The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Тоҳир_Малик_Ёлғон_умидлар_дашти

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by termiztakmkutubxona, 2020-12-29 23:57:55

Тоҳир_Малик_Ёлғон_умидлар_дашти

Тоҳир_Малик_Ёлғон_умидлар_дашти

етим цолди 345

!гпш н упиб куярди. Бир куни упмокчи булиб лаб чуз-
» :.j Мо\идил юзини бурди. „Халеб с о рл и т о м н и сурай-
T^tLMr'", деди аразлаш о\ангида. FaftpaT „Ахир бу халци-
»гкнг яхши одати-ку? Хатто бегоналар )^ам сурашадиган

гапни шундай бошлайди-ку?“ деб ажабланди. „Бе-
»а.цр сураса с^райверсин, биз бегоналар эмасмиз-ку?

:ини айтсам... \ар сураганингизда менинг... бунаца
ётганимни пеш килгандай буляпсиз...“ Морщил
L*p\\iHra учун ра\м-шафкат куришни эмас, севиб-севи-
т н и истарди. Райрат буни тушунди, бах,слашмади, ёно-
j j h упиб куйиш билан чекланадиган булди.
Тслефондаги су^батлари \ам ройибона б^са билан ни-
^.н га етди.

ТОШ КЕН Т ШАХРИ,
икки минг унинчи йил
сарв ойининг унинчи куни,
Соат ун бирдан ун дацица утганда.

„УЧ OFAÜHH БОТИР“ЛАР:

ШОХ.ИД, ЖАВЛОН ВА РАВШАН

Як^н утмищда „Эски шахар“ деб номланган, эндилик-
х чарказга кушилган жойга тушган янги чорра^а атрофи
*р йилга колмай обод булиб кетди. Чорра^анинг кунчи-
др томонидаги илгариги 6o f \овли урнига икки каватли
д\вахона курилган. Йулдан бир кулоч баландликдаги
орлан омон колган дарахтлар орасига курилган шийпон-
jp эртаю кеч х^рандалар билан банд. Навруздан кейин
\н тез исиб кетгани сабабли шийпонлар орасидаги фавво-

барвак^рок, очиб куйилган. Ба\ор куёшидан ло^ас бул-
анлар шу жойдан ро\ат истайдилар. Иморат пештокддаги
Лилрабо“ деган ёзув купнинг дикдатини тортмайди. Пас-
лк девор вазифасини бажарувчи панжарагулчин олдига
*зр бир \арфи ун ёшли боладек келадиган „Ош — кутарма
х>ш!“ деган чакирув ёзуви мижозлар учун бу дарго^нинг
юмига айланиб колган. ,Дилрабо“да й и тлам и з“ дейилса,
.К^айси „Дилрабо“да?“ деб суралиши мумкин. „Кутарма
х>ш“да куришамиз“ , дейилса, тушунарлирок, булади,

Ымилдщ етим цолди 34 5

чопадан упиб куярди. Бир куни упмокчи б^либ лаб ч^з-
инда Мо^идил юзини бурли. „Хадеб соглилш ни сурай-
ерманг“ , леди араалаш о^нгида. FañpaT „Ахир бу халк?1-
гизнинг яхши одати-ку? Хатто бегоналар хдм сурашадиган
Члса, гапни шундай бошлайди-ку?“ деб ажабланди. „Бе-
оналар сураса сурайверсин, биз бегоналар эмасмиз-ку?
Г?трисини айтсам... *ар с^раганингизда менинг... бунацд
Члиб ётганимни пеш кдлгандай буляпсиз...“ Мофшил
■«ажрухлиги учун ра\м-шафцат куришни эмас, севиб-севи-
ишни истарди. FaftpaT буни тушунди, бахслашмади, ёно-
ти ан упиб куйиш билан чекланадиган бУлди.

Телефондаги сухбатлари ^ам гойибона брса билан ни-

чоясига етди.

ТОШКЕНТ ШАХРИ,
икки минг унинчи йил
сарв ойининг унинчи куни,
Соат ун бирдан ун daifuqa утганда.

„УЧ OFAflHM БОТИР“ЛАР:

ШОХ.ИД, ЖАВЛОН ВА РАВШАН

Як,ин утмишда „Эски ша^ар“ деб номланган, эндилик-
ла марказга кушилган жойга тушган янги чорраха атрофи
бир йилга колмай обод булиб кетди. Чорраханинг кунчи-
хар томонидаги илгариги 6of \овли урнига икки каватли
Кахвахона курилган. Йулдан бир кулоч баландликдаги
борцаи омон колган дарахтлар орасига курилган шийпон-
лар эртаю кеч хурандалар билан банд. Навруздан кейин
кун тез исиб кетгани сабабли шийпонлар орасидаги фавво-
ра барвактрок очиб куйилган. Бахор куёшидан лохэс бул-
ганлар шу жойдан ро\ат истайдилар. Иморат пештокидаги
•Лилрабо“ деган ёзув купнинг дикдатини тортмайди. Пас-
так девор вазифасини бажарувчи панжарагулчин олдига
\ар бир харфи ун ёшли боладек келадиган „Ош — кутарма
бош!“ деган чакирув ёзуви мижозлар учун бу дарго\нинг
номига айланиб колган. ,Дилрабо“да йиттитамиз“ дейилса,
..К,айси „Дилрабо“да?“ деб суралиши мумкин. „Кутарма
бош“да куришамиз“ , дейилса, тушунарлирок, булади,

346 Тозрф Ыллмк

ортикча саволга \ожат крлмайди. Чунки Лнлрабо~ деган-
лари к^п, „Кутарма бош“ эса битта...

Фавворага энг як)т турган шийпонни уч Урток эгалла-
ган. Бу йил йигирма ёшни коралаган бу йигитларнннг
дустлиги болаликдан бошланган Мактабни бкгиришгач,
Шо^ид Дипломатия университета лицейига, Жавлон мате­
матика йуналишидаги, Радик эса нафис санъат лицейига
жойлащди. Мактаб билан хайрлашув кечасиоа барчата мус-
такил \аёт йулида омад ва бахт тиланган эди. Лекин бахт
ва омад йулда тушиб ётадиган мато\ эмаслигини, балки
осмондап; .юлдуз каби уэоклигини, уни олиш учун за^мат
чекиш шартлигини \еч ким айтмади, тушунтирмади. Ли-
цейдаги Укиш уларга ваъла килинган бахт саройи дарвоза-
ларини очиб бергандай булди. Мактабда \ар куни кУриша-
диган дУстлар энди го\и-го\ида учрашадиган булишли.
Кейин атий Укув дарго\ига кирдилар. Учрашув онлари
янала камайли. Бир-бирларини унутвориш даражасига кэ-
раб бораётганларида кузга куринмас ургимчак тури улар-
нинг бошларини ажралмас килиб цовуштириб куной. \ а -
зил-^азил билан тутатилган наша бир-бнрларилан узокла-
шаётган дусгларни жамлали.

Бугун Жавлон \ам Радик \ам Укишга бориш максадида
кучага чикишган эди. Шо\нд кУншрок килиб, уларни
йулдан урди-ю, шу кд\вахонага бошлаб келли.

— Кечаги лаш он кунглимни айнитди. Бугун ошхУрлик
Килайлик, — деди Шо\ил кафгларини бир-бирига ишк^б. —
Иштаха очишга юэта-юзта окидан оламиз.

Радиодан таралаётган куй тухтаб, „Энди дик^тингиз-
ни „Зулмат салтанати“ деб номланган сухбатга тортамиз“ ,
леган овоз келди. Аввалига уччови хдм бу эълонга а^амият
бермади. Су^бат бошлангач, аввал Шо^ид, кейин Радик
овоз келаётган ю м он кдраб, энсаси кота бошлаганини
яширмай, афтларини буриштириб куйишди. Жавлон эса
сергак тортиб кулок, солди:

..Бу салтанат бошкд сайёрада жойлашмаган, эртакларда-
ги хаёл махрули хдм эмас. Бу салтанат сиз билан биз яша-
етган она Ер куррасида. Бу салтанатнинг уз султонлари, уз
Кт«роллари, уз баронлари ва фукаролари бор. Бу зулмат
салтанати йигирманчи аерда кучга кириб. Ер куррасини
мур-малахдай босди. Фашизм, коммунизм сингари тузум-

% иш лдщ етим уолди 347

а р йук, булди. Бу салтанат эса сиёсий зилзилалардан фой-
ii -таниб, куч олаверди. Фукароларининг сони тобора оша-
«рди ва афсусларким, \ануз ошиб бормокда. Султонлари
«а к^роллари эса ер юзидаги энг бой оламларга айланиш-
:и. Мазкур салтанат киши кузига дастлаб зулмат булиб
с<ринмайди, аксинча, сехрли ва ро\атбахш туюлиб, дом ига
-обора куплаб ёшларни тортаверади. Ха, бу лаънати сал-
-анатнинг сирти кузни олар даражада жилва кдлади. Сат-
-анат чегараси босиб утилгани \амон эса одам узини зул-
чат кучогида куради, улим турлари оёкларига чирмаша
бошласа-да, узини жилва хукмига топшириб, кулфат сари
бораётганини англамайди.

Бу зулмат турлари ёш вужудни шунака даражада чир-
чаб ташлайдики, ундан кутулиш OFnp, жуда-жуда машак,-
цатли булади.

Биз мажозий маънода „зулмат салтанати“ деб атадик.
Халк, эса оддийгина килиб буни „гиё\вандлик“ дейди.

Фарзанд тупил-анида накддар кувонамиз. Тетапоя ки-
лаётган гудак йикдпса, юрагимиз к,инидан чикиб кетай дей­
ди. Фарзандимизнинг оё™ га зирапча кириб йнм аса, бу
зирапча гуё кдлбимизга санчилгандай булиб, зириллатади.
Умид билан устирамиз фарзандларимизни. Кузга курин-
гувчи барча фалокатлардан асрашга уринамиз. Аммо боши
узра зулмат салтанатининг улим ёмгари ёгцирувчи аянчли
булутлари сузиб юрганини уйламаймиз. Бу булут локайд
ота-оналарнинг фарзандларини таъкиб этади. Авваллари
совчилар куёв боланинг маълумоти, арак, ичиши ёки ич-
маслиги билан кизикдрдилар. Хозир „Куругидан тортмай-
дими?“ , „Гиёхванд эмасми?“ деган хавотир билан суриш-
тирадилар. Углининг бу иллатта чалиниб крлганини билган
ота-оналар „Уйланганидан кейин яхши булиб кетади“ , де­
ган умидда х,акдк,атни яширадилар. Окибатда эса... ёш оила
куп утмай бузилиб кетади.

Хуш, гиёхрандлик нима узи? Тиббий касалликми ё иж-
тимоий хасталикми? Унинг чеку чегараси мавжудми, унга
Карши восита борм и?“

— Оббо, — деди Радик кул силтаб. — Гап... ran... ran!
Елкага утириб олиб, кулок^а тепаверишади-я!

— Худо нима учун иккита кулок, яратган, билмайсан-
ми? — деди Шо^ид кдда\ларга арак куя туриб. — Биттаси

348 То%ир Малик

гапни кабул килиб олади, иккинчиси чикдриб юборади.
Шуни тушунган одам аклди булади. Кдни, олдик!

— Мана шу иссикда-я?! — леди Жавлон, кадахни нари
суриб. — Куйсанг-чи, \али мени укишимга олиб бориб кУ-
йишинг керак.

— Иссикнинг тафтини мана шу иссяк, олади. Укишга
борсанг, мард булиб бор, хджикизга ухшаб минщрлайвер-
ма, — Ш о\ид шундай деб Радикка юзланди: — \ а , ушл
бола, сенга хам иссиклик киладими, сенам олмайсанми?

— Гапингнинг совуклигини кара, мен текинидан дайта-
манми? — деди Радик Жаапоннинг елкасига уриб куйиб. —
Бунинг хэки хэм менга. Дустом учун за\ар ичишга тайёрман.

— Сен текиндан кафан булса, улишга \ам тайёрсан, —
деди Жавлон.

— Гапингга озгина туз сепиб юбор, — деди Радик уни
яна туртиб. — Туркингни кара, иссик дейсан-у, титраяпсан,
нима, хумор босиб келяптими?

— \а... — Жавлон шундай деб Шохидга умид билан ка­
рали.

— Кечгача чида, — деди Шохид, унинг хафсаласини пир
Килиб. — Ёнимда зигирча хам йук- Булса бермасмидим.
Арак ичвол, кувват булади.

— Эшитдингми? Кувват булади! Гапнинг ушл боласи
шу! — Радик яна туртмокчи эди, Жавлон узини нари ол-
ди. — Сен анавинга парво к^пма, — деб радио томон ишора
килди. — Валдирайверади. Дунё жар ёкасида турибди,
деяптими? Жарга йикилишдан шу кувват саклаб колади,
билиб куй! Ким олиб турмаса, жарига юмалайверади, —
таом кутариб келган хизматчининг билагини ушлаб, узига
Каратди. — Укахон, биз ошхурликка келганмизми ё мажлис-
хурликками? Овозини учириб куй, анавингни!

— Куяверсанг-чи, валдираб тургани яхши, — деди Шо-
Хид кулиб.

Жавлон пиёладаги аракни симирди-ю, газак килиш ур-
нига косадаги ошга энгашиб, хидлаб, рохатланди. Унинг
бу килигини курган Равшаннинг баттар кунгли айниб,
афтини буриштирди. Жавлон эса ошга кошик уриб, мак-
тай бошлади:

— Бай-бай, гуручларни юр™зворибди-ку, а? Гуручга
Кара, гуручга! Агар хозир бир сехргар келиб, тила-тила-

Ъжылдиц етим %олди 349

«.-гни леса, „Ш у гуручхужалар долларга айланиб к,ол-
» * . лердим.

— Кейинчи? — деди Равшаннинг энсаси кртиб.
— Кейинми?.. Кейин сен афтингни буриштириб утира
тирдинг, мен гирр этиб автосалонга бориб, „М ерс“ нинг
-I -сххужасини олиб келардим.
— Ха, олиб кел, тезрок, бор, автосалон беркилиб крл-

«Ж .ИН.

— Афтингни буриштираверма, „Яхши ният — ярим
дейишган. Хул, косангдаги ошинг тиллага айланиб

с ка, сен нима кддардинг? Фак,ат „М ерс“ олардим“ , дема.
. Мере“ менга кетди.

— Мерсингни пишириб е! Мен... мен трамвай сотиб
■ардим, — деди Равшан мазах охангида.

-Н ега?
— Биринчидан, трамвай к,иммат туради, „Ортиб крлган
:нн нимага ишлатаман“ , деб бошим офимайди, иккин-
*и_цн, юраги к,ора галамислар галдирагини теша олишмай-
■-л. учинчидан, биров 5^ирлаб хам кетолмайди, туртинчи-
и н . милиса хар цадамда тухтатавермайди.
— Сен трамвай олсанг, уни узим $тирлайман.
— Нега?
— Темир-терсакка топшириб, пулига „М ерс“ оламан.
— Сенинг пешонангга эшак арава хам ёзилмаган, ошинг-
есанг-чи, — деб жеркиди Шохид. Яна нимадир демокчи
и и. телефони жиринглаб колди. Куринган разами га куз
-зшлади-ю, энсаси к,отиб, афтини буриштирди. „Жонга
■•:гди, бу шилта!“ деб мингарлаб куйиб, телефонии куло-
п«га тутди: — Ха! Нима? Кднакр Моника? — деди дагал
лангда. — Танимайман сени! Кеча таниган булсам, бугун
-анимайман. Ха, алмаштириб ташлайдиган кулкрпсан.
Ьугун кун исиб кетувди, кулкрпни ечиб ташладим. Нима?
Хумор тутаётган б^лса, адангнинг чунтаги т^ла пул. Ме-
чинг текин омборим йук,. Пулинг булса, кечкурун кел.
К,аергалигини биласан. Нима? Нима дединг? Хомиладор
■Зулсанг мен нима кдлай? Мен дояманми сенга! Ана, дух-
тирга борсанг олиб ташлайди, булди, гапни ч^зма!
Шундай деб тугмачани босиб учириб куйди-да, теле­
фонии кераксиз матохдай стол устига ташлади.
— Момогулми? — деб суради Радик.

350 Ttnptp Малых

— Ха, Уша... — деди афтини буриштириб.
— Кдгтик, гапирвормадингми? Яхши курардинг шекил-
ли? — деди Жаалон ажабланиб.
— Калланг борми? Уша тавияни яхши куриб буларкан-
ми? — деди Ш о\ид уни жеркиб.
— Узинимас-у, адасининг чунтагини яхши курардинг,
буни тан оларсан? — деди Радик кулиб.
— Бу гапинг тугри. Лекин адасини Худо уриб кунди.
— Нима булди?
— Чунтаги тешилиб кщ и6аи. Банкрот* — шундай деб ла-
бига сигарет кистириб ёндирди-да, тутунини Радик томон
пуфлади. — Лекин ran адасида хам эмас. Кечаги утиришда
сенларнинг крлтугаринг унга ёк><абди. „Ё мени дейсиз, ё
уртокдарингизни“ деб шарт куйяпти. „Сени бошимда ку-
тариб юраман“ , деган ваъда билан уйланиб олганимда шу-
нак,а эркалик килса кутарарди. Менга ким у?
— Боплапсан! — деди Радик.
Жавлон бу гапларни эшитиб, нигохини четга олди. Ав-
валги куни Севара хам шунга ухшаган бир ran айтувди.
Назарида урток,лари бу норозиликдан хабар топиб, атай шу
мавзуда суз очгандай эдилар.
...Турт жуфт дарсда утиравериб, чарчашгани учун дар-
ров автобусга чик?лай, бир оз пиёда юрмокчи булишди. B o f
кучада боришаётганда Севара унга жилмайиб к^раб, суюнч-
ли бир гапни айтди:
— Профессор Хамидов талабалар конференциясидаги
маърузангизни эшитиб, сизни адамга мак^абди. „Бу йи-
гитдан яхши математик чикдди“ , дебди.
Бу янгилик Жавлон га ёкдан булса-да, гапни хазилга
бурди:
— Шунинг узими? — деди кувлик билан.
— Камлик кдляптими? Хул... яна „Сонлар назариясини
яхши узлаштирибди“ , дебди.
— Шу хам мак^ашми? Жуда-а ерга уриб юборибди-ку?
„Математикларнинг зУри булиб етишади, сонлар назария-
сида инкдлоб килади!“ деганида „Мак^гади“ , десангиз ар-
зирди.
— Шошилманг, камтар йигит, — Севара шундай деб
унинг елкасини охиста чимчилаб куйди-да, у хам хазил
охангига кучди. — Бир йилдан кейин диплом ё*угаётганин-

^ — \диц етим %олди 351

ил „Зур математик булиб етишади“ , дер экан. Номзод-
* ршоянгизда „Келажаги порлоц олим“ дер экан. Док-
»тотак ишингизни химоя килаётганингизда „Сонлар наза-
■всндаги инкдпобини дунё тан олди“ , дер экан.

— Всд-вох! Ундаги макговлари менга керакмас. Бугун
1г»ндай мак^асинки, адангиз „Учинчи курсда ук^ётган шу
■^ини куёв кдпаман“ , деб туриб олеин.

— Бунак,а мартов профессорнинг эмас, совчиларнинг
к м ф аси, — Севара шундай деб уялгансимон юзини бурди.

— Тутри айтасиз, совчилар \ар куни машк килишяпти.
— Яхшилаб тайёрлайверинг, икки йилда мак^овга тил-
=<*н бийрон булиб колар.
— Унгача сиз бояги саволимга жавоб берарсиз?
— Кдйси саволингизга?
— Огайниларим сизга ёкдими?
— Ёк^шш керакмиди?
— Х,ар \олда... огайниларим... сизга барибир эмасдир?
— Менга барибир.
— Намотки? Бийрон тилли совчилар ишни пишириш-
пндан кейин \амми?
— Унгача \али анча бор. Нечтаси билан огайни булиб,
-<чтаси билан айрилиб кетасиз.
— Нега унак,а дейсиз? Мен шунак,а бебурдманми?
— Гап бебурдликда эмас. Хаёт узи шунак^.
— Хар \олда...
— Жуда билгингиз келаётган булса, туфисини айтаман:
-»ккаласи ^ам ёкмади. Айникра, Шо^идингиз. Эркатой бо­
лта ухшайди.
— Эркатойлиги туф и. Лекин зур бола.
— Зур бола? Нимаси зур?
Жавлон бу саволга дангал жавоб кдйтара олмас эди. Шу
х>ис „Зур-да“ , деб куйиш билан чекланди.
Болалик кезларида дуст танлаш имконияти \ам, яхши-
гчонни ажратиб олиш учун \аёт тажрибаси \ам булмайди.
Бокчада цайси гурухга тушеанг, мактабда к^йси синфда
.цисанг, шу гурух, шу синфдагилар билан дустлашасан.
Бирга уйнайсан, ниманидир талашиб жанжаллашасан,
гумшугига тушириб крласан ёки калтак ейсан, аразлаша-
:ан... Кун бир хилда утаверади. Лекин болалик кдпби \еч
нимани \ис кдпмайди, фаркдамайди, дейиш \ам нотуфи.

352 То%ир Малик

Богчада кунглига ёкдан бола билан купрок, уйнайли, у
билан уйинчок талашмайди, синфда яхши бола деб хисоб-
лагани билан бирга даре тайёрлайди. Жавлон хдм шундай
эди. Богчага борган кунидан Шо\идни ёк^иради. Бояча
опаси нима учундир ало^ида ме?ф курпазгани сабабли Шо-
хдд узини бошкдлардан бапанд олса \ам, Жавлонга бу
кдлигани кдлмасди. Уларнинг орасига, ёкл'иришмаса хам,
Радик сукдииб кириб олаверарди. Богча кунлари ортда
Колиб, синфда \ам бу \олат давом этди. Радик \айдаган
билан нари кетадиган тоифадан эмасди. Шу боис иккови
\ам ундан кугулиш йулини изламасди. Ж инни-санж к^-
ли»у1арига кулиб куйиш билан чекланишарди. Радик эса
\азилларим урток^аримга ёкдди, деган алдамчи ишончда
хиринг-хирингни бас кдпа крлмас эди. Чегарадан чикдан
пайтда Жавлон пичинг билан, Шо\ид эса буралаб сукиш
билан кщипига жойлаб куйишарди. Утган йили арацнинг
кучи билан узини па^иавон \ис килиб, кучадаги болалар
билан олишганда пастки лаби ёрилиб, иккита тиши синиб
тушгач, унга кдраган одам барака топмайдиган булиб кол-
ди. Аслида мушт тушмай туриб, тишлари куртлаб адо бул-
ган эди. Ш о\ид „Пул бераман, кумушдан булса ^ам тиш
куйдириб ол“ , деганида духтирга рупара булишдан куркиб,
кемшиклигича юраверди. Бу \ам етмагандай муйлаб куй-
ган эди, очдан улаётган моржга ухшади-колди.

„Севара урток^арингиз ёк^ади, деганда Шохддни эмас,
шу кемшик моржни назарда тутган. Мониканинг \ам унга
хуши йук,, мен билан эса муомаласи яхши...“ деб уйлади
Жавлон.

Бу уч урток^инг \ар бири „ёлж з утол“ деган мартаба-
да булгани билан эркатойлик бобида фаркуганар эдилар.
Шоэузднинг \аддан ташцари эркатойлигини Севара тутри
фадмлаганди. Ша^арнинг кунботар томонидаги ма^алладан
сотиб олинган иккита ^овяи бирлаштирилиб, дангиллама
иморат солингач, Шохвднинг юриш-туриши сезиларли уз-
гарган эди. Унинг „ша\ар бойваччаси“ мартабасида „тахт“
га угириши учун тагига битта „М ерс“ етишмай турган эди,
холос. Радик \ам, Жавлон х,ам бу номга даъво килишдан
анча узок, \атто „тантик, бойвачча“ дейишга арзигулик ту-
риш-турмушлари йук эди. Улар бойваччанинг тантилик
соясида \аловат топган садок,атли дуст эдилар.

% — |дцу етим долди 353

Радик онаси билан яшарли. Онаси киностудияда энг
фимчи булгани сабабли режиссёрлар орасида эъти-

баланд эди. Радикнинг санъатга ишци тушиб кдлиши
ьсжги ана шу давранинг таъсирилан. Уларникига машхур
»жнссёр тез-тез келиб турарди. Онасининг гапига к,ара-
«иа фимчи билан режиссёрни фак^т ижодий \амкорлик
'«.таб турарди, орада ишк;-му\аббат савщоси йук; эди. Ра­
зя. болалик кеалари бунга ишонарди. Хатто севги ришта-
* йук^игидан афсусланарди. Уша режиссёрнинг угли
'-'¡тгиси келарди, „угай утил“ мартабасидан \азар кдлмас-
зш Улгайганида режиссёрнинг ме>рибонликлари замирила
мндайдир сир яширин эканини сеади. У „Режиссёр оила-
• борлиги учун онамга уйланолмайди, аммо кдтгик сева-
ш~ деган к,арорга келиб янглишган эди. Т уф и . улар ора-
.жда. хдли Радик тугилмай туриб, крсцд муддагг давом этган
лоций муносабат булган. Радикнинг онаси фарзанд кУр-
«ыгани сабабли эридан ажраб, ру\ий тушкунликла юрган
сгпари режиссёрнинг яширин хотинига айланган эди.
Режиссёрнинг фа\ш ишлардан тоймаслигини билса-да,
пкдирини боглаган ва бундан \еч к^чон афсусланмаган
ии. Бир кун и ма^буби ташвишли киёфада келиб, ундан
чажот истади. Янги фильмидаги асосий ролга етишмо^ни
лстаган киз номусини курбон кдлиши етмагандай, яна
\омиладор булиб крлибди. Ун саккизга тулмаган кизнинг
бу ахволи уни кдмокда тикали учун кифоя эди. „Сен бола
.краб олмокчи эдинг, к^знинг ота-онаси Бухорода туради,
бу гаплардан бехабар. Бировга билдирмай туш ш га рози,
сен шу болани ол, бок^ш менинг зиммамда“ , деди. Бир
неча кунлик можародан сунг шундай сул\ тузилди. Ок,и-
батда Радик тукдан онаси ким эканини билмай усди,
_Угай отам булса \ам майли эди“ , деб орзу килгани аслида
чин отаси эканидан хам бехабар кщаверди. Санъат инсти-
гутида ук^й бошлаганида „Фалончи режиссёрга жуда ух-
шайсан-а, цариндош эмасмисан?“ деган саволларни эшит-
ганда юраги бир жиз этарди-ю, лекин бу холат хдк^кдт
к;опк;асини очишга ундамасди. Уй-хаёли бошка орзу-
истаклар билан банд Радик буюк кинорежиссёр булиш
учун етарли ик^идори мавжудлигига амин эди. Сценарий
ёзарди, „ижод ма\сули“ ни танкдд к,илганлар унинг душ-
манлари руйхатига тушарди. Унга ёк^аган фильмларни

23 — Ё л го н у м и д л а р даш ти

354 Г о у у Н ллиг

бошкдлар хам ёмонлаши керак эли, ма^таса — санълни ту-
шунмайдиган „тункамижоз~лар каторидан жой ояарди. Шу
боис хам Шо\ид билан Жаалон хисобга олинмаса, унинг
феълига мос дУстлари йУк эди. Унинг кино санъатига дойр
вайсакилигига шу икки Уртогагина чндарди. Туррироги,
Радик вайсайверарди, улар эса эшитмагандай Утиравери-
шарли. Баъзан эса уаларини гулликка солиб, уни ыасхара-
лай бошлашарди.

Бу кичик гурухда Радик узини иккинчи хисобларди.
Онасининг фимчилигндан ташкари яна чеварлик хунари
борлиги уларни Уртахолдан кутариб, бойлар кэторига
якинлаштириб куйганди. Эн г машхур кУшикчи хониылар
кониертларилан оллин уларникига серкзтнов булиб колн-
шарли. Кузни олгувчи унтами-йигирматами куйлак тикти-
риб, кувончларини кук пулда из\ор этиб кетишарли. Гарчи
пуллан камчил}1клари булмаса-да, онаси хасислиги туфай-
ли эмас, боласининг тарбиясини уйлаб, саёк булиб кети-
шилан кУРКиб, машина олиб бермасди. Радик бунга чн­
дарди, аммо „Яхши вилеокамерани Укщини битирганингла
олиб бераман“ , леб ужарлик килкш ига чидай олмасди.
Радик онасининг „Машина олифтагарчилик учун“ , деган
фалсафасини тушунарди, лекин онаси унинг „видеокамера
ижод учун зарур“ деган талабини англашни истамасди. Она­
сининг пуллари кдерда сакпанишини биларди, лекин сура-
май олишлан узини тиярди. Бу олоб корадорига ургангу-
нига кадар лавом этди. Онаси сезиб колиб, пулларини
бошка жой га яширгач, Радик Шохидга тулалигича карам
булди-КОЛЛИ.

Жавлон хам к^рам эди. Лекин унинг оиласидаги шарт-
шароит, отасининг талаблари бошкдчарок эди. Тунгичи
киз эканига кунгли огриган ота $тил курганл? кувонди,
аммо „Бир оиланинг бахтли булиши учун шу ^ .;фоя“ де­
ган кдрорга келиб, бошка фарзанд куришни истамади. Бо-
лалари чакалок эканидаёк уларнинг таклирини узича бел-
гилади: кизи машхур скрипкачи булиши шарт! Аммо му-
сика мактабига уч йил катнаб, оддий куй чалишни хам
ургана олмагач, унинг кисматига узгартиш киритди: санъ-
атшунос булади. „Математика дахоси булиб тугалган угли“
нинг эса шу чуккини эгаллаши — аксиома, исбот талаб этил-
майдиган хакикдт! Узи „физика-математика фанлари ном-

^тыхдиц етим уолди 355

шам" даражасига етганица угли не учун юк,ори чуккини
«ыламасин! Хаммаси хулди Пифагор теоремасининг ечи-
«щдай осон ва туф и бораётган эди. Математикага оид
-«мчда илдиз остидаги сонни аниклаш унга кдйин эмасди.
Ьсхин хаётнинг такдир формуласида учрайдиган „илдиз
жтндаги“ муаммоларни у хисобга олмаган эди. Равон
¡вжтган сой суви кияликка етганда дзанни бузиб чикиш
ц.вватига эга булади. Жилдираб окувчи ожиз жилга йули-
*1 лумалаб туш ган кичкина тош хам унинг йулини узгар-
-*риб юборишга кддир.

...Отаси белгилаган такдир узанидан чициб, „илдиз ос-
-шга“ тушиб крлган Жавлон хозир Севара билан булган
*^нов кунги учрашувни эслаб, Уртоцларига кдрашга бсггин-
«ыди. Кузи кушни шийпонга келиб утирган йигитга туш-

Кдердадир кургандай булди-ю, эслолмади. Хизматчи
*игит унга бир шиша арак келтирди. Таом хам, газак хам
^хдигидан ажабланган Жавлон уни кузатишда давом эт-
1И. Йигит аракни кичик кддахга эмас, пиёлага тулдириб
*уйиб симирди-да, лабини билагига артиб кУйди. „Юраги
гниб кетяпти шекилли... нимадандир каттик хафа“ , деб
•йлади Жавлон ундан нигохини узмай.

ТОШКЕНТ ШАХРИ,
икки минг унинчи йш
сарв ойининг унинчи куни.
Соат ун иккидан ун беш даци^а утганда.

КДМБАР

Жавлоннинг диккатини тортган йигитнинг исми Кдм-
бар, кеча окшомда камокдан чиккан эди. Эхгиётсизлик
окибатидаги котилликда айбланиб кдмалган бу йигитнинг
жазони уташ муассасасидаги яхши хулки инобатга олиниб,
муддатидан олдин шартли равишда озод килинганди. Крп-
Корага буялган огир эшикнинг аянчли овоз чикариб очи-
лиши, сунг эса зорлангандай жжирлаб ёпилиши ортда кол­
ли. Пешинга кадар гавжум булгувчи майдонча хувиллаган.
Бу майдонча канчадан-кднча фигонларга гувох булган, бу
фигонлар лазер нури янглир туплансами, оламни остин-
устин килиб юбормоги мумкин булади. Аммо нолаю афгон

356 Т « р у Полюс

тугшанмайди, яккам-луккам томчншр кабя шу ма&яон
тупротга сингиб, топталиб кетадв. Кднчш ннонш умна
чинннлари \ам шу ерш сннган. Бугун кун опукга « у яр
тупланган одамларнинг бнри ичкарндагм тупдш фриндо-
шига тугунча киритишга эркшди, яна бнри ицкум зри
билан учрашшлга рухсатнома алмб шукрлар кдии~ Бир-
лари шукр, бирларн ношукрлиж ила тарфхднлар. Эллик
йиллик чинорга кдааб цо^иб крйилган эски Уриндикда
утирган икки кампир, сал наряда сигарет тутатаб турган
йигит \исобга олинмаса, майдонча вазифасини ало этиб
бушади, дейиш \ам мумкин.

Кдмокрсона ларвозаснлан чшдаб, беихгиер тухтаб ■дол­
ган Кдмбарнинг ншщи майдон сари сузди. Сигарет чекиб
турган йигитни куриб, тунд чехрасида нур пайдо буллл.

— Зокир!
Кдмокусона дарвозасилан акаси чюдеб келишини кун
буйи интик, кугган йигит бу онда гафлатдан цолганидан
хижолат булиб, кучопши очганича югурди.
Сошнган кдлблар бир оз ором олгач, Зокир акасини
дарахт соясила турган эски „Жигули“ сари бошлаб бориб,
эшикни очди.
— Бу машинани к^ёкдан оддинг? — деди Кдыбар ажаб-
ланиб. — Нега меникини миниб келмадинг?
— Ака... озгина камчик^м булиб црлувдик... машинан-
гизни сотдик, — деди Зокир айбдор одам овозида.
— Майли, куйинма, мол топиладиган нарса. Хаммангиэ
сог-омон экансиз, шунинг узи менга катта давлат. „Бош
омон булса, дуппи топилади“ , дейишади-ку. Кднак^ янги­
ликлар бор, гапиравер-чи. Яна уйга борганда огзим очилиб
кдпмасин.
— Яхши янгиликларни етказнб турганмиз. Сиздан яшир-
ган нохушларидан айтсам... опам кдйтиб келганлар. Поч-
чамнинг кузига иккита болас и хДО куринмабди. Охири
ажралишди. Бир куни к^ггик урибди. Бориб аблахни бир
дуппосламокчийдим, адам куймадилар. Опам калтакларига
ХЭМ чидардилар... Лекин поччам киморга аралашиб крлиб-
ди. Каттага тушди.
— Машинани ушанда сотдингларми?
— Ха... Опам билан болаларини гаровга куйган экан...
Адам шундан кейин ажратдилар... Суд куни юраклари ту-

Ъииилдщ етим уолди 357

гиб колди. Шундан бери узларига келолмайдилар. \ози р
41м касалхонадалар.

— Ойим-чи?
— Ойимнинг \ам мазалари йуг-у, бизга билдирмаслик-
и \аракат кдладилар.
Бу гапни эшитиб, Кдмбар чукур хурсинди.
— Ака, узингизни к^йнаманг. Сизда гуно\ йук,.
Гуно^и йУклиги туяри, лекин кандай к^либ узини
1йбламасин? Махкама чощда ота-онаси утирган томонга
мрашдан хдм ор к,илди. Уларнинг \ам дарили, \ам умидли
ниго^ларига кузи тушганда улимига рози булиб кетди.
\атто „Ма^камани чузмай улимга \укм к.илсалар-у, шу
грнинг узида отиб ташласалар", деб орзу килган онлари
чам булди. Нилуфар билан \еч булмаса бир марта кузлари
тук^аш келишини истади. Лекин киз у томон сира кдоа-
мади. Хатто гуво\лик бераётганида \ам кдраб куймади.
Озоддикка чикданини эшитиб я^инлари йук^аб кели-
шади, кунглини кутарувчи гапларни айтишади. Барча де-
ярли бир гапни айтади: „Худо хо\ласа, ^аммаси яхши бу­
либ кетади...“ К,амбар шу сузларни хаёлидан утказиб,
уйчан ва \ о р т н тарзда тилига чик^рди.
— Мана энди \аммаси яхши булиб кетади... Ишга ту-
шиб олай, адамни \ам, ойимни \ам энг зур шифохонада
даволатамиз.
— Ойимнинг режалари бошкдча. Уйни сотиб, кичикро-
гидан оламиз, куш келин тушираман, деб утирибдилар.
— Куш келин туширишлари яхши. Лекин уй \еч кдчон
сотилмайди.
Зангиотадан утишаётганда К^мбар зиёратго\ томон ка-
раб олиб, „Тухтат“ , деди. Зокир акасининг мак,садини анг-
лаб, машинани секинлатди-ю, тухтатмади.
— Ака, кейинрок, ало\ида келармиз, — деди.
— Хозир кириб чикрам-чи?
— Зиёратго\га киришнинг тартиб-одоблари бор экан.
Русл кдгсиб, покланиб кирилса яхши буларкан.
— Гапни купайтирмай, тухтат!
Зокир машинани четга олиб тухтатди. Кдмбар чакдон-
лик билан тушиб, кучада утирган тиланчига як^нлашди-
да, садак^а бериб, дарров изига кайтди. Акасига танбе\ бер-
ганидан \ижолат булган Зокир бошк^ гапирмади.

358 Тоэдир Малиг

Деярли ярим кечагача келли-кетди тинмади. Оила лав­
рас ида ёлшз крлишгач, Кдмбар яна онаси кузига царай
олмади. Она буни сезди. У глига якднлашиб, багрига бос-
ди. Гапирмади. Бошини силаб тураверди. Кдмбарнинг на-
зарида онасининг кдлбидан отилиб чикдёттан ме\р сели
унинг вужудига сингиб борарди.

Эрталаб нонуштадан сунг отланганида онаси „Кдё|д<д?“
деган савол назари билан ажабланиб карали.

Кдмбар ишхонасига бориб бугуноц хизматни бошлаб
юбормокчи эди, лекин онасидан мак,садини яшириб, „Оёк,-
нинг чигалини ёзиб келай“ , деб кулимсиради.

— Кдриндошлар йук^аб келишади, бугунча уйда булга-
нинг яхши эди, — деди онаси утинч билан.

Кдмбар утинчни эътиборга олмай, дарров цайтишга
ваъда бериб чициб кетди. Кдмалгунига кддар узи ишлаган
туйхона уни кучок очиб кутиб оладигандай эди. Эрталаб-
ки ошдан кейин йипшггириш билан банд булган хизмат-
чиларни у танимади. Хайрон булиб кузатиб турган одам ни
хам хизматчилар танишмади. Унга кдраб-кдраб куйиб, иш-
ларини давом этгираверишди. Хизматчиларнинг тез-тез
янгиланиб туриши унга маълум, шу боис бу узгаришдан
ажабланмай, ошхона томон юрди. Учок^ошида турган ош-
паз уни куриб, кувонч билан пешвоз чикди.

— Хамма ошна-огайнилар яхшими? Ишлар зУрми? —
деб хол-ахвол суради Кдмбар.

— Сиз билганларнинг купи бушаб кетган. Ишлар... \а,
энди тирикчилик утиб турибди. Сиз ишлаган давр бошкд-
ча эди. Атрофимизга янги туйхоналар тушиб, ишдан бара­
ка кочган. Менам у ёк;-бу ёк^и мулжал кдпиб юрибман.

— Менинг урнимда хужайиннинг жияни утирибдими?
— Турри айтдингиз, утирибди. Иш билмайди, \амма
ёк^а утириб куйган.
— Мана, Худога шукр, кдйтдим, ишларни гуриллатиб
юборамиз. Кетишни уйламанг.
— Кдйтганингиз яхши... Лекин... — деди ошпаз мужмал
о\ангда, — кдни, аввал хужайинга учранг-чи...
Кдмбар ошпазнинг мужмал охднгидан ажабланган эди.
Хужайиннинг хонасига киргач, ниятлари пуч эканини анг-
лади. Хужайиннинг кибрли эканини биларди. „М ени ку-
рибок, кувониб кутиб олади“ , деган умиди булмаса-да, са-

^ ы ихдиц етим цохди 359

*л«га алик олмай, безрайиб кдрши олишини сира \ам
»•тмаганди.

— Боситхон ака, сор-саломатмисиз, кеннайим, болалар...
— Кеннайинг, болалар билан ишинг булмасин, — тир-
ю ц тозалаб утирган хужайин унга норози к,иёфада караб
1шб, тунгиллаб суради: — Узинг нимага келдинг, нимага
чратик^псан?
— Ховликдётганим йук, Боситхон ака, эсон-омон кел-
:лм, хизматни бошлаб юбораверсаммикин, дегандим.
— Кднакд хизмат? Сенга хизмат йук,, укахон.
— Боситхон ака, кулингиэда ишлардим-ку? — деди Кдм-
-ор умид билан.
— Ишлаган булсанг, у кунлар утиб кетди, укахон. Энди
Чникалар ишлаяпти. Уларнинг оркдсига тепиб, сенга жой
Чтиатишим керакми? Бу туйхона! Туйхона билан к^мок^о-
--анинг фарк^ борми?
— Кдмокка тушиб кщ иш им бир хатолик булди. Мен
шбдор эмасдим.
— Кдмок^а кэнак,асига тушганинг билан менинг ишим
*УК. Хозир сенбоп хизмат йук,, тушуняпсанми?
— Оиламиз сал ночоррок, булиб цолибди. Тез ишга кир-
«асам булмайди.
— Оилангнинг ночорлигига мен балогардон эмасман,
бунга узингнинг бошинг оррийверсин. К,амокдан чикдан
ьунинг тез ишга жойлаб куяман, деб ваъда хдм бермаган-
ыан, туррими? Энди бошимни котирма, ана, куча тула иш,
туйхона булмаса, мардикорлик кдл, йигитсан, оч крлмайсан.
К,амбар кдмокда тушганида \ам узини бунчалик хору
юр \ис этмаган эди. Хужайин бу гапларни айтганидан ку­
ра, тепа-тепа кучага чикариб ташлаганида унга бунчалик
длам кдпмаган буларди. Эр йигит тепкиларга чидар, лекин
•самситилишига, тупрок?<э цориб ташланишига чидаши к^-
йин. Кдмбар муштумини к^сди. Уриб-уриб хумордан чик,-
чиси келди. Хужайин унинг важо\атини курди, бирок, зар-
рача ташвишланмади, аксинча, пичокчасини яна кулига
олиб, тирнокдарини тозалащца давом этди.
К,амбар разабдан бугрикиб да^лизга чикданда яна ош-
пазга дуч келди. Ошпаз ок^бат шу булишини билгани учун
уни кутиб турган эди. „Хамма нарсадан хабарим бор“ ,
иегандай Кдмбарнинг елкасига кулини ташлаб, „Янги чор-

360 Тотдир Малик

ратании г ёкдсилаги туйхона ишга тушган, мен \ам ушанга
Утадиганман. Хужайини „Яхши одам керак“ , деганди, бал­
ки учраб курарсан, сени таниса керак“ . леди. Кдмбар унта
кдраб олди-ю, ,Д а “ )^м, ,.Йук“ ?ом демади. Кучага чикрб
бир неча дакика \аракатсиз туриб колли. Ошпаз айтган
туйхонага боришга оё™ тортмаса *ам, „Чикмаган жондан
умид“ , деганларидай йул олди.

Туйхона хужайинини танирди. Олдин™ хужайини га
ухшаган безбет булмаса-да, калондимог эканини биларди.
„Сендан ортда колсам, шо^имни кесаман“ кдбилида ким-
узарга солинган ^ашаматли туйхонага якинлашиб, „Бу ер-
дан яхшилик кугиш кийин“. деган хаёлга борди. Ортга кдйт-
гиси келди. Лекин Узини зурлаб, о ш р -о п ф калам босиб
ичкарига кирди.

Узидан бир-икки ёш катта, лекин „Хужайин“ деган мар-
таба отида талтайиб утирувчи йигит аквариумдаги балик-
ларга ем ташлаб, уларнинг харакатларидан хузурланиб тур-
ган эди. Кдмбарни курди-ю, „Лаззатли юмушимга халал
бердинг“ , дегандай кошларини чимирди. Кдмбарнинг бу-
нака олифталарга тоби-токати йук- „Узи топиб, Узи куриб
куй ганда керилса ярашарди. Бугун отасининг бойлигини
коя деб фах;млаб, орка кдлиб турибди, эртага бу коя тош
эмас, туздан экани маълум булиб колиб, эриб кетса,
оркдси очилиб колиб, шармандаси чикишини биладими бу
сутак?“ Кдмбар хаёлига келган бу гапни тилига чихдриш-
ни истади-ю, лекин чорасизлик занжирига банди эканидан
эзилиб, индамади. Хужайин эса унга бегтисанд караб кУ-
йиб, сарик чармдан ишланган юмшок оромкурсисига бо-
риб Утирди-да, совук о\ангда: „Хизмат?“ деб суради.

— Туйхона очилганини эшитиб, „муборак булсин“ га
кирган эдим.

Хужайин „Мени лакма деб уйлаяпсанми? Табриклагани
атай кирганингга ишониб, кувончлан бир коп семириб,
ёрилиб кетишим керакми?“ дегандай исте\зо билан кулим-
сиради-да, миннатдорлик билдириш урнига: „Ш унинг узи-
ми?“ деб куйди.

— Агар хизмат булса... ишласам дегандим.
— Мендан иш сураяпсанми? Кизик-. — Хужайин юзига
исте\зо кдндай тез соя солган булса, шу тезликда йуколиб,
урнини газаб чукларига бушатиб берди. — Курилишни бош-

Ъ м ихди ц етим %олди 361

-лган пайтимда „Ёнимга кир“ , деб таклиф килувдим, эсинг-
:лчи? Курили шла лой чангаллаб куним утади, деб куркув-
шнгми? Димо™нгга курт тушиб юрган пайтлар эди, а?
'*шанда нима деганинг эсингдами? Менинг эсимда: ,Дарахт
-»Ф ерда кукаради“ , дегандинг, а? Дарахтга нима булди,
»лкармадими? Илдизига курт тушиб, куриган дарахтни
*ии мен кукартириб берайми? Сотилиб кетган машинанг-
->н хдм янгилаб берайми? „Б М В “ га кунасанми ё бира тула
.мерс“ олиб беришим керакми? Уялмай айтавер.

— Илтимос, бунакд пичинг к,илманг, мен тиланиб кир-
чддим, акалик хурматингизни килиб, кургани кирган эдим.

— Гапинг зур-ку! Ишинг булмаса, мени кургани ки-
лфмидинг? Акахонинг юмшок, ерингга тепмаса, кучанинг
Ч томонига кдраб \ам куймаган булардинг. Сендакд дода-
1>жаларни билмас эканманми?! Мшларинг тушса калишга
татак булиб кетасанлар, чунтакларингга икки танга тушса
шмсжларингдан кор ёгади. Акахонинг оркднгга тепиб жу-
:з-а боплабди-а! Бурнинг яхшилаб ерга ишкаланса, куэла-
?ннг очилади.

Бу гаплар сабр тугонини бузиб юборди. Муштумини
-нкди. Муипта ихтиёр бермади-ю, аммо тилни тия олмади.
Тишлар кУргони за^арли сузлар окимини т^са олмади:

— Хотиржам булинг, кузларим очик Куриб турибман,
тошингизга омад куши куниб утирибди. Лекин, акахон,
цуш битта жойда узок утирмайди, шуниси чаток Эртага
чир этиб учади-ю, урнида ахлати колади. Ушанда шу туй-
voнaнгизни Узим сотиб оламан. Калишга кимнинг патак
5\?лишини Ушанда курамиз.

Шундай деб шарт бурилди. Хужайин „Нима дединг,
чей таскара! Нимангга сотиб оласан? Битинггами?!“ деб
эакирганича колаверди.

Кдмбар кучага чиккач, узини чорасиз етимчадек хис
^илиб, \аракатсиз туриб колди. Сунг кучанинг нариги бе-
гидаги кахвахона диккатини тортиб, беихтиёр уша томон
юрди. Эзилган калб ярасига шунда малкам топадигандай
5?лди. Буш шийпондан жой олди-ю, хизматчига бир шиша
1рак буюрди. Хизматчининг „Овкат-чи, салат-чи?“ деган
:аволига украйиб куйиш билан жавоб килди.

Кдмбарни шу \олатда курган Жавлон „Юраги ёниб кет-
ипти шекилли... нимадандир катгик хафа“ , деб уйлаб янг-

362 Тоукр Мллих

лишмаган эди. Иккинчи пиёлани бушатганидан кейин ба-
дани кизиб, боши хотиралар туфонида гувиллай бошлади.
Якингинада итдай хорланганини унутди. Хаётини бир
зарба билан узгартириб юборган уша маигьум кеча, Уша
машъум \одиса хаёлини буткул эгаллаб олди.

Ушанда туйхона ишларини юритиб, казо-каэолар дик-
кдтига туша бошлаган эди. Туйхона хизматининг аъло да-
ражада эканидан мамнун кишилар купайиб, унинг эъта­
бор и х,авас килса арзигулик эди. Дустлари даврасида \ам
унинг иззат-хурмати баланд эди. Туй булмаган окдюмлар-
ни улар даврасида утказарди. Уша куни ресторан га бориш
нияти йук эди. Лекин Сардор кдйта-кдйта кунгирок кдпа-
вергач, „Ярим соат утираман-у, кетаман“ , деган фикрда
борди. Хос мижозларга мулжаллаб курилган ресторан
\оалиси ялт-ялт этиб турган хориж автомашиналари билан
банд эди. Кдмбар машинасини куча томон куйиб, ичкари
кирди. Ало\ида хонага жой килишган экан. Даврага ку-
шилди-ю, ярим соатда чикиб кетиш ахдини унутди. Кдм-
бар кирганида дустлари ширакайф булиб олишга улгуриш-
ган эди. Мурод мусикдга монанд тебраниб утирарди,
Отабек телефонига мук тушиб, „см с“ ёзиш билан банд.
Сардор эса даврабошилик вазифасини эгаллаб, пиво куйиб
узатди. Кдмбар „Ичмайман“ , деб рад этаётган онда теле-
фони жир инглади. Куринган ракам га кдраб олиб, „Жим
тур, ойим“ , деб ого\лантарди-да, телефонии кулогига ту-
тиб салом берди.

— Кдердасан, углим? — деб суради онаси.
— Кдерда булардим, ишдаман, ойижон, — деди Кдмбар
уртокларига айёрлик билан куз кисиб куйиб. Телефонда
туйхона шовкинини эшитишга куникиб колган она бу
арзон ёлгонга дарров ишона цолди.
— Тоганг кунтарок; килдими, гаплашдингми?
— Йук, тинчликми?
— Туй кунини белгилашибди. Кейинги ойнинг ун
туртинчисида эмиш.
— Хозир, ойижон, — Кдмбар шундай деб ён чунтагидан
дафтарчасини чикариб вараклаб курди. — Ие, тогамга ай-
тувдим-ку, шанба-якшанбалар хдммаси банд. Ф а кат бегим
кунлари...
— Куда томон сенинг бегим кунингни биладими?

Ъкжилдиц етим цолди 363

— Унда бошкд туйхонани гаплашиб бераман.
— Торанг бошк,асига кунмайди. У „Энг зур туйхонада
“'«Я кдиаман“ , деб ният килиб куйган.
— Ойижон...
— Менга гапирма, тогангнинг феълини биласан-ку?!
Чима кдлиб булса ^ам тугирла!
Онасининг гапни чузмай, телефонии узиб куйиши Кдм-
учун мудцаонинг узи булса х,ам, зиммасига юкланган
»лйин вазифа орирлиги вужудини эзиб, пачаклаб ташла-
-андай туюлиб, хориган одам каби чукур „уф “ тортди-да,
.Осон экан-да! Туйхонага хужайин эканманми...“ деб
чингирлаб куйди. Унинг гапларига диктат билан кулок,
-угиб турган Сардор, унга пиво тула кдца\ни узатди.
— Паст кетма, ошнажон, туйхоналарнинг додахужаси
.енинг кулингда, — деди аразчи гудакни овутгандай. — Бу-
->н хужайиннинг унг кули булсанг, эртага хужайинсан-да.
Ол, ич, ^овурингни босиб ол. Мен эсам тилак айтаман.
Орайнилар, як^нда мана бу ошнамиз озодликдан маэцэум
оулади.
Бу тилак \азил о^ангида айтилган булса-да, Кдмбар-
нинг вужудини бир нохушлик к,амраб олди. Одамзод \ар
турли давраларда \азил-чин аралаш гапларни айтиб юбо-
раверади-ю, яхши гапга хам, ёмонига ^ам фаришта „омин“
леб юборишини уйлаб з^м курмайди. Бу даврадагилар хдзил
тилакнинг тез орада чинга айланиб колишини тасаввур
кдлишмаган булса-да, унга норози киёфада кдраб олишди.
— Нафасингни иссикрок, кдисанг-чи! — деди Мурод ун­
га танбе\ бериб.
— Гапимни охиригача эшитсанг-чи! Мен „буйдоклик
озодлигидан“ демок^иман. Бу тентак буйдокликнинг мазза
эркинлигидан узи воз кечиб уйланмок,чими?
— Тентак деганинг турри, — деди Мурод бу сафар уни
кувватлаб. — Юрмайсанми, мазза кдпиб... Битта уйланган
менми, юрибман пешонамнинг шурини ялаб. Хали уйга
бортанимда кдерда, кимлар билан пиво ичганимнинг \исо-
бини беришим керак.
— Айб узингда, — деди Сардор унга таъна килиб, — эр-
калатиб елкангда кутариб юрувдинг, бошингга узи чикиб
олганини билмай \ам крлдинг. Кдмбар унакдпардан эмас,
унинг эр-йигитлигича колиши учун олдик!

364 Tojptp Малых

Кимдир охиригача ичди, кимдир яримлатди. Кдмбар
ошналарининг к^нгли учун бир *уплаб кУйди.

Мурод кддахни бушатиб, Сардорга узатди-да, Кдмбарга
кдраб, „Туй кдчон узи? Кдонинг отаси келдими?“ деб ск­

ради.
— Пойлаяпмиз, — деди Кдмбар. Кейин исте\зо билан

илова килди: — Сепга лойик пул тупламаганмиш.
— Сепларинг керакмас, демайсанми?
— Хотинларга ran тушунтириб буладими?
Отабек уларнинг гапларига аралашмай, ёнидан кичик

халтача чикдриб, ок, когоз устига тукди-да, пичокча билан
туртта ажратди.

— Шуниси етмай турувди, йигиштирларинг, — деди
Кдмбар жа\л билан.

Сардор унинг аччицпанганига парво \ам килмай, чун-
тагидан когоз пул чикдриб найча килиб буради.

— Нега йигаштирарканмиз, сенам оласан, — деди ба-
майлихотир. — Биласанми, бу нима? Бу — мангу бахт саро-
йига олиб борувчи кувват! Бунинг кучисиз хеч ким бахтли
була олмайди. — Шундай деб найча-пулни Кдмбарга узат-
ди: — Узинг бошлаб бера кол, сеники табаррук.

— Бунакд бахт capoйига бормаганим \ам маъкул.
Кдмбар шундай деб унинг цулини нари сурди-да, тур-
мокчи булганда пиво тула кдда^ни беихтиёр туртиб юбор-
ди. Пиво тукилгани \амон Отабек билан Сардор жон*о-
латда кукун турган когозчага ёпишишди.
— Бахт кушини учирворай дединг-ку, ошнам! — деди
Сардор унга жа\л билан караб.
Кдмбар унинг танбез^ига а\амият бермай „Бупти, мен
кетдим“ , деб эшик томон юрди.
— Тухта, бирга кетамиз, сенда ишим бор, — Сардор шун­
дай деб шошилганича корадори кукунидан туйиб-туйиб
хдплади. Кдмбар унга кдраб олди-ю, „Ишинг булса чикдр-
сан“ , деб кутиб турмади. Кучага чикиб, машина эшигини
очиши билан Сардор ховликиб етиб келиб, ён уриндикдан
жой олди.
— Кайфнинг лаззатини яримта килдинг, номард, — де­
ди упкаланиб.
— Гапинг бормиди?
— Хайда аравангни, сен билан бир пас айланмокчиман.

Яимихдиц етим цолди 365

Кдмбар Сардорнинг эргашиб чикданидан норози булса-
1а. дустлик хурматига риоя цилгани учун тушириб юбор-
чади.

— Зур одам билан танишдим. — деди Сардор утирган
*ойида керишиб олиб. — Як^нда ишларим юришиб кета-
ди. „Нексия“ олаверсаммикин ё турт-беш ой сабр кдлиб,
бнра туласи „М ерс“ олсаммикин?

— Олдин эшак арава ол.
— Масхара кдлма. Буладиган гапни айтялман. Машина
алган куним биринчи сенинг олдингта келиб, кузингни
куйдираман.
Бу гапдан кейин Кдмбарнинг энсаси кртиб, машинани
тухтатди:
— Шу ерда туша крл, мен тугрига юраман.
— Туйхонангта бормайсанми? Кдокда кетяпсан?
— Нилуфарникига.
— Шу пайтдами?
— \ а ... бормасам булмайди.
— Нима бало, ораларингдан ола мушук утмадими иш-
кдпиб?
— Батгаррок булди, — деди Кдмбар афсус ох;ангида. —
\али... бозорга кетаётгандим. Ишхонамдаги кдз эргашди.
Бирга юрганимизни Нилу куриб к,олди.
— Оббо, адо булибсан-ку, ошнам. Киёмат жанжалини
кдлдими?
— Жанжал к^тмади-ю, „Иккинчи кузимга куринманг!“
деб кетди. Бугун тушунтирмасам, эртага яра газак олиб
кетади.
— Бупти, аравангни \айдайвер, бирга бораман.
— Сен нима кдпасан?
— Жуда булмаса, гуво\ликка утарман, уша киз билан
ораларида севги-певги йук,, деб к,асам ичиб берарман.
— Йук,, гувохриз битадиган иш бу. Сезиб турибман, ас-
тойдил ранжимади. Эркалигини утказмокчи булди шекилли.
— Бупти, мени ярим йулда тушириб кетмагин, — деди
Сардор хиралик кдлиб. — \ е ч булмаса, кириб-чиккунинг-
гача мошинангнинг чанг-пангини артиб турарман.
Кдмбар унга „Бунча безсан!“ деган маънода гашланиб
караб куйди-ю, лекин „Туш машинадан“ , дея олмади. Кд-
мокда утирганида шу кдгьиятсизлиги учун узини узи куп

366

марталаб айблади.

возасига такаб деб

узи тушди.

— Паст кетворма. Риди-гшди кнлса,

ри гапдан олгин-у, шарт орцангга кдйтавср. Эртага узи

ялиниб келаои, — Сардор

яна кушиб куйди: — Хозирдан паст кгтсанг, эртага Мурод-

га ухшаб бурнингни окизиб. пинкиллаб юрасан.

Кдмбар унинг гапларига парво килмай, доя очиц тур-

ган дарвоза эшиги олдида бир оз икхиланиб турди. Кунги-

рок; тугмасини босган эди, ичкаридан овоз келмади. _Кун-

fhpofh ишламайди шекилли“ , деган уйда acra ичкари юр-

ди. Тутрилаги хонада чирок ёкик, эди. Деразадан Нилуфар

курингач, кутали хотиржам тортиб, атрофига утринча аланг-

лаб олди-ю, уша томон дадил юрди. Деразани аста гакдл-

латган эди, Нилуфар уни куриб чучиб тушди. Онасининг

уйи томон хавотир билан караб олди. КУркувини яшириш

учун кошларини чимирди:

— Сизга нима керак? Бу ёвдэ кдндай кирдингиз?— де-

ди. 0\анг кескин булгани билан паст овозда, карийб ши-

вирлаб сураши унинг адашини фош этиб куйди.

— Эшик очик, экан... куншрок; ишламайди шекилли?

Нилу, сиз \али... тушунмадингиз... У киз... бирга ишлай-

ди... бозорга отланганимни билиб, эргашиб келувди...

— Оркднгиздан эргашиб юрадиганлар шунакд купми?

— Унакэ деманг... сиздан бошкасини...

— Ха, мен учраган йигитнинг буйнига осилиб эргаша-

диганлардан эмасман. Гапимга тушундингизми? Энди кел-

ган жойингизга цараб кетаверинг.

— Хайдаяпсизми? Бугундан \айдасангиз... эртага нима

булади?

— Эртага?.. Эртага нима булиши керак экан? Кеча \ам

\еч нима булмаган эди, бугун з(ам *еч нима булмади, эр­

тага з^ам \еч нима булмайди. Тушуняпсизми? Хеч нима! Хеч

нима!

К^здаги курслик урнини энди хурлик эгаллаб, кейин-

ги сузлари йигламсираган лаблардан учди. Узининг а\во-

лидан узи нафратланиб, деразани ёпиб одни. Кдмбар ор-

тикча гапга з^ожат йУк, деган тухтамга келиб, угирилганда

нариги уйдан бу-гпуси кайнонасининг чикиб келаётганини

Чимилди^ етим г$о\ди 367

к>риб, узини Нилуфарнинг хонасига олди. Нилуфар унга
ажабланиб кдрадию, кейин елкасидан итариб, чикдриб
юоормокчи булган эди, Кдмбар „Ойингиз келяптилар“ де-
гандай ишора кдлгач, шаштидан цайтди. Икковлари бир-
бирларига кдраганча, *атго нафас олишдан \ам курккан-
лек, гап-сузсиз туриб колдилар. Дунёни зириллатиб турган
оарча шовк?4нлар тиниб, факдт уларнинг юрак дукурлари-
гнна эшитилаётгандек эди. Бир-бирларига як^н турганла-
ри учун юзларига илик, нафаслар урилиб, ишк, мавжини
гулк^нтира бошлаган, бирови аразлаганини, иккинчиси
узрталаб булиб келганини унутаёзган эди...

Бу онда корадори кукунидан кайф кдлаётган Сардор
зерикди. Китмирлиги тутиб, мусикэ куйди-да, машина ичи-
ни бир четдан тита бошлади. Кулига кармон илиниб, олиб
очди. Пул борлигини куриб, атрофига хавотир билан аланг-
лагач, пулдан бир к^смини шошганича олиб, чунтагига
солди. Сунг кунгли хотиржам тортиб, кармонни жойига
цуйгач, машинадан тушди. Ошнасининг аразчи цайлиги
\узурида ялиниб, тиз чукиб кечирим сураётганини куз
одцига келтириб, „Бу кунингдан ул!“ деб захарли тиржай-
ди. Хаёлидаги манзара ^ак^кдт булиб туюлиб, К,амбарни
хорлик боткрпшан куткрриб цолиш макрадида \овлига кир-
ди. Нилуфарнинг уйида бир-бирига тикилиб турган киз ва
йигитни куриб, бу \олатдан ажабланди. Жойида к,отиб,
уларга угринча кдраб тураверди. Ш у пайт Нилуфарнинг
онаси чойнак кутариб ошхонадан чик?1б крлди. Сардор
чучиб беркинган дамда телефони жиринглаб, хотин куркиб
кетди. Угри мушукдек пусиб турган Сардорни курди-ю,
уни утри гумон кдлиб, кдчкирганича чойнакни отди. Сар­
дор хотиндан курк^ади, пусиб киргани учун ошнасидан
балога кщмаслик макрадида тисарилди-да, чанг солишга
шайланган хотинни итариб юбориб крчиб крлди. „0 \!“ деб
йик,илган хотиннинг боши зина кдорасига урилди. Бу
шовк^ндан чучиб тушган Кдмбар уйдан шошилиб чикди.
Йулда ётган хотинни куриб, энгашди-да, унинг бошини
кутариб, Нилуфар томон караб бакирди. Нилуфар югуриб
чик.иб онасини кучокдаб олди. Сунг...

Нилуфар Сардорни курмаган эди. Онаси бакдоган онда
Кдмбарнинг ёнида эканини биларди. Шунга карамасдан
онасининг вафотида уни айблашганда тугрисини айтмади.

368 Tojgup Малых

Йигит билан ичкарида туриши номусига гард бфлиб 1фни-
шидан чУчиди шекилли. Кдмбар хар \олда шундай деб уй-
лади. Махкама хукми ук^паётганда кора кийган киз ерга
кдраб турди. Кдмбар томон кдрай алмади... Унинг бу мах-
зун \олати кдмокдалигида куз олдидан кетмади.

Кизнинг к^ёфаси хозир хам шу \олда кУринди. „Кдй-
си бир китобда „Хаётнинг кдхри кдггик булади“ , леган
гапни ук^ганимда „Бемаъни ran“ деб уйлаган эдим. \а ёт
мен учун ширин эдн. Мен га за\арли кдхрини сочмаган
эди. Бу захдрни узим сагиб олдимми? Айбсипигимга Ни-
луфар ишонмаганидан кейин судни ишонтирншга урини-
шим ахмокдик буларди. Суд оклагани билан Ннлуфарим-
нинг нафратли кдрашларидан кугула олмасдим. Каыоцда
утирган йилларим бу цараш таъкибидан кугуларман, деб
уйловдим. Куани эди, кугула a i сам... Улиб. гурда ётганим-
да хам лахаднинг бир бурчагидан шу нафрат кузлари кдраб
турса керак... Хаётим кучасида нималар крлди? Энди виж-
доним нима дейиши керак? Кучада хор булмай. яйраб
яшашни хохлашим учун виждоним цийналиши керакми?
Темир панжара ортида туриб, озодликка чикишни кугган
эдим. Озодликка чикдим. Нимани курдим? Кучалар хам,
уйлар хам, хаммаси уша-уша. Лекин одамлар бошкдча бу-
либ крлишганга ухшайди. Кдмокда уларга интилиб яшаган
эдим. Лекин улар кдмокдан чиккан мен нотавонни кдбул
кдпишни исташмади-ку?..“

Кдмбар шуларни хаёлидан утказиб, алам билан уф
тортди-да, яна куйиб ичди.

РИГА ШАХРИ,
u k k u минг унинчи йил
сарв ойининг ун биринчи куни тонги.

ХУШХАБАР

FañpaT тонг сахар уйгониш одатини бу ерда хам канда
килмади; Тошкентнинг тонги — Риганинг ярим кечасида
туриб олиб, то кун курингунча юраги си^илиб кетарди. Бу
шахарнинг тонги хам узига хос: Тошкентдаги каби харакат
сезилмайди. Шахар ахни обдон уйкуга туйиб, кейин ишга
отланади. Юзини ювишига кднча дакдкд сарфланади-ю,

Ъжихдш$ етим цохди 369

■шила кднча йул, машинада цанча — хаммаси аник, хисоб-
»»■глн. Агар иш вак^ги соат саккизга белгиланган булса,
ш:м>шта-ю йулга бир соат сарфланса, у одам \е ч вакг олти
«лгчла урнидан турмайди. Ишга кетаётганида кушнисига
-“-ара келса, тухтаб, \ол-а\вол сурамайди, кеча бозорда
. •тганларини айтиб бермайди, хамсоясининг к,айси бир
«гфат хакдцаги узундан-узун хикоясини хам тингламай-
и Лугф кдпса, кул бериб сурашади, йук,са, бош иргаб утиб
I--аверади. Биров унинг бу кдлигини кибрга йуйиб, айб-
-дмайли, саломга яраша алик олиш билан чекланади. Ле-
1-^н ваъдалашган жойга беш дакдк.а кечикиб борса, унинг
сч1-бахонаси \ам инобатга олинмайди. Онаси жон талва-
-»:нда ётган булса хам, белгиланган йигинига вак^ида етиб
•х>иши шарт, бошк,а ran йук,! „Бечора“ хотинларда эса
ли унда бешик туйи, пешиндан кейин чарлари деган ran
ам йук,! FaftpaT утган йиллари Олмонияга борганида хам,
->арангистонда хам бу холга гувох булган, одамлар ораси-
нги мехрсизлик, ок,ибатсизлик бобида Рига улардан фарк,
1илмасди. Шарк^иклар гарбликларни мехр-ок^батсизлик-
13 айблашади, гарбликлар эса уларнинг вак^ни зое кетка-
лшларини маломат кдладилар. К,ай бирлари хак,— ким
икамлик кдла олади?! Албатта, вак?! FaftpaT мажлисда бу
икда хам тухталиб, жамият аъзоларининг бир-бирлари так;-
:нрига бефарк, эканликлари жиноятчилик ривожига хисса
»ушишини айтганда бу фикрни купчилик маъкуллади.
Л1ахалла ёки кишлок, кучасида бир усмир наша чекиб
■тирганини курса, кушнилар индамай утиб кетишмайди,
.иунинг учун биздаги гиёхвандлик ривожи Европадаги ка-

эмас“ , деган гапига хам кушилишди. Лекин жамият
лъзолари орасидаги бефарк^ик ва лок.айдлик касалига цан-
1ай даво топиш мумкин, деган савол жавобсиз к,олди. \ а -
чонки, жавоб йук; экан, Рирромнинг маломатлари хак;
пулиб чик,ади. Утган асрда жахон инкдшоби гоясини амал-
га оширишга интилишлар мавжуд эди. Бу сиёсий гоянинг
\атолигини тарих исбот этди. \озир бу fo h h h кун тарти-
бига куйишга уринишнинг узи нодонлик деб бахоланади.
Лекин гиёхвандлик илдизини топиш, кирк^пи, наркобиз-
песни маглуб этиш учун умумбашарий инкдпоб талаб эти-
лаётганини хамма бир хилда тушунмаяпти. Райрат мана
шундан афсусланади. Олдинги халкдро анжуманларда хам,

24 — E jtfo h умидлар дашти

370 Т а р у Цтчпс

бунисида хдм бир хил гаплар айшлди, бир хил муашюлар
Уртага куйклди. Муаммолар ечимига эса бир ф дам хам
якин келишмади. Гиё\вандлар йулини туеиш Урнига, улар
каршисидаги ларвозани кенг очиб бериш. яширин холат-
дан очик истеъмол килишларига, бемор сифатида рфйхат-
дан утиб, дорихоналардан харнд кклиб олишларига шароит
яратиб бериш хдкидаги таклифлар Райратга бемаънилик
булиб туюлди. Гиёхвандлик беморлик экани тУфи, лекин
захарланган беморни юкрри даражали захэр бнлан таьмин-
лаш билан даволаш мумкинлигига нахсгг ишонишса? Иай-

рат бу таклиф ортида бошкд бир маъно. а н тф о гн , ёвуз
ният курди: „С ен гиё\вандмисан, корадорисиз яшай ол-
майсанми, мархамат, истаганингча ал, секта арзон нархда
берамиз, бировдан куркмайсан хдм, уялмайсан \ам, фа-
кат... тарозининг бу палласига бизнинг мархаматимизни
куясан, иккинчи палласига уз жонингни куясан. Сени \еч
ким наркодиспансерга ёткизиб, кийнамайди. Аксинча.
,дозангни“ туйгунингча оласан. Хатго бирнинг урн ига ик-
ки хиссани ол. Кейин... тезрок улиб кета кол...“

Бу тонг хам то Рига уйгонгунича Райрат шу каби Уй-
лар билан банд булиб, мажлиснинг охирлашини кутмай,
уйга кдйтгиси келди. Агар бугун Тошкентга учадиган само­
лёт булганида шаштидан кдйтмасди. Аммо, наилож, ипсиз
борланган... Юраги сикилиб утирганда телефон жирингла-
ди. Гушакни кулорига тутиб, Шухратнинг кувнок охднгда-
ги овозини эшитди:

— Европа генералларига ухшаб ухлаб ётганмидинг, уй-
ротиб юбордим шекилли? Биз учта жойдаги туй ошига ту-
йиб, коринни силаб, кук чойни шопириб-шопириб ичиб,
сени уйготишга карор кдлдик.

— Уйготмадинг, — деди Райрат кулимсираб, — бу ерда
сенинг туй ошларингдан колишмайдиган „Ш вед столи“
деган дастурхон бор, гуштсиз пиёзли шурвадан туйиб ичиб,
менам коринни силаб Утирувдим.

— Зурсан, ошна! — деб хахолаб кулди Шухрат. — Лекин
иккаламизнинг корин силашимизда фарк бор. Совутинг
ошиб, к.орин оф и та бошлангандир, а?

— Сенинг ошкозонинг букканидан нола килаётгандир?
Хул, коринларни уз холига куй, ишдан гапир, янгилик
борми?

^милдиц етим цолди 371

— Бор. Таклифинг утди. Суюнчисига битта ош сендан.
Ь'.гун Салимхужаев Сурхондарёга кетди. Сафарда булга-
*мнг учун назорат килишни унга топширишди. Айтмок^и,
догирдингни табриклаб куй, кечадан эътиборан у энди
тааполковник!

— Буйрук чикдими? Яхши булибди, катта унвонларга
*р1ийдиган бола.

Шухратнинг хушхабари кунглини ёритди. Хизматга
¡.юкдсиз яна бир-икки гапдан кейин хайрлашииши. К,ора-
юри кдерда ишлаб чикдрилиши маълум, бу йил саккиз
«ннг тонна афюн тайёрланганини матбуот тинмай гапир-
стги. Ана шу тонналар Москвагами, Берлингами ё Париж­
ем и цайси мамлакатлар оркдли утиб келиши хам сир
>час. Лекин кдй тарзда олиб утилиши, бу мамлакатларда
ьммлар рахнамо эканигина аник, эмас. Рирромнинг даъво-
-нда жон бор: тугоннинг бир ерини ёпишга уринилса,
оошк;а еридан упириб чицаверади. Курук^ик йуллари
гусилса, осмондан утишали, осмон беркитилса, сувдан су-
зиб чик^шади... Афрон еридаги уруш кррадорифурушлик-
»¿а чек куйиш у ёкда турсин, камайтиришга хдм эришмади,
аксинча, купайди, кучайди. К,орадорининг микдори бот-
монларни эмас, тонналарни ташкил этади. Европа шу тон-
на-тонналар Марказий Осиёдан олиб утиляпти, деб мало-
чат кдпади. Олиб утилаётгани тугри эканини Райрат маж­
лисда айтди, лекин „наркотрафик“ леб аталмиш жараён
айнан Европадан туриб бошкдрилаётганига хам эътиборни
кдратди.

Райрат бу масала хусусида йиганга келмай туриб хам
куп гапирган эди. Денгиз ёки уммондан кутарилган цик­
лон миллиард-миллиард тонналик сувни ортган булутлар
карвонини минг-минг чацирим узокликдаги сахрога олиб
бориб ёмгар тарзида ташлайди. Манзил — уша сахро. Ле­
кин кела-келгунча булутлар кднча-цанча ерларни ёмгир
сувлари билан туйдириб утади. Кррадорифурушлик хам
шунга Ухшайди. Афгонда кдцокданган афюн Фарангис-
тонга мулжалланган булса-да, йул-йул^чй томиб-томиб
боради. Райратни шу масала купрок, ташвишга соларди.

Ригадаги йиганга отланмасидан олдин Амударёдан аф­
юн олиб утишга уриниш булади, деган маълумот олинган-
да „Курьерларга тегмайлиг-у, хар кддамини кузатайлик.

372 Т с у у Щ | м г

Шунда узимизюаги гуру* етакчнларнга ■nngrnn*. лсганла
таклифи маъцулланмади. Аксинча, афюнфурушларнн ÿma
ернинг ^зидаец к^лга алиш буйрутм берклнб, унн сафар-
бар крлииши. Бадорнинг аёхта туну кунларнки л р ё брйи-
ла кдмишдан соэланган пистирмада чегарачклар бклан ÿr-
казди.

К^ргок^и ямлаб югнш мелила айоджб о р я п н o p é­
ra кдраб $тирган FaftpeT „Бекорга ЛСайцгн" леймпшаган.
жиннилиги тутса, атрофоа деч ннма омон i p i n n керак~,
леб кунглидан утказнб кУйди. Чегарачиларнннг бошлига
шу вилоятда тутилиб. вояга егган экан, «Даре билан тмл-
лашншни бклади“ деб таърифлашган эди. Пистнрма içÿ-
йилган жойни ÿuia одам танлади. „Чегарадан ÿnou учун
энг кулай жой шу, Утган аернинг угтнзинчн йилларида
большевиклар зулындан к^очмокди бфлганлар айнан шу
ердан кечиб утишган. Эллигинчи ймлларла Афгонистон-

даги узбеклар орасида ишлашга хайинланган айго^шларнн
\ам шу ердан Утхазишган“, деб фикркни исботламоцчи
булди. Райратнинг у бклан ба^рлашиш нняти йу* эди. Бу
ерларни билмай туриб. эътироз билдиришнда мантиц \ам
йук; эди. Эьтироз булмаса-да, чегарачилар бошлиги узи-
нинг билимдонлигини тагъкидлаш учунми, фикрини цайта-
кдйта такрорлади. Топагонлигининг исботини уч кеча-
кундуз кутишга TÿrpK келди. FaüpaT „Олинган маълумот
алдамчи экан, тонг отсин-чи, кун ёйилганда пойлашни Tÿx-
татамиз“, деган уйда утирганида ённдаги эобит „Кдранг“,
деб пичирлаб унта дурбинни тутди. Тонг крронгусида дарё-
нинг мавжлари янада кЗрцинчли туе алган эди. Райратни
бу мавжлар эмас, чадорилмаган ме\монларнинг ташрифи
кизикгирарди. Икки автобалонни бир-бирига боглаб ясал-
ган кулбола кдйикда Tÿpr кишининг кораси куринди. Ик-

китаси куролини шайлаб турибди, иккитаси эса со^ил го­
мон интилиб, жон-жахди билан эшкак эшяпти. Оркдрокда
яна бир к^лбола цдйик куринди. Дам утмай иккала кдйик,
\ам дарёнинг кучли окдмидан кшдшиб чикиб, к^ргоккд
як^шлащди.

— Отманглар, —деди FaftpaT шивирлаб. —Кдйикдан
тушиб, сал ичкарирок, киришеин.

Кдйикдар со\илдаги кдмишзорга кддалгач, ундан икки
киши тушиб, аввал зийраклик билан кулок; тутди. Хаво-

Чимилдиц етим цолди 373

тирли товуш эшитилмагач, кдмишларни икки томон ёриб,
цуруклик томон юра бошлали. Йигирма кдаамлар юргач.
пистирмадаги ас кар йигитга дуч келиб, такда тухтади. Ни-
кобланган аскар йигит унинг якинлашаётганини куриб
турган булса-да, юзма-юз булгач, довдираб колли. Нота-
ниш киши пистирма булиш э^тимолини унутмай, эийрак
келаётгани учун узини йукотмади. Кулидаги пичокни
зскарнинг корнита санчди-ю, узини орцдга ташлади. Аскар
бир ихранди, аммо автомат тепкисини бос ишга улгурди.
Укдарнинг тариллаган овози со^илни титратиб юборди.
Пистирмадагилар баравари га отилиб чикищди. Лекин кд-
никдагилар улардан чакконрок \аракат килишли. Шерик-
ларининг цдйтишини кутмай, эшкакларни ишга солдилар.
Ларёнинг кучли ок,ими уларни бир зумда пистирмадан
нари суриб кетди. Автоматлардан узилган укларнинг би-
ронтаси нишонга тегдими ё йукми, билиб булмади. Кд-
йикдан тушиб, атрофии кузатган одам узини дарё окимига
отдими ё камишзор орасига пусиб, беркиниб олдими, бу
\ам номаълум эди. Кун ёришганда со\ил обдон текиши-
рилди. Нотаниш кишининг на улиги, на тириги топилди.

Райрат тайёр улжани кулдан чикарганликда айбланиб,
хайфсан олмаса-да, ра^бариятнинг танбе^и камлик килган-
дай, хдмкасбларининг сермаъно ниго\ларидан отилган ма-
ломат тошларига рупара булди. Ушанда афюнфурушларга
йул очиб беришнинг афзаллигини яна бир марта исбот
килишга уринган эди.

„Улар яна ва яна утишга \аракат кдпаверишади. Демак,
чегара сокчиларини купайтириш макрадга мувофик“ , деган
таклиф тарафдорлари яна уз фикрларида кдтъий туриб
олишди. Райрат \ам буш келмади:

— Шундай кдлсак, уларнинг йулини фак,ат вакгинча
тусган буламиз, — деди у кдйсарлик билан.

— Бошкд таклифингиз борми?
— Афюнфурушларнинг кулдан чикиб кочгани фикрим-
ни тасдик этмаяптими? Чегарачилар керагидан \ам ортик,
пистирма куйган эдилар. Режанинг барбод булганини
инобатга олиб, мен аввалги таклифимни яна кун тартибига
куяман: биз молни кабул кдпиб, олиб утишни таъминлов-
чи туданинг асосини йук килишимиз керак. Бу билан ту-
данинг калбига ханжар санчмасак \ам, уларнинг занжири-

374 Тскдир Малых

даги зарур хдлкд узилади. Дарёни кечиб Утган такдирда ф м ,
бизнинг хулуддан утиб кетиш имконияти киркилалн. Шу-
нинг учун уларни сергак кузатган холла чегарапан Утишла-
рига йул беришимиз керак. Мол туданинг марказий халкд-
сига келсин. Бу йулда уларнинг яна кдндай турлари бор,
билиб оламиз...

Бу масала мухокама этилган йиган бир тухтамга кел-
маганди. Райрат Ригадаги анжуманга йул олгач, аник, ху-
лосага келинибди. Райрат Шухратдан янгиликни эшитиб,
бу ерда яна уч кун колишни истамали. Самолётлар кат-
нови билан кизикиб, Москва оркдли жунашга кдрор кдшхи.

ОШНАЧИЛИК

К,орин туйиб, нафс ором топиб, уч огайни окдиомда
яна учрашишга келишиб сшишгач, Уринларилан кУзгалиш-
ди. Уртогани укишга олиб бориб куйишга ваъда берган
Шохид пастга тушганда афгани буриштириб узрини айтди:

— Халиги расвони ичмасам буларкан, кунглимни айни-
тиб, ланж килиб юборди.

— Менга хам ёкмади, — деб Радик уни куллади. —Арак,-
ка бир бало кушган.

— Аракка сувдан бошкд нима бало кУшарди, — леди
Жавлон кулиб. — Камрок, ичлиларинг, шунинг учун ланж-
санлар.

— Гапинг тугри, камини хали ресторанда тулдирамиз.
Ма, таксида бора кол укишингга, — деб пул узатган Ш о-
ХИД кесатик, охангига кУчди: — Катта олим булиб кетиб,
Нобель мукофоти олганингда биз бечора ланжларни хам
эслаб куярсан.

— Пулинг керак эмас, автобусда кетавераман. Нобель-
ни олганимда „Огайним камтар эди, оламшумул гоялари
автобусда тугилган“ , деб мухбирларга гапириб берарсан.

Жавлон шундай деб кудци-да, куналга томон юрди.
Кетатуриб нима учундир ёлтаз узи арак, ичиб утирган йи-
гит томон каради. У утирган шийпон бу ердан кУринмас
экан. Автобусга чикданда хам кдради, кейин нима учун
кизикиб колганига узи хам тушунмай ажабланди. Арак КУ-
йиб ичаётган нотаниш йигитнинг кай гули чехраси куз
олдидан кетмай колди. Бу дунёда кай гули одамлар кам

Яимилдщ етим цохди 375

»час. Гарчи Жавлоннинг уэи чинакам кайгуга дуч келма-
ган булса-да, хафа\ол одамларни учратган эди. Учратган-
• . бирок уларга хамдард булмаган эди. Шу ёшга етгунига
млар егани одцида, емагани ортида булган одам бировдаги
цалб ярасининг азобини хис кила олармиди?! Хозирги
Дигитга \амдард булиш нияти йук, шунчаки „Бечорага
чнма килибди экан“ , деган кизикиш билан кузатаётган эди.
Гуё у бечора ича-ича чарчагач, Жавлонга хдсрат дафтарини
мадигандай эди.

Вужудини камраб олган газаб оловида коврилаётган
Кдмбар ёндаги шийпонда утирган уч орайнига мутлако
/ътабор бермаган, туриб кетишаётганда улар томон караб
чам куймаган эди. Якин \афталар ичида булар билан йул-
гари кесишиши мумкинлигини билганида, балки изларини
кузатиб колармиди...

Сарв иссотита кушилган арак харорати бошини айлан-
гира бошлагач, „Бирон нарса еб олмасам, \озир думалаб
•чоламан, сал оширвордим шекилли“ , деган уйда хизматчи-
ни чакириб „Ейишга бирон нарса олиб кел“ , дели.

— Паловми, мантими, бешпанжами, жизми, козонка-
ообми, димламами...

Таомларнинг номларини эшитиб, кунгли айниди. То-
чогидан бир лукма \ам утмаслигини англаб, афтини бу-
риштирди. Хизматчи унинг а^волини сезиб, изига кайт-
чокчи эди, „Балокабоб булса ^ам олиб кел!“ деб, нимадан-
дир х.афсаласи пир булган одам каби кул силтади. Хизматчи
\аялламади. Бир ликопчада ёкимли \ид таралиб турган
козонкабоб билан, иккинчи ликопчада кукатлардан тайёр-
танган салат олиб келиб куйди. Гуштнинг хуш буйи ишта-
\асини китш утб, кунгил айнишидан халос килди. Таом-
лан олдин яна бир кутариш максадида арак КУЙди. Лекин
пиёлани ди м отгача олиб келди-ю, хддидан сесканиб, жо-
йига кайтариб куйди. Кдмалмасидан олдин улфатлар билан
утирганида \ам куп ичмасди. Ярим пиёладан ортик куй-
дирмасди, учинчи марта олаётганида хикичок тутарди-ю,
-Кдндайдир куч мени тухтатмокчи“ , деган уйда ичишни
бас кила коларди. Дустлари зурласа ^ам туртинчисини ол-
часди. Нафси зурлик килиб олса, эртасига кун буйи азоб-
ланиб юрарди. Хозир \ам уч марта одди. Факат, одати бу-
йича ярим пиёладан эмас, тулдириб-тулдириб ичди. Уни

376 Тоздир Малик

т^хтатиб коладиган ичилаги номаълум куч бу сафар гаф-
латда колдими? Ё кдмокдаги азобли кунлари эвазига аяди-
ми, ё сийладими?

Кдмбар гуштнинг хаммасини ея олмади. Уша ичилаги
номаълум куч сийлашга сийлаб куйиб, энди ичини куйди-
ра бошлаган эди. Хизматчини чакириб. муздек „кола“ сшиб
келишни буюрди. Буйрук бажарилгач, пиёлага куйишга
^ам кдноат к,илмай, к^тарди. Шунлан кейингина вужуди
азобдан кутулди. Хисоб-китоб килиб, урнилан тураётгани-
да хизматчи яримлаган шишани олиб. „Буни ураб берай-
ми?" деб суради. Кдмбар гам харсанги остида эзилаёттани-
ни бу бегона йигитга фош кдлиб к^ймаслик учун жилма-
йишга уриниб, хазил килди:

— Узингга олиб куй, томогинг оф иса компресс килар-
сан...

— Бу арокларнинг додахужасини компрессга ишлатиш
увол-ку? — деди хизматчи хазилга жавобан кулиб.

— Сен компрессии томокнинг устидан эмас, ичилан
Кил...

Хизматчи арак шишасини стол устига куйиб, гандирак-
лай бошлаган мижозини кузатиб, култиклаганича зинадан
тушириб куйди. Кдмбар унинг лутфига кдршилик кдлма-
ди. Хизматчи изига кдйтгач, жойида котиб турли. Куз ол-
дида аргимчок мисол чайкдлаётган дарахтлару иморатлар
уз нукгаларида тухтагач, качании г нариги бетида турган
Кора „Б М В “ га тикилиб колди. Бу машина шийпонда утир-
ганидаёк диккдтиии тортган эди. Сотилиб кетган машина-
сини эслатгани учун эмас, кора кузойнакли хайдовчининг
узи томон караб тургани учун сезиб, диккдт килган эди.
Хозир эса... кора кузойнакли хдйдовчи туши б, унга кулиб
карагандай булди. Кдмбар янада синчиклаб тикилди, уни
кимгадир ухшатди. Хайдовчи кора кузойнагини олиб. унга
„Кдлайсан?“ дегандай кул силкиб куйди. Таниди: Сардор...
Уша лаънати Сардор!

Кдмокдалигида у билан учрашиш онларини тасаввур
киларди. „Кдмокдан чиккдн куним, кидириб топаман-у,
бугиб улдираман“ , деб уйларди. Кдмокдан чикди. Лекин
Кидириб топишга хожат йук- Буриб улдиришга хукм
кдлинган уртопшинг узи рупарасида кулиб турибди. Нима
демокчи, „Келакол, буриб улдиришингни муштоклик би-

%илихдиц етим цохди ЪП

о н кутдим, хайрият, шу кунга етиб келдим“ , демоцчими?
Кдмбар шуни хаёлидан утказиб сукинди. Бу™ш у ёкда
">рсин, унинг башарасига царашни хам истамай кдлди.
Нима кдпишни билмай турганида бекатга троллейбус ке-
шб тухтади-ю, шарт чик^б олди. Сал юргач, оркдга кдра-
:и. „БМ В“ бурилиб, троллейбусга эргашиб келарди. Сар-
>>р унинг кдраб турганини куриб, „Туша кол“ деган изъ­
я л а кул силтади. Кдмбар угирилиб олди. Турт бекат Утиб
мрасаки, яна уша ахвол. „Бу сурбетдан кутулиб булмай-
л “ , деган хаёлда бешинчисида тушди-ю, жойидан жилмай
">рди. Сардор машинани сал берида тухтатиб тушди-да,
.ожнган дуст каби кучожни очиб, унга як^нлащди. Кдм-
оар у билан сура шиш истаги йукдигини маълум цилгандай
-нсарилди. Кул хам узатмади.

— Ошначилик бунакд булмайди, огайнижон, шунга
лунчаликми? — деди Сардор кул узатиб, — Кел, бешни
тшптя*

Кдмбар кулларини шимининг чунтакларига тик?!б, унга
цошларини чимириб кдради:

— Ошначилик кднчалик булиши керак, ошнажон? — деб
личинг кдлди.

— Сен мени бекор айблаяпсан. У кампирга кулимнинг
•чини хам теккизмаганман. Тугри, ховлита кирдим, кейин
цочиб чикдим. Крчганим яхши булган, агар иккаламиз
■чулга тушганимизда баттаррок; буларди.

— Бундан баттари булмайди.
— Унакдмас, баттаррок, булиши хам мумкин эди. Бу
1*рда савдо кдлмайлик, майли, куришгинг келмаса куриш-
ча, машинага утиргин, йул-йулакай гаплашамиз. Гапим
гкдоаса, башарамга туттурасану тушиб кетаверасан.
Кдмбар „Яна кдндай найрангинг бор?“ дегандай ниго-
\ини кадаб тургач, „Тикилиб тургандан кура, хозирча ба­
шарасига тупуриб тушиб кетганим афзал, бутошни кейин-
ги сафарга крлдира тураман“ , деган уйда машинага утирди.
Сардор максадга дарров утмади. Машинани юргазиб, ош-
насига уч-турт кдраб олгач, тилга кирди:
— Утган ишга саловат. Минг йиллик ошначилигимиз
5ир кунда бузилмаслиги керак.
— „Ошначилигимиз“ дедингми? — Кдмбар унга газабли
нигохини кддади: — Ошначиликни бузмаслик учун судда

378 Т оуу Ш.ИПГ

куринмаган экансан-да, а? Зонанинг мердалигини \ а *
билмасмидинг?

— Х&деб таъна кдлавермасдан тумшутимни бир уриб
ёрганинг яхшийди. Боргим келди. Лекин мени кУриб га-
забдан ёрилиб кетишингни билардим. Шунинг учун ку-
зингга кУрннмадим. Лекин... миннат кдляпти, демагин-у,
сени у ёкда ёлшзлатиб куймадик.

— Нима?! „Ёлгазлатиб кУймадик"? Ким билан ёлгиз-
латмадинг, нима лемо^чисан?

— Яхши акахонларим бор, уларнинг сен утирган ерда
гапга кирадиган одамлари бор. Терговоа бир марта калтак-
лашганидан кейин кул кутаришмадими? Э^гап булганинг-
нинг учинчи куни „Хаким ча^-чак,“ деган одам келиб сен
билан саломлащдими?

— Буни кдердан биласан?
— Биламан-да, — Сардор „Зурманми“ дегандай кибрла-
ниб кулиб куйди. — Унинг кимлигини кейин билгандир-
сан, зонани ёткизиб-туршзармшш? Нима дердиларинг,
„зонанинг авторигети“ ми?
— Кдни, гапиравер-чи...
— Бошкд гапим йу*;. Мен дустини унутворадиган ху-
насг эмасман.
Сардорнинг гаплари Кдмбарни гангитиб куйди. Кдмок,-
далигида енгил ишга куйилиши, кутилмаганда муддатдан
олдин озод кдлиниши... бежиз эмас экан-да?
— Тушундим... — дели Кдмбар, — сен менга соябон бу-
либсан, энди мен сенга пайтава булишим керак, шуни
айтгани кутиб турувдингми?
— Якднда бир одам мендан .дакик^й дустинг борми?"
деб сУраганида, борликка бор-у факдт сал а^мокрок-да, де-
гандим. Турри айтган эканман. А\мо1д1игинг шундаки, \о-
зир хдмма туфли кияди, пайтава \еч кимга керак эмас.
Мен сенга соябон эмасман, дустман, сенам пайтава эмас-
сан, кдематли ошнамсан.
— Ошначиликни йипшггириб ташлаган булсам-чи?
— Мен йитиштирмаганман. Хозир ловиллаб турибсан,
хумордан чи^кунча сукавер, кейин совийсан. Совуганинг-
длн кейин яна Уша-Уша ошнамиз-да!
Хумордан чикдунча сукишга ижозат берилган булса-да,
Камбар тилини тийди. Безбет одамни сукиб, хумордан

Чимилдиу етим уолди 379

чик,а олмаслигини билли. Яна бир оз юришгач, кесатик,
о\ангида суради:

— Омадинг чопганга ухшайди, а?
— Чопгандаки, у ёк-бу ёги йук, — деди Сардор гурур
билан.
— Тилла кони топдингми?
— Ландавурлар кон топишни орзу килиб юришади. Мен
ландавурмасман, ишбилармон одамман! Сенам ландавур-
массан, кунглингни чуктирма. Туйхоналардаги акахонла-
ринг бугун кддрингга етмаган булишса, эртага остонангга
узлари эмаклаб боришади. Ушанда хо\ласанг, суяк таш-
лайсан, хо\ласанг, оркдларига битта-битта тепиб, чиккан
жойларига киргизворасан.
— Бу гапни кдёкдан олдинг? — деди Кдмбар ажабланиб.
— Боя туйхонадан чиккан пайтинг башарангни кузгуда
курганингда узинг \ам кУРКиб кетардинг. Ш у арзимаган
нарсага жонинг чикяптими? Туйхонадаги ишинг ишми?
Бировнинг кулига кдраб куллук килиб луриш узингга ёка-
дими?
— Сен-чи, куллук килмайсанми?
— Кдламан, лекин мукофоти шунга яраша, куриб ту-
рибсан-ку?
— Куриб турибман-ку, лекин тушунмаяпман. Кднака
ишбилармонсан, аклим етмаяпти.
— Факат сенинг эмас, яна куп одамнинг акли етмайди.
Мен оппок кукунни кум-кук пулга айлантирадиган куиша
корхонада ишлайман. Билта буш урин бор, сенга аталган,
уйлаб кур...
Сардорнинг бу гапи Кдмбар учун янгилик эмасди.
Унинг корадори кукунини \идлаш билан чекланмай, сав-
досига аралашганидан хабардор эди. У \озир тилга олин-
ган, камок лагерида айнан шу савдо билан шугулланувчи
\аким чак-чакнинг пано\ига утиб колганининг сабабини
энди англаб етди. У Сардорнинг ургимчак лурига бу кддар
уралиб кетишини кутмаган эди. „Узи расво булгани ет-
магандай, мени \ам тортмокчими? Кррадорига уралашган
одамнинг буйнига тушадиган сиртмок аник-ку, мен булар-
га кушилиб барака топаманми?!“ Бу гаклиф \озирнинг узи-
да \акикатга айлангандай, \озирнинг узида камокхона сари
олиб кетилаётгандай туюлиб, Сардорга бакириб юборди:

380 Тощ/ир Ыаиас

— Тухтат машинани!

— Бу машина гухтамайди, бунга утирган одам й?лда
тушмайли, — дели Сардор бепарво о\ангда.

— Тухтат, деяпман!

Сарлор кулиб куйиб, ошнасининг сочини чангаллаб,
\азилакам тортиб куйди. Кдмбар бошини четга олишга \ам

улгурмади.
— Хазиллашдим. Упкангни бос. Огайнилар пойлаб ути-

ришибди. Аданг касалхонада эканлар. уйдагиларни беэовта
кдлмайлик, деб ресторанда жой килдик. Бир пас утириб,
юракларнинг чигилини ёзамиз.

— Сен бор жойда юрак сикдлади, чигили ёзилмайди, —
деб тун питали Кдмбар.

— Юрагинг сикдлса, мен чициб кетаман. Хозирча шу
куришганимиз етади.

Самарканд дарвозадаги рестораннинг кичик булмасида
улфатлар тупланишган эди. Авваллари ким уйида зиёфат
беролмаса, улфатларини шу жойда кутарди. Кдмбар сож н-
ган дустлари билан бир-бир кучокугашиб куришгач, турда
утирган журабоши унта ёнидан жой берди. Улар аввалдан
келишиб олишганмиди, журабошининг „Эсон-омон кел-
дингми“ , деган саволидан кейин кдмок\акдла суз очиш-
мади. Кдмбар жавобни янада к^скд кидди, „Х а“ , дегандай
бош ирраб куя колди. Сухбат мароми худди аввалги йил-
лардагидай бир тордан, бир ботцан булди. Хатто Кдмбар
билан бир неча йил дийдор куришмаганлари \ам эсдан
чик,кдндай эди.

Мана шуниси Кдмбарга малол келди. Чициб кетишни
истади. Журабоши унинг а^волини сезиб, „Ха, нимадан
безовтасан?“ деб суради.

— Адамдан хабар олишим керак, — деб барона кдлди
Кдмбар. Аслида отасини эрталаб зиёрат кдлган, энди ок,-
шом чоги келишга ваъдалашган эди.

Журабоши пойгакда утирган Сардорга савол назари би­
лан кдради, у ижозат маъносида к>Ь к^сиб куйгач, ёнидаж
кути устида турган телефонии олиб, Кдмбарга узатди.

— Нима бу? — деди Кдмбар бир телефонга, бир дустига
ажабланиб кдраб.

— Ошналарнинг суюнчиси, — деди журабоши.
— Керакмас, телефоним бор, — деди Кдмбар.

Чимихдиц етим t$oxdu 381

— Телефонинг борлигини биламиз. „Хадяни кдйтариш
мумкин эмас“ . Телефон \ар жиринглаганда д^стларинтни
эслайсан.

— Жирингламаса хдм эслайман. Сенлардан бошкд дуст-
ларим йук, менинг.

— Буни биламиз, — журабоши шундай деб телефонии
стол устига куйди-да, кейин хатжилтни узатди.

— Бунинг нима?
— Буми... — Журабоши мугомбирлик билан кулимсира-
ди: — Бу жарималаринг.
— Кднакд жарима?
— Неча марта улфатга келмаганингни )^исоблаб курма-
дингми? Биз \исобладик. Сардор айтмагандир, сен йук^и-
гннгда „гап“ ни йигаштириб турдик. Уйлаб кдрасак, „гап“
га келмаганимиз учун \аммамиз жаримага тушибмиз. Бу
>тиа жарима пуллари.
— Керакмас...
— Керак, оласан, — деди журабоши кдтъий о^ангда. —
■Чмакимнинг дори-дармонларига ишлатасан, савоби бизга
\ам тегади.
„Гап“ деб аталмиш улфатларнинг \афталик зиёфатига
кеч келган беш минг, келмаган эса ун минг с^м жарима
туларди. Жарима пуллари тупланганда ток;кд чикиб дам
олиб кдйтишарди.
Кдмбар шуни эслаб, пулни нари сурди:
— Кейинги ойда токда чикдмиз.
— T ofhhht харажати бошкд. — деди журабоши. — Уч-
туртталаб ошга кдрз булганлар навбат кутиб туришибди.
Ортикча гапга \ожат крлмаган эди. Кдмбар дустлари-
нинг садокдти учун ра^мат айтиб, кетишга изн суради.
Журабоши худци ёши улуклар каби чиройли дуо кдлгач,
>лар кузатувида кучага чикди. Сардор:
— Узим олиб бориб куйиб кдйтаман, яна кетиб колма-
иринг, — деб машинаси эшигини очди.
Кдмбарнинг у билан бирга кетгиси йук, эди, дустлари
цараб тургани учун машинага истамайгина чикди. Сардор
-Кдёкда?“ деб х;ам сурамай, машинани шахдр марказита
м раб эмас, ма^алла томон бурди.
— Мен касалхонага боришим керак, — деди Кдмбар
>нинг макрадини англаб.

382 Tojptp Малик

— Борганинг билан \озир киритишмайди. Уйингга ки-
риб, бир уйкуни ол, кечки салкинда келиб, Узим олиб бо-
раман.

У айтмаса \ам шундай кдлмокчи, отасининг \узурига
опидан арац \идини буркситиб киришдан орланаётган эди.
Ш у боне Сардорнинг таклифини индамай кдбул этди.

— У ёкдалигимда „гап“ ни тухтатишларинг мумкинли-
гини уйлаб \ам курмаган эдим.

— Хал и куп нарсани уйлаб кУрмагансан. Биз ош дуст-
лари эмас, жон дустларимиз. Дуст учун жон \ам беришга
тайёрмиз, — деди Сардор Fypyp билан.

Кдмбар „Кдлшликни кдлиб куйиб, дустини камокда
рупара кдлган одам жонини кднакдеига беради“ , деб бир
илиб олмокчи булди-ю, тилини тийди. Бу за\арли ran Ур-
нига пичинг о\ангида:

— Жон беришга тайёрлигингни биламан, лекин... ма-
шинангни бериб туришга тайёрмисан? — деб суради.

— Ш у матохними? Гап йук,! — Сардор шундай деб ма-
шинани четга олиб тухтатди.

— Нега тухтадинг?
— Ш у машина сеники. Истаганингча ишлат. Узинг ян-
гисини олганингда кдйтарасан, — Сардор машинадан туш-
ди. — Ут жойингга.
— Хазиллашдим.
— Мен бунакд ^азилга тушунмайман. Ишонмайсан-у,
лекин аслида шунакд ниятим бор эди. Айтсам, кдйсарлик
кдлиб туриб олган булардинг. Ишимни Худонинг узи унг-
лади.
Кдмбар \ам машинадан тушиб, унга тик кдради:
— Ра^мат, oFaftHH... иш топгунимча бу додахужа ара-
вангда киракашлик кдлсам гашинг келмайдими?
— Билганингни кил, деяпман-ку!

БЕРКИНМАЧОК,

Райрат „ Боинг“ нинг дум томонидаги буш уринга жой-
лашди. Самолёт ердан узилиб, лозим баландликка чикиб
олгандан сунг камарларни ечишга ижозат берилган дамда
самолёт бекаси Райратга якинлашиб, ширин бир табассум
\адя этди-да:

Ъ м илдщ етим цолди 383

— Жаноб Жалилов, сиз бизнес-класс салон ига утишин­
ти керак экан, — деди.

— Нега? — деб ажабланди FaftpaT. Унинг катта амалдор-
’■ору бойлар учун ажратилган булмага таклиф этилиши
»•■тилмаган \ол эди.

— Х,урматли йуловчиларимиз учун авиакомпаниямиз-
«инг ало^ида илтифоти бор, — деди самолёт бекаси яна
^ирин жилмайиб.

FaftpaT таклифни инкор этиш кераксиз нозланиш ур-
*нда цабул этилишидан истищла килиб, урнидан хо\ла-
«айгина турди-да, кдзга эргашди. Самолётнинг тумшук
■омонидаги б^лмада одам куп эмасди. Бир-бирига юзма-
оз урнатилган икки уринднк, уртасидаги пастак стол усти-

егулик ва ичимликлар куйилган эди. Самолёт бекаси
FaftpaiHH турдаги уриндиккэ таклиф этди. У утиришга ул-
^рмай, рупарасида пайдо булган Рирромни курди-ю, бу
:кка чикданига афсусланди. Самолёт бекаси уларга \амон
«.илмайиб караб тургани сабабли, шарт туриб, изига кай-
■иш нокулай эди.

— Йигитнинг гули шунак,а жойда утириши керак, —
:<ди Рирром заэущ юзига кувонган одамнинг куринмас
-шкобини тортиб. Бунакд найранглардан бегона FaftpaT бу
~угфга кошларини чимириб куйиш билан жавоб килди.

Самолёт бекаси уларнинг бу учрашувидаги совукдикни
.тэса-да, узини билмаганга олиб, кдцаэутарга мусаллас куй-
зч, „Яна хизмат борми?“ дегандай Рирромга кэради. Fnp-
х>чнинг „Кетавер“ маъносидаги ишорасидан сунг муте чу-
гн мисол икки кадам тисарилиб, кейин бурилди-да, изига
мйтди.

— Жа\линг чикмасин, — деди Рирром мусалласдан бир
пплаб куйиб. — Сени атайин пойлаб чикмадим. Москвада
цнладиган ишларим бор. Казиноларни беркитишгандан ке-
Аин у ерда ишлар бошкача булиб кетган. Уриснинг эотсу-
мати конун кабул килаверади, биз уз ишимизни билиб да-
юм этгираверамиз. Бир ярим соат вакгимиз бор экан, бал-
1-и гаплашадиган гапимиз чикиб колар?

— Сиз билан бу ерда бир ярим соат нима хдкдда гапла-
шиш мумкин?

— Тугри айтасан, ran жонингга теккан. Шунинг учун
vim мажлисинг тугамай жунаворяпсан. Утган куни гапи-

384 Ттр/р М л и г

раётганимда бирланига тутаб кетганингнинг сабабини ай-
тайми?

— Тутаганим йук,.
— Тан олавер, тутаб кетдинг. Яна бир пас утирганюпда
ёниб х,ам кетардинг. Нимагалигини узннг биласан, т^гри
гапираётганимни билиб турсанг \ам. тан атгинг кслмайди.
Хакикатни тан олгиларинг келмагани учун \ам ишларинг
юришмайди. На^анг баликлар нима учун дунёни талашиб
ётишибди? Нефть-газ учунми? Ха! Лекнн бу тарозининг
бир палласида. Аслида эса тарозининг иккинчи палласнда-
ги кррадори посангини босиб турибди. Советнинг урушида
афгонда улган жангчиларнинг корнига цорадори тикиб
олиб утганларни устозларинг билмасмиди? Биларди! Лекин
кулидан \еч бир иш келмасди. Бу ишнинг тепасида гурган
генералларга гапириш у ёкда турсин, тик кдрашга кУрки-
шарди. Сенлар эса бир ландовурнинг чунтагидан турт
грамм корадори топсаларинг, „Зур ишлаяпмиз!“ деб оламга
жар солиб юраверардиларинг.
Рирром „Буни \ам инкор этасанми?“ дегандай савол
ниго\ини кддаб, жавоб кугди. Райратнинг сухбатлашишга
хо^иши йук, эди. Исте^зо билан жилмайиб, гапни калта
килди:
— Алмисокдан калган )одикдтларингизни Ригадан Моск-
вага кддар дастурхон кдпиб ёймокчимисиз? Кимга керак бу?
— Сенга керак.
— Менга? Мен бугуннинг одамиман. Кеча билан ишим
й^к..
— Кеча билан бугун бошка-бошка деб уйлайсанми?
— Себзорлик акахон, куйинг бу гапларни. Сиздан \ам,
мендан хам файласуф чикмайди. Сиз устаси фаранг ки-
морбозсиз, мен оддий бир милисаман. Икки кундан бери
атрофимда хира пашшадай учиб юришингиз бекоргамас.
Илгарилари „Картани очиб ташлаб уйнайдиган мардман“ ,
деб керилардингиз. Нима, энди хотинчалиш булиб к,ол-
дингизми?
— Тилинг сассик, сен боланинг. Акахонига хдм шунакд
дейдими?! Угрига цгунакд десанг биласанми, нима були-
шингни? Кассобнинг илгагига тилингдан осиб куйишади.
Майли, феълингни билганим учун мен кечирдим, хдр \ол-
да йигирма йиллик к,адрдонмиз.

Чимилдиц етим г$олди 385

— Кдриндошмиз, демаганингиз учун \ам ра\мат.
— Керак булган пайтда кдриндошлигимизни узинг ис-
5от кдгшб берарсан. Х,озир... — Рирром кунлик билан куп­
ли, — \озир талабларга мувофик картани очамиз. Мен би-
пан кимор уйнаб юткизган эдинг. Шунинг учун бу сафар

гнгилрок уйин таклиф килмокчиман. Беркинмачокда кд-
тайсан?

— Беркинмачок,?
— Ха. Болалигингда беркинмачок уйнагандирсан? Сен
«лзларингни кафтларинг билан беркитиб, „Булдими, б^л-
1ими“ , деб турасан. Кимдир „Б^лди!“ деб бакиради. Ку-
зингни очиб кдрасангки, атрофингда \еч зог й^К- Шу кун-
гарда сенам бир-икки марта беркинмачок уйнаб берсанг
чулди. Беркинганлардан уч-турттасини топганингда „дук-
:ук“ деб маррага югуриб колмасдан, кузларингни яна бир
пасгина юмиб тураверсанг етарли. Кузларингни очганинг-
ла уша бола урнида тилла то гни курасан.
— Ш унинг узими? — Райрат унга бургуткараш килди.
Рирром „Бунакд кэрашларинг менга таъсир этмайди“ , де-
-андек унга хотиржамлик билан тикилиб, киприк кокма-
'ан щпда жавоб берди:

-Х а.
— Кеча бу ишлардан четга чикиб кетганман дегандин-
~из? Кдйси гапингизга ишонишим керак? Ё киморбозлар-
чинг тайини булмайдими?
— Кечаги гапимга ишонавер. Бунака уйинлардан чет-
ламан. Бу таклиф мендан чикмади. Тутрисини айтсам, бир
одам шу гапни сенга етказиб куйишимни илтимос килди.
К.ел, кадрдонлигамиз хурмати, сенга очигани айта колай:
5у кайнотангнинг илтимоси. Дарров сачраб кетма, жаво-
бингни хдм \озир айтма. Кдйнотангнинг нияти ёмон эмас,
>тиа тилла тог бетона б^лмасин, дейди-да. Кунмасанг, сен-
лан бошкд беркинмачок уйнайдиганлар \ам топилади. Шу
лайтгача уйинлар ёмон булмади. — Ч^нтагидан телефон
чикариб, тугмаларини босиб, ниманидир ахтарди. Кейин
ихтаган тасвири чиккач, Райратга узатди. — Танияпсанми?
Ясситепадаги капитан эсингдами? Уша вокеадан кейин ма-
йорликни беришган эди. Бир йил милисага бошлик булиб,
хдкикий хазинани кдндай топишга акди етди. Хозир кдер-
лалигини биласанми? Россия фукдроси у! Ана энди уйла-

— Ёлгон умидлар дашти

386 T<nptp M <iinr

рини томоша кил. Зурми? Бухоро амири курса \асаддан
юраги ёрилиб уларди. У макганадиган „Ситораи мо>(и хос-
са" бу сарой олдида бир ошлхона-ку? Тугрими? Ана энди
уйла: собик, советнинг милиция капитани оладиган пен-
сиясига курдими буларни? Сен амал столингда яна икки
йил утирарсан ё уч йил. Кейин-чи? Погонсиз юрадиган

пайтингда сени биров одам Урнида курмайдиган булади.

Сен бошкдлар учун, узинг айттандай, оддий бир милиса-

сан, бошка ran йУк. „Ш у одам болаларимизни корадори-
дан \имоя кдлиб царили, барака топсин“ , демайди \еч
ким. Тутри ишласанг-ишламасанг, сени мана шу капитан
билан бир цаторда куришади. Мен сени унта ухшатмайман,
лекин ran бор-ку, „Еса \ам, емаса \ам, бурининг о ш
кон“ . Ундан кура еган яхши-ку?!

FnppoM гапиравериб t o m o f h куриган кишидай лабини
чапиллатиб куйиб, мусалласдан яна бир хуплагач, FaflpaT-
дан нигох^ни олди. Гарчи „Жавобингни \озир айтма“ ,
деган булса-да, унинг нимадир лейишини кутди. FaftpaT
эса Еирромнинг туллаклик ма\оратига бир койил колиб,
бир газабланиб, ундан нишх^ши узмай, тикилиб угираверди.

— Жимиб колдингиз, фалсафий фикрларингиз тугади-
ми, акахон? — деди пичинг килиб.

FnppoM унга караб жилмайди:
— Менинг фикрларим эмас, сенинг токдтинг тугадими,
дейман?
— Токатми? Тугамади... Чунки сиз билан гаплашишга
токатнинг узи булмаган. Ясситепада шунга ухшаш такли-
фингизни кдбул килганимда ишониб-ишонмаган эдингиз-а?
— Ишонмагандим. Лекин барибир сендан фойдалан-
дим-ку?
— Фойдаландингиз... — FaftpaT шундай деб у’ тинг юзи-
даги тиртикка ишора килди. FnppoM буни се дагандай,
а^амият бермади. — Х,озир „Х уп“ десам ишонасизми?
— Менми? Шахсан мен ишонмайман. Кдйнотангга \ам
Ясситепани эслатганман. „Орадан йигирма йил утди, энди
унинг *ам яйраб яшагиси келаётгандир“ , дейди.
— Урисларнинг „Букрни гур унглайди“ , деган маколи-
ни \ам эслатмабсиз-да?
— Ичимсан, йигитнинг гули! Худди шу гапни айтдим.
Лекин кдйнотанг сенга яна бир имконият бермокчи буляп-

Чимилдиц етим цохди 387

ги-да. Топганинг узинггя эмас, хотинингга *ам ярайли.
Валки Моэршилни Исроилга ё Америкага атиб бориб даво-
татиш керакдир.

— Булди! — FaftpaT узини тутолмай, кафтини столга
«рди. Атрофдагилар уларга ажабланиб к;араб куйишди.
FaiipaT бундан истирола кдлиб, паст, аммо газабли овозла
давом этди: — Мо*идилнш?г с о м и т н и бу ишларга ара-
лаштирманг. Хамтовояингизга етказиб к^гйинг: мен уни
кулига кишан солган куним узимни энг бахтиёр одам деб
цисоблайман.

— Катта гапиряпсан, йигитнинг гули, унга кулинг
гтмайди, „И н тер п ол “ га иш онсанг, узингни бахтиёр
У1Соблай олмасдан утаркансан, дунёдан.

FaftpaT столни яна бир шапатилаб, урнидан турди.
— Шошилма, яна бир чала ran бор. Сенга икки одам-
минг гапини етказишим керак эди, биттасини эшитдинг.
Иккинчиси...
Шундай деб чунтагидан бир узук чикдриб узатди.
— Бунинг жавобини айтган эдим-ку? — дели FaftpaT
хойига утирмай.
— Яхширок, к,ара, бу бошкд узук. Кеча курганингнинг
члрхи осмонда эди. Буниси анча паст, лекин эгаси учун
чю;оятда кимматба\о саналган экан. Бу узукни олишинг
ирак, чунки сенга аталмаган. Етказиб куйишимни Бурон
«.ттимос кдлган. Ушанда узи беришга улгурмай крлган
*ан . Бу узукни отаси Мощоилнинг бувисига атаб асраган
>кан. Буроннинг пулига келмаган. Отаси уладиган пайтда
тулга зор булганида хам соттирмаган экан.
— Мо^идилнинг бувисига насиб кдлмаган экан, она-
.ига х,ам, узига \ам бу мато\ керакмас, эгаси цайтариб
тгринг.
FaftpaT шундай деб чик^б кетди. Энди Рирром билан
^ошк,а куришмайман, деган эди, лекин самолётдан туш-
1нда яна рупара булди.
— Себзорлик ёмон булиши мумкин эмас, мусофирлик-
учрашган укахонига хизмат кдпгиси келса-ю, укахони
«йсарлик кдгсиб „Йук,“ , деб туриб олса, ёмонлик кимнинг
чясобига ёзилади. Кела-келгунча шуни уйлаб, жавоб топа
■май кдйналдим, — деди мугомбирлик билан жилмайиб.
— Яна к,анак,а хизмат? — деди Ёайрат тунг о\ангда.

388 То%ир Малик

— „Шереметьево“ билан „Домодедово“ нинг орасн анча
йул. Маш инада жим кетиш шарти билан сени кузатиб
куйсам... Куркма, мен Тошкентга учмайман, шу ерда цо-
ламан.

Райрат таклифни кдбул килишга иккиланди. Узок Уй-
ланиб туриши \ам мумкин эмасди, шу сабаблн „Кдни, яна
кандай найранги бор экан“ , деган хаёлда унга эргашди.
Рирром умум чикиш йули томон эмас, балки хослар учун
ажратилган йулакка цараб юрди. Чегара текшируви \ам
хосларга курсатиладиган э^гиром мартабасида булди. Бу
томонларда Рирромга ухшаганларнинг юлдузни бенарвон
ура олиши х,еч кимга сир эмас экан, бу лутфдан Райрат
ажаблансинми? У Рирромнинг „Курдингми, койилмисан!“
деган маънода кдраб кУйишини кутди. Лекин Рирромда
макганиш аломати сезилмади, балки узини умр буйи шун-
дай э^тиромда юрган юкори мартабали одам каби тутди.

Ташкдрига чикишлари билан башанг кийинган бир йи-
гит келиб Рирром билан саломлашш-да, уларни сал нарнда
турган кора „Мерседес“ сари бошлади. Машина пешонаси-
га кундирилган ёниб-учувчи чирокни куриб, Райрат шери-
гига бир кдраб олди. Одатда, бу ерларда катта амадцорлар-
га шунака имтиёз берилгувчи эди.

Албатта, бу Рирромнинг хизмат машинаси эмас, лекин
бунда керилиб утирувчи кимсанинг бир киморбозга хизмат
Килуви бошкалар учун ажабланарлидир, лекин Райратни
ал\ол бошкд нарса уйлантирди: катта амални эгаллаб утир-
ган одам Рирромнинг узига ухшаган киморбозларданми ё
гирромларнинг чунтаги \исобига кун курувчи ма\мадона
сиёсатдонларданми?

Машина катта йулга тушгач, пешонасидаги чирокни
ёкиб, тезликни оширди. Райратчи бу савол уйлантираёт-
ганини сезгандай, Рирром изо^ берди:

— Бу эшак арава Давлат думасининг депутатига тегиш-
ли. Депутат эса менга тегишли. Менинг пулимга сайлан-
ган. Масковга келсам, эмаклаб юриб хизматимни килади.
Менга шунака машина тузук. Милисаси тухтатмайди, тит-
майди. Масковдан Чукоткагача атом бомба хдм олиб ути­
шим мумкин. Хозирги замонда кимнингдир тили, ким-
нингдир кули узун. Эсингдами, кддим замонда „Депутат —
халк хизматкори“ дейиларди. Бурон акахонингда хдм бит-

Чимилди)у етим цолди 389

га-иккита шунакд хизматкор бор. Лекин Япончикни отиб
кетишгандан кейин Масковга келмайдиган булиб колли.
Бу ердаги ёшлар билан чицишмай колган. Ёшлар билан
\азиллашиб булмайди. Япончикни корнидан отишганини
эшитгандирсан-а? Мерган пешонадан отса \ам буларди-ку?
Ёшларнинг ка^ри цаттик,. Энг номдор $трини \ам аёвсиз
жазога хукм цилиштан. Крриндан отилиши — осонгина жон
бермасин, кийналиб Улиши керак, дегани. Икки ой азоб-
ланиб улди, боякиш.

Райрат „Сайраса сайрайверсин, мен жим кетавераман“ ,
деган ахдда эди. Бу ачинишдан кейин гапга кушилганини
Узи \ам сезмай крлди:

— Улдирадиган одам фацат Москвада отадими? Мага-
данга бормайдими?

— Боришга боради-ю... осон эмас-да.
— Акахонингиз Магадан га ажал етиб келмайди, деб \и-
собласа керак-да.
— Буни узини курганингда сурайсан. Хар \олда инда-
май улиб кетмаса керак, узок, булса *ам цариндошлиги
бор, улишидан олдин сенга учраб бир нима деб кетар...
Рирром кейинги гапини маъноли о^нгда айтди-ю, жим
булди. Берган ваъдасига амал килиб бошк,а гапирмади.
Райрат бир-икки угринча караш билан уни кузатди: Рир­
ром ёнида „себзорлик укахони“ утирганини унутгандай,
йул четидаги кдйинзорлардан куз узмай борарди. Райрат
Х ергап киморбознинг чидами куп га бормасов“ деган \а-
дикда унинг яна тилга кириб цолишини беш-ун дакика
кутди.
„Якиндан таниш икки одам шунчалик \ам бегона бу-
лиши... кизик... К,он-к,онга к^шилмаслигини била туриб
енма-ён утириш янада кизик. Упка-жигар, юрак, кошу
куз — бармок изларидан бошка хдммаси бир хил. Ф арк фа-
цат бармок изларида булса кошки эди, дунё бош ка...“
Шу онда мактабда ёд олган байтларни беихтиёр эсга
атди:

Тор кунгуллик беклар, манман деманг, кенглик килинг,
Туцсон икки були уэбак юртидур бу, тенглик цилинг.

„Кенглик кдгсиш осонмас, — Райрат шундай деб уйлаб,
Рирромга яна бир караб олди. — Айникса, мана бунга

390 Tojptp Мелик

ухшаш Хуло урган _бек“ларга кенглик кдгшш мумкинми?
Уларга тенглик кдлиш кднакд булади?“

Бир ёкодин бош чидориб, барча бир тунга кириб,
Бир унгурлик, бир тиризилик, бир яцо-енглик килинг.

Мактабда ёдлаганида бу байтлар ажиб бир \икмат бу-
либ туюлган эди. У дамда яхшилар атрофини ураб-чирмаб
турувчи к,ора куюнлари тинмайдурган зулмат олами борли-
гини билмасди. „Бир ёкддан бош чикдриш“ жуда осон ту­
юлган эди.

Хозир уша дамларини эслаб, „Шунчалар соддамидим ё
лак,мамидим?“ деб гижиниб куйди.

„Э\тимол, доно шоир хаётида мана бунакднарга дуч
келмагандир. Дуч келгандайди, бир ёкд-енглик кднишга
даъват этишдан узини тиярмиди... Одам билан ит-мушук-
ларнинг фарк^ нимада? Ит-мушуклар к;орин гамида овкдт
талашиб урушадилар. Одамларда бу цангу йуц. Одам ran
талашади, амал талашади, бойлик талашади... Мен бу тавия
билан нима талашяпман? Хакдкдтми? Хозир шундай ле­
сам, у мени масхаралаб кулади“ .

FaftpaT ёкдмсиз ^дмро^ига яна бир кдраб олиб, хаёлини
тузитаётган фикрларига якун ясади: „Бунакдлар у замон-
ларда булмагандир. Кдёкдан \ам булсин? Бирови кулга
тушиши билан касали бошкдсига юцмай туриб, шарт бо-
шини кесиб куя кщишган. Жиноятчининг айбини исбот-
лаш учун ашёвий далиллар кдцириб юришмаган...“

Райратнинг \адиги уринсиз булди, Рирром бора-бор-
гунча гапирмади. Унинг индамай кетиши Райратга \атто
малол келди. Хайрлашар ма\али FnppoM унга кул узатган
онла тилга кирди:

— Мени сендан улим \ам ажрата олмади. Такдирлари-
мизнинг иплари бутунлай узил маган га ухшайди. Як^нда
Себзор томонларга йулим тушса керак, нима кдлай, ака-
укалик а р м а т а , Сени йук,лаб куяйми? Себзордаги чойхо-
нада бир пиёла чой ичамизми?

FaftpaT унинг кувлик билан бокдб турган кузларига
тикилиб 1урди-да. „Ака-укалик ^урмати тугилмай турибок
улган эди, билмасмидингиз?“ деб узатилган кулни жавоб-
сиз колдириб, кутиш булмаси сари юрди.

Чимилдиг$ етим цохди 391
„АРЗИМАС“ ФАЛОКАТ

Уч орайни кириб келган бу ресторан кундузи утирган
койларидан анча фарк кдларди. Ша\ар марказила жой-
лашган булишига кдрамай, гавжум эмасди. Ичкари цисми
гук, жигаррангга буялган, мижозлар хотиржам утирсинлар.
к-унгилларига неки келса, шуни кдгсиб олсинлар, деган мак,-
:адда катга-кичик булмаларга булинган эди. Турда, ярим
цулоч баландликда са\на, са\на уртасида бешарм paig^oca-
дарнинг нозли карашмалари учун аталган билак кдлинли-
гидаги ок, устунча урнатилганига Караганда, бу ерга келган-
ларнинг димоглари керагидан \ам ортик чогланиши учун
зарча шароитлар му^айё этилган эди. Ташцарига крронги-
тик уз >^укмини утказиб, кун буйи хизматда толи1у<днлар
•йларида хордик, чикдра бошлашган, бунда эса хузурланиш
вак^и етмагани учун мижозлар \али туплан маган, сахпа хдм
т у сабабли буш эди.

Уч орайни бугун одатдагидан барвакгрок, келишди. Ху-
чори тутган Жавлоннинг чидам торлари гоят таранглашиб,
узилиш \олига етди. Ичкари киришлари билан халоскори-
чи кддиргандай атрофга ум ид билаь аланглади. Хизматчи
йигит уларни тавозе билан кутиб олиб, хдмиша утирадиган
эулмаларига бошлади. Бу булма са л а г а якрн, эшик урни-
даги пардаси сал суриб куйилса, раккосаларнинг улама
ишрикларигача аник, куринарди. Сахданинг бушлиги бу
дамда уларни к^зик^ирмади. Керакли одам хдли келмабди,
уларни паришон к,илган хабар шу булди.

— Ошнанг нега тутун кдйтаряпти, кдчон келади? — де-
ди Жавлон асабий равишда.

— Шошилма, — деди Шо\ид соатига кдраб олиб, — биз
вак,тлирок келдик. У узининг вак^ига так,аб келади.

Хумор утида к,оврилаётган Жавлон умидсизлик чо^ига
цулай бошлаган бечора каби чукур уф тортди-да, нафаси-
ни ютди. Шо^ид эса телефони тугмачаларини босиб, ни-
манидир излай бошлади. Бу жимликдан фойдаланган Ра-
1ик узининг хасрат дафтарини очди:

— Ш о\, „Кора балик,“ни курдингми? Ушани кино деб
жранга чикаришибди-я!? Сами Салим деган режиссёрга
бирга учровдик, эсингдами? Мени иккинчи режиссёр к,и-
лнб олинг, дедим, кунмади. Сценарий расво, мен бошка

392 Тот$ир Малик

ёзиб берай, десам сукиб \айдовди. Нега с^кканини энди
билдим, узи ёзган экан. Биринчи ишида узини „кино юл-
дузи“ деб уйлоади, телевизорда чик^шидаги олифтагарчи-
лигига Караганда, энди „кино худоси“ б^либди. Аслида
нималигини биласанми?

— Биламан, увала, — деди Шо^ид телефон идан куз уз-
май. Радик шу режиссёрни ёмон кУргани учун тез-тез
тилга олиб, хумордан чик^унича ^к,оратларди. Кечаги га-
пида „увада“ деб ба^олагани учун Шо\ид шуни такрорлаб

КУЯ К.ОЛДИ.

— Олдингиси увада эди, буниси ахлат! — деди Радик. —
Сен \али куриб турасан, мен битта ишим билан уни бал-
чик.к£ белаб ташлайман. Диплом ишим га к^скд метражли
кино оламан-у юлдузларингу худоларингни ин-инларига
киртзвораман.

— Улар менинг юлдузларим эмас, — деди Шо\ид дусти-
га кдрамай, — кино-пиноинг билан ишим йук..

— Нега ишинг булмас экан? Сен менинг бош продюс-
серимсан, ваъдангдан цайтмайсан! Берган сценарийимни
укдцингми?

— Укддим...
Шо^ид ук.имаган булса \ам унинг хиралигидан куту-
лиш учун шундай деган эди. Лекин кутилмаган савол
билан укда тутилди:
— Нима дейсан? Зур ёзибманми? Х,али бунакдси бул-
маган.
— Бунакдси булмаган, — деди Ш ощ ц телефондан ниго-
\ини узиб, — лекин охирида хол куйибсан.
— Нега хол куярканман, нимаси ёк^ади?
— Охири \индча булиб крлибди. Кд^рамонларинг юра-
ди-юради, охири бахт-саодатга етишади.
Шо\ид \ар бир кино асарига мое тушувчи ба^они тах-
минан айтган эди, Радикка бу ёкмай, афтини буриштирди.
— Сен мени ^корат кдляпсан. Агар мен ^инд киносига
ухшатиб ёзган булсам, демак, нол бола эканман-да!
— Нол эмассан, ёнига бир куш, — деди Шоэуад масхара
о\ангида. Радик буни тушунмади.
— Нимани кушаман?
— Нолнинг ёнига бир кУшсанг, нол-бир буласан. Бу-
нинг нималигини билмайсанми?

Яимихдиц етим %олди 393

— Билмайман, — деди Радик зарда билан.
— Довдирсан-да, шунинг учун билмайсан. Нол-бир“
>т Учирувчиларнинг телефони-ку?
— Шунакд дегин? Мен уг Учирувчиманми? Узинг-чи?
— Менми? — Шохдд захэрли кулди. — Мен „нол-уч“ ман.
— Масхара кдляпсан-а? Сен биласанми...
— Учир! Учир деяпман! Жонимга тегдинг!
Уртовш инг гингар-ганриридан безор булган Жавлон
оак^риб, силтаб ташлади. Радик унга жавоб кайтармокчи
ии, Шо\ид тупигига енгил тепиб куйиб, „Индама“ деган
чаънода бош чайкдб кУйди. Жавлон эса кукрагини чангал-
паганича яна уф тортди:
— Х,озир ёрилиб кетаман.
— Озгина чида.
Дустининг тасаллиси баданиии куйдираётган \исобсиз
птлар устига сув сегтгандай булди. Титро™ кучайди, унга
гузларини олайтириб к;араб, бакириб юборди:
— Чидолмайман!
— Жим бул-е, а\мок,! Онангнинг уйими бу ер?! — деди
Шо\ид уни енгил туртиб.
— Сен бир кунмас бир кун мени Улдирасан, — деди
Жавлон совкотган киши каби дилдираб. — Узимга бериб
«уйсанг бир жойинг камайиб крладими? Топиб бераман
уша пулингми!
— У чир! Пулингни пишириб е! — Шохдц бу сафар кдт-
гикрок, туртди, — Чунтагингни тулдириб кУяйми? Сен ав-
вал турри ишлатишни Урганиб ол. У'зингга бериб кУйсам,
*кки кунда шишиб Уласан.
— Телефон кдпа к,олсанг-чи!
Шохдц унга караб афгани буриштирди-да, яна додлаб
юбормасин, деган ^адикда телефон и рацамларини терди.
— Фар\од ака, — деди у томонда овоз эшитилгач, — кел-
»псизми? Бир ошнамизнинг корни бураб огриб, тувак ки-
1ириб к,олди.
„Фар*од ака“ дегани нимадир деган эди, Ш ощ д кулиб
-Хуп, хул, акахон“ , деганича Жавлонга каради:
— Тирраки болаларни кдердан топасан, деяпти.
— Келяптими ё йУкми?
— Кара, келяпти, упкангни бос, — Шохдц шундай деб
тардани сурди. Эшик огэида Фар\од куриниб, нимкррон™


Click to View FlipBook Version