¸nh S¬n, Cam Ranh ®· kh«ng ng¹i hiÓm nguy lÊy ®­îc gç gïi ra B3 ®Ó chuyÓn ra B¾c gãp phÇn x©y dùng l¨ng B¸c Hå. C¸n bé vµ nh©n d©n Kh¸nh Hßa rÊt vui vµ tù hµo vÒ phÇn ®ãng gãp nhá bÐ cña m×nh x©y dùng n¬i an nghØ ngh×n thu cho B¸c vµ lu«n nhí ¬n anh N¨m ®· gîi ý ®Õn c«ng viÖc ®ã. Cho ®Õn tËn b©y giê bµ con cßn nh¾c m·i. C¸ch m¹ng miÒn Nam ®· chuyÓn sang giai ®o¹n míi. §Çu th¸ng 2-1975, trong lóc nh©n d©n ®ang chuÈn bÞ ®ãn

343 Xu©n, anh em c¬ quan còng ®ang chuÈn bÞ mõng xu©n chiÕn khu. Chóng t«i l¹i nhËn ®iÖn khÈn cña Th­êng vô Khu 5 triÖu tËp ra ngay B3 ®Ó nhËn lÖnh ®Æc biÖt. LÖnh ®Æc biÖt, nh­ng thêi gian kh¸ khÈn tr­¬ng, t«i ®­îc ph©n c«ng lµm viÖc nµy, ®o¹n ®­êng ph¶i ®i h¬n 10 ngµy, chóng t«i kh«ng kÓ ngµy ®ªm hµnh qu©n chØ h¬n 5 ngµy. ChiÒu mïng 4 TÕt Êt M·o, t«i cã mÆt t¹i B3 vµ anh N¨m ®· chê s½n. Nh­ th­êng lÖ, anh vui vÎ b¾t tay vµ hái th¨m søc kháe råi khÈn tr­¬ng vµo viÖc ngay trong ®ªm. Anh truyÒn ®¹t nhËn ®Þnh t×nh h×nh vµ quyÕt t©m cña Bé ChÝnh trÞ, thay mÆt Th­êng vô Khu ñy, anh giao nhiÖm vô cho Kh¸nh Hßa: " Phèi hîp chÆt chÏ víi chiÕn tr­êng T©y Nguyªn, toµn tØnh tËp trung lùc l­îng gi¶i phãng B¾c Kh¸nh tõ ®­êng 21 trë ra, cßn Nam Kh¸nh ho¹t ®éng m¹nh c¶n ®Þch hç trî cho chiÕn tr­êng träng ®iÓm cña tØnh". Anh më s¬ ®å cho t«i xem ®Ó h×nh dung nh÷ng ®iÓm ®ét ph¸ nh­ Bu«n Ma Thuét vµ c¸c tØnh sÏ ®­îc gi¶i phãng tr­íc. Anh nhÊn m¹nh: "NÕu cã thêi c¬ vµo ®Çu hoÆc cuèi n¨m 1975 th× lËp tøc gi¶i phãng hoµn toµn miÒn Nam trong n¨m 1975". Anh dÆn chØ ®­îc b¸o c¸o l¹i cho ®ång chÝ BÝ th­ TØnh ñy, ph¶i gi÷ bÝ mËt hoµn toµn nh­ng lµm sao cã c¸ch thuyÕt phôc ®Ó TØnh ñy vµ ®Þa ph­¬ng tin t­ëng nç lùc, quyÕt t©m thùc hiÖn chiÕn l­îc cña trªn. Tin t­ëng phÊn khëi nh­ng nhiÖm vô qu¸ nÆng nÒ, lùc l­îng vò trang Kh¸nh Hßa cßn máng, t«i m¹nh d¹n ®Ò nghÞ xin mét trung ®oµn bé binh nh­ ®Ò nghÞ cña TØnh ñy. Anh c­êi vµ m¾ng t«i: "CËu dèt qu¸, muèn ®¸nh to th¾ng lín, ta ph¶i tËp trung nhiÒu binh ®oµn chñ lùc cßn ®©u cho

344 Kh¸nh Hßa mét trung ®oµn" vµ anh th©n mËt chØ lùc l­îng n»m trong phong trµo, khi cã thêi c¬ tranh thñ chíp thêi c¬ ph¸t ®éng m¹nh quÇn chóng, chóng ta sÏ cã lùc l­îng m¹nh. Tranh thñ bµn xong mäi viÖc trong ®ªm, s¸ng chia tay, anh n¾m chÆt tay vµ hÑn gÆp l¹i ë ®ång b»ng. Anh cßn tÆng t«i mét quÇn xanh, mét ¸o s¬ mi tr¾ng, b¶o sÏ dïng khi cÇn. T«i nhí m·i h×nh ¶nh anh tiÔn t«i ra vÒ nh­ mét ng­êi anh ®éng viªn em tr­íc giê xung trËn. T«i khÈn tr­¬ng vÒ ®Õn tØnh triÖu tËp häp Ban Th­êng vô TØnh ñy ®Ó triÓn khai c«ng viÖc: Tæ chøc së chØ huy c¬ b¶n, së chØ huy tiÒn ph­¬ng nhanh chãng chiÕm lÜnh ®Þa bµn vµ ph©n c«ng c¸c ®ång chÝ trong Ban Th­êng vô TØnh ñy ®i triÓn khai cho c¸c huyÖn, thÞ trong tØnh. Ph¶i ch¹y ®ua víi thêi gian. Sau trËn më ®Çu cña qu©n chñ lùc t¹i Bu«n Ma Thuét ngµy 10-3-1975 thu ®­îc th¾ng lîi vang déi lµ ®ßn ®iÓm ®óng huyÖt lµm rung ®éng toµn bé qu©n ®Þch kh¾p miÒn Nam. T×nh h×nh diÔn biÕn mau lÑ, c¸c tØnh ë Khu 5 lÇn l­ît ®­îc gi¶i phãng. T¹i Kh¸nh Hßa, ®óng nh­ lêi anh N¨m dÆn khi cã thêi c¬, "Chíp thêi c¬ ph¸t ®éng quÇn chóng sÏ cã lùc l­îng m¹nh", qu©n vµ d©n Kh¸nh Hßa ®· phèi hîp víi qu©n chñ lùc ch¼ng nh÷ng chØ gi¶i phãng b¾c Kh¸nh Hßa mµ cßn gi¶i phãng c¶ Nha Trang, Diªn Kh¸nh trong ngµy 2-4- 1975, ®¸nh chiÕm c¨n cø Cam Ranh vµ gi¶i phãng thÞ x· Cam Ranh trong ngµy 3-4-1975.