E-PORTFOLIO NADIA NATASHA LM2

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 33
Drp / of : 42

Digunakan oleh pembekal untuk menyukat jumlah
tenaga yang digunakan oleh pengguna.

Rajah 22 : Meter Kilowatt Jam

Rajah 23: Timer delay relay Berfungsi sebagai alat menyukat masa
Rajah 24 :Pemegang lampu
Digunakan untuk memegang lampu. Terdapat
pelbagai jenis pemengang lampu untuk lampu yang
berlainan seperti:

• Pemengang lampu jenis pangkal kilas
• Pemengang lampu jenis skru Edison
• Pemengang lampu jenis pin

Rajah 25 :PVC Base Sebagai kotak untuk menempatkan suis dan soket.
Terdapat dalam pelbagai saiz dab jenis:

• Jenis permukaan
• Jenis terbenam

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 34
4 Drp / of : 42

2.8 PROSEDUR UNTUK MELUKIS LUKISAN BENTANGAN
2.8.1 Gambarajah Susunatur (Layout Diagram)

Gambarajah ini disediakan bagi menunjukkan penempatan alat lengkap dan peralatan
pemasangan elektrik pada sesuatu premis samada didalam atau diluar bangunan.
Umpamanya lokasi pencahaya, soket alur keluar, kipas siling dan peralatan elektrik yang
lain. Gambarajah ini merupakan plan senibina atau arkitek bagi sesuatu bangunan. Ia
dilukis secara lukisan orthografik dari arah atas (plan) pada skala yang sesuai dengan
menggunakan simbol grafik elektrik. Skala yang biasa digunakan dalam plan susunatur
ini ialah 1:100.

Secara umumnya, gambarajah ini dapat menentukan samada pemasangan yang
dilakukan memenuhi kehendak, peraturan, selesa untuk digunakan dan peralatan
diletakkan ditempat yang sesuai. Ia juga dapat membantu kerja-kerja perancangan
peralatan di masa hadapan.

Bagi mengelakkan kekeliruan kepada pendawai elektrik, semua simbol perlulah dilukis
dengan jelas dan betul pada skala yang bersesuaian dengan saiz bilik dan bangunan agar
kelihatan menarik dan tidak mengelirukan. Amnya skala yang lazim digunakan adalah 1/8
atau 1/16. Disamping itu maklumat yang diberikan mestilah lengkap dan tepat seperti jenis
suis, kadaran, jenis kelengkapan, bilangan litar-kecil-akhir dan sebagainya.

Pelan bentangan terbahagi kepada pelan bentangan domestic dan pelan bentangan
industri.

a. Pelan Bentangan Domestik

Pelan bentangan domestik menunjukkan lokasi aksesori pendawaian dan alat
kelengkapan serta suis kawalan di dalam bangunan atau rumah kediaman. Susun atur
simbol piawai alat tambah pada pelan lantai adalah mengikut garis panduan yang
ditetapkan oleh Suruhanjaya Tenaga. Lagenda (simbol) disediakan bersama-sama pelan
bentangan bagi menunjukkan simbol piawai alat kelengkapan dan alat tambah. Rajah 1
menunjukkan contoh pelan domestik berserta lagenda.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 35
4 Drp / of : 42

Rajah 26 : Contoh Pelan Bentangan Domestik
b. Pelan bentangan industri

Pelan bentangan industri menunjukkan lokasi alat kelengkapan di dalam bangunan yang
besar seperti makmal, kilang dan permis perdagangan. Pendawaiannya memerlukan
perlindungan kerosakan mekanikal yang tinggi dan boleh menampung beban yang besar.
Kaedah pendawaiannya menggunakan conduit atau sesalur logam. Bilangan alat tambah dan
kelengkapan elektrik pada pelan bentangan industri adalah lebih banyak dan dari jenis tugas
berat.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 36
4 Drp / of : 42

2.9 FORMAT LUKISAN BENTANGAN

Mengenali lukisan atau mengetahui kedudukan sebenar blok-blok rumah serta untuk mencapai
tahap lukisan yang baik, mestilah memenuhi syarat-syarat yang ada pada lukisan arkitek.
Penerangan ini menekankan amalan lukisan elektrik, maka itu tidaklah secara terperinci.
Walaubagaimanapun panduan asas perlu diketahui yang mana perkara berikut perlu di ambil
perhatian.

i) Daun pintu dan pintu hendaklah dilukis dengan jelas arah ia ditutup dan dibuka.
ii) Setiap bilik atau ruang hendaklah dilabelkan dengan jelas.
iii) Tempat basuhan (sink), kolah, air pancut dan yang terlibat penggunaan air atau gas

hendaklah ditunjukkan supaya alat tambah tidak dipasang pada tempat itu.
iv) Setiap tingkap dan pintu hendaklah dilukis, jika perlu.
v) Ukuran dimensinya juga perlu dilukis.
vi) Gunakan simbol arketik yang betul untuk mewakili sesuatu bahagian, misalnya simbol

menunjukkan tangga dan sebagainya

Untuk melukis semula pelan rumah yang telah diberi, ini boleh dilakukan dengan
pemindahan ukuran. Biasanya lukisan pelan rumah yang sedia ada akan diperbesarkan dua
atau tiga kali ganda lukisan asal seperti di bawah

RUMAH “A”
DIPERBESAR 2
KALI GANDA

RUMAH
“A”

Rajah 27: Lukisan pelan rumah diperbesarkan

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 37
4 Drp / of : 42

Anjung
Ruang tamu

Bilik-1

Bilik-2

Dapur

Anjung

Rajah 28: Contoh lukisan bentangan

2.9.1 LUKISAN BENTANGAN
(a) Pengenalan

Perancangan pemasangan yang baik bergantung kepada lukisan ini. Ia menunjukkan
kesemua kelengkapan, alatan atau alatambah yang hendak dipasang. Kesemua alatambah
atau kelengkapan yang hendak dipasang akan ditunjukkan secara bersimbol.
(b) Gaya lukisan
Terdapat berbagai-bagai cara bagaimana lukisan bentangan dipersembahkan. Diantaranya
ialah secara garisan lurus selanjar, garisan putus-putus, garisan lurus yang condong dan
garisan beriak.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 38
4 Drp / of : 42

b) Pemilihan penempatan alatambah

Pemilihan penempatan alatambah dan kelengkapan pada lukisan bentangan adalah mustahak.
Ia menjadi panduan bagi pendawai elektrik untuk mengetahui penempatan alatambah atau
kelengkapan yang dikehendaki.

Sebagai pengenalan awal kepada lukisan bentangan, perkara-perkara ini perlu diambil perhatian
sewaktu melukis gambarajah bentangan pemasangan domestik.

(i) Suis hendaklah ditempatkan di tempat yang mudah dicapai, tidak terselindung atau di
tempat yang dilarang oleh peraturan IEE. Berikut ialah beberapa contoh penempatan suis yang
dicadangkan.

❖ Suis dipasang dalam bilik di tepi dinding pintu masuk ke bilik itu kecuali bilik mandi. Ia
mestilah dipasang di luar atau menggunakan suis tarik.

❖ Suis 2 hala atau suis perantaraan digunakan di laluan Jalan, kaki lima, tangga dan
sebagainya.

❖ Suis jenis tarik boleh digunakan dalam bilik mandi atau bilik rehat.
❖ Seberapa boleh suis-suis yang mengawal lampu atau kipas di bilik yang sama dikumpulkan

bersama bagi menjimatkan pendawaian (pendek), kemas dan kemudahan kawalan.
(ii) Setiap bilik mestilah mempunyai sekurang-kurangnya sebuah lampu kecuali bilik itu besar
dan memerlukan cahaya yang terang atau bilik untuk kegunaan khas. Berikut ialah contoh-contoh
penempatan lampu yang sesuai.

❖ Lampu bilik mandi yang bersebelahan dengan tandas dan berukuran daripada 4 meter persegi
boleh berkongsi sebuah lampu yang dilukiskan di tengah-tengah sempadan kedua- dua bilik.

❖ Lampu dinding mungkin sesuai di bilik rehat, oleh kerana cahaya yang dapat disebarkan
terbatas, bilangan lampu perlulah ditambah lebih daripada satu.

❖ Bagi mendapatkan keseimbangan cahaya yang diterima di sesebuah bilik, biasanya lampu-
lampu itu akan dilukis di tengah –tengah bilik.

iii) Kipas siling dilukiskan ditengah-tengah bilik. Jika lebih daripada satu, ia mestilah di pasang di
tempat yang sesuai agar kelihatan seimbang

(iv) Papan agihan dan alat kawalan pengguna ditempatkan dalam bilik stor atau di tepi dinding
pintu masuk rumah.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 39
4 Drp / of : 42

(v) Soket alur keluar tidak boleh dipasang dalam bilik mandi atau di paras kurang daripada
300mm dari paras lantai kecuali jenis khas.

c) Menulis nombor litar kecil akhir

Setelah kesemua kelengkapan, alat dan alatambah siap dilukis, berikan nombor
bilangan litar akhirnya (L.A). Nombor ini bertujuan untuk memudahkan pembaca
dan pendawai memasangkan litarnya. Bilangan litar akhir ini hendaklah dikirakan
untuk ditetapkan nombor bilangan L.A.

Sebagai panduan di bawah ini telah disiapkan bilangan yang boleh ditampung oleh
sesuatu litar akhir.

Jadual 4: Beban yang ditanggung

Bil Peranti perlindungan Beban yang ditanggung
Lebihan Arus

1 6A 10 Bil. Lampu termasuk kipas siling

2 10A 2 bil. Soket alir keluar 5A

3 16A 1 soket alur keluar 15A atau 1 soket alur keluar
13 Amps

4 20A Soket alur keluar 13A

5 32A Soket alur keluar jenis litar gelang

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 40
4 Drp / of : 42

PELAN RUMAH KEDIAMAN

LAGENDA
KETERANGAN SIMBOL

Lampu pendarfluor

Lampu tungsten
glob

Kipas siling

Kipas ekzos A
C
Unit kaw alan
pemassak

Soket alur keluar
13 A

Lampu tungsten
dinding

Unit penghaw a
dingin

Kotak fius agihan

Alat atur kipas

Suis 2 hala
Suis 1 hala

Rajah 29 : Pelan rumah kediaman

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 41
4 Drp / of : 42

Rajah: 30: Lukisan Bentangan Mengandungi Poin-poin beban

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(2/5) Muka Surat / Page : 42
4 Drp / of : 42

SOALAN:

1. Apakah definasi bagi gambarajah bentangan dalam elektrik ?

_

2. Di manakah biasanya Suis dipasang pada suatu pemasangan pendawaian Elektrik ?

3. Di manakah biasanya Papan agihan dan alat kawalan pengguna dipasang pada suatu
pemasangan pendawaian ?

4. Senaraikan 4 gaya lukisan dalam melukis lukisan bentangan elektrik ?
A.
B.
C.
D.

RUJUKAN/REFERENCE :

1. Undang-Undang Malaysia. 2005. Akta Bekalan Elektrik 1990 dan Peraturan-Peraturan
Elektrik 1994, Pindaan sehingga 2005. MIDC Publisher Sdn Bhd Malaysia.

2. Suruhanjaya Tenaga Malaysia. Standard Pendawaian Malaysia (Electrical Installations Of
Buildings – Ms IEC 60364) Jabatan Standard Malaysia.

3. The Institution of Electrical Engineers, 1998, Peraturan-Peraturan bagi Pemasangan
Elektrik, Edisi 16. Golden Books Centre Sdn Bhd.

4. Giesecke, F. E. Et Al. 2002. Technical Drawing. Prentice Hall.
5. BS 7671: 2001 Requirements for Electrical Installations (IEE Wiring Regulations, Sixteenth

Edition) Institution of Electrical Engineers.
6. Lukisan Elektrik dan Elektronik – Abdul Samad Hanif

BAHAGIAN PENDIDKAN DAN LATIHAN

KEMENTERIAN TEKNIKAL VOKASIONAL,

PENDIDIKAN KEMENTERIAN PENDIDIKAN MALAYSIA,

MALAYSIA ARAS 5&6, BLOK E14, PARCEL E,

PUSAT PENTADBIRAN KERAJAAN

PERSEKUTUAN,

62604 PUTRAJAYA

KERTAS PENERANGAN 3

KOD DAN NAMA PROGRAM / EE-320-2:2012
PROGRAM’S CODE & NAME SINGLE PHASE ELECTRICAL INSTALLATION
&MAINTENANCE
TAHAP / LEVEL LEVEL 2

NO DAN TAJUK UNIT EE-320-2:2012-C01 SINGLE PHASE DRAWING
KOMPETENSI / COMPETENCY
UNIT NO. AND TITLE

NO. DAN PERNYATAAN 1: IDENTIFY SINGLE PHASE DRAWING SPECIFICATIONS
AKTIVITI KERJA / WORK AND REQUIREMENT.
ACTIVITIES NO. AND 2: CARRY OUT LAYOUT DRAWING.
STATEMENT 3: CARRY OUT SINGLE LINE / SCHEMATIC DIAGRAM

DRAWING.
4: CARRY OUT SINGLE PHASE WIRING DRAWING.
5: INSPECT SINGLE PHASE DRAWING.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 1
Drp / of : 25

TAJUK / TITLE :
PENGENALAN KEPADA LUKISAN SKEMATIK

TUJUAN / PURPOSE:

Kertas penerangan ini adalah bertujuan untuk menerangkan kepada pelajar-pelajar
berkaitan tentang lukisan skema adalah sangat mustahak sebelum kerja-kerja
pemasangan di buat supaya kedudukan alat-alat yang di pasang dapat ditentukan dan
memudahkan kerja pendawaian.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 2
Drp / of : 25

3.0 KEPERLUAN DAN SPESIFIKASI LUKISAN SKEMATIK

Lukisan skema pemasangan domestik dilukis bagi menunjukkan pengagihan tenaga
elektrik dari punca bekalan tenaga elektrik hingga ke litar akhir pengguna (kotak fius
agihan). Pengagihan ini akan ditunjukkan dengan satu garisan. Oleh kerana itu
lukisan ini juga dikenali sebagai rajah satu garisan.

3.0.1 Lukisan Skematik

Lukisan skematik dapat memberi maklumat berkaitan bekalan serta kadaran arus yang
diperlukan dipemasangan itu.Pihak berkuasaakan dapat menentukan kadaran arus
bagi alat-alat kawalan utama, saiz dan jenis kabel yang hendak digunakan dan bilangan
litar akhir yang diperlukan. Para pendawai, perancang atau pemasang pendawaian
pula menjadikan rajah skema itu sebagai panduan untuk menentukan jenis pendawaian
yang hendak digunakan dan beban yang dipasang pada setiap litar akhir disamping
mematuhi kehendak alat-alat kawalan utama yang perlu disediakan. Dalam kerja
pemasangan elektrik, rajah ini amat diperlukan selepas rajah pelan tata letak (lay out
plan)

2 x 10mm sq pvc/pvc 2 x 1.5mm sq pvc/pvc
2 x 2.5mm sq pvc/pvc
Unit Pepotong & 6A 4 Mata 1x36W Lampu Kalimantang
Penyambung 6A 2 Mata 1x85W Kipas Siling
Neutral 20A 1 Mata Penghawa Dingin 1 Kuasa Kuda
20A
M Simpanan
20A
20A D.O.L

Meter 32 A Suis Peranti Arus
Kilowatt Utama Dua Baki 40 A
(100mA)
Jam Kutub

2 x 2.5mm sq pvc/pvc
2 Mata 1x13A Soket Alir Keluar
Simpanan

Peranti Arus
Baki 40 A
(30mA)

Rajah 1: Contoh lukisan yang baik dan kemas

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 3
Drp / of : 25

3.0.2 2 Peraturan Pemasangan Elektrik Domestik

Sebelum menyediakan lukisan elektrik domestik, peraturan pemasangan
elektrik domestik perlu diketahui dan difahami terlebih dahulu supaya
lukisan yang dihasilkan memenuhi syarat dan piawaian yang telah
ditetapkan. Peraturan pemasangan elektrik domestik boleh dirujuk
daripada buku peraturan yang dikeluarkan oleh Peraturan – Peraturan Bagi
Pemasangan Elektrik IEE edisi ke - 16, Suruhanjaya Tenaga dan Jabatan
Kerja Raya.

3.0.3 3 Keperluan asas bagi l itar akhir [ 314- 01]

Litar akhir ialah l itar yang keluar dari papan agihan untuk membekalkan
tenaga elektrik terus kepada alat - alat yang memerlukan arus elektrik.

Tujuan kegunaan l itar akhir adalah:

• Untuk mencegah bahaya ketika kerosakan dengan mempastikan arus
kerosakan t idak lebih daripada keperluan untuke mengkendalikan sistem
pelindung.
• Untuk membolehkan sebahagian pemasangan dimatikan bagi tujuan
penyenggaraan atau untuk ujian tanpa melibatkan litar yang lain
• Untuk mencegah kerosakan ke atas satu l itar akibat kehil angan
pemasangan lengkap

3.0.4 4 Susunan l itar piawai

• Litar akhir yang menggunakan soket alur keluar ( SSO) jenis BS
1363 A

• Litar akhir yang menggunakan SSO jenis BS 196 A
• Litar akhir jejari yang menggunakan SAK jenis BS 4343
• Litar akhir pemasak dalam rumah kediaman
• Litar akhir selain dari di atas

3.0.5 5 Peraturan MS IEC 60364 bagi l itar akhir ( keperluan umum)

• Bagi suatu pemasangan yang mempunyai lebih daripada satu litar akhir,
setiap l itar akhir itu hendaklah disambung kepad f ius atau pem utus litar yang
berasingan.
• Pendawaian bagi setiap litar akhir hendaklah diasingkan secara elektrik
daripada l itar akhir yang lain.
• Kapasiti membawa arus kabel yang digunakan disetiap l itar akhir mestilah
t idak kurang daripada kadar arus nominal alat perl indungan l itar kecuali l itar
akhir gelang.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 4
Drp / of : 25

3.1 1 SPESIFIKASI ALAT DAN KABEL

• Suis Utama - berfungsi sebagai pengasing/ pensuisan litar dan
perlindungan arus lebihan.

• Pemutus Litar Arus Baki - berfungsi sebagai perlindungan kebocoran
arus bumi dan pengasing l itar.

• Alat perlindungan lebihan arus - ialah sebarang alat yang boleh memutuskan litar
bekalan dengan sendiri(automatik) apabila berlaku arus lebih yang melebihi kuantiti
yang dihadkan bagi litar itu.

• Pemotong Dan Perangkai Neutral - berfungsi sebagai perlindungan arus
lebihan dan menghadkan arus pengguna.

• Meter Kilowatt- Jam - berfungsi sebagai mengukur jumlah tenaga yang
digunakan bagi menetapkan kadar bayaran tarif.

• Litar Akhir- berfungsi sebagai pengagih litar akhir dan perlindungan arus
lebihan. Satu l itar simpanan bagi setiap fasa hendaklah disediakan bagi
menampung keperluan masa hadapan.

Sebelum kerja-kerja melukis gambarajah skema dimulakan, perkara yang berikut hendaklah
dipastikan terlebih dahulu :-

3.1.1 Cara menentukan bilangan litar kecil akhir (L.A)
Bilangan litar kecil akhir dapat ditentukan dengan memperhatikan nombor pada setiap beban
termasuk soket alur keluar dan lain-lain komponen yang terdapat pada plan bentangan. Jika
nombor paling besar pada beban itu ialah enam, ini bererti bilangan litar kecil akhir pada
pemasangan itu ialah enam point tidak termasuk simpanan. Litar akhir simpanan biasanya
tidak melebihi separuh daripada jumlah litar akhir.

3.1.2 Menetapkan kadaran arus bagi peranti pelindungan arus lebih
Kadaran arus bagi setiap peranti pelindungan arus lebih litar akhir, dapat ditentukan
berdasarkan beban yang dipasang pada litar tersebut. Untuk mendapatkan kadaran yang
tepat, satu pengiraan khas perlu dilakukan

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 5
Drp / of : 25

Jadual 1: Kadaran arus peranti perlindungan

Bilangan beban Beban Kadaran arus peranti pelindungan
10 Lampu / kipas 6A

Tidak terhad Soket alur keluar 13A 20A ( kawasan < 20m² kabel 2.5m² pvc )

Tidak terhad Soket alur keluar 13A 32A ( kaw. tak melebihi 50m² kabel 4mm² pvc )

1 Pemasak < 32 A
2 Soket alur keluar 5 A 10 A
Tidak terhad
Soket alur keluar (litar 32 A (kawasan tak melebihi 100mm²) kabel 2,5mm
1
2 gelang) 13 A pvc

Soket alur keluar 15 A 16 A

Soket alur keluar 13 A 16/20 A

Bagi litar akhir simpanan, kadaran arus peranti pelindungannya berdasarkan kadar
pertengahan di antara nilai-nilai kadaran peranti pelindungan yang terdapat di pemasangan itu.
Misalnya satu pemasangan mempunyai kadaran arus peranti 6A, 10A, 20A dan 32A, jadi kadaran
arus peranti pelindungan simpanan adalah di antara 6A hingga 32A. Biasanya kadar pertengahan
yang diambil, iaitu sama ada 10A atau 20A.

3.1.3 Saiz kabel yang hendak digunakan

Kabel yang hendak digunakan bergantung kepada jenis beban yang di pasang dan jenis
pendawaian yang hendak digunakan. Satu pengiraan khas perlu dilakukan bagi
mendapatkan saiz kabel yang tepat. Bagi memudahkan kerja melukis dan sebagai panduan awal
tanpa pengiraan khas jadual berikut bolehlah digunakan untuk kerja-kerja
melukis gambarajah skema

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 6
Drp / of : 25

Jadual 2 : Jadual saiz kabel

Saiz kabel Jenis kabel Beban
1.5mm²
2.5mm² Pvc/pvc Lampu ( < 6 A )
4.0mm²
Pvc/pvc Soket alur keluar (13A)
6.0mm² / 10.0mm²
Pvc/pvc Pemasak/pemanas (< 32 A )
16mm² / 25mm²
Pvc/pvc Bekalan utama bagi jumlah permintaan
arus tidak melebihi 32A

Pvc/pvc Bekalan utama bagi jumlah permintaan
arus tidak melebihi 63A

3.1.4 Jenis pendawaian

Dalam gambarajah plan bentangan pemasangan domestik tidak dinyatakan jenis pendawaian
yang digunakan. Oleh kerana itu agak sukar ditentukan jenis pendawaian yang hendak
dicatatkan dalam gambarajah skema. Penentuan jenis pendawaian di pemasangan itu hanyalah
sebagai anggapan sahaja. Misalnya bangunan kediaman rumah batu mungkin menggunakan
pendawaian jenis tersembunyi, bangunan kediaman rumah kayu pendawaian jenis terdedah
(Surface Wiring) pendawaian pembuluh dan sebagainya.

3.1.5 Kadaran arus / jenis alat-alat kawalan

Alat-alat kawalan yang dimaksudkan ialah alat kawalan pengguna seperti :-
i. Fius perkhidmatan & perangkai neutral (pemotong dan perangkai).
ii. Suis utama / pemencil.
iii. Pemutus litar bocor ke bumi / arus baki.
iv. Papan agihan.

Kadaran arus alat-alat kawalan ini secara am ditentukan daripada jumlah arus yang digunakan
oleh litar akhir di pemasangan itu (jumlah arus beban) Pihak pembekal biasanya akan
menggunakan kadaran arus ini berdasarkan faktor kepelbagaian. Bagaimana atau berapakah
kadaran arus yang boleh dikurangkan?

Dalam penggunaan papan agihan tentang bilangan hala, bilangan kutub dan kadaran
arus peranti pelindungan arus lebih perlulah dinyatakan seperti yang berikut.

a) pengguna kuasa kecil sederhana dan besar satu fasa mengunakan papan fius agihan
satu kutub dan neutral (SPN) sementara pengguna kuasa sederhana dan besar tiga fasa
menggunakan papan agihan tiga kutub dan neutral (TPN)

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 7
Drp / of : 25

b) bilangan hala ditentukan berdasarkan jumlah bilangan litar akhir dan
simpanan.kadaran arus peranti pelindungan arus lebih mengikut kadaran arus
beban litar

Pengguna Jadual 3 : Jenis takrif
Gabungan domestik
Lampu umum Jenis takrif
Kuasa umum A - a., b, c
Blok Industri boleh ubah B - a, b, c
Blok Industri tetap C - a, b, c, d, e
D - a, b
E

3.3 KAEDAH PENYAMBUNGAN LITAR

Pemilihan penempatan aksesori dan kelengkapan pada lukisan bentangan adalah mustahak.
Ia menjadi panduan bagi pendawai elektrik untuk mengetahui penempatan aksesori atau
kelengkapan yang dikehendaki. Sebagai pengenalan awal kepada lukisan bentangan,
perkara-perkara berikut perlu diberi perhatian:

(i) Suis hendaklah dipasang pada tempat yang mudah dicapai, tidak terlindung atau di tempat
yang dilarang oleh peraturan MS IEC 6034. Berikut ialah beberapa contoh penempatan suis
yang dicadangkan:

• Suis dipasang dalam bilik di tepi dinding pintu masuk ke bilik itu kecuali bilik mandi.
Ia mestilah dipasang di luar atau menggunakan suis tarik.

• Suis 2 hala atau suis perantaraan digunakan di laluan jalan, kaki lima, tangga dan
sebagainya.

• Suis jenis tarik boleh digunakan dalam bilik mandi atau bilik rehat.
• Seberapa boleh suis-suis yang mengawal lampu atau kipas di bilik yang sama

dikumpulkan bersama bagi menjimatkan pendawaian (pendek), kemas dan
memudahkan kawalan.

(ii) Setiap bilik mestilah mempunyai sekurang-kurangnya sebuah lampu kecuali bilik itu besar
dan memerlukan cahaya yang terang atau bilik untuk kegunaan khas. Berikut ialah contoh- contoh
penempatan lampu yang sesuai.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 8
Drp / of : 25

• Lampu bilik mandi yang bersebelahan dengan tandas dan berukuran daripada 4 meter
persegi boleh berkongsi sebuah lampu yang dilukiskan di tengah-tengah sempadan
kedua-dua bilik.

• Lampu dinding mungkin sesuai di bilik rehat. Oleh kerana cahaya yang dapat
disebarkannya terbatas, maka bilangan lampu perlulah ditambah lebih daripada satu.

• Bagi mendapatkan keseimbangan cahaya yang diterima di sesebuah bilik, biasanya
lampu-lampu itu akan dilukis di tengah-tengah bilik.

(iii). Kipas siling dilukiskan ditengah-tengah bilik. Jika lebih daripada satu, mestilahdipasang di
tempat yang sesuai agar kelihatan seimbang

(iv) Papan agihan dan alat kawalan pengguna ditempatkan dalam bilik stor atau ditepi dinding

bahagian dalam pintu masuk rumah.

(v) Soket alur keluar tidak boleh dipasang dalam bilik mandi atau di paras kurang daripada
300mm dari paras lantai kecuali jenis khas.

3.2.1 Menulis nombor litar kecil akhir

Setelah kesemua kelengkapan dan aksesori siap dilukis, nombor bilangan litarakhirnya
hendaklah ditulis bersebelahan simbol pada pelan bentangan. Nombor ini bertujuan untuk
memudahkan pembaca dan pendawai memasangkan litarnya. Bilangan litar akhir ini hendaklah
dikirakan untuk ditetapkan nombor bilangan litar akhir.

Jadual 4 di bawah adalah panduan untuk menetapkan bilangan beban yang boleh
ditampung oleh sesuatu litar akhir.

Jadual 4 : Kadaran peranti perlindungan lebihan arus

Bil Kadaran Peranti perlindungan Beban yang ditanggung
Lebihan Arus

1 6A 10 bilangan lampu +kipas (tidak melebihi 1000 w)

2 16A 1 soket alur keluar 15A

3 16A 2 soket alur keluar 13 A disambung secara litar jejari

4 20A 1 unit pemanas air
5 32A Soket alur keluar 13 A disambung secara litar gelang

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 9
Drp / of : 25

3.3 JENIS LUKISAN SATU FASA

3.3.1 1 Lukisan pelan bentangan elektrik

Lukisan pemasangan elektrik bagi rumah kediaman dimulakan dengan
mendapatkan lukisan pelan premis tersebut. Kebiasaannya lukisan tersebut
diperolehi daripada arkitek atau pemaju. Butiran yang perlu diperolehi
daripada lukisan tersebut adalah ukuran setiap ruang bangunan, t inggi
bangunan dan jadual pemasangan alat tambah dan alat kelengkapan elektrik.

Daripada maklumat yang diperolehi, pelukis perlu meletakkan simbol alat
tambah dan kelengkapan elektrik ke dalam pelan bentangan berdasarkan
peraturan pemasangan elektrik domestik, dan menggunakan simbol piawai.
Pelukis juga perlu menunjukkan cadangan laluan kabel dari alat pengawal
seperti suis ke alat tambah seperti lampu dan kipas. Label pada setiap alat
tambah boleh diletakkan j ika perlu. Akhir sekali, satu lagenda hendaklah
diletakkan pada penjuru kanan lukisan. Lagenda ini digunakan untuk
menerangkan tentang simbol dan nama simbol berkenaan.

Jadual 5 : Simbol-simbol arkitek

Bil Simbol Keterangan
Pintu satu daun
1

Arah

buka Daun

2 Pintu dua daun

Daun Daun

3

Pintu gelongsor

4
Tingkap

5
Anak tangga

Rajah 2: Contoh lukisan bentangan Ruang tamu

Ruang tamu

Pintu utama1

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 10
Drp / of : 25

Tandas 2
Tandas 1

Pintu keluar Dapur
3 Pintu keluar
2

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 11
1 Drp / of : 25

Pelan ini lazimnya disertakan dengan saiz atau ukuran terperinci bagi setiap
bahagian bangunan. Berpandukan kepada pelan bangunan inilah seseorang
pendawai akan membuat pelan pemasangan iaitu dengan menempatkan simbol-
simbol pemasangan pada ruang yang diperlukan oleh pelanggan. Daripada pelan
pemasangan ini, pendawai akan dapat membuat angggaran taksiran kos
pendawaian, kerana pada pelan ini terdapatnya petunjuk bilangan lampu, aksesori
dan panjang kabel yang diperlukan.

Rajah 3 : Lukisan bentangan

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

3.4 SIMBOL ELEKTRIK DALAM LUKISAN

Jadual 6: Simbol Elektrik

NAMA SIMBOL NAMA SIMBOL

ALAT HAWA LAMPU
DINGIN

KIPAS SILING LAMPU
KECEMASAN
ALATUR KIPAS
LAMPU
PERANGKAI PENUNJUK
NEUTRAL
PAPAN FIUS
KAWALAN AGIHAN 12 HALA
UTAMA
3 FASA
POIN LAMPU
TUNGSTEN PAPAN FIUS
AGIHAN
TUMPU 4 HALA

POIN LAMPU PEMUTUS LITAR
TUNGSTEN MINIATUR (MCB)

DINDING PEMUTUS LITAR
ARUS BAKI

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

POIN LAMPU METER
TUNGSTEN KILOWATT

LIMPAH JAM

POIN LAMPU LITAR GELANG
TUNGSTEN

GLOB

SUIS UTAMA LOCENG
KIPAS EKZOZ
PEMBAZ
(BUZZER)

NAMA SIMBOL NAMA SIMBOL

POIN LAMPU SUIS SATU
PENDARFLUOR HALA SATU

POIN LAMPU KUTUB
PENDARFLUOR
DENGAN ROD SUIS DUA HALA
SATU KUTUB
GANTUNG
SUIS
POIN LAMPU PERANTARAAN
PENDARFLUOR

KEMBAR

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

POIN LAMPU SUIS DENGAN
PENDARFLUOR PEMALAP

DINDING SUIS TARIK

SOKET ALUR SUIS DUA
KELUAR KUTUB

SOKET ALUR SUIS TIGA
KELUAR KUTUB
BERSUIS

SOKET ALUR
KELUAR
BEREGU

SOKET ALUR JAM ELEKTRIK
KELUAR 15A
SOKET ALUR
SOKET ALUR KELUAR
KELUAR 13A DENGAN
LAMPU
SUIS DUA KUTUB
BERANGKAI PENUNJUK

SUIS FIUS SUIS TIGA
3 FASA KUTUB

BERANGKAI

FIUS SUIS
3 FASA

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

3.4.1 Simbol Grafik

Simbol grafik ialah simbol yang berupa huruf, tanda, lambang atau tulisan. Simbol digunakan bagi
menerangkan sesuatu dokumen , data atau konsep. Sering dijumpai di kebanyakan gambarajah.

Jadual 7 : Simbol Grafik

A Ampere PFA/ Peti fius agihan
B Biru, bumi KFA (DB) Kotak fius agihan
B/L Beban lebih Pengalir kuprum
C Pemuat (capacitor) PK
CF Fius pemotong PL Pemutus litar
CR Geganti kawalan PLAB (ELCB) Pemutus litar arus baki
D PLM (MCB) Pemutus litar miniatur
DKN Diod PSM
F Dua kutub dan neutral PSSU Pusingan seminit
FK PSU Papan suis subutama
F/S Fius PVK
I/P Faktor kuasa R Papan suis utama
K RL Polivanil klorida
KK Fius suis S Perintang
KPT Masukan S/F Gaganti
KWJ Kuning, katod S/K Suis
LB Kuasa kuda SKN Suis fius
LT Keupayaan pemutus tinggi S/U Soket
M Kilowatt-jam T
N Lazim buka TDR Satu kutub dan neutral
TPT Lazim tutup TKN Suis utama
TR
Merah Pengubah (transfomer)
neutral Geganti lengah masa
Terus pada talian Tiga kutub dan neutral

Transistor

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25
V
W volt VR Perintang boleh ubah
3Ø watt 1Ø 1 fasa
3 fasa

3.5 PROSEDUR MELUKIS LUKISAN SKEMATIK

Keterangan lanjut seperti kadaran arus, voltan dan jenis komponen perlulah dicatatkan pada
simbol-simbol berkenaan. Jangan mencampur adukkan simbol-simbol daripada piawaian
lain dalam rajah ini kecuali jika tidak dapat pilihan lain. Hal ini hendaklah diberi keterangan
melalui nota tersebut.

Fius piawaian
Amerika

Fius piawaian Fius B.S
British (simbol baru) (simbol lama)

Rajah 4 : Contoh simbol piawai Amerika dan British

Arah lukisan ini mestilah bermula dari atas ke bawah (Rajah 5 a) atau dari kiri ke kanan (rajah
5 b) sesuai dengan cara pembacaan biasa. Arah ini mengikut piawaian British atau arah
biasa bekalan masuk (rajah 5a dan 5b). Piawaian lain mungkin berbeza arah pembacaannya.

betul salah bertentangan
dengan arah pembacaan
biasa

Rajah 5 a Rajah 5 b

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

KWJ

Sesuai untuk bekalan dari Sesuai untuk bekalan dari
dalam tanah / bawah talian tanah
tanah

Rajah 6 : Simbol meter dan perangkai neutral.

Papan fius agihan yang dilukis mestilah memuatkan kesemua fius atau pemutus litar yang
akan digunakan walaupun hanya untuk simpanan. Ini termasuklah kadarannya, litar akhir
yang keluar dari setiap fius atau pemutus litar itu mestilah diberikan nombor untuk rujukan
pembaca termasuk litar akhir simpanan (lihat rajah 7)

6A
4 Mata 1x36W Lampu Kalimantang
2 Mata 1x85W Kipas Siling
1 Mata Penghawa Dingin 1 Kuasa Kuda
Simpanan

Rajah 7 : Contoh rajah skematik pengguna

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

Gambarajah Litar Skematik Satu Garisan Satu Fasa
Single Phase Schematic Diagram

2 x 10mm sq pvc/pvc 2 x 1.5mm sq pvc/pvc
2 x 2.5mm sq pvc/pvc
Unit Pepotong & 6A 4 Mata 1x36W Lampu Kalimantang
Penyambung 6A 2 Mata 1x85W Kipas Siling
Neutral 20A 1 Mata Penghawa Dingin 1 Kuasa Kuda
20A
M Simpanan
20A
20A D.O.L

Meter 32 A Suis Peranti Arus
Kilowatt Utama Dua Baki 40 A
(100mA)
Jam Kutub

2 x 2.5mm sq pvc/pvc
2 Mata 1x13A Soket Alir Keluar
Simpanan

Peranti Arus
Baki 40 A
(30mA)

Rajah 8 : Contoh lengkap rajah skematik pengguna

Sebelum kerja-kerja melukis rajah skema dimulakan, perkara-perkara yang berikut
hendaklah dipastikan terlebih dahulu. Bilangan litar akhir dapat ditentukan dengan
memperhatikan nombor pada setiap beban termasuk soket alur keluar dan lain-lain
komponen yang terdapat pada pelan tata letak itu.Jika nombor yang paling akhir pada beban
itu ialah 6.Ini bererti bilangan litar akhir bagi pemasangan itu 6 buah tidak termasuk
simpanan. Litar akhir simpanan biasanya tidak melebihi separuh jumlah litar akhir.

Kadaran arus bagi setiap peranti pelindung arus lebih litar akhir, dapat ditentukan
berdasarkan beban yang dipasang pada litar itu.Untuk mendapatkan kadaran yang tepat,
satu pengiraan khas perlu dilakukan. Sebagai latihan asas kepada pelatih untuk melukis
rajah skema, judul yang berikut bolehlah dijadikan panduan penentuan kadaran arus bagi
peranti pelindung arus lebih itu. Jadual ini sebenarnya ialah rumusan pengiraan penentuan
kadaran arus peranti pelindung.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

Jadual 6 : kadaran arus MCB

Beban Bilangan Beban KadaranArus perantiPelindung(MCB)dan
saiz kabel

Lampu/ kipas 10 6 amp (kabel 1.5 mm² pvc)

Soket Alur Keluar 13 amp 2 16 amp (kabel 2.5 mm² pvc)

Soket Alur Keluar 13 amp Tidak terhad 30 amp (kabel 4.0 mm² pvc)

Pemasak 1 30 amp (kabel 4.0 mm² pvc)

Pemanas 1 30 amp(kabel 4.0 mm² pvc)

Soket Alur Keluar 13 amp Tidak terhad 30 amp (kabel 2x2.5 mm² pvc)
(gelang)

Bagi litar akhir simpanan, kadaran arus peranti pelindungnya berdasarkan kadar
pertengahan di antara nilai-nilai kadaran peranti pelindung yang terdapat di pemasangan
itu. Misalnya satu pemasangan mempunyai kadaran arus peranti pelindung 6 amp, 10 amp,
16 amp, 20 amp dan 30 amp, jadi kadaran arus peranti pelindung simpanan adalah di
antara 6 amp hingga 30 amp. Biasanya kadar pertengahan yang diambil, iaitu sama ada
10 amp atau 20 amp.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

3.5.1 Saiz kabel yang digunakan

Kabel yang hendak digunakan bergantung kepada jenis beban yang dipasang dan
jenis pendawaian yang hendak digunakan.Satu pengiraan khas perlu dilakukan bagi
mendapatkan saiz kabel yang tepat.Hal ini ada dibincangkan dengan terperinci dalam buku
peraturan pemasangan atau buku-buku pemasangan elektrik.Bagi memudahkan kerja
melukis dan sebagai panduan awal tanpa pengiraan khas, jadual di bawah bolehlah
digunakan untuk kerja-kerja melukis rajah skematik.

Jadual 7 : Saiz kabel

Saiz kabel Jenis Kabel Beban

1.25 mm² pvc/ 1.5 mm² pvc PVC Lampu- 6 amp

2.5 mm² pvc PVC Soket Alur Keluar 13 amp
4 mm² pvc
6/10 mm² pvc Pemasak/pemanas dan Penghawa
16 mm² pvc /25 mm² pvc Dingin
PVC

Bekalan Utama bagi jumlah
permintaan arus tidak melebihi 30
PVC amp

Bekalan Utama bagi jumlah
permintaan arus tidak melebihi 60
PVC amp

Teknik melukis lukisan skematik ini adalah dengan melukis li tar akhir terlebih dahulu
dan kemudian diikuti oleh l itar kawalan menggunakan simbol yang tepat. Akhir
sekali, semua maklumat tentang pepasangan seperti saiz kabel, kadar a rus alat pelindung dan
lain- lain dimasukkan ke dalam lukisan.
Lukisan ini digunakan secara terperinci dalam maklumat pemas angan dan pendawaian
seperti:
a. Kadar kendalian arus dan voltan peranti kawalan dan pelindung.
b. Susun atur pemasangan alat kawalan.
c. Bilangan l itar akhir yang digunakan dan beban yang dikawal.
d. Saiz dan jenis kabel yang digunakan.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

Gambarajah skema pengguna Punca bekalan TEN
kuasa sederahana satu fasa tarif ‘ satu fasa
A’ Pemotongan dan
perangkai neutral
Kabel PVK/PVK
Meter KWH
2 x 16 mm2
Pendawaian KWJ
Tersembunyi
Suis Utama 60A SPN

PLAB

100mA 30mA

PFA 4 hala o oo o o o
SKN L/D MCB o oo o o o
32A
1 23
Simpanan

16A

Simpanan

32A

5 S/K 13A - Litar gelang

6A

1x Loceng Elektrik

6A

6 Lampu T & 1 Kipas Siling

6A

6 Lampu & 1 Kipas Siling

Kabel PVK/PVK 2 x 1.5 mm2
pendawaian tersembunyi

Kabel PVK/PVK 2 x

1 mm2 pendawaian tersembunyi
Kabel PVK/PVK 2 x 2.5 mm2
pendawaian tersembunyi

Rajah 9 : Lukisan Skematik

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

3.6 FORMAT LUKISAN ELEKTRIK

3.6.1 Gambarajah skema berpandukan gambarajah pendawaian
Melukis gambarajah skema tidaklah sesukar melukis gambarajah skema yang
berpandukan gambarajah plan bentangan. Ini kerana hampir kesemua maklumat yang
diperlukan oleh gambarajah skema ada ditunjukkan oleh gambarajah pendawaian.
Walaupun begitu sebagai panduan dan kemudahan kerja melukis, perkara-perkara

atau maklumat penting yang diperlukan dalam gambarajah skema perlulah dicatatkan.

i. Bilangan litar kecil akhir termasuk simpanan
ii. Kadaran arus pelindungan arus lebih di papan agihan
iii. Saiz dan jenis kabel
iv. Sistem pendawaian yang digunakan
v. Kadaran arus atau jenis alat-alat kawalan pengguna
vi. Jenis takrif dan pengguna kuasa

3.6.2 Melukis gambarajah skema berpandukan data

Dalam data perincian yang diberikan itu perlulah di hurai dan di buat pembahagian
untuk memudahkan melukis gambarajah skema, di samping memudahkan untuk
menyemak iaitu :-

i. Bilangan litar kecil akhir termasuk simpanan
ii. Kadaran arus pelindungan arus lebih di papan agihan
iii. Saiz dan jenis kabel
iv. Sistem pendawaian yang digunakan
v. Kadaran arus atau jenis alat-alat kawalan pengguna
vi. Jenis takrif dan pengguna kuasa

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

3.6.3 Maklumat penting

Kesemua maklumat yang penting perlu di catat pada gambarajah skema ini termasuk
nama peranti, saiz dan bilangannya, kadaran arus peranti, jenis pendawaian, jenis
bekalan, jenis takrif pengguna.Untuk menjelaskan maksudnya, huruf-huruf singkatan
boleh digunakan. Ini bertujuan untuk meringkaskan penulisan dan menjimatkan ruang
supaya lukisan akan kelihatan kemas. Di antara huruf singkatan biasa digunakan
ialah :-

P. F. A .............. Papan fius agihan
P.A....................Papan agihan
SKN...................Satu kutub & neutral
TKN ...................tiga kutub & neutral
PVK ...................polivinial klorida

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

SOALAN:

1. Berapakah bilangan maksima lampu/kipas yang boleh dipasang pada satu litar akhir?
2. Berapakah bilangan Soket Alir Keluar yang boleh dipasang pada kawasan yang tidak

melebihi 100mm² kabel 2,5mm² pvc , 32A litar gelang ?
3. Berikan 5 jenis-jenis pendawaian yang anda tahu ?
4. Senaraikan 4 Alat-alat kawalan pada Litar Skematik yang anda tahu ?
5. Berikan 5 data penting untuk melukis Litar Skematik ?
6. Berikan nama penuh bagi singkatan berikut ?

a. P. F. A
b. P.A
c. SKN
d. TKN
e. PVK
7. Sebuah rumah memerlukan beban-beban yang berikut. Lukisakan gambarajah skema
bagi pemasangan tersebut.
a. 15 lampu tungsten (T)
b. 4 soket alur keluar
c. 5 kipas siling
d. 1 loceng elektrik

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(3/5) Muka Surat / Page : 12
Drp / of : 25

RUJUKAN/REFERENCE :

1. Undang-Undang Malaysia. 2005. Akta Bekalan Elektrik 1990 dan Peraturan-Peraturan
Elektrik 1994, Pindaan sehingga 2005. MIDC Publisher Sdn Bhd Malaysia.

2. Suruhanjaya Tenaga Malaysia. Standard Pendawaian Malaysia (Electrical Installations
Of Buildings – Ms IEC 60364) Jabatan Standard Malaysia.

3. The Institution of Electrical Engineers, 1998, Peraturan-Peraturan bagi Pemasangan
Elektrik, Edisi 16. Golden Books Centre Sdn Bhd.

4. Giesecke, F. E. Et Al. 2002. Technical Drawing. Prentice Hall.
5. BS 7671: 2001 Requirements for Electrical Installations (IEE Wiring Regulations,

Sixteenth Edition) Institution of Electrical Engineers.
6. Lukisan Elektrik dan Elektronik – Abdul Samad Hanif
7. TEKNOLOGI ELEKTRIK (Untuk Sekolah Menengah Vokasional) Oleh; Abd. Samad

Bin Haji Hanif Mohd. Nazi Bin Haji Mustafa Editor : Amirudin Bin Abdullah Pustaka
Sistem Pelajaran Sdn. Bhd. ISBN 967-902-285-4

BAHAGIAN PENDIDKAN DAN LATIHAN

KEMENTERIAN TEKNIKAL VOKASIONAL,

PENDIDIKAN KEMENTERIAN PENDIDIKAN MALAYSIA,

MALAYSIA ARAS 5&6, BLOK E14, PARCEL E,

PUSAT PENTADBIRAN KERAJAAN

PERSEKUTUAN,

62604 PUTRAJAYA

KERTAS PENERANGAN 4

KOD DAN NAMA PROGRAM / EE-320-2:2012
PROGRAM’S CODE & NAME SINGLE PHASE ELECTRICAL INSTALLATION &
MAINTENANCE
TAHAP / LEVEL
LEVEL 2

NO DAN TAJUK UNIT EE-320-2:2012-C01 SINGLE PHASE DRAWING
KOMPETENSI / COMPETENCY
UNIT NO. AND TITLE

NO. DAN PERNYATAAN 1: IDENTIFY SINGLE PHASE DRAWING SPECIFICATIONS
AKTIVITI KERJA / WORK AND REQUIREMENT.
ACTIVITIES NO. AND 2: CARRY OUT LAYOUT DRAWING.
STATEMENT 3: CARRY OUT SINGLE LINE / SCHEMATIC DIAGRAM

DRAWING.
4: CARRY OUT SINGLE PHASE WIRING DRAWING.
5: INSPECT SINGLE PHASE DRAWING.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 1
Drp / of : 19

TAJUK / TITLE :
PENGENALAN KEPADA GAMBARAJAH LUKISAN PENDAWAIAN

TUJUAN / PURPOSE:

Kertas penerangan ini adalah bertujuan untuk menerangkan kepada pelajar-pelajar berkaitan
tentang gambarajah pendawaian yang bertujuan bagi rujukan bagaimana cara untuk
membuat pendawaian sebenar.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 2
Drp / of : 19

4.0 JENIS AKSESORI PENDAWAIAN

4.0.1 Aksesori Kawalan Pembekal

Aksesori kawalan pembekal adalah termasuk di dalam litar jujukan utama. Ianya
bermula dari fius perkhidmatan perangkai neutral dan meter kwj. Aksesori ini adalah
hak milik pembekal tenaga elektrik (TNB). Pengguna tidak boleh melakukan sebarang,
percubaan, tentukan dan penyambungan luar.

4.0.2 Aksesori Kawalan Pengguna

Ianya bermula selepas meter KWj dan terus ke aksesori berikut:

• Pengasing/pencil
• Suis fius atau MCCB/NFB
• Pemutus Litar Bocor ke bumi
• kendalian arus baki
• Kotak Agihan
• fius aksesori
• pemutus litar minature

4.1 TERMA DAN SPESIFIKASI SAMBUNGAN PENDAWAIAN SATU FASA

E Lampu
NL

EN L Kabel
suis
Punca
Bekalan Terminal
common
L = Live
N= Neutral Suis
E =Earth sehala

Rajah 1: Pelan pendawaian satu lampu dikawal oleh satu suis satu hala

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 3
Drp / of : 19

E E

N L Lampu 1 N L Lampu 2

EN L Kabel
suis
Punca
Bekalan Terminal
common
L = Live
N= Neutral Suis
E = Earth sehala

Rajah 2: Pelan pendawaian dua lampu dikawal oleh satu suis satu hala

E

N L Lampu 1

EN L Kabel suis 1
Kabel suis 2
Punca
Bekalan

L = Live Terminal 1 1 Terminal
common C2 2 C common

N= Neutral Suis 2 Hala

E = Earth Suis 2 Hala

Rajah 3: Pelan pendawaian satu lampu dikawal oleh dua suis dua hala

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 4
Drp / of : 19

E Lampu 1 E Lampu 2
NL NL

ENL Kabel suis 1 Kabel suis 1
Punca
Bekalan Kabel suis 2 1 1 1 Kabel suis 2
C 34 C
L = Live Terminal Terminal
N= Neutral common 2 2 2 common

E = Earth Suis 2 Hala Suis Suis 2 Hala
Pertengahan

Rajah 4: Pelan pendawaian satu lampu dikawal oleh dua suis dua hala dan suis
perantaraan @ pertengahan

4.2 ALAT PERLINDUNGAN PENDAWAIAN SATU FASA
4.2.1 Jenis-jenis Alat Perlindungan

Setiap pemasangan pengguna mestilah dilindungi dari arus lebihan (litar pintas dan beban
lampau) dan kebocoran arus ke bumi bagi mengelakkan terkena kejutan elektrik, kebakaran dan
sebarang bahaya yang mungkin terjadi.

Setiap alat kawalan dalam pemasangan mestilah yang mudah digunakan dan mudah
dicapai oleh pengguna bagi tujuan :

i. Pengasingan dan penyuisan
ii. Perlindungan arus lebih
iii. Perlindungan kebocoran ke bumi

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 5
Drp / of : 19

4.2.1.1 Suis utama (suis fius)
Satu unit yang mengandungi pengasing dengan fius yang boleh ditarik keluar. Ia hampir
menyerupai fius suis tetapi mempunyai perbezaan yang berikut :-
i. Fius yang digunakan ialah ialah dari jenis tanpa tag dan tidak perlu skru dan nut

(fius katrij) berbanding fius suis menggunakan fius jenis HRC.

ii. Fius berkadaran 63A kebawah.

iii. Ia tidak terpisah dari palang bus apabila di OFFkan.

- Ia digunakan untuk pemasangan 1 fasa (SP dan SPN ) dan 3 fasa ( TP dan TPN ).
- Simbol suis fius:

Rajah 5 : Simbol fius

4.2.1.2 Pemutus litar bocor kebumi (ELCB, RCCB, RCD)

ELCB digunakan sebagai perlindungan kebocoran arus kebumi dan pengasing litar. Ia
berfungsi menggunakan prinsip medan magnet seimbang dimana arus yang masuk (hidup)
sama dengan arus yang keluar (neutral). Mempunyai kadar kapasiti pemutusan yang tinggi
. Dapat dikendalikan secara automatik atau manual. Ia perlu dipasang apabila rintangan bumi
sesuatu kawasan itu tinggi. Setiap ELCB biasanya mempunyai catitan kadaran – kadaran
seperti
i. Voltan kadaran
ii. Arus kepekaan
iii. Arus kepekaan

ELCB tidak boleh digunakan dalam sistem pemasangan TNC kerana tiada laluan
berasingan
bagi neutral dan arus bocor kebumi (tiada perbezaan antara arus fasa dan neutral).
Simbol pemutus litar bocor kebumi :-

Rajah 6 : Simbol pemutus litar bocor ke bumi

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 6
Drp / of : 19

4.2.1.3 Pemutus litar kecil (MCB)

Satu alat perlindungan arus lebihan yang mempunyai kadar kapasiti pemutusan yang tinggi.
Ia dapat dikendalikan secara automatik atau manual. Ia mestilah dibuat dan direka menurut
BS 3871.

Jenis – jenis kendalian pemutus litar
a. Magnetik
b. Thermal
c. Hidraulik

4.3 SUSUNATUR SISTEM PEMBUMIAN
Pembumian ialah suatu sistem sambungan yang dibuat di antara logam dalam pemasangan
pendawaian elektrik dengan jisim am bumi. Ianya bagi mengadakan laluan mudah dengan
galangan atau rintangan yang rendah ke bumi supaya sistem perlindungan beroperasi dengan
berkesan, bagi menjamin keselamatan manusia atau pengguna dari bahaya renjatan elektrik
apabila terjadi arus bocor ke bumi. Secara amnya, sistem pepasangan elektrik dibumikan bagi
tujuan berikut :-

i. Keselamatan .
ii. Sistem Perlindungan.
iii. Menghadkan Voltan Berlebihan.
iv. Mengadakan Laluan Nyahcas.
v. Keperluan Undang-Undang dan Peraturan.

4.3.1 Pembahagian Pembumian
Pembumian secara amnya dibahagikan kepada dua (2) bahagian, iaitu:
1) Pembumian Sistem

a) Mengasingkan sistem apabila berlaku kerosakan;
b) Menghadkan bezaupaya di antara konduktor yang tidak bertebat disesuatu kawasan; dan
c) Menghadkan berlakunya voltan berlebihan (over voltage) dalam keadaan yang berbeza.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 7
Drp / of : 19

2) Pembumian Peralatan

Pembumian peralatan dilakukan untuk perlindungan kepada manusia atau pengguna. Jika
suatu punca yang hidup menyentuh badan peralatan, tenaga elektrik akan mengalir ke bumi
dan arus tidak akanmengalir melalui badan manusia atau pengguna. Ini disebabkan badan
manusia mempunyai rintangan yang lebih tinggi berbanding dengan rintangan ke bumi.

4.3.2 Jenis Dan Fungsi Aksesori Pembumian
Aksesori pembumian adalah seperti berikut:
i) Elektrod bumi
Jenis elektrod yang digunakan untuk pendawaian rumah ialah rod besi bersalut kuprum (copper
jacketed steel core rod).
ii. Konduktor Pengikat Utama (equipotential bonding)
Konduktor yang disambungkan di antara punca bumi pengguna ke bahagian logam
terdedah.Saiz minima kabel ialah 10 mm².
iii. Konduktor pelindung
Konduktor yang disambungkan di antara punca bumi pengguna ke bahagian lain pemasangan
yang memerlukan pembumian yang saiznya adalah sebagaimana dibawah;
a) Sama dengan saiz kabel fasa sehingga 16 mm².
b) 16mm² jika saiz kabel fasa diantara 16 mm² hingga 35 mm².
c) Separuh dari saiz kabel fasa jika saiz kabel fasa melebihi 35 mm².

4.3.3 Penyusunan Pembumian Menggunakan TT Sistem
i. Huruf pertama menunjukkan susunan sistem pembumian dari pihak bekalan.
ii. Huruf kedua menunjukkan penyusunan pembumian dalampemasangan pengguna.
T - pertama : Menunjukkan sistem bekalan ini menyediakan bumisendiri.
T- kedua: Menunjukkan semua bingkai logam alat elektrik dan lainlaindisambung terus kebumi.
Penyusunan pembumian menggunakan TT sistem adalah seperti berikut:

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 8
Drp / of : 19

Rajah 7: Pemasangan elektrod bumi

4.3.4 Bahagian-Bahagian Yang Perlu Dibumikan
i. Semua struktur logam dalam sistem pendawaian (yang bukan membawa arus) seperti salutan
logam, perisai pembuluh, salur, sesalur dawai katenari dan sebagainya;
ii. Satu punca belitan sekunder bagi pengubah; dan
iii. Rangka bumbung yang diperbuat dari logam (Metal Roof Truss).

4.3.5 Bahagian – Bahagian Yang Tidak Perlu Dibumikan
i. Logam pendek yang diasingkan sebagai perlindungan mekanik bagi kabel yang mempunyai
sarung bukan logam selain pembuluh yang disambung sebagai tempat laluan masuk antara
bangunan dan pembuluh untuk melindungi kabel lampu-lampu nyahcas;
ii. Klip logam untuk memasang kabel;
iii. Penutup lampu yang dibuat daripada logam;
iv. Logam kecil seperti skru dan plat nama yang diasingkan dengan menggunakan penebat;

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 9
Drp / of : 19

v. Rantai logam untuk menggantungkan lampu dan peralatannya; dan
vi. Logam peralatan lampu untuk lampu berfilamen di atas lantai yang kalis air.

4.3.6 Penamatan Di Bumi

Kotak Pembumian (Earth chamber) adalah dari jenis konkrit atau PVC manakala elektrod bumi
adalah dari jenis besi bersalut kuprum.

Rajah 8 : Pemasangan elektrod bumi

4.4 4 SAIZ KABEL

Kabel yang hendak digunakan bergantung kepada jenis beban yang dipasang dan
jenis pendawaian yang hendak digunakan.Satu pengiraan khas perlu dilakukan bagi
mendapatkan saiz kabel yang tepat.Hal ini ada dibincangkan dengan terperinci dalam buku
peraturan pemasangan atau buku-buku pemasangan elektrik.Bagi memudahkan kerja
melukis dan sebagai panduan awal tanpa pengiraan khas, jadual di bawah bolehlah
digunakan untuk kerja-kerja melukis rajah skematik.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 10
0 Drp / of : 19

Jadual 1 : Saiz kabel

Saiz kabel Jenis Kabel Beban
1.25 mm² pvc/ 1.5 mm² pvc PVC Lampu- 6 amp

2.5 mm² pvc PVC Soket Alur Keluar 13 amp
4 mm² pvc
6/10 mm² pvc PVC Pemasak/pemanas dan Penghawa
16 mm² pvc /25 mm² pvc Dingin

PVC Bekalan Utama bagi jumlah
permintaan arus tidak melebihi 30
amp

PVC Bekalan Utama bagi jumlah
permintaan arus tidak melebihi 60
amp

4.5 PERATURAN DAN SPESIFIKASI PENDAWAIAN SATU FASA

4.5.1 Faktor Pemilihan Sistem Pendawaian

Didalam menentukan dan memilih jenis sistem pendawaian yang akan dibuat pada
sesuatu bangunan bergantung kepada beberapa faktor seperti,

- Jenis bangunan
- Suhu persekitaran
- Keselamatan
- Kos

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 11
0 Drp / of : 19

Dan berikut disenaraikan faktor-faktor yang boleh mempengaruhi pemilihan jenis
sistem pendawaian.

a) Jenis pembinaan bangunan – bagi menentukan penghalaan pendawaian,
ikatan dan penamatan.

b) Suhu ambient – mengambil kira jenis pemasangan jika di dalam bilik dandang.
c) Keadaan pemasangan – perlindungan ke atas keperluan kemungkinan

berlaku kerosakan mekanikal dan ketinggian tempat bekerja.
d) Kekemasan pemasangan – mengenalpasti samada pemasangan sesuai

secara sistem pendawaian permukaan atau pendawaian tersembunyi.
e) Ketahanan – jangka hayat tempoh pemasangan
f) Ekonomi – kos keseluruhan sesuatu pendawaian serta kemampuan

pembiayaan kewangan.
g) Aspek keselamatan – pemasangan mestilah dapat menghindarkan daripada

kemungkinan bahaya.

Bagi pemasangan sistem pendawaian kekal hendaklah mengambil kira segala
aspek perlindungan daripada kerosakan mekanikal, haba, api dan unsur-unsur
kekaratan ke atas pendawaian.

Maklumat berkaitan dengan pemilihan saiz kabel, jenis penebatan dan kaedah
sistem yang patut digunakan, kadaran arus yang dibenarkan dan kadaran voltan
susut diberikan dalam jadual pendawaian atau peraturan pemasangan.

4.5. 2 Keperluan Pemasangan

1. Semua kabel yang dipilih mestilah betul saiznya serta keupayaan kadaran kuasa
mengikut keperluan kegunaannya.

2. Kesemua kabel fasa hendaklah dilindungi secukupnya serta penempatan yang
sesuai bagi mengelakkan kemungkinan bahaya.

3. Setiap litar hendaklah dilindungi daripada arus lebihan dan arus bocor kebumi.
4. Jika salur logam digunakan bersama pemasangan atau berhampiran dengan kabel

fasa hendaklah disambungkan ke bumi.
5. Langkah keselamatan khas diperuntukkan bagi kabel dan sistem pendawaian yang

terdedah kepada persekitaran mudah terbakar atau pada tempat yang lembab.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 12
0 Drp / of : 19

4.5.3 Perkara-perkara Yang Difikirkan Perlu Sebelum Memulakan Kerja Pemasangan

1. Pemasangan hendaklah sesuai dengan struktur bangunan terutamanya tidak akan
menyebabkan kerosakan atau gangguan kepada bangunan tersebut.

2. Pendawaian hendaklah dilakukan mengikut peringkat yang betul selaras dengan
pembinaan bangunan peringkat demi peringkat.

3. Ini dapat mengelakkan daripada melakukan perkara yang tidak perlu seperti
pemotongan, menggerudi serta mengalihkan fabrik pada bangunan yang telah
siapkan.

4. Kebanyakan bangunan masa kini dipasang siling jenis gantung, terlapis lepa dan
salur perkhidmatan. Sudah tentu memerlukan sistem pemasangan jenis
tersembunyi.

4.5.4 Jenis litar pendawaian

Terdapat 4 jenis litar pendawaian elektrik rumah iaitu litar gelang, litar jejari, pencahayaan dan
litar khusus.

1. Litar jejari

Soket alir keluar 13A (soket plug) di dalam bilik disambung pada litar jejari. Jumlah maksimum
soket plug yang dibenarkan pada satu litar jejari adalah 6 unit. Saiz minimum wayar untuk litar ini
adalah 2.5mm² bertebat PVC dan ia disambung pada MCB bersaiz 16A.

2. Litar gelang

Litar gelang adalah di mana pangkal dan hujung wayarnya disambung pada MCB yang sama.
Soket alir keluar 13A di luar bilik (seperti ruang tamu dan dapur) biasanya disambung pada litar
gelang. Jumlah maksimum soket plug yang dibenarkan pada satu litar gelang adalah 10 unit. Saiz
minimum wayar untuk litar ini adalah 2.5mm² bertebat PVC dan ia disambung pada MCB bersaiz
32A.

3. Litar pencahayaan

Lampu, kipas, loceng pintu dan jam elektrik disambung pada litar pencahayaan. Jumlah
maksimum mata kuasa yang dibenarkan untuk litar pencahayaan adalah 10 unit. Saiz minimum
wayar untuk litar ini adalah 1.5mm² bertebat PVC dan ia disambung pada MCB bersaiz 6A.

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 13
0 Drp / of : 19

4. Litar khusus

Litar khusus adalah untuk peralatan elektrik yang kuasanya melebihi 2000 Watt seperti pemancur
air panas, oven dan penghawa dingin. Setiap peralatan ini hendaklah dikhususkan satu litar
pendawaian terus dari papan agihan, disambung pada MCB bersaiz 20A dengan saiz minimum
wayar 2.5mm² bertebat PVC. Sebagai contoh, rumah anda mempunyai satu unit pemancur air
panas dan 2 unit penghawa dingin.Ini bermakna anda memerlukan 3 litar khusus untuk peralatan
tersebut. Litar khusus 1 untuk pemancur air panas, litar khusus 2 untuk penghawa dingin pertama
dan litar khusus 3 untuk penghawa dingin kedua.

4.6 PROSEDUR UNTUK MELUKIS PENDAWAIAN SATU FASA

Lukisan pendawaian dibuat dengan maklumat yang diperolehi daripada pelan
bentangan dan lukisan skema unit kawalan utama pengguna. Lukisan dimulakan
dengan melakar lukisan bentangan pend awaian seperti dalam rajah di bawah.

Rajah 9: Contoh lukisan bentangan pendawa ian

NO. KOD / CODE NO. EE-320-2:2012-C01/P(4/5) Muka Surat / Page : 14
0 Drp / of : 19

Rajah 10 : Contoh lukisan pendawaian

Maklumat- maklumat seperti berikut hendaklah dinyatakan dalam lukisan
pendawaian; seperti panjang dan bilangan kabel, dan label alat kelengkapan/
aksesori. Lukisan haruslah dilukis dengan kemas, r ingkas dan elakkan dari berlaku
persilangan garisan yang boleh mengelirukan. Ini termasuklah penyusunan simbol,
garisan dan sambungan tamatan.

Berikut adalah beberapa contoh lukisan pendawaian elektrik bagi pepasangan
elektrik.

Rajah 11: Pendawaian satu punca lampu yang dikawal oleh satu suis satu hala