The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by elmeddinquliyev022, 2022-03-18 17:04:01

Əbədiyyət nuru

Əbədiyyət nuru

Ябядиййят нуру 1

ЯБЯДИЙЙЯТ НУРУ

ЩЯЗРЯТ 

МUЩЯММЯД

ИСЛАМ ПЕЙЬЯМБЯРИНИН ЩЯЙАТЫ БАРЯДЯ
МЦКЯММЯЛ АРАШДЫРМА

БАКЫ-2010

2 Щязрят Мущяммяд (с)

ЯБЯДИЙЙЯТ НУРУ

Ислам пейьямбяринин щяйаты барядя
мцкяммял арашдырма

ОРИЪИНАЛ АДЫ:
ФУРУЬЕ - ЯБЯДИЙЙЯТ

Мцяллиф:
Др. Жяфяр Сцбщани

Тяржцмя едян:
Маис Аьавердийев

Редактор:
Афтандил Бабайев

Техники редакторлар:
Азяр Йусубов

Мцшфиг Ясэяров

Азярбайъан Республикасы Дини Гурумларла
Иш Цзря Дювлят комитясинин 12 феврал 2010-ъу ил тарихли
ДК-53/B сайлы мяктубу иля няшриня разылыг верилмишдир.

Щязрят Мущяммяд(с). Бакы, «Şərq-Qərb», 2010. 656 сящ.

 QüdsDekor, 2010

Ябядиййят нуру 3

ÖN SÖZ

Bəşəriyyətin ən kamil insanı həzrət Mühəmmədin (s) həyatı bilavasitə
İslam tarixi ilə əlaqədar olduğundan, təbii ki, onun həyatı tarixi baxımdan
diqqətdən kənar qala bilməz.

Qurani-Kərimdə Allah-taala Həzrət Mühəmmədi (s) insanlara gözəl bir
örnək kimi təqdim edərək buyurur: “Həqiqətən, Allahın rəsulu Allaha, qiyamət
gününə ümid bəsləyənlər və Allahı çox zikr edənlər üçün gözəl nümunədir.”
(Əhzab surəsi, ayə-23) Quranın bu ayəsi Peyğəmbərin(s) həyatını öyrənməyin nə
dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu göstərir. İslam dini Allahın göndərdiyi dinlər
arasında sonuncusu və ən mükəmməli olduğu üçün bu dinin banisinin həyatı da
dıgər peyğəmbərlərin həyatı ilə müqayisədə daha geniş şəkildə tədqiq edilmişdir.
Təsadüfi deyil ki, orta əsr müsəlman tarixçiləri o həzrətin həyatındakı bütün
xırdalıqları da qələmə almış və onu nəsildən-nəsilə çatdırmışlar. Bununla
əlaqədar olaraq Peyğəmbərin (s) həyatını özündə əks etdirən onlarla kitab
yazılmış, hətta onların bəzisi bir çox qərb dillərinə də tərcümə edilmişdir. Belə
əsərlər arasında Ayətullah Cəfər Sübhaninin “Əbədiyyət nuru” əsəri özünə-
məxsus yer tutur. İslam peyğəmbərinin həyatının mükəmməl şəkildə araşdı-
rıldığı bu kitabda müəllif həm də bir sıra avropalı şərqşünasların əsassız
iddialarına tutarlı cavablar vermişdir. Ayətullah Cəfər Sübhani əsərdə İslam
dininin meydana gəlməsi, İslamı qəbul etmiş ilk şəxs, Quranın ecazı, Ğəraniq
əfsanəsi, hicrət, müsəlmanlarla kafirlər arasında baş vermiş döyüşlər, qiblənin
dəyişdirilməsi kimi olduqca maraqlı mövzulara toxunmuşdur. Diqqəti daha çox
cəlb edən məqam isə müəllifin dilinin çox səlis olması, mövzuları sadə dildə
oxucuya çatdırmasıdır.

Əsəri doğma dilimizə tərcümə etmiş Bakı Dövlət Universitetinin Şərq-
şünaslıq fakültəsinin ərəb dili müəllimi Mais Ağaverdiyev də kitabın oxunaqlı
olması üçün bütün qüvvəsini səfərbər etmiş, əlindən gələni əsirgəməmişdir.

Sonda kitabın nəşr edilib geniş oxucu kütləsinə təqdim edilməsini məsləhət
görür və ümid edirəm ki, “Əbədiyyət nuru” kitabı qısa müddət ərzində bir
çoxlarının stolüstü kitabına çevriləcəkdir.

Vasim Məmmədəliyev

Akademik
Bakı şəhəri, 19 yanvar 2010-cu il

4 Щязрят Мущяммяд (с)

ЯРЯБИСТАН ЙАРЫМАДАСЫ
ВЯ ЙАХУД ИСЛАМ МЯДЯНИЙЙЯТИНИН БЕШИЙИ

Ярябистан, Асийа гитясинин жянуб-гярбиндя йерляшян бюйцк бир
йарымададыр. Йарымаданын сащяси 3.000.0002 (цч милйон квадрат)
километрдир. Мцгайися цчцн десяк, Иран яразисиндян ики, Франсадан алты,
Италийадан он, Исвечрядян ися сяксян дяфя бюйцкдцр.

Йарымада, Шималдан Фялястин вя Шам сящрасы, Шяргдян Щиря, Дяжля,
Фярат вя Фарс кюрфязи, Жянубдан Щинд океаны вя Оман кюрфязи, Гярбдян
ися Гырмызы дянизля щямсярщяддир.

Демяли, йарымада Гярб вя Жянуб истигамятиндян дянизля, Шимал вя
Шяргдян сящралыг вя кюрфязля ящатя едилмишдир.

Гядим дюврлярдя йарымаданы цч ясас щиссяйя айырырдылар:
1. «Щижаз» адланан Шимал вя Гярб щиссяси. 2. «Яряб сящрасы» адланан
Мяркязи вя Шярг щиссяси. 3. «Йямян» адланан Жянуб щиссяси.
Йарымадада йашамаг мцмкцн олмайан хейли сайда бюйцк сящралар
мювжуддур. Бунлардан бири «Сямавя» вадисидир ки, щазырда ону «Нцфуз»
адландырырлар. Диэяр бир сящра Фарс кюрфязинядяк узанан вя щазырда «Яр-
Рубул-Хали» адланан бюйцк сящрадыр. Яввялляр буранын бир щиссясиня
«Ящгаф», диэяр бир щиссясиня «Дящна» дейилирди.
Бу сящралыглар цмумиликдя йарымаданын цчдя бирини тяшкил едир ки,
бурада да йашайыш йохдур. Чох надир щалларда бурайа аз мигдарда
йаьынты дцшцр вя бунун нятижясиндя бязи гябиляляр щейванаты отармаг
цчцн бурайа эятирирляр.
Йарымаданын щавасы сящралыг вя мяркязи щиссядя олдугжа исти вя гуру,
сащиллярдя рцтубятли, чох аз щиссядя ися мцлайимдир. Сусузлуг вя щава-
сызлыьын нятижясидир ки, йарымаданын ящалиси он беш милйондан артыг дейил.
Ярябистан йарымадасында Жянубдан Шимала доьру узанан бюйцк
даь силсиляси мювжуддур ки, онлардан ян щцндцрц 2470 (ики мин дюрд йцз
йетмиш) метрдир.
Щяля гядим дюврлярдян гызыл-эцмцш вя еляжя дя диэяр гиймятли даш
мядянляри буранын ясас тябии сярвяти олмушдур. Щейванлара эялинжя

Ябядиййят нуру 5

йарымадада ясасян ат вя дявя бяслянилир. Гушлардан ися эюйярчин вя
дявягушуна цстцнлцк верилир.

Бу эцн Ярябистанын ян бюйцк сярвяти нефтдир. Йарымаданын ясас нефт
ещтийатлары, «Зящран» шящяриндядир. Бу шящяр Фарс кюрфязиня йахын олан
«Ящса»нын йанында йерляшир вя авропалылар ону «Дящран» адландырырлар.

Ярябистан йарымадасынын жоьрафи мювгейи иля бир гядяр даща
йахындан таныш олмаг цчцн гейд етдиймиз цч щисся барядя мялумат
вермяк мягсядяуйьун олар.

1. «Щижаз» даьлыг вя якинчилийя йарарлы олмайан сящралыгдан ибарят
бир йер олуб Ярябистанын Шимал вя Гярб щиссясини тяшкил едир. Бу ярази
бцтцнлцкля- Фялястиндян тутмуш Йямян сярщядляринядяк Гырмызы дянизин
сащилиндя йерляшир.

Тарихдя Щижазын ады диэяр бюлэялярля мцгайисядя даща чох щалланыр.
Тябии ки, бу да бир сыра мяняви вя дини амиллярля баьлыдыр. Щал-щазырда,
милйонларла мцсялманын гибляэащы сайылан Кябя еви дя мящз бурада
йерляшир.

Кябянин йерляшдийи яразийя узун иллярдян бяри, щяля Исламын эяли-
шиндян дя чох-чох габаг, мцхтялиф яряб вя гейри-яряб гябиляляри бюйцк щюр-
мят бяслямиш, ещтирам яламяти олараг орада мцщарибя апармаьы гада-
ьан билмишляр. Ислам дини дя бу гадаьаны юз гцввясиндя сахламышдыр.

Щижазын ян мцщцм шящярляри, «Мяккя», «Мядиня» вя «Таифдир». Бу-
рада щяля гядим дюврлярдян ики лиман олмушдур. Бири ясасян мяккялилярин
истфиадя етдийи «Жяддя» лиманы, диэяри дя мядинялилярин истифадя етдийи
«Йянбу» лиманы. Щяр ики лиман «Гырмызы дяниз» сащилляриндя йерляшир.

Мцгяддяс Мяккя шящяри
Мяккя дцнйанын ян мяшщур вя Ярябистан ящалисинин ян сых олдуьу

шящярлярдян биридир. Бу шящяр дяниз сявиййясиндян тяхминян цч йцз метр
щцндцрдя йерляшир.

Мяккя шящяри ики даь силсиляси арасында йерляшдийиндян ону узагдан
эюрмяк олмур. Щал-щазырда орада йцз ялли мин ящали йашайыр.

Мяккя шящяринин тарихи
Мяккянин тарихи Ибращим(я) пейьямбярля башлайыр. Беля ки, о, юз оьлу

Исмаили(я) анасы Щажярля бирликдя йашамаг цчцн Мяккяйя эятирир. Исмаил(я)

6 Щязрят Мущяммяд (с)

ятрафда йашайан гябилялярдян гыз алыб евлянир. Ибращим(я) Аллащын эюстяриши
иля Кябяни тикир. Бир сыра сящищ щядисляря ясасян Нущ(я) пейьямбярдян
йадиэар галмыш Кябяни тямир едиб, йенидянгурма ишляри апарыр. Мящз
бундан сонра Мяккя шящяринин ясасы гойулур.

Мяккянин ятраф торпаглары о гядяр шоранлыгдыр ки, бурада щеч бир
вяжщля якинчилик мцмкцн дейил. Бязи шяргшцнасларын фикринжя дцнйада
жоьрафи мювгейинин ялверишсизлийиня эюря Мяккя кими икинжи шящяр
йохдур.

Мцгяддяс Мядиня шящяри
Мядиня шящяри Мяккядян тяхминян дохсан фярсях Шималда йерляшир.

Шящярин ятрафы баьлар вя хурмалыгларла ящатя едилмишдир. Буранын торпаьы
олдугжа мцнбит вя якинчилийя йарарлыдыр.

Исламдан яввял шящярин ады «Йясриб», щязрят Пейьямбярин(с) бура
щижрятиндян сонра ися «Мядинятур-Рясул» (Пейьямбяр шящяри) олмушдур.
Сонралар бир гядяр дя гысалдылараг, «Мядиня» кими сясляндирилмишдир.
Тарихи мянбяляря ясасян илк олараг бурада «Ямалигя» гябиляляри мяскян
салмыш, сонра ися йящуди, Овс вя Хязряж тайфалары мяскунлашмышлар.

Щижаз яразиси диэяр бюлэялярдян фяргли олараг фатещлярин щцжумларына
мяруз галмамыш, еля буна эюря дя орада, о дюврцн ики ясас
империйаларындан олан Бизанс вя Иран империйаларынын мядяниййят
нцмуняляри эюзя дяймир. Чцнки Щижаз яразиси чох йарарсыз, йашамаг
цчцн ялверишсиз олдуьундан орайа гошун чякмяйя лцзум йох иди.
Щансыса гошун эялсяйди дя, щятта фятщ едяжяйи тягдирдя беля, кор-пешман
эери дюняжякди.

Бу барядя «Деодор» беля бир ящвалат гейд едир:
«Бюйцк йунан сяркярдяси Дмитрийас Ярябистаны яля кечирмяк
мягсядиля Петрайа (Щижазын гядим шящярляриндян биридир) дахил оларкян
йерли ящали она беля демишди: «Ей йунан сяркярдяси, бизимля вурушмагда
мягсядин нядир? Бизим йашадыьымыз торпагларда щяйат цчцн лазым олан
щеч бир шяраит йохдур. Биз киминся табечилийиндя, бойундуруьунда
олмайаг дейя, беля бир сусуз, гураглыг яразини сечмишик. Сян эял бизим
сизя лайиг олмайан щядиййяляримизи гябул ет вя бураны ишьал етмякдян
ваз кеч. Йох яэяр юз ишьалчы фикриндя галсан, онда биз сяни индидян
хябярдар едирик ки, йахын эяляжякдя минлярля проблемля цзляшяжяксян.

Ябядиййят нуру 7

Биз юз щяйат тярзимиздян ял чякян дейилик. Бир нечя илдян сонра бир нечя
няфяримизи яля алыб юзцнля апармаг истясян дя онлардан сяня бир хейир
эялмяйяжяк. Чцнки онлар сяня дцшцнжясиз, бядяхлаг нюкярляр олажаг вя
юз щяйат тярзлярини дяйишмяйяжякляр. Йунанлы сяркярдя онларын бу
сцлщмярамлы месаъындан сонра юз ишьалчылыг фикриндян ваз кечиб эери
дюнцр».1

2. «Яряб сящрасы» адланан вя «Няжд» мянтягясинин дя йерляшдийи
Мяркязи вя Шярги щисся, йцксякликдя олан вя азсайлы абадлыглардан ибарят
бир йердир. Сяуд нясли щакимиййятя эялдикдян сонра щазырки пайтахт олан
«яр-Рийад» Ярябистанын ян мцщцм бюлэяси сайылыр.

3. Ярябистан йарымадасынын «Йямян» адланан Жянуб-Гярб
щиссясинин узунлуьу Шималдан Жянуба доьру тяхминян 750 километр,
Гярбдян Шярг истигамятиня доьру ися тяхминян 400 км-дир. Бу щиссянин
сащясинин алтмыш мин мил квадрат олдуьу эцман едилир. Яввялляр ися бу
рягям даща артыг олмушдур. Буранын бир щиссяси (Ядян) сон йарым ясрдя
инэилислярин щимайяси алтында олмушдур. Буранын Шимал сярщяди «Няждя»,
Жянуб сярщяди «Ядяня», Гярбдян (Гырмызы дянизя), Шяргдян ися «яр-
Рубул-хали» сящрасынадяк узаныр.

Йямянин ян мяшщур шящярляриндян тарихи «Сяна» шящярини, лиман-
ларындан ися Гырмызы дяниз сащилиндяки «ял-Щядидя» лиманыны гейд етмяк
олар.

Йямян, йарымаданын ян бярякятли щиссясидир. Буранын бюйцк парлаг
мядяниййяти олмушдур. Бурада узун мцддят шащлыг щюкм сцрмцшдцр.
Йямян, Исламдан юнжя мцщцм тижарят мяркязи сайылырды. Демяк олар ки,
бура Ярябистан йарымадасынын ян эет-эялли сащяси олмушдур. Бурада
ирищяжмли гызыл-эцмцш вя гиймятли даш мядянляри олмуш вя бунлар диэяр
бюлэяляря ихраж едилирмиш.

О дюврцн мядяниййят нишаняляри инди дя галмагдадыр. Йямян
жамааты щеч бир имкан, лазыми шяраит олмадыьы бир дюврдя юз бажарыглары
сайясиндя йарашыглы щцндцр биналар тикмяйя мцвяффяг олмушдулар.

Йямян султанлары, юз щакимиййятлярини мцнагишясиз йола верирдиляр.
Онлар йямянли алимляр тяряфиндян щазырланмыш дювлят ганунларыны лазыми
шякилдя ижра едир, якинчилик, кянд тясяррцфаты сащясиндя башга халглары чох

1 Густав Лобон, Ислам вя яряб мядяниййяти, с-93-94

8 Щязрят Мущяммяд (с)

цстяляйирдиляр. Санки кянд тясяррцфаты сащясиндя хцсуси дювлят програмы
щазырланмышды. Буна эюря дя Йямян чох инкишаф етмиш бир юлкя сайылырды.

Танынмыш франсыз тарихчиси «Густав Лобон» Йямян щаггында йазыр:
«Бцтцн Ярябистанда Йямяндян тяравятли, мцнбит йер олмамышдыр».
Он икинжи яср тарихчиси Идриси, «Сяна» шящяри щаггында дейир:
«Ора Ярябистанын щакимиййят мяркязи вя Йямянин пайтахтыдыр. Бу
шящярин бина вя сарайлары бцтцн дцнйада шющрят газанмышдыр. Шящярин
щятта ади евляри дя йонулмуш дашлардан тикилмишдир».
Шяргшцнасларын арашдырмалары вя апарылмыш археолоъи газынтылар нятижя-
синдя цзя чыхмыш мядяниййят нцмуняляри Йямянин «Мяряб», «Сяна»,
«Билгейс» кими бюлэяляринин кечмиш дювр мядяниййятляриндян хябяр верир.
Мяряб (кечмиш Сяба) шящяриндя, гапы вя таьлары гызылла бязядилмиш,
ичярисиндя гызыл вя эцмцшдян габ-гажаглары вя филиз чарпайылары олан
щцндцр эюйдялянляр мювжуд олмушдур.1
«Мяряб» шящяринин тарихи инжиляриндян бири дя «Мяряб» бянди
олмушдур. Даьынтылары щяля дя галмагда олан бу бянди Гуранда ады
чякилмиш «Ярим» сели учурмушдур.

1 Густав Лобон, Ислам вя яряб мядяниййяти, с-96

Ябядиййят нуру 9

ЯРЯБЛЯРИН ИСЛАМДАН ГАБАГКЫ ВЯЗИЙЙЯТИ

Исламдан габагкы яряблярин вязиййятини юйрянмяк цчцн ашаьыдакы
мянбялярдян истифадя етмяк олар:

1) Тюврат (онда едилмиш бцтцн тящрифляря ряьмян)
2) Йунан вя бизанслыларын орта яср мянбяляри
3) Ислам тарихи щаггында мцсялман алимлярин йаздыьы китаблар
4) Шяргшцнасларын арашдырмалары вя археолоъи газынтылар нятижясиндя
ашкар едилмиш китаблар.
Бцтцн бу мянбялярин олмасына бахмайараг яряблярля баьлы бир чох
мясяляляр щяля дя гаранлыг галмышдыр. Мягсядимиз Ислам пейьямбяринин
щяйатыны арашдырмаг олдуьундан, яряблярин Исламдан габагкы вязиййя-
тини юйрянмяк бизим цчцн бир мцгяддимя ролуну дашыйыр. Буна эюря дя
биз йалныз диггятчякян мягамлара тохунажаьыг.
Щеч шцбщя йохдур ки, гядим заманлардан бяри Ярябистан йарыма-
дасында бир чох гябиляляр йашамыш вя онлардан бязиси заман кечдикдя
мящв олараг тарихин йаддашына кючмцшляр. Бу гябиляляр арасында ясасян
цчцнцн ады хцсусиля щалланыр ки, онлардан да бязи тайфалар айрылмышдыр.
Бу цч гябиля ашаьыдакылар олмушлар.
1) Баидя: Сюзцн мянасы мящв олмуш демякдир. Бу гябиля юз
мцтямади итаятсизликляри цзцндян эюйдян вя йердян эялмиш бялалар
нятижясиндя мящв олуб эетмишдир. Бялкя дя бу Гуранда дяфялярля ады
чякилмиш Ад вя Сямуд гювмляри олмушдур.
2) Гящтаниляр: Бунлар Йямян вя Ярябистанын диэяр Жянуб бюлэя-
ляриндя йашамыш Йяряб ибн Гящтанын ювладлары олмушлар. Онлар ясл яряб-
ляр сайылырлар. Индики йямянлиляр, щямчинин Исламын илк чаьларында
Мядинядя йашамыш Овс вя Хязряж гябиляляри Гящтанын няслиндяндирляр.
Онлар узун мцддят щакимийятдя олмуш вя Йямянин абадлашдырылма-
сында чох чалышмыш, юзляриндян сонра бюйцк бир мядяниййят ирс
гоймушлар. Щазырки дюврдя онлардан галмыш китабяляр мцтяхяссисляр
тяряфиндян охунулараг, гящтанилярин тарихи барядя хейли мялуматлар цзя

10 Щязрят Мущяммяд (с)

чыхыр. Исламдан габагкы яряблярин тарихи щаггында дейилян бцтцн
мялуматларын щамысы бу дястяйя, юзц дя Йямяня аиддир.

3) Яднаниляр: Бу дястя Ибращим (я) пейьямбярин оьлу Щязрят
Исмаилин(я) ювладларыдыр. Бу барядя нювбяти сящифялярдя ятрафлы бящс
едяжяйик. Гысажа олараг гейд едяк ки, Ибращим(я) оьлу Исмаили(я) анасы
Щажярля бирликдя Мяккя яразисиня апармаг мяжбуриййятиндя галыр.
Ибращим(я) онлары Фялястин торпагларындан сусуз, гураг Мяккя торпаг-
ларына эятирдикдян сонра Аллащын мярщямят яли онлара тяряф узаныр.
Орада Зямзям булаьы гайнайыр. Исмаил(я) чадырларыны Мяккя йахынлы-
ьында гурмуш «Жярщям» гябилясиндян гыз алараг онларла гощум олур.
Йаваш-йаваш онун нясли артмаьа башлайыр. Онун ювладларындан бири дя
бир нечя васитя иля она эедиб чыхан «Яднан» олмушдур. Яднанын да
ювладлары мцхтялиф гябиляляря айрылыр ки, онларын арасында ян мяшщур
Гцрейш, Гцрейшдя дя ян мяшщур тайфа «Бяни-Щашим» олмушдур.

Яряблярин цмуми яхлагы
Яхлаг дедикдя бурада Исламдан габаг ярябляр арасында йайылмыш

мцсбят адят-яняняляр нязярдя тутулур. Цмуми олараг Исламдан габагкы
яряблярин бяйянилян адят-янянялярини беля характеризя етмяк олар.

Жащилиййят дювр ярябляри, хцсусиля Яднан ювладлары чох гонагпярвяр,
яманятя хяйанят етмяйян олмушлар. Онлар ящд-пеймана садиг
галмамаьы баьышланылмаз эцнащ сайырдылар. Ягидя уьрунда чох фядакар,
лящжяляри олдугжа фясащятли, шер вя хцтбя язбярлямякдя ити йаддаша малик
олмушлар. Шер вя хцтбя демякдя тайы-бярабярляри йох иди. Онларын шцжаяти
дилляр язбяриня чеврилмишди. Ат чапыб ох атмагда ад чыхармышдылар.
Дцшмяня арха чевирмяк аьылларындан беля кечмязди.

Анжаг бцтцн бунларла йанашы ярябляр арасында бир сыра мянфи адят-
яняняляр дя вар иди ки, йухарыда садаладыгларымызын щамысыны щечя
ендирирди. Яэяр йеддинжи ясрдя Ислам дини юз гужаьыны онларын цзцня
ачмасайды, шцбщясиз ки, Яднан ярябляри дя тарихин йаддашына щякк олуб
итиб батажагды.

Бир тяряфдян доьру-дцрцст мядяниййятин вя саьлам дцшцнжяли бир
башчынын олмамасы, диэяр тяряфдян ися ягидя позьунлуьунун, хурафатын,
вящшиликлярин баш алыб эетмяси яряблярин щяйатыны сюзцн ясл мянасында
щейван щяйатына чевирмишди. Щеч бир ящямиййят дашымайан мясяля

Ябядиййят нуру 11

цстцндя ялли иллик, йцз иллик мцщарибяляр апармалары щаггында тарихдя
кифайят гядяр мялумат вар.

Щярж-мяржлийин баш алыб эетмяси, юзбашыналыг едянляри йериндя
отурда биляжяк низам-интизамлы щакимиййятин олмамасы ярябляри кючяри
щяйат тярзи кечирмяйя вадар етмишди. Щарада азажыг йашыллыг, су
эюрцрдцлярся, дярщал ора кючцб мяскян салырдылар.

Беля кючяри щяйат кечирмяйин ики ясас сябяби олмушдур. Бири Ярябис-
танын олдугжа ялверишсиз жоьрафи мювгейи, диэяри ися амансыз мцщарибяляр.

Жащилиййят дювр ярябляринин мядяниййяти олмушдурму?
Густав Лобон, Жащилиййят дювр ярябляринин вязиййяти щаггында

апардыьы арашдырмалардан беля нятижяйя эялир ки, онларын нечя ясрлик
мядяниййяти олмушдур. Яряблярин, Ярябистан йарымадасынын мцхтялиф
йерляриндяки бюйцк вя щцндцр биналарынын олмасы, о дюврцн мядя-
ниййятя сащиб халглары иля тижарят ялагяляри гурмасы онларын мядяниййятя
малик олдугларындан хябяр верир. Щяля бизанслыларын варлыьындан юнжя
бюйцк шящярляр салмыш, инкишаф етмиш мцхтялиф халгларла ялагяляр гурмуш
инсанлары щеч бир вяжщля вящши адландырмаг олмаз.

О, даща сонра яряб ядябиййатыны вя яряблярин мцкяммял бир диля сащиб
олмаларыны, онларын бюйцк бир мядяниййятя сащиб олдугларыны ялдя рящбяр
тутараг дейир ки, яэяр Ярябистанын гядим тарихиня даир ялимиздя щеч бир
мялумат олмасайды да йеня ярябляри вящши адландыра билмяздик. Чцнки
яряблярин тякжя мцкяммял бир дилляринин олмасы онларын мядяниййятиндян
хябяр верир. Ахы щансыса дилин формалашмасынын узун мцддят замана ещти-
йажы вар. Щансыса бир дил мцгяддимясиз формалаша билмяз. Цстялик диэяр
халгларла ялагялярин гурулмасы да щямин халгын инкишафына сябяб олур.

Густав Лобон юз ясяринин бир нечя сящифясини Жащилиййят дювр яряб-
ляринин зянэин бир мядяниййятя малик олдугларыны сцбут етмяйя щяср
етмишдир. О, яряблярин мядяниййят сащиби олмаларыны цч шейля исбатлайыр:

1. Яряблярин мцкяммял бир диля малик олмалары
2. Яряблярин инкишаф етмиш халгларла ялагяляр гурмасы
3. Миладдан яввял йашамыш тарихчиляр Щеродот вя Ертмидорун, еляжя
дя Мясуди кими мцсялман тарихчилярин дедийиня эюря Йямяндя
мющтяшям биналарын тикилмяси.1

1 Густав Лобон, Ислам вя яряб мядяниййяти, с-78-102

12 Щязрят Мущяммяд (с)

Щеч бир шцбщя йохдур ки, Ярябистанын мцхтялиф бюлэяляриндя жцзи
мядяниййятляр олмушдур. Анжаг Густав Лобонун эятирдийи сцбутлар
Ярябистанын бцтцн бюлэяляриндя мядяниййят олдуьуна ясас ола билмяз.

Дцздцр, щансыса дилин формалашмасы мядяниййят нцмуняляринин
инкишафы иля ялагядардыр. Лакин яряб дилинин инкишафыны мцстягил бир дил
олараг дейил, ибри, сирйани, ашшур вя килдани дилляринин инкишафы иля бирликдя
инкишаф етдийини гейд етмялийик. Бу диллярин щамысы ня вахтса Сами дилляр
гурупуна дахил бир дил олмушлар, заман кечдикжя яряб дили тякмилляшяряк
онлардан айрылараг мцстягил диля чеврилмишдир.

О да доьрудур ки, инкишаф етмиш халгларла тижарят ялагяляри гурмаг
щямин халгын юз инкишафына тясир едир. Лакин эялин эюряк Ярябистан
йарымадасынын бцтцн бюлэялярими беля ялагяляр гурмушлар? Диэяр
тяряфдян Щижазда мювжуд олмуш Щиря вя Гяссаниляр дювлятляринин Иран
вя Бизансла гурдуьу ялагяляр яряблярин мядяниййятиня сцбут ола билмяз.
Чцнки бу дювлятляр демяк олар ки, вассаллыг характери дашыйырды. Щал-
щазырда да Африкада Гярб дювлятляринин мцстямлякясиндя олан юлкяляр
вар, анжаг щямин юлкялярдя щеч дя Гярб мядяниййятиндян ясяр-яламят
йохдур.

Сюзсцз ки, Йямяндяки «Сяба вя Мяряб» мядяниййятлярини инкар
етмяк олмаз. Чцнки Тювратда дейилянляр, еляжя дя «Щеродот» вя
башгаларынын дедикляриндян ялавя, эюркямли мцсялман тарихчиси Мясуди
«Мяряб» щаггында беля йазыр:

«Юлкя бцтцнлцкля эюзял биналар, кюлэя салмыш аьажлар, ахан бу-
лагларла ящатя олунмушду. «Юлкянин яразиси еля бюйцк иди ки, сцвари шяхс
ону бир айа эязиб гуртара билмязди. Юлкянин бу башындан о башына эедян
йолчу щеч вахт Эцняши эюрмязди. Чцнки йолун щяр ики тяряфиндя якилмиш
аьажлар йола бцтцнлцкля кюлэя салырды. Оранын йашыллыьы, сялигя-сащманы,
ахар сулары, хцсусиля дя сабит щюкцмяти бцтцн дцнйайа сяс салмышды.»1

Бир сюзля Лобонун эятирдийи ясаслар Ярябистанын щяр бир йериндя
мядяниййят олдуьуна дялалят етмир. Хцсусиля Щижазда бу мядя-
ниййятдян ясяр-яламят олмамышдыр. Щятта Густав Лобон юзц дя бу
барядя йазыр ки, Ярябистанын Шимал сярщядляри истисна олмагла йарымада
бцтцнлцкля йаделли ишьалчыларын ишьалындан аманда галды. Аз гала бцтцн

1 Муружуз-Зящяб, ж-3, с-373

Ябядиййят нуру 13

дцнйаны фятщ етмиш Иран, Бизанс вя Йунан сяркярдяляри Ярябистана
гятиййян диггят йетирмирдиляр.1

Ян азы буну гятиййятля сюйляйя билярик ки, щятта бу яфсаняви
мядяниййятляр йарымаданын бцтцн бюлэяляриня йайылмышдыса да Ислам
дини эяляркян Щижазда щямин мядяниййятлярдян щеч ня галмамышды.
Нежя ки, Гуран бу мясяляйя тохунараг буйурур: «(Исламы гябул етмяз-
дян юнжя) од учурумунун астанасында идиниз, (Аллащ Ислам сайясиндя)
сизи ондан хилас етди».2

Ямирял-мюминин Ялинин(я) Жащилиййят дювр ярябляринин цмуми
щяйат тярзи, ягидя вя яхлаги позунтуларыны тясвир едян кяламлары да
онларын вязиййятинин чох ажынажаглы олдуьундан хябяр верир: «Сиз ярябляр
ян пис ягидя вя ян пис йерлярдя йашадыьыныз заман Аллащ-Тяала
Мцщяммяди(с) пейьямбяр олараг эюндярди. Гайалар арасында,
иланларын ичярисиндя эцн кечирирдиниз. Чиркаб сулар ичир, (кяртянкяля
кими) чиркин йемякляр йейирдиниз. Бир-биринизин ганыны тюкцр, гощум-
ларла ялагяни кясирдиниз. Ибадят етдийниз йалныз бцтляр иди. Эцнащ-
лардан гятиййян чякинмирдиниз».3

Ашаьыда гейд едяжяйимиз «Ясяд ибн Зцраря» иля баьлы ящвалат,
Щижаз ящалисинин щяйаты барядя мцяййян тясяввцр йарада биляр.

Беля ки, Мядинядя йашайан Овс вя Хязряж гябиляляри арасында узун
сцрян мцщарибя давам едирди. Бир эцн Хязряж гябиля башчыларындан олан
Ясяд ибн Зцраря Гцрейш тайфасындан щярби вя мадди дястяк алараг
йцзиллик дцшмянляри олан Овс гябилясини мяьлуб етмяк мягсядиля
Мяккяйя сяфяр едир. О, Цтбя ибн Рябия иля арасындакы достлуг мцна-
сибятлярини нязяря алыб онун евиня эедяряк мясяляни онунла мцзакиря
едир. Кющня досту Цтбя она беля жаваб верир: «Биз сизин истяйинизя
мцсбят жаваб веря билмярик. Чцнки инди юзцмцз чох мцяммалы бир
вязиййятля растлашмышыг. Арамыздан бир няфяр чыхыб танрыларымызы писляйир,
яждадларымызын сящв етдийини билдирир, юз жазибяли сюзляри иля эянжляримизи
йолдан чыхартмагла арамызда бошлуг йарадыр. О, щяжж мювсцмцндян

1 Ислам вя яряб мядяниййяти, с-96
2 Али-Имран-103
3 Нящжцл-бялаья, хцтбя-26

14 Щязрят Мущяммяд (с)

башга вахтлары «Ябцталиб дярясиндя» кечирир. Щяжж мювсцмцндя ися
Щижри-Исмаилдя отуруб жамааты юз дининя дявят едир.»

Ясяд даща Гцрейшин диэяр башбилянляри иля эюрцшмядян Мядиняйя
гайытмаг гярарына эялир. Лакин о, яряблярин адят-янянясиня ясасян
Мяккядян чыхмаздан габаг Кябяни зийарят етмяк гярарына эялир. Цтбя
ися бу ишин тящлцкяли олдуьуну она хатырладараг билдирди ки, Кябяни
зийарят едяжяйи тягдирдя о кишинин сюзлярини ешидиб тясирляня биляр. Кябяни
зийарят етмядян Мяккяни тярк етмяк пис вя бяйянилмяз иш олдуьундан
Цтбя Ясядя тяклиф едир ки, онда гулагларына памбыг тыхасын ки, гой щямин
кишинин сюзлярини ешитмясин.

Ясяд сакитжя Мясжидцл-щарама дахил олуб Кябя евини тяваф етмяйя
башлайыр. Биринжи дювряни вурдугда эюзц Щижри-Исмаилдя отурмуш вя Бяни-
Щашимдян бир нечя няфярин мцщафизя етдийи бир кишийя саташыр. Онун сюз-
ляриндян тясирлянмясин дейя, щеч йахына да эетмир. Тяваф яснасында юз-
юзцня фикирляшир ки, онун бу щярякяти аьылсызлыгдыр. Мядиняйя гайытдыгда
жамаат ондан бу щадися иля баьлы сорушарса, ня жаваб веряжяк? Она эюря
дя бу щадися щаггында ятрафлы мялумат топламаг гярарына эялир.

Бу мягсядля Ясяд бир гядяр йахына эялиб: «Сабащыныз хейир!»- дейя
салам верди. Щязрят жавабында буйурду ки, мяним Ряббим бундан
даща эюзял салам эюндярмишдир. О да будур ки, «Саламун ялейкум»
дейясиниз. Сонра Ясяд Пейьямбярдян(с) мягсяди, мярамы барядя со-
рушду. Щязрят онун жавабында Жащилиййят дюврцнцн адят-янянялярини
ещтива едян Янам сурясинин 152 вя 153-жц айялярини охуду. Йцз ийирми
илядяк давам едян мцщарибянин иштиракчысы олан шяхсин дярдиня дярман
олан бу айяляр Ясядя чох тясир едир вя дярщал иман эятирир. Цстялик
Пейьямбярдян (с) истяйир ки, тяблиь цчцн бир няфяри онунла Мядиняйя
эюндярсин. Щязрят дя бу мягсядля Мясяб ибн Цмейри Мядиняйя
эюндярир.

Бу ики айянин мязмунуна диггят йетирмяк Жащилиййят дювр ярябляри
щаггында кифайят гядяр мялумат ялдя етмяйя имкан верир. Айяляр
эюстярир ки, яхлаги яйриликлярля ялагядар чатышмазлыглар яряблярин щяйатыны
суал алтына гойубмуш. Пейьямбяр(с) Ясядя буйурур ки, мяним мягся-
дим ашаьыдакылардан ибарятдир:

1) Мян ширк вя бцтпярястлийи арадан галдырмаг цчцн эюндярилмишям.

Ябядиййят нуру 15

2) Мяним миссийамын башында ата-анайа йахшылыг етмяк шцары дурур.
3) Мяним динимдя ажлыг цзцндян ушаг юлдцрмяк ян пис ямяллярдян
сайылыр.
4) Мян она эюря эюндярилмишям ки, инсанлары бцтцн чиркинликлярдян
узаглашдырым.
5) Мяним шяриятимдя инсан юлдцрмяк, щагсыз йеря ган тюкмяк гяти
гадаьандыр. Бунлар Аллащын сизя тювсийяляридир ки, бялкя дцшцнясиниз.
6) Йетим малына ял узатмаг щарамдыр.
7) Мяним динимин ясасыны ядалят тяшкил едир. Чякидя алдатмаг
щарамдыр.
8) Щеч кяс эцжц чатдыьндан артыьына мяжбур едиля билмяз.
9) Йалныз дцз сюзляр данышылмалы, щятта зийаныныза да олса, ядалятдян
кянара чыхмамалысыныз.
10) Аллащла баьладыьыныз ящд-пейманларыныза садиг галын. Бунлар
Аллащын сизя тювсийяляридир, онлара ямял етмяк лазымдыр.
Айялярин мязмунундан вя Пейьямбярля(с) Ясядин данышыг тярзин-
дян беля баша дцшцлцр ки, садаланан бцтцн бу мянфи хцсусиййятляр яряб-
ляр арасында йайылыбмыш. Еля бу сябябдян Щязрят, Ясядля илк эюрцшдяжя
щямин айяляри охумагла ону юз вязифясиндян хябярдар едир.1

Ярябистанда дин
Ибращим(я) пейьямбяр оьлу Исмаилин(я) кюмяйи иля Щижазда Кябяни

тямир едиб тякаллащлыг байраьыны ужалтдыгдан сонра бир дястя инсан онун
йолуну тутараг иман эятирди. Ялбяття бу азсайлы дястянин нечя няфяр
олдуьу дягиг мялум дейил.

Ямирял-мюминин Яли(я) Жащилййят дювр ярябляринин дини вязиййятини
беля ачыглайыр: «О дюврдя инсанлар айры-айры дястяляря айрылмыш, мцх-
тялиф мязщябляря гуллуг едир, ясассыз бидятляря инанырдылар. Бязиляри
Аллащы мяхлугата бянзядир, бязиляри Аллащын адларындан истифадя
едяряк бцтляря щямин адлары гойур, бязиляри дя тамам башга танрылара
ситайиш едирди. Аллащ-тяала щязрят Пейьямбярин(с) васитясиля онлары
щидайят едиб щагга говушдурду».2

1 Тябярси, Яламул-вяра, с - 35-40; Бищарул-январ, ж-19, с-8-11
2 Нящжцл-бялаья, Хцтбя-1

16 Щязрят Мущяммяд (с)

Ярябляр арасында надир тапылан зийалылар улдузлара, Айа пярястиш
едирдиляр. Щижри 206-жы илдя вяфат етмиш мяшщур яряб тарихчиси Кялби йазыр:

«Бяни-Мялищ» гябиляси жинляря, «Щимйяр» гябиляси Эцняшя, «Кянаня»
гябиляси Айа, «Тямим» гябиляси Буьа бцржцня, «Ляхим» гябиляси Йупи-
теря, «Тейй» гябиляси Сцщейл улдузуна, «Гейс» гябиляси Шяри улдузуна,
«Ясяд» гябиляси ися Меркурийя ситайиш едирди.

Ярябистан ящалисинин яксяриййятини тяшкил едян ади тябягя ися гябиля
бцтляри иля йанашы илин эцнляринин сайына бярабяр олан 360 бцтя пярястиш
едир вя щяр эцнцн щадисясини щямин эцнцн бцтц иля ялагяляндирирдиляр.

Ибращим(я) пейьямбярин вяфатындан сонра Мяккядя «Ямр ибн Гусейй»
адлы шяхс бцтпярястлийи йаймаьа башлайыр. Дцздцр, яввялжя о, буну эениш
шякилдя йайа билмир. Илк олараг Ямр, бцтляри шяфаятчи, васитячи кими гялямя
верир. Эет-эедя гябиля башчылары бу щагда дцшцнмяйя башлайырлар. Кябя
ятрафында йыьылмыш бцтляря бцтцн гябиляляр щюрмят едир, гябиля бцтляриня
ися йалныз щямин гябиля ряьбят бясляйирди. Гябиля бцтляри мцяййян йердя
сахланылыр, оранын ачары ирси олараг нясилдян-нясиля кечирди.

Аиля бцтляриня аиля чярчивясиндя эежя-эцндцз ибадят едилир, кимся
сяфяря чыхдыгда, юзцнц аиля бцтцня сцртярди. Сяфярдя олдуьу мцддят
ярзиндя ися сящра дашларына ибадят едярди. Щансыса мянзил башына
чатдыгда дюрд даш сечиб ян йахшысына ибадят едярди.

Мяккя ящалисинин Кябяйя бюйцк щюрмяти вар иди. Щятта сяфяря
эедяркян дя Кябя ятрафындан юзляри иля дашлар эютцрцб, онлара пярястиш
едярдиляр. Гуранда гейд едилмиш «Янсаб» (садя дашлар) ифадясиндян
мягсяд дя бялкя еля бу дашлар имиш. «Явсан» ися мцяййян формада
йонулуб бязядилмиш дашлар, «Яснам»да тахта вя йа зинятли яшйалардан
щазырланмыш бцтлярдир.

Ярябляр бцтляря инанылмаз дяряжядя баьланмышдылар. Онлар щесаб
едирдиляр ки, бцтляр цчцн гурбанлар кясмякля онларын разылыьыны жялб едя
билярляр. Гурбан кясилдикдян сонра щейванын ганыны бцтя сцртцр, бюйцк
ишлярдя бцтлярля мяслящятляширдиляр. Мяслящятляшмя беля олурду ки, бир
чубуьа «ет», диэяр чубуьа «етмя» йазыб бцтлярин йанына гойур, сонра
санки пцшк атырлармыш кими, чубуглардан бирини сечяряк онда йазылана
ясасян щярякят едярдиляр.

Ябядиййят нуру 17

Бир сюзля, бцтпярястлик мцхтялиф формаларда онларын арасында баш алыб
эедирди. Кябя, жащилиййят ярябляринин бцтханасына чеврилмишди. Демяк
олар ки, орада щяр гябиляйя мяхсус бир бцт вар иди ки, бу да тяхминян 360
бцт едирди. Щятта христианлар да Кябя диварына Мярйямин(с.я.), Исанын(я),
мяляклярин шякиллярини чякмишдиляр.

Бцтляр арасында Гцрейшин, Аллащын гызлары щесаб етдикляри «Лат»,
«Цзза» вя «Мянат»ын хцсуси чякиси вар иди. «Лат», диэяр бцтлярин анасы
сайылырды. Ону «Таиф» йахынлыьында бир мябяддя сахлайырдылар. О, аь
дашдан ибарят бир бцт иди. «Мянат» ися тале, яжял вя юлцм танрысы сайылырды.
Ону Мяккя иля Мядиня йолу арасында сахлайырдылар.

Ябу Сцфйан Цщцд дюйцшцндя «Лат» иля «Цзза»ны юзц иля эятириб
онлардан йардым диляйирди. Дейилянляря эюря Бяни-Цмяййядян олан
«Ябу Цщейщя Сяид ибн Ас» адлы шяхс юлцм йатаьында оларкян аьлайырмыш.
Онун эюрцшцня эялян Ябу Жящл, ондан аьламаьынын сябябини
сорушдугда дейир ки, юлмяйимя эюря аьламырам. Горхурам ки, бирдян
мяндян сонра жамаат «Цзза»йа ибадят етмяз. Ябу Жящл она дейир:
Жамаат «Цзза»йа сяня эюря ибадят етмир ки, сян юляндян сонра ибадят-
дян ял чяксинляр.1

Кябядя ян чох пярястиш едилян бцтлярдян бири дя «Щцбял» олмушдур.
Ил ярзиндя щяр гябиля бир няфяри сечиб тям-тярагла, бязядилмиш щалда эяти-
ряряк бцтлярин гаршысында гурбан кясир, еля орада да дяфн едирдиляр.

Бцтляря едилян бу пярястишин нятижяси иди ки, ярябляр арасында амансыз
мцщарибяляр, сойьунлар, гарятляр, мадди вя мяняви зийанлар сянэимяк
билмирди.

Яли(я) хцтбяляриндян бириндя бу барядя буйурур: «Аллащ-тяала щязрят
Мцщяммяди (с) бяшяриййяти пис ишлярдян чякиндирсин дейя, пейьямбяр
эюндярди. Ону Юз вящйинин дашыйыжысы гярар верди. Щямин вахт сиз
ярябляр ян пис диня ситайиш едир, гайалар арасында, иланларын ичярисиндя
эцн кечирирдиниз. Чиркаб сулар ичир, (кяртянкяля кими) чиркин йемякляр
йейир, бир-биринизин ганыны ахыдыр, гощумларла ялагяни кясирдиниз. Ибадят
етдийиниз йалныз бцтляр иди. Эцнащлардан гятиййян чякинмирдиниз.2

1 Кялби, ял-Яснам, с-23
2 Нящжцл-бялаья, Хцтбя-26

18 Щязрят Мущяммяд (с)

Яряблярин инсанын юлцмдян сонракы щяйаты барядя дцшцнжяляри
Ярябляр беля щесаб едирдиляр ки, инсан юлдцкдян сонра онун рущу

«Щамя вя Сядийй» адлы бир байгуша чеврилиб няшин кянарында шивян едир.
Юлц басдырылдыгдан сонра ися байгуш да гябиря эириб щямишялик орада
галыр. Арабир юлцнцн аилясиндян хябяр эятирмяк цчцн эедиб онун евиня
баш чякир. Яэяр юлян шяхс гейри-тябии юлцмля вяфат едибся байгуш
дайанмадан: «Гатилимин ганыны тюкмякля мяни сакитляшдирин!»-дейя
фярйад едир. Гисас алынмайынжа байгуш сакит олмур.

Бурадан яряблярин Исламдан габагкы тарихи иля Исламдан сонракы
тарихи арасындакы тязадлы ягидяляр цзя чыхыр. Гыз ушаьыны дири-дири торпаьа
эюммяк щара, йетимляря гайьы эюстярмяк щара? Гарят, бцтпярястлик
щара, Аллащ-тяалайа ибадят етмяк щара?

Бир миллятин психолоэийасыны якс етдирян ядябиййат
Щяр щансы миллятин дцшцнжясини, психолоэийасыны тящлил етмяк цчцн ян

эюзял васитя онлардан мирас галмыш ядябиййатдыр. Миллят щаггындакы шер,
щекайя, гясидяляр онларын психолоэийасындан хябяр верир. Бир миллятин
психолоэийасыны тядгиг етмяк истяйян тядгигатчы щямин миллятля баьлы
ядябиййат нцмунялярини диггятдян кянар гоймамалыдыр. Севиндирижи
щалдыр ки, мцсялман алимляр Жащилиййят дювр ярябляринин ядябиййат
нцмунялярини имкан дахилиндя гялямя алмышлар.

Шия ядибляриндян олуб щижри 231-жи илдя вяфат етмиш Ябу Тяммам
Щябиб ибн Овс жащилиййят дюврцнцн шерлярини топлайараг онлары ашаьыдакы
он бюлмяйя айырмышдыр:

1) Гящряманлыг мювзусунда йазылмыш шерляр
2) Мярсийяляр
3) Яхлаги шерляр
4) Эянжлик илляри иля баьлы гязялляр
5) Мцхтялиф гябиля вя шяхслярин щяжви
6) Сяхавят вя гонагпярвярлик мювзусунда йазылмыш шерляр
7) Мядщиййяляр
8) Эязинти вя мцхтялиф хцсусиййятлярля баьлы шерляр
9) Лятифя вя мязяли ящвалатлар
10) Гадынларын мязяммяти зямининдя йазылмыш шерляр

Ябядиййят нуру 19

Бу шерлярдя ишлядилмиш сюз вя ифадялярин изащы иля баьлы мцсялман
алимляри тяряфиндян шярщляр йазылмышдыр.1

Ярябляр арасында гадынын мювгейи
Ярябляр арасында гадынын щеч бир ящямиййяти, ролу йох иди. Гадын

олдугжа ажынажаглы шяраитдя йашайырды. Яряблярин гадынларла баьлы
бяйянилмяз ямялляри щаггындакы Гуран айяляри, яряблярин яхлаги
вязиййятинин нежя олдуьундан хябяр верир. Гуран онларын гыз ушагларыны
дири-дири торпаьа басдырмаларына даир буйурур:

«Гийамят эцнц дири-дири торпаьа басдырылмыш гыз ушагларындан
сорушулажаьы заман….»2

Доьрудан да эюр инсан нежя азьынлашмалыдыр ки, яти ятиндян, ганы
ганындан олан ювладыны эюзц эюря-эюря, юз яли иля торпаьа басдырсын,
онун фярйадына мящял дя гоймасын.

Гыз ушагларыны дири-дири торпаьа басдырмаьы илк олараг «Бяни-Тямим»
гябиляси адят салмышдыр. Беля ки, Ираг щакими «Номан ибн Мцнзир» юз
мцхалифлярини язмяк цчцн бюйцк бир гошун чякир. Мцхалифляри тар-мар
салыб ямлакларыны мцсадиря, гыз-эялинлярини ися ясир едир. «Бяни-Тямим»
гябилясинин нцмайяндяляри онун щцзуруна эялиб, гыз-эялинляринин азад
бурахылмаларыны хащиш едирляр. Ясир дцшянлярдян бязиси ясирлик мцддятиндя
евляндикляри цчцн Номан ибн Мцнзир онлара сечим ихтийары верир ки, йа
аиляляри иля ялагяни бирдяфялик кясиб яр евиндя галсынлар, йа да бошаныб юз
йурд-йуваларына дюнсцнляр. Бяни-Тямимли Гейс ибн Асимин гызы евлилик
щяйатына цстцнлцк верир. Атасы онун бу щярякятиндян бярк наращат олуб
сюз верир ки, бундан сонра ня гядяр гызы оларса, доьулан кими онлары
мящв едяжяк. Йаваш-йаваш бу адят бцтцн гябиляляря сирайят едир.

Сонралар Гейс ибн Асим щязрят Пейьямбярин (с) щцзуруна эялдикдя
сящабялярдян бири ондан гызлары барядя сорушур. О да беля жаваб верир:
«Мян бцтцн гызларымы дири-дири торпаьа басдырмыш вя гятиййян кядяр-
лянмямишям. Йалынз биржя дяфя наращат олдум. Йолдашымын доьуш
заманы сяфярдя идим. Сяфярдя оларкян йолдашым азад олмушду.
Гайытдыгдан сонра ондан ушаьын ня олдуьуну сорушдум. О, ушаьын гыз

1 Мужямул-мятбуат, с-297
2 Тяквир-8

20 Щязрят Мущяммяд (с)

олдуьуну, лакин мцяййян сябябляр цзцндян ушагын юлц доьулдуьуну
билдирди. Сян демя мяним горхумдан кюрпяни бажыларына верибмиш. Илляр
ютцр, гыз артыг йеткинлик йашына чатыр. Мян щяля онун варлыьындан хябярсиз
идим. Бир эцн евдя отурдуьум вахт евя эюзял бир гыз дахил олуб, анасыны
сясляди. Гыз чох эюзял иди, узун сачларыны щюрцклямиш, бойнуна
бойунбаьы салмышды. Йолдашымдан онун ким олдуьуну сорушдугда
эюзляри йашармыш щалда жаваб верди ки, бу, сян сяфярдя оларкян
доьдуьум гыздыр. Садяжя, сянин горхундан ону эизлятдим. Мян щеч ня
демяйиб сцкут етдим вя йолдашым бу сцкутуму разылыг яламяти кими
гябул етди. Бир эцн йолдашым архайын шякилдя евдян чыхыб щараса эетди.
Мян вердийим сюзцмя эюря гызын ялиндян тутуб ону эюздян узаг бир
йеря апарыб чала газмаьа башладым. Чаланы газаркян гыз ардыжыл олараг
газмаьымын сябябини сорушурду. Газыб гуртардыгдан сонра гызы сцрцйя-
сцрцйя чалайа атыб цстцнц торпагламаьа башладым. Тцкцрпядян
фярйадларына ясла мящял гоймадым.

О аьлайараг дейирди: «Атажан, мяни торпаьа басдырыб бурада тяк
гойараг анамын йанынамы гайыдырсан?» мян ися дайанмадан торпаьы
онун цстцня тюкцрдцм. Нящайят, гыз торпагларын алтында эюздян итди.

Бах, йалныз бу заман мян кядярлянмишям. Гейсин сюзляри баша чат-
дыгдан сонра щязрят Пейьямбяр(с) эюзляри йашармыш щалда буйурду:
«Бу, чох бюйцк инсафсызлыг, сяртликдир. Рящм етмяйяня рящм олунмаз».1

Ярябляр арасында гадынын ижтимаи мювгейи
Ярябляр арасында гадын ямтяя малы кими алыныб-сатылыр, бцтцн фярди,

ижтимаи, щятта вярясилик щцгугларындан мящрум иди. Нисбятян зийалылар
гадыны щейванлар сырасына аид едирдиляр. Бу бахымдан гадыны йашайыш
цчцн лазыми васитялярдян щесаб едирдиляр.

Ярябляр адятян йохсуллуг, бязян дя позьунлуг горхусундан гыз
ушагларынын доьулдуьу илк эцндяжя башыны кясир вя йа ону щцндцр бир
даьын тяпясиндян ашаьы йуварладыр, йахуд да суда боьурдулар. Авропалы
гейри-мцсялман алимлярин фикриндя ян азы тящриф едилмямиш тарихи-елми
китаб кими гябул едилян Гуран, бу барядя беля буйурур:

1 Ибн Ясир, Усдул-габя

Ябядиййят нуру 21

«Онлардан щяр щансы бириня гызы олдуьу барядя мцъдя верилдикдя гя-
зябляниб рянэи гараларды. Бу хябяр нятижясиндя о, юз гювмцндян узаглашыр,
йени доьулмуш кюрпяни зялилликля гябул етмяси вя йа ону дири-дири торпаьа
эюммяси щаггында дцшцнярди. Онлар нежя дя пис мцщакимя йцрцдцрляр».1

Даща ажынажаглы щал, онларын дцнйада аналогу олмайан евлянмяк
ганунлары иди. Онлар гадына щяр щансы бир щцгуг вермир, башлыг
мясулиййятини бойунларындан атмаг цчцн гадына ишэянжяляр верирдиляр.
Щансыса гадын позьунлуг едярдися, о, башлыг пулундан тамамиля
мящрум едилирди. Бязян ися бу мягсядля иффятли гадыны яхлагсызлыгда
иттищам едиб бу йолла онун башлыг пулуну юдямякдян имтина едирдиляр.
Ата юлдцйц вя йа арвадыны бошадыьы тягдирдя ювлады онунла аиля гура
билярди. Щяр щансы гадын яриндян бошанардыса, нювбяти дяфя яря эетмяк
цчцн мцтляг биринжи ярин ижазяси лазым иди. Биринжи яр ися бу ижазяни башлыг
пулуну юдямямяк шярти иля вермяйя разы олурду. Вярясяляр гадыны да
мярщумдан галмыш яшйалар кими ялдя едир, онун башына йайлыг атмагла
онун цзяриндяки мцлкиййятлярини билдирмиш олурдулар.

Кичик бир мцгайися
Щюрмятли охужу Ислам дининдя гадына верилмиш щцгуглары нязяря

алдыгда Щязрят Пейьямбярин(с) щягигятян дя вящй алями иля баьлылыьынын
шащиди олур. Чцнки айя вя щядислярдя гадынлар цчцн мцяййян щцгуг-
ларын тясбит едилмяси иля йанашы, о щязрят вида щяжжиндя кишиляря бир даща
бу щцгуглары хатырладараг буйурур:

«Жамаат, сизин гадынларын бойнунда, гадынларын да сизин бойну-
нузда щаггы вардыр. Гадынларынызла йахшы давранын! Чцнки онлар сизин
кюмякчиляриниздирляр… Юзцнцз йедийиниздян онлара да йедирин, юзцнцз
эейдийиниздян онлара да эейиндирин!».2

Яряблярин жянэавярлийи
Там яминликля сюйляйя билярик ки, Исламдан габагкы ярябляр сюзцн

ясл мянасында тамащкар, маддиййата баьлы инсанлар олмушлар. Онлар щяр
шейдян мянфяят эцдцр, юзлярини башгларындан цстцн сайырдылар. Азадлыьы

1 Нящл-60-61
2 Тущяфул-угул, с-33-34

22 Щязрят Мущяммяд (с)

щяддян артыг севдикляри цчцн азадлыьы мящдудлашдыран щяр бир шейя
нифрят едирдиляр.1

Ибн Хялдун, Жащилиййят дювр ярябляри щагында йазыр:
«Вящшилик, зоракылыг, гарят щисси онларын тябиятиндя иди. Бу хцсусий-
йятляр онларын ганына щопмушду. Онлар бундан зювг алырдылар. Чцнки бу
йолла бцтцн ганунлардан азад олур, щеч кимин табечилийиня бойун
яймирдиляр. Айдын мясялядир ки, беля вязиййятин щюкм сцрдцйц мцщитдя
мядяниййятдян сющбят эедя билмяз...»
Ибн Хялдун даща сонра ялавя едяряк дейир:
«Онларын иши гарятчиликдян ибарят иди. Кимдя бир шей эюрярдилярся,
мцтляг ону гарят едирдиляр. Онларын доланышыьы гылынж сайясиндя тямин
олунурду. Гарятчиликдя щеч бир сярщяд танымырдылар.»2
Щягигятян дюйцш, мцщарибя, гарят яряблярдя адят щалыны алмышды. Дейи-
лянляря эюря бир яряб щязрят Пейьямбярдян(с) Жяннят щаггында ешит-
дикдя сорушур ки, орада да дюйцш олажагмы? Она «хейр» жавабы верил-
дикдя билдирир ки, еля ися Жяннят няйя эярякдир? Яряблярин тарихиндя 1700-
дян артыг дюйцш гейд едилиб. Бу дюйцшлярдян бязиси щятта йцз илдян дя
артыг сцрцб. Бязян щятта ян ади мясяля бюйцк мцщарибяйя сябяб олуб.3
Жащилиййят дюврцнцн ярябляри дцшцнцрдцляр ки, ганы йалныз ганла
йумаг олар. Даща чох яфсаняйя бянзяйян «Шянфяря» дастаны о дюврц
характеризя етмякдя эюзял васитя ола биляр. Бяни-Салман гябилясиндян бир
няфяр Шянфяряйя хяйанят етдийи цчцн о, интигам алмаг мягсядиля сюз
верир ки, щямин гябилядян йцз няфяри гятля йетиряжяк. Узун мцддят
пусгуда дурдугдан сонра Шянфяря дохсан доггуз няфяри юлдцрмяйя
мцвяффяг олур. Ахырда ися онун юзцнц бир гуйу башында оларкян оьрулар
йахалыйыб гятля йетирирляр. Лакин нечя иллярдян сонра Шянфярянин кялля
чанаьы Бяни-Салмандан олан йцзцнжц адамы да юлдцрцр. Беля ки, Бяни-
Салмандан олан шяхс йолла эедяркян эцжлц кцляк галхыб Шянфярянин кялля
чанаьыны онун айаьына чырпыр. Щямин шяхс айаьындакы мющкям кцт аьры
нятижясиндя дцнйасыны дяйишир.4

1 Ислам вя Жащилиййят, с-245
2 Ибн Хялдунун мцгяддимяси, ж-1, с-285-286
3 ял-Яряб гяблял-Ислам, с-128
4 Филипп Щети, Яряблярин тарихи, ж-1, с-111

Ябядиййят нуру 23

Ярябляр гарятчилийя о гядяр алудя олмушдулар ки башгаларынын
ямлакыны талан етмякля юйцнцрдцляр. Гурани-Кярим дя мящз бунлары
нязяря алараг буйурмушдур: «(Исламы гябул етмяздян юнжя) од
учурумунун астанасында идиниз, (Аллащ Ислам сайясиндя) сизи ондан
хилас етди».1

Жащилиййят дюврцндяки яряблярин цмуми яхлагы
Жящалят, наданлыг, мяишят гайьысы, жямиййятдя дцзэцн низамын

олмамасы, вящшилик, гарят, тянбяллик вя диэяр мянфи амилляр, Ярябистан
мцщитини ачыг-ашкар сяфалят вя лагейдсизлийя сцрцклямиш вя утанж эятирян
ямялляр эет-эедя ади щал алмышды. Артыг бу жямиййятдя гумар, сялям,
кимлярися ясир эютцрмяк нормал бир шей иди. Яряблярин бяйянилмяз
ямялляриндян бири дя ичкийя алудя олмалары иди. Бу мянфи щал жямиййятя
еля эцжлц сирайят етмишди ки, шаирляр юз шерляринин яксяриййятини шяраба
щяср едирдиляр. Эцнцн истянилян вахтында шярабханалар мцштярилярин
цзцня ачыг иди. Шяраб онлар цчцн тижарятя бярабяр ишя чеврилмишди.

Жащилиййят дюврцнцн ярябляри яхлагы башга жцр баша дцшцрдцляр.
Онлар мясялян гейрят, шцжаят, мярдлийи тярифлясяляр дя шцжаяти даща чох
ган тюкмяк, дюйцшлярдя даща чох адам юлдцрмякдя, гейряти гыз
ушагларыны дири-дири басдырмагда, мярдлийи ися юз гябиляляриндян олан
шяхся кюмяк етмякдя эюрцрдцляр. Истяр гябиля нцмайяндяси щаглы олсун,
истярся дя щагсыз. Онлар бцтцн диггятлярини йалныз гадына, шяраба вя
дюйцшя йюнялтмишдиляр.

Яряблярин мювщумат вя яфсаняляря мейллилийи
Гурани-Кярим, Щязрят Мцщяммядин(с) пейьямбяр олараг эюндярил-

мясинин сябяблярини чох гыса, лакин конкрет жцмлялярля бяйан едир. Бу
щагда олан айялярдян бириндя дейилир:

«(О пейьямбяр) онларын аьыр йцкцнц йцнэцлляшдиряр вя цстляриндяки
буховлары ачар (шяриятин чятин щюкмлярини эютцряр)».2

Инди билмяк лазымдыр ки, Гуранда гейд олунмуш аьыр йцк вя
буховлардан мягсяд нядир? Сюзсцз ки, сющбят дямир зянжир вя

1 Али-Имран-103
2 Яраф-157

24 Щязрят Мущяммяд (с)

буховлардан эетмир. Ясас мягсяд яряблярин фикир вя дцшцнжяляриня
щаким кясилиб онлары инкишафдан, тяряггидян сахлайан мювщцмат бухов-
ларыдыр. Инсаны дцшцнмякдян сахлайан беля буховлар дямир зянжирлярдян
гат-гат пис вя зийанверижидир. Чцнки щябс едилмиш шяхсин ял-голуна
баьланмыш дямир зянжирляр бир мцддятдян сонра ачылыр вя шяхс саьлам
дцшцнжя иля йени щяйата башлайыр. Инсан дцшцнжясиня баьланмыш мюв-
щумат буховлары ися ола биляр шяхс юляня гядяр ону мцшайият етсин. Инсан
саьлам дцшцнжя сайясиндя дямир зянжирлярдян азад ола биляр, лакин
мянявиййат дцшцнжяси буховланмыш шяхс сяадятя чатмасы цчцн биржя
аддым да ата билмяз.

Щязрят Пейьямбярин(с) ян бюйцк фяхрляриндян бири дя одур ки, о,
жящалят, мювщцмат вя хурафата гаршы мцбаризя апарыб инсан аьлыны бу
ясарятдян гуртарды. Щязрят буйурурду ки, мян бяшяриййятин дцшцнжя
тярзини мющкямляндирмяк цчцн эюндярилмишям. Истянилян мювщцмата
гаршы мцбаризя апаражаьам. Щятта бу мювщцмат мяня юз мягсядимя
чатмагда кюмяк олса беля.

Щюкцмят сащибляри инсанлар цзяриндя юз щакимиййятлярини даим
горумаьа жан атырлар, истянилян щадисядя юз мянафелярини горуйурлар. Бу
йолда щятта мювщцматлар да онларын щакимиййятинин горунмасына
хидмят едярся ондан чякинмирляр.

Ислам Пейьямбяри ися юзцнцн вя жямиййятин зийанына олдугда беля
мювщцматдан чякинир вя она гаршы бцтцн гцввяси иля мцбаризя апарырды.
О, чалышырды ки, инсанлар хурафат, яфсаняляр далынжа йох, щягигят ардынжа
эетсинляр. Ашаьыдакы ящвалат, о щязрятин бу сащядя атдыьы аддымлардан
бариз нцмунядир.

Пейьямбярин(с) йеэаня оьлан ювлады Ибращим вяфат етдикдя щязрят
чох кядярлянир, ихтийарсыз олараг эюзляриндян йаш ахыр. Ибращим вяфат едян
эцн Эцняш тутулур. Яфсаня вя мювщцмата инанан шяхсляр эцнцн
тутулмасыны Пейьямбяря(с) цз вермиш бу аьыр мцсибятля ялагяляндириб
дейирляр ки Эцняш, Пейьямбярин(с) оьлунун вяфат етмясиня эюря тутулуб.
Щязрят буну ешитжяк мясжидя эедиб минбяря галхараг буйурур:

«Эцняш вя Ай Аллащын сонсуз гцдрятиня дялалят едян ики бюйцк
нишанядир. Онлар даим Аллащын ямриня табедирляр вя киминся юлцб вя
йа саь галмасына эюря тутулмазлар. Ня вахт Ай вя Эцняш тутуларса,

Ябядиййят нуру 25

айят намазы гылын!» Пейьямбяр(с) буну дейиб минбярдян ашаьы еняряк
жамаатла бирликдя айят намазы гылды.1

Эцняшин Пейьямбярин(с) оьлунун вяфаты иля ялагядар тутулмасы,
жамааты о щязрятя даща чох баьлайар, нцфузуну бир гядяр дя артырарды.
Лакин Пейьямбяр(с) мювщцмат йолу иля олажаг бу ишя гятиййян имкан
вермир. О щязрят тякжя пейьямбярлийи дюврцндя дейил, бцтцн щяйаты
бойу, щятта ушаглыьында да мювщцмата гаршы мцбаризя апармышдыр.

Дюрд йашы оларкян сящрада дайяси вя сцд анасы сайылан Щялимя иля
йашадыьы заман анасындан сцд гардашлары иля бирликдя чюля эетмяйя ижазя
вермясини истяйир. Щялимя дейир ки, щямин эцнцн сящяриси Мцщяммяди(с)
йуйундуруб сачларына йаь, эюзляриня сцрмя чякдим. Она чюл жинляриндян
бир хялял дяймясин дейя ипя дцзлянмиш Йямян эюзмунжуьусуну
бойнундан асдым. Мцщяммяд(с) эюзмунжуьуну бойнундан чыхарыб
мяня деди: «Анажан, наращат олма, Аллащым щямишя мянимлядир, о мяни
горуйар».2

Жащилиййят дювр ярябляринин хурафи ягидяляри
Ислам дини мейдана эялдийи заман бцтцн халгларын ягидяляри

мювщцматла гарышмышды. Дюврцн инкишаф етмиш жямиййятляриндя Йунан
вя Сасани яфсаняляри эязиб долашырды. Щятта мцасир дюврдя дя бир сыра шярг
халгларында бязи мювщцматлар галмагдадыр. Тябии ки, елм вя
мядяниййятин аз инкишаф етдийи йердя хурафат, мювщцмат артажагдыр.

Тарихдя, Ярябистан йарымадасында йашайан инсанларла баьлы чохлу
сайда яфсаняляр гейд едилмишдир. Алуси3 вя диэярляринин бу сащядя
йаздыьы китаблара диггят йетирдикдя эюрцрцк ки, яряблярин диэяр миллят-
лярдян эери галмасынын ясас сябябляриндян бири дя мящз ясассыз мювщц-
мата инанмаг олмушдур. Ислам дининин инкишафынын гаршысында дуран ян
бюйцк манея дя беля яфсаняляр иди. Бу бахымдан Пейьямбяр(с) бцтцн
гцввясини она гаршы мцбаризяйя йюнялтмишди. О щязрят, Мяаз ибн Жябяли
Йямяня тяблиья эюндяряркян она беля буйурмушду:

1 Бищарул-январ, ж-22, с-155
2 Бищарул-январ, ж-15, с - 392
3 Сейид Мцщяммяд Алуси, Булуьул-яряб фи мярифяти ящвалул-яряб, ж-2, с-286-369

26 Щязрят Мущяммяд (с)

«Жащилиййят ягидя вя дцшцнжялярини арадан галдыр, ислам сцння-
сини ися кичийиндян тутмуш бюйцйцнядяк бярпа ет!»1 Мяаз нечя иллярин
жащилиййят дцшцнжяляри иля йашамыш кцтля гаршысында дейирди ки, Исламын
эялиши иля жащилиййятин бцтцн адят-яняняляри гцввядян дцшмцшдцр.2

Инди ися Ислам маарифинин дяйярини даща йахшы анламаг цчцн
Жащилиййят адят-яняняляриндян бир нечя нцмуня эятиририк.

1. Йаьыш йаьмагдан ютрц од галамаг
Ярябистан йарымадасында илин яксяр эцнляри гураг кечир. Оранын

ящалиси йаьыш йаьмасындан ютрц тез алышан «Сил» вя «Яшир» аьажларынын
будагларыны топлайыб бир иняйин гуйруьуна баьлайараг даьын тяпясиня
галдырырдылар. Сонра будаглары йандырмаьа башлайырдылар. Аьажлар
йанмаьа башладыгда аловун тясириндян иняк няря чякиб гачмаьа цз
тутурду. Ярябляр алову шимшяйя, иняйин нярясини ися эюй эурултусуна
бянзядяряк бу иши йаьыш йаьмасы цчцн тясирли васитя щесаб едирдиляр.

2. Диши иняк су ичмядикдя юкцз дюйцлцрдц
Ярябляр иняклярля юкцзляри бирликдя су ичмяйя апарырдылар. Бязи

щалларда юкцзляр су ичся дя инякляр аьызларыны суйа вурмурдулар. Ярябляр
еля щесаб едирляр ки, эуйа юкцзлярин буйнузлары арасында мяскунлашмыш
яжаиб мяхлугат инякляри су ичмяйя гоймур. Буна эюря дя щямин яжаиб
мяхлугаты говмагдан ютрц юкцзлярин башларына дюйяжляйирдиляр.

3. Хястя дявянин саьалмасы цчцн саьлам дявя даьланырды
Яэяр дявяляр арасында хястялик йайылардыса, онун гаршысыны алмаг

мягсяди иля саьлам бир дявя эятириб онун додаг, ял вя голларыны
даьлайырдылар. Ялбяття бунун сябяби мялум дейил. Бялкя дя бу, хястялийин
щямин дявяйя кечмясинин гаршысыны алмаьа хидмят едирмиш. Лакин о
гядяр дявя арасындан тякжя бирини даьламаг ону эюстярир ки, онларын бу
щярякяти мювщцматдан башга бир шей олмайыб.

1 Тущяфул-угул, с-25
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-3, с-412

Ябядиййят нуру 27

4. Юлмцш шяхс гийамятя пийада эялмясин дейя, онун гябри кянарында бир
дявя сахланылырды

Ярябляр арасында щюрмятли бир шяхс дцнйасыны дяйишярдися онун гябри
кянарында чала газыб бир дявяни орада сахлайырдылар. Дявя тез юлсцн
дейя, она йемяк-ичмяк вермирдиляр ки, гой гийамят эцнц гябир сащиби
пийада эялмясин.

5. Гябир кянарында дявя кясмяк
Вяфат етмиш шяхс юз саьлыьында гощум-яграбасы, гонаглары цчцн

дявя кясибмишся, йахынлары она тяшяккцр яламяти олараг гябри кянарында
ажынажаглы шякилдя бир дявя кясирдиляр.

Ислам дини бу мювщцмата гаршы нежя мцбаризя апармышдыр?
Садаланан бу ямялляр щейванлара язиййятдян башга бир шей олмайыб.

Бу щярякятляри Исламда щейванларла цнсиййятля баьлы дейилянлярля
мцгайися етдикдя онларын там тязадлы олдьуну эюрцрцк. Инди щей-
ванларла баьлы Исламда олан, онларла мясялядян йалныз бириня диггят
йетиряк. Щязрят Пейьямбяр(с) буйурмушдур:

«Щяр миник щейванынын юз сащибинин бойнунда алты щаггы вар. 1.
Ендийи щяр мянзил башында ону йемлямяли. 2. Су башындан кечдикдя
щейваны суйа апармалы. 3. Онун цзцня гамчы вурмамалы. 4. Узун-узады
дайаныб сющбят едяркян онун цстцндя отурмамалы. 5. Эцжц чатдыьындан
артыг ону йцклямямяли. 6. Тагяти чатмадыьы мясафяйя ону
говмамалыдыр.»1

6. Хястяляри мцалижя цсулу
Кимися ягряб вя йа илан санжардыса, щямин щейванын бойнундан

гызыл зинят яшйасы асар вя беля щесаб едярдиляр ки, гызылын тяркибиндя мис
варса, демяли, щейван мцтляг юлмялидир. Адятян хястя итлярин дишлямяси
нятижясиндя ямяля эялян гудузлуг хястялийиня тутулмуш шяхся гябиля
башчысынын ганындан бир гядяр сцртмякля ону мцалижя едирдиляр.

1 Мян ла йящзурущул-фягищ, с-228

28 Щязрят Мущяммяд (с)

Кимся дяли олардыса, пис рущлары ондан узаглашдырмаг мягсяди иля
онун бойнундан няжасят вя юлц кялляси асардылар. Ушагларыны жин
тутмасын дейя, бойунларындан тцлкц вя пишик дишляри асардылар.

Ушаглар ня вахт сяпярдилярся, ушаьын анасы ялиня бир табаг алыб
гябилянин диэяр евляриндян чюряк вя хурма йыьыб ону итляря верярди ки,
ушаьы саьалсын. Гябиля гадынлары ися ушаглары сяпмясин дейя, онлары
щямин хурма-чюряйя йахын дурмагдан чякиндирирдиляр.

Дяри хястяликляринин саьалмасы цчцн дярийя аьыз суйу сцртярдиляр.
Киминся хястялийи давам едярдися, беля тясяввцр едирдиляр ки, хястя
яжинняляря хас олан илан вя йа гейри щейваны юлдцрцб. Ондан цзр истямяк
мягсядиля торпагдан дявя формасында щейкял дцзялдиб цстцня буьда,
хурма йыьараг илан йувасынын аьзына эятирирдиляр. Сящяриси эцн щямин
йеря эедиб бахардылар. Яэяр эятирдикляри фярглянибся, буну разылыг яламяти
кими гябул едир вя хястянин саьалажаьыны билдирирдиляр. Йох яэяр
апардыгларына ял дяйилмяйибся, демяли яжинняляр ону гябул етмяйиб.

Исламын бу мювщуматлара гаршы мцбаризяси
Ислам бу мювщцматлара гаршы мцхтялиф мцбаризя тактикалары сеч-

мишди. Хястялярин саьалмасы цчцн даш вя сцмцклярдян ибарят эюз-
мунжуьундан истифадя едян бир дястя чюл яряби, Пейьямбярин(с) щцзу-
руна йетишиб биткиляр васитяси иля мцалижя щаггында сорушдугда щязрят
онлара беля жаваб верир: «Щяр бир хястя шяхс дава-дярмандан истифадя
етмялидир. Дярди йаратмыш Аллащ онун дярманыны да вермишдир».1

Щятта Сяд ибн Ябу Вяггас цряк хястялийиня тутулдуьу заман
Пейьямбяр(с) она билдирир ки, Сягиф гябилясиндяки мяшщур щяким Щарис
Килдяйя мцражият етмяк лазымдыр. Даща сонра ися щязрят она хцсуси бир
дярман васитясиндян истифадя етмяйи тювсийя едир.2

Йухарыда гейд етдийимиздян ялавя щеч бир тясиря малик олмайан
эюзмунжуьу иля баьлы даща ики ящвалаты диггятинизя чатдырырыг.

Оьлунун боьазы аьрыдыьы цчцн ушаьын бойнундан эюзмунжуьу
асмыш бир киши ушагла бирликдя Пейьямбярин(с) щцзуруна эялир. Щязрят
она буйурур ки, ушагларынызы бу жцр эюзмунжуьуларла горхутмайын. Бу

1 Ят-Таж, ж-3, с - 178
2 Ят-Таж, ж-3, с - 179

Ябядиййят нуру 29

хястялийин арадан галхмасы цчцн щинд бухурунун ширясиндян истифадя
етмяк лазымдыр.1

Имам Садиг(я) буйурарды:
«Яксяр эюзмунжуьулар ширкдир»2
Истяр Пейьямбяр(с), истярся дя мясум имамлар жащил ярябляря щаким
кясилмиш бу жцр мювщцмата гаршы кяскин мцбаризя апармыш, хястя-
ликлярин мцалижяси цчцн чох дяйярли тювсийяляр вермишляр. Онларын вердийи
тювсийяляр щядис шяклиндя Тиббун-няби, Тиббур-Рза кими ясярлярдя топлу
щалына салынмышдыр.

7-Диэяр мювщуматлар
Ярябляр ниэаранчылыг вя горхунун чякилмяси цчцн ашаьыдакы цсул-

лардан истифадя едирдиляр. Щяр щансы бир кяндя эетдикдя, вяба хястялийи вя
йа жин горхусу олардыса, кяндин эириш гапысында дуруб он дяфя улаг сяси
чыхарардылар. Бязян бойунларына тцлкц сцмцйц дя асардылар. Чюлдя
аздыглары заман, кюйняклярини тярсиня эейярдиляр. Сяфяря эетдикляри
заман гадынын онлара хяйанят едиб-етмямясини билмяк цчцн аьажын
будаьына сап баьлайардылар. Гайытдыгда сапа ял дяймямишдися, демяли,
гадын хяйанят етмямиш, йох яэяр сап ачылмышса вя йа цмумиййятля
йериндя галмамышдыса, демяли гадын онлара хяйанят едиб.

Ушаьын диши дцшдцкдя буну ики бармагла эютцрцб эцня тяряф атараг
дейирдиляр ки, ей Эцняш, бундан даща йахшы диш йетир! Щансыса гадынын
ушаьы галмырдыса, айаьыны йедди дяфя танынмыш бир кишинин жяназяси цстя
гойдугда эуйа ушаьы галажагды.

Бцтцн бунлар Жащилиййят дювр ярябляринин дцшцнжяси иля мящдудлаш-
дырылмыш мювщцматдан нцмуняляр иди.

Исламын эялиши яряфясиндя Ярябистанда ижтимаи вязиййят
Бяшярин ижтимаи щяйат тярзи зямининдя атдыьы илк аддым гябиля

щалында йашамаг олмушдур. Бир нечя аиля, нясил бирляшиб гябиляни тяшкил
едир вя щамы гябиля башчысы сечилян шяхся табе олурду. Ярябляр дя о вахт
мящз бу шякилдя йашайырдылар. Онлары бир-бириня бирляшдирян йалныз гябиля

1 Ят-Таж, ж-3, с-184
2 Сяфинятул-бищар

30 Щязрят Мущяммяд (с)

ялагяляри иди. Гябиляляр бир-бириндян тамамиля фярглянир, щярянин юзцня-
мяхсус ганунлары, адят-яняняляри вар иди. Бир гябиля диэяриня гятиййян
щюрмят гоймур, бир-биринин ямлакыны, арвад-ушаьыны гарят едирдиляр.
Йалныз араларында иттифаг баьламыш гябиляляр бу щалдан истисна иди.
Щансыса гябилядян бир няфяр юлдцрцлярдися, юлдцрцлянин гябиляси гатилин
гябилясинин бцтцн цзвлярини юлдцрмяйя щазыр иди. Чцнки онларын фикринжя
ганы гандан башга щеч ня йуйа билмязди.

Ярябляр Исламы гябул етмякля гябиля щакимиййятиндян дцнйяви
щакимиййятя кечирдиляр. Щязрят Пейьямбяр(с) мцхтялиф яряб гябилялярини
бирляшдириб ващид бир миллят йаратмаьа мцвяффяг олду. Шцбщясиз ки, юмрц
бойу бир-бири иля мцщарибя шяраитиндя эцн кечирян мцхтялиф гябиляляри гыса
мцддят ярзиндя бирляшдирмяк мисилсиз бир щцнярдир. Бу щагда Томас
Каролайл йазыр: «Аллащ ярябляри Ислам сайясиндя зцлмятдян нура доьру
йюнялтди. Щеч бир сяс-сораьы олмайан миллят гыса мцддят ярзиндя бцтцн
дцнйайа сяс салды. Исламын мейдана эялмясиндян щеч бир яср
кечмямишди ки, яряблярин бир айаьы Щиндистанда, диэяр айаьы Яндялусда
(Испанйиада) иди.»1

Эюркямли Гярб тарихчиляриндян Месйурнан йазыр: «Ярябляри бцтцн
дцнйайа таныдан бу щадисядян (Исламын эялишиндян) габаг Ярябистан
дцнйанын ня мядяни, ня дя елми щяйатында танынмырды.»2

Щягигятян дя Жащилиййят дювр ярябляринин ня мядяниййяти вар иди, ня
дя гайда-ганунлары. Онлар жямиййятин инкишаф вя тяряггисиня сябяб олан
бцтцн амиллярдян мящрум идиляр. Буна эюря дя беля гыса мцддят
ярзиндя онларын бу жцр инкишаф едяжяйи, щеч кимин тясяввцрцня беля
эялмязди.

Дцнйа миллятляринин щяр бири щцндцр бир бинайа бянзяйир. Бинанын
мющкям вя давамлы олмасы цчцн юзцля ещтйиажы олдуьу кими, миллятин
йашамасы цчцн саьлам дцшцнжяйя, яхлаги дяйярляря ещтийажы вар. Мящз
беля олдугда щямин миллят йашайыб тяряггийя наил ола биляр. Бяс эюрясян
жащил яряблярин бу мисилсиз ирялиляйишинин сябяби ня олмушдур? Дцнянядяк
бир-биринин ганыны тюкмякля мяшьул олуб, пяракяндя шякилдя йашайан

1 Ислама гаршы мцбаризядя истисмарчыларын планлары, с-38
2 Ислам вя яряб мядяниййяти, с-87

Ябядиййят нуру 31

миллят нежя олду ки бирляшиб гыса мцддят ярзиндя дюврцн ян нящянэ
империйаларыны юзцня табе едя билди? Яэяр бу шяряф ярябляря гисмят
оласыйдыса, няйя эюря узун мцддят бюйцк мядяниййятя малик олан
Йямян ярябляри буна чата билмирдиляр? Няйя эюря мцтярягги Бизанс
империйасынын щимайяси алтында йашайан Гяссаниляр (онлар да яряб идиляр)
бу йцксялишя наил ола билмядиляр? Щямин суал бюйцк Иран империйасынын
щимайясиндяки Щирялиляря дя аиддир. Онлар бу йцксялишя наил олсайдылар,
еля дя тяяжжцблц олмазды. Анжаг щеч бир тарихи олмайан Щижаз
ярябляринин бу йцксялишя чатмасы доьурдан да тяяжжцбляндирижидир.

Щиря вя Гяссам дювлятляри
Ярябистанын нисбятян эюзяэялимли йерляри, Исламдан габагкы сон

ясрдя, о дюврцн цч бюйцк дювляти, Иран, Бизанс вя Щябяшистанын нцфуз
даиряси олмушдур. Йарымаданын Шярг вя Шимал-Шярг щиссяси Иранын, Шимал-
Гярб щиссяси Бизансын, Мяркязи вя Жянуб щиссяси ися Щябяшистанын тясири
алтында иди. Бу дювлятлярин щямсярщяд олмасы вя араларында даим
мцбаризя эетдийи цчцн йарымаданын сярщядляриндя йарыммцстягил
дювлятляр (буна вассаллыг да демяк олар) мейдана эялмишди ки, онлардан
щяр бири гоншулуьундакы бюйцк дювлятин табечилийиндя иди. Бу дювлятляря
ясасян Щиря, Гяссаниляр вя Киндяни аид етмяк олар. Онлар мцвафиг
олараг Иран, Бизанс вя Щябяшистанын табечилийиндя идиляр.1

Щиря: Тарихи мянбялярдян мялум олур ки, ерамызын цчцнжц ясриндя
бязи яряб тайфалары Фярат сащилляриня эяляряк Ирагын бир щиссясини яля
кечирир. Эет-эедя онлар бу яразидя бина вя галалар тикяряк шящярляр
салмаьа башлайырдылар ки, онлардан ян ясасы Щиря олмушдур. Щиря индики
Куфяйя йахын йердя, сящралыгда салынмышдыр.

Щиря шящяри, адындан да бялли олдуьу кими2 яввялжя яряблярин
сыьындыьы гала олмуш, тядрижян шящяря чеврилмишдир. Иглим шяраитинин йахшы
олмасы вя Фярат йахынлыьында йерляшмясинин, Щирянин абадлашдырылма-
сында олдугжа юнямли ролу олмушдур. Щиря дювляти сящра яряблярини юз
щакимиййяти алтына ала билир. Иранла щямсярщяд олдуьундан Щиря оранын
мядяниййятиндян файдаланырды. Шящяр йахынлыьында тикилмиш «Хурянэ»

1 Пярвиздян Чинэизядяк, с-120-121
2 Сирйани дилиндя Щиря галайа, мябядя дейилир

32 Щязрят Мущяммяд (с)

кими мющтяшям сарайлар Щиряйя хцсуси эюзяллик верирди. Бу йерлярин
ящалиси йазыб-охумаьы да бажарырды. Бялкя дя йарымаданын диэяр бюл-
эяляриня йазыб-охумаг мящз бурадан сирайят етмишдир.1

Щиря ямирляри «Бяни-Ляхим» гябилясиндян сечилирдиляр. Сасаниляр
онлары сон дяряжя щимайя едирдиляр. Ялбяття бу да сябябсиз олмамышдыр.
Сасани щюкмдарлары онларын васитяси иля яслиндя юз яразилярини сящра
ярябляринин щцжумларындан горуйурдулар. Щиря ямирляринин ады тарихдя
гейд олунмуш, Щямзя Исфащани онларын щамысынын ад, йашадыьы мцддят
вя щямзаман олдуглары Сасани щюкмдарларынын адыны эюстярмишдир.2
Щирянин сон ямири «Номан ибн Мцнзир» Хосров Пярвизин эюстяриши иля
гятля йетирилиб тахтдан салынмышдыр.3

Гяссаниляр: Бешинжи ясрин сону, алтынжы ясрин яввялляриндя Ярябис-
танын мцхтялиф йерляриндян Шимал-гярбя кючцб эялмиш ярябляр Бизанс
империйасы иля сярщяд бюлэялярдя Гяссаниляр дювлятинин ясасыны гойурлар.
Дювлят Бизанс тяряфиндян щимайя олунур, ямирляр Константинопол
императорлары тяряфиндян тяйин едилирди. Гяссаниляр дювляти Дямяшгля
щямсярщяд вя Бизансын табечилийиндя олдуьундан, бурада Бизанс
мядяниййяти щюкм сцрцрдц. Бу дювлятля Щиря, еляжя дя Иран арасында
мцнасибятлярин эярэин олмасы сябябиндян Гяссаниляр Бизансла мцттяфиг
иди. Гяссаниляря цст-цстя доггуз, йа он ямир башчылыг етмишдир.

Щижазда йайылмыш дин
Щижазда ясасян бцтпярястлик эениш йайылмышды. Йясриб вя Хейбярдя

чох аз сайда йящуди йашайырды. Йямянля сярщяд олан Няжранда ися хрис-
тианлыьа итаят олунурду. Бизансла щямсярщяд олдуьундан Шимал бюлэяляри
дя христианлыьа цз тутмушду. Галан бцтцн йерлярдя анжаг бцтпярястлик
щюкм сцрцрдц. Надир сайда инсанлар да вар иди ки, юзлярини щяниф
адландырараг Ибращим(я) пейьямбярин дини иля эетдиклярини билдирирдиляр.4

Ибращим(я) вя Исмаил(я) пейьямбярин дюврцндян етибарян Щижазда
бир сыра дини-мязщяби, яхлаги айинляр йайылмаьа башламышды ки, онлардан

1 Футущул-Булдан, с-457
2 Сяниййу мулукил-ярз, с-73-76
3 Ял-яхбарут-тивал, с-109
4 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-122-123

Ябядиййят нуру 33

бири дя щяжж зийаряти олмушдур. Сонралар «Хцзая» гябилясинин башчысы
Ямр ибн Гцсейй Мяккяйя бцтпярястлийи эятириб чыхарыр. О, Шамда сяфярдя
оларкян Ямалигя тайфаларынын эюзял щейкялляря ситайиш етдиклярини эюрцб
бундан хошланыр. Гайыдаркян юзц иля Щцбял адлы бцтц Мяккяйя эятириб
жамааты она ситайиш етмяйя чаьырыр.1

Яряблярин ян мяшщур бцтляри ашаьыдакылар олмушдур:
1. Щцбял 2. Ясаф 3. Наиля 4. Лат 5. Цзза 6. Мянат 7. Ямйанис 8. Суяд
9. Зул-хуляся 10. Мянаф

Щижазда елм
Щижаз ящалисини цмми адландырырдылар. Цмми сюзцнцн мянасы дярс

охумамыш, мяктяб эюрмямиш демякдир. Щижазын елми сявиййясини юй-
рянмяк цчцн буну демяк кифайятдир ки, Исламын мейдана эялдийи вахт
Гцрейшдя вур-тут он йедди няфяр йазыб-охумаьы бажарырды. Мядинядя ися
Овс вя Хязряж гябиляляри арасында савады олан он бир няфяр шяхс вар иди.2

Ярябистан ящалисинин цмуми вязиййяти барядя вердиймиз бу гыса
мялуматдан сонра Исламын етигади, игтисади, яхлаги, мядяни вя диэяр
сащялярдяки маарифинин ящямиййяти айдын олур.

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-78-81
2 Футущул-Булдан, с-457-459

34 Щязрят Мущяммяд (с)

ИРАН ВЯ БИЗАНС ИМПЕРИЙАЛАРЫНЫН ДУРУМУ

Ислам дининин дяйярини даща йахшы анламагдан ютрц Гуранын назил
олдуьу мцщити, йяни Ярябистан йарымадасынын вязиййятини, еляжя дя о
дюврцн ян мцтярягги жямиййятляриндяки дцшцнжяни, ютяри дя олса
арашдырмаг лазымдыр. Тарихдян беля мялум олур ки, о дюврцн ян габагжыл
жямиййятляри Бизанс вя Иран империйалары олмушдур. Мювзуну даща
дяриндян тядгиг етмяк цчцн щяр ики юлкянин вязиййятини мцхтялиф
жящятлярдян арашдырмаг лазымдыр.

Бизанс империйасынын вязиййяти язяли Ирандан щеч дя фярглянмирди.
Бир тяряфдян юлкядахили мцнагишяляр, диэяр тяряфдян дя Иранла апарылан
мцщарибяляр юлкя ящалисини йени бир гурулушу гябул етмяйя щазыр
вязиййятя эятирмишди. Дини сащядя олан ихтилафлар да бу мясялядя бюйцк
рол ойнайырды. Хачпярястлярля бцтпярястляр арасында мцнагишяляр
сянэимяк билмирди. Кился, щакимиййяти яля кечирдикдян сонра юлкядя
мцхалифлярин мейдана эялмяси цчцн ялверишли зямин йаранды. Бу ися
мцхалифлярин Ислам динини гябул етмясиндя мцстясна ящямиййят
дашыйырды. Кился нцмайяндяляринин тязйигляри нятижясиндя мцхтялиф
дястяляр чешидли мящрумиййятлярля цзляширди. Кешишляр арасындакы фикир
айрылыьы бир тяряфдян, мцхтялиф мязщябляр арасындакы мцбащисяляр дя
диэяр тяряфдян эцнбяэцн Бизанс империйасыны тяняззцля апарырды.

Щяля бу азмыш кими, шимал вя шярг бюлэяляриндя йашайан
аьдярилилярля сарыдярилиляр, Авропанын тябият бахымындан ялверишли вя
мцнбит яразилярини яля кечирмяк уьрунда бир-бири иля рягабят апарырдылар
ки, бу да яксяр щалларда тоггушмалар вя щяр ики тяряфя дяйян бюйцк
хясарятлярля нятижялянирди. Бцтцн бу амилляр ахырда Бизанс империйасынын
ики щиссяйя-Шярги вя Гярби щиссяляриня бюлцнмясиня эятириб чыхартды.
Тарихчиляр беля щесаб едирдиляр ки, алтынжы ясрдя Бизансын сийаси, ижтимаи вя
мадди дуруму олдугжа эярэин имиш. Щятта Бизансын Иран цзяриндяки
гялябясини дя бизанслыларын гцввятли низами ордуйа малик олмалары иля
дейил, Иран империйасындакы низам-интизамсызлыгла ялагяляндирирляр. О

Ябядиййят нуру 35

дюврдя санки бцтцн дцнйайа аьалыг едян бу ики дювлятдя, Исламын ярсяйя
эялдийи вахт щярж-мяржлик баш алыб эедирди. Айдын мясялядир ки, бу амил
онларын ящалисиндя, эцзяранларыны йахшылашдырыб, сялигя-сащмана салажаг
йени вя дцзэцн дини тялимляри гябул етмяйя шяраит йарадырды.

Бизанс империйасында эцндямдя олан мцхтялиф мювзулар
Бир сыра юлкялярдя ишсиз вя авара инсанлар щеч бир мянасы вя ящямий-

йяти олмайан мювзулары гярязли шякилдя ортайа атмагла жамаатын диггя-
тини она йюнялтмяйя чалышырдылар. О вахткы Бизанс империйасында бу
мясяля даща габарыг шякилдя юзцнц эюстярирди. Мясялян Бизанс
императорлары вя щямчинин сийаси хадимляр бязи дини жяряйанлардан
тясирляняряк беля щесаб едирдиляр ки, Исанын(я) ики тябияти вар. Лакин диэяр
христианлар, хцсусиля дя Йягуби жяряйанынын нцмайяндяляри Исанын(я) бир
тябиятя малик олдуьуну дцшцнцрдцляр. Бу йерсиз мцбащися бизанслылар
арасында бюйцк тяфригяйя сябяб олуб, Бизансын истиглалиййятиня бюйцк
зярбя вурду.

Беля ки, щаким даиряляр юз ягидялярини горумаг мяжбуриййятиндя
галдыьындан мцхалифляря бюйцк тязйигляр эюстярирди. Бунун нятижясиндя
мцхалифлярин бюйцк яксяриййяти Ирана щижрят едир. Щямин мцхалифляр
сонралар Ислам дюйцшчцляриня гятиййян мцгавимят эюстярмямиш вя
кюнцллц олараг мцсялманчылыьы гябул етмишляр.

Бизанс империйасындакы вязиййят ейни иля Авропанын орта ясрлярдяки
вязиййятиня бянзяйирди. Танынмыш астролог Фламарйун Авропанын о
вахткы мядяни сявиййяси щаггында данышаркян билдирир ки, Лащутийе китаб
топлусу, орта ясрлярдя схоластика фялсяфясинин тязащцрц иди. Бу китаб дюрд
йцз иля гядяр рясми дярс вясаити кими истифадя едилмишдир. Щямин китабда
беля мювзулар вар иди ки, бир нечя мяляк ийнянин ужуна йерляшя билярми?
Вя йахуд мцгяддяс атанын сол эюз бябяйиндян саь эюз бябяйинядяк ня
гядяр мясафя вар?

Заваллы Бизанс империйасынын башы бир тяряфдян харижи мцщарибяляря
гарышмышдыса, диэяр тяряфдян дя юлкяни эцнбяэцн учурума сцрцкляйян
вя ясасян дя мязщяби харакатер дашыйан дахили мцнагишялярин арасы
кясилмирди. Щямишя мякрли ниййятляр эцдян йящудиляр, Бизансын
хачпяряст императорунун тязйигляринин щяддян ашдыьыны эюрцб юлкяни яля

36 Щязрят Мущяммяд (с)

кечирмяк цчцн планлар щазырламаьа башладылар. Онлар щятта Антакйа
шящярини яля кечирмяйя мцвяффяг олуб, шящяр йепископунун бурун,
гулаг вя додагларыны кясдиляр. Сонрадан Бизанс щюкцмяти интигам
алмаг мягсяди иля Антакйа йящудиляриня гаршы кцтляви гырьын тюрядир.
Инсанлыьа йарашмайан бу гырьын христианларла йящудиляр арасында бир нечя
дяфя тякрарланды. Ики миллят арасында эедян бу чякишмя щятта юлкя
щцдудларыны да ашырды. Мясялян йящудиляр Бизансдан кючцб Иранда
мцщажир щяйаты йашайан сяксян мин христианы пулла Иран щюкцмятиндян
алыб гойун кими башларыны кясирляр.

Йухарыда дейилянляри диггятля арашдырдыгда Исламын мейдана эялдийи
дюврдя дцнйада щансы щярж-мяржлийин щюкм сцрдцйцнцн шащиди олур вя
етираф етмяк мяжбуриййятиндя галырыг ки, демяли, бяшяриййятя нижат вермиш
йцксяк дини тялимляр о дюврцн зцлмят мцщитиндя йашайан инсан фикринин
мящсулу дейил. Ясас шцары бярабярлик, вящдят, сцлщ олан, щятта
щейванлара да щцгуг верян Ислам дини беля бир кешмякешли мцщитдян
гайнаглана билярми? Беля чыхыр ки, о йалныз вя йалныз гейб аляминдян
гайнагланмышдыр.

Иса(я) щаггында аз юнжя гейд едилмиш бир вя йа икили тябиятя малик
олмаг мясялясиня эялинжя Ислам дини бу ясассыз иддианы рядд едяряк, о
щязряти жамаата беля танытдырды: «Мярйям оьлу Мясищ анжаг бир пейьям-
бярдир. Ондан яввял дя пейьямбярляр эялиб эетмишдир. Онун анасы ися чох
пак бир гадын иди. Онларын щяр икиси (ади инсанлар кими) йемяк йейирди».1

О дюврцн мядяниййят бешийи сайылан Иран
О вахткы Иран дювлятинин мянфи вя зяиф жящяти онун империйа олмасы

олмушдур. Сюзсцз ки, бир няфярин аьлы, дцшцнжяси вя тядбири иля бюйцк бир
дястянин аьыл, дцшцнжя вя тядбири бир дейил. Иранын зяиф жящяти дя еля
ондан ибарят иди ки, бцтцн мясяляляри йалныз биржя няфяр, йяни, император
(шащ) щялл едирди. Сасаниляр дювлятинин тарихини мцталия етдикдя бу щягигят
айдын шякилдя цзя чыхыр.

Ислам дининин ярсяйя эялдийи заман Иранын цмуми вязиййяти

1 Маидя-75

Ябядиййят нуру 37

Ислам дининин мейдана эялдийи вахт (611-жи милади или) Иранда Хосров
Пярвиз щакимиййят башында олмушдур (590-628-жи илляр), Щязрят
пейьямбяр(с) Мяккядян Мядиняйя щижрят едяркян дя Ирана о башчылыг
едирди (622-жи ил, ийул айынын он алтысы). Щямин эцндян етибарян щижри тарихи
башламышдыр. Щямин яряфядя дцнйанын бюйцк щиссясиня ики империйа-Иран
вя Бизанс империйалары щаким кясилмиш вя араларында мцтямади олараг
мцбаризя эедирди.1 Бу мцбаризя щяля Януширяванын щакимиййяти
дюврцндян (531-589) башланмышдыр. Узун сцрян мцщарибялярин щяр ики
юлкяйя вурдуьу зийан бу дювлятляри олдугжа сарсытмышды.

Иранын о вахткы вязиййятини даща йахшы тядгиг етмякдян ютрц
Януширяванын щакимиййяти дюврцндян башлайараг мцсялманларын Ираны
фятщ етмясиня гядярки вязиййятя нязяр салмаг лазымдыр.

Сасанилярин бяр-бязяйя мейилли олмасы
Сасани щюкмдарлары бир гайда олараг щяддян артыг бяр-бязяйя алудя

идиляр. Сасаниляр сарайынын тям-тяраьы, орада ишлянмиш даш-гашлар бахан-
лары щейран гойурду. Онларын «Кавйан дцррц» адланан бир байраьы вар
имиш. Бу байраг йалныз дюйцш мейданларында, бир дя Сасаниляря мяхсус
байрам эцнляриндя сарайын цстцндя дальаланармыш. Байраг олдугжа
гиймятли лял-жяващиратла бязядилибмиш. Дейилянляря эюря бу мисилсиз
байраьын цзяриндяки лял-жяващиратын гиймяти бир милйон ики йцз мин
дирщям вя йахуд отуз мин фунта бярабяр имиш.2

Сасаниляр сарайындакы гейри-ади, яфсаняви бяр-бязяк щаггында
тясяввцр йаратмаг цчцн буну демяк кифайятдир ки, сарай ейванларындан
бириндя «Кясра бащары» адланан аь рянэли бюйцк бир халча йеря
салыныбмыш. Сасани щюкмдарлары бу халчаны ейш-ишрят заманы онлара хош
овгат баьышламаг вя илин истянилян фяслиндя бащар тяравятини эюрмякдян
ютрц щазырлатдырыблармыш.3 Халчанын узунлуьу 150 зира, ени ися 70 зира
олмуш, башдан-баша зинят яшйалары иля бязядилмишдир.4

1 Кристенсон, Иран Сасаниляр дюврцндя, с-267
2 Зейнцлабидин Ращняма, Пейьямбяр, ж-1, с-42-43
3 Зейнцлабидин Ращняма, Пейьямбяр, ж-1, с-42-43
4 Зейнцлабидин Ращняма, Пейьямбяр, ж-1, с-42-43

38 Щязрят Мущяммяд (с)

Сасани щюкмдарлары арасында щамыдан чох Хосров Пярвиз ейш-ишрят,
бяр-бязяк щявяскары олмушдур. Онун арвадларынын, кянизляринин, мц-
ьянни вя ряггасяляринин сайы бир нечя мин имиш. Щямзя Исфащани «Сяниййу
мулукил-ярз» ясяриндя бу барядя йазыр: «Хосров Пярвизин цч мин арвады,
он ики мин кяниз вя ряггасяси, алты мин эюзятчиси олмушдур. Сяккиз мин
беш йцз аты, доггуз йцз алтмыш фили, он ики мин гатыры, мин баш да дявяси
вар иди.»1

Тябяри дя онун лял-жяващирата, гиймятли габ-гажаьа вя бу кими
шейляря щяддян артыг алудя олдуьуну билдирир.2

Иранын ижтимаи вязиййяти
Сасаниляр дюврцндя Ирандакы ижтимаи вязиййят щеч дя црякачан

дейилди. Щяля лап гядимдян мювжуд олмуш тябягялянмя сийасяти
Сасаниляр дюврцндя юз кулиминасийа нюгтясиня чатмышды. Задяэанларла
рущаниляр диэяр тябягялярдян мцгайися олунмаз дяряжядя фярглянирдиляр.
Жямиййятдяки ясас вязифя вя пешяляр онлара мяхсус иди. Фящля вя кяндли
синфи бцтцн ижтимаи щцгуглардан мящрум едилмишди. Онлар йалныз верэи
юдямяк вя дюйцшляря эетмякдя нязяря алынырды. «Няфиси» бу
тябягялянмя сийасяти щаггында йазыр:

«Иран халгы арасында тяфригяйя сябяб олан ян бюйцк амил
тябягялянмя иди. Бу, щяля гядим заманларда да мювжуд олмушду,
Сасаниляр дюврцндя ися даща кяскин щал алмышды. Илк нювбядя йедди
задяэан аиляси эялирди. Онлардан сонра ися беш тябягя цстцнлцйя малик
иди. Цмуми кцтля бу юзялликлярдян мящрум едилмишди. Мцлкиййят
щцгугу анжаг йедди аиляйя (нясиля) мяхсус иди. О вахт Сасаниляр
щюкцмятиндя йцз гырх милйон ящали йашайырды. Бу йедди нясилдян щяр
биринин цзвляринин йцз мин няфяр олдуьуну нязяря алсаг, цмумиликдя
бу, йедди йцз мин няфяр демякдир. (Нисбятян мцлкиййят щцгугу олан)
мярзбанлары вя онларын нясилляринин дя йедди йцз мин олдуьуну тяхмин
етсяк, беля чыхыр ки, йцз гырх милйондан вур-тут бир милйон йарым инсан

1 Сяниййу мулукил-ярз, с-420
2 Тарихи Тябярийя истинадян Кристенсон, с-327

Ябядиййят нуру 39

мцлкиййят щцгугуна малик олубмуш. Йердя галан бцтцн ящали ися
Аллащын онлара вердийи бу тябии щагларындан мящрум едилмишди»1

Бцтцн щцгуглардан мящрум едилмиш сяняткарларла якинчиляр,
задяэанларын ейш-ишрятинин хяржини тямин етмяк цчцн аьыр верэи юдямяк
мяжбуриййятиндя галмышдылар. Аьыр верэи системинин тятбиг едилмяси няти-
жясиндя онларын бир чоху юз ишиндян ял чякиб мябядляря цз тутурдулар.

«Иран Сасаниляр дюврцндя» ясяринин мцяллифи, иранлы фящля вя кяндли
синфинин бядбяхтликлярини гейд етдикдян сонра Гярб тарихчиляриндян олан
Имйан Марселинусдан беля бир ситат эятирир:

«Иран фящля вя кяндлиляри олдугжа ажынажаглы щяйат тярзи кечирирдиляр.
Дюйцш заманы онлар ордунун ардынжа пийада эедирдиляр. Онлар еля
алчалдылмышды ки, санки талеляриня ябяди кюлялик йазылыбмыш. Эюрдцкляри ишин
мцгабилиндя онлара щеч ня верилмирди.»2

Тящсил йалныз хцсуси тябягяляря аид иди
Сасаниляр дюврцндя Иранда йалныз задяэан аилялярин ювладлары тящсил

алмаг щцгугуна малик иди. Орта тябягянин беля бир щцгугу олмамышдыр.
Гядим Иран тарихиндяки бу бюйцк нюгсан о гядяр данылмаз иди ки,

иши-эцжц анжаг гящряманлыг йазмагдан ибарят Шащнамя мцяллифляри дя
ону етираф етмяк мяжбуриййятиндя галмышлар. Дцнйа шющрятли Шащнамя
мцяллифи Фирдовсинин нязмя чякдийи бир ящвалат дедикляримизин бариз
нцмунясидир. Бу ящвалат Сасаниляр дювлятинин чичякляндийи бир вахтда,
Януширяван щакимиййятдя оларкян баш вермишдир. Фирдовсинин дедикля-
риндян беля баша дцшцлцр ки, щяля о вахт да яксяр ящали тящсил алмаг
щцгугундан мящрум имиш. Щятта тящсил, елм тяряфдары олан Януширяван
да халга беля бир щцгуг вермяйиб. Фирдовси йазыр: «Иран ордусунда
бюйцк малиййя проблеми йаранмышды. Цч йцз минлик ордуда йемяк вя
силащ чатышмазлыьы вар иди. Бу хябяр щюкмдара чатдырылдыгда дярщал
тядбирли вязири Бцзцрэмещри йанына чаьыртдырыб онунла мяслящятляшир.
Януширяван она Мазандаран вилайятиня эедиб лазыми хяржляри топламаьы
тапшырыр. Лакин Бцзцрэмещр вахтын аз олдуьуну билдиряряк мясяляни
йериндяжя щялл етмяйин лазым олдуьуну сюйляйир. Даща сонра щюкмдара

1 Иранын ижтимаи тарихи, ж-2, с-6-24
2 Иран Сасаниляр дюврцндя, с-424

40 Щязрят Мущяммяд (с)

халгдан борж алмаьы тювсийя едир. Януширяван онун тяклифини бяйянир.
Бцзцрэмещр дя юз нювбясиндя дя йахын шящяр вя кяндляря елчиляр
эюндяриб ораларын тажир вя сяняткарларыны мясялядян хябярдар едир. Бир
пинячи дюйцш цчцн ордунун бцтцн хяржлярини юз ющдясиня эютцрмяйя
щазыр олдуьуну, бунун мцгабилиндя ися охумаг щявясиндя олан йеэаня
оьлуна тящсил алмаг ижазяси верилмясини истядийини билдирир. Бцзцрэмещр
онун вердийи пулун гаршылыьы олараг бу истяйин чох кичик олдуьуну
сюйляйир. Щюкмдарын йанына гайыдыб пинячинин истяйини она чатдырыр.
Януширяван гязябляниб вязириня дейир ки, бу ня истякдир? Бу иш щеч
мяслящят дейил. О, юз тябягясиндян чыхмагла юлкядяки тябягялянмя
принсипини позур. Онун зийаны бу гыр-гызылын дяйяриндян даща артыгдыр.
Сабащ пинячинин оьлу охуйуб савадлы оларса, эялиб бизим ушагларымызын
вязири олар. Ушагларымыз да онларын дедийи иля отуруб дурар.

Беляликля, «ядалятли» Януширяванын эюстяришиня ясасян пинячинин
вердийи пуллар эери гайтарылыр. Заваллы пинячи дя яли щяр йердян цзцляряк
яллярини Аллащ дярэащына галдырыб шикайятини анжаг Она едя билир».1

Бцтцн бунлара бахмайараг Януширяванын адамлары ону, жямиййятя
ядалятли бир шяхс кими танытмышдылар. Щалбуки бу «ядалятли» щюкмдар о
вахткы проблемляри щялл етмямякля Иранын ижтимаи вязиййятини бядбяхтлийя
сцрцкляди. Тякжя еля Мяздяк проблеми ортайа чыхдыгда сяксян мин
(дейилянляря эюря йцз мин) няфяри дири-дири гября басдырды.2 О, бу йолла
проблемин арадан галдырылажаьыны эцман едирди. Щалбуки тязйигля щеч бир
мясяля юз щяллини тапмыр.

Едуард Браун, ядалятли олдуьу иддиа едилян Януширяван щаггында
йазыр: «О, зындыглара гаршы сярт тядбирляр эюрмякля атяшпяряст кащинлярин
ряьбятини газанды. Милли тарих дя мящз щямин атяшпяряст кащинлярин
васитясиля тянзимлянирди…»3

Йазылмыш щямин тарихлярдя Януширяван олдугжа ядалятли щюкмдар
кими гялямя верилмишдир. Нягл едилмиш щекайяляря эюря о, сарайын
гаршысындан узун бир зянжир асыбмыш ки, мязлумлар ону силкялямякля

1 Муружуз-зящяб, ж-1, с-263-264
2 Иранын ижтимаи тарихи, с-618
3 Иран ядябиййаты тарихи, ж-1, с-246

Ябядиййят нуру 41

щюкмдары кюмяйя чаьырсынлар.1 Ня гядяр тяяжжцблц олса да гожа бир
кишинин улаьы истисна олмагла, Януширяван щакимиййяти дюврцндя щямин
зянжиря тохунан олмайыб.

Дейилянляря эюря эцнлярин бириндя Бизанс империйасындан Януширя-
ванын сарайына бир елчи эялир. Елчинин эюзц Кясра сарайынын язямятиня,
онун мющтяшям таьларына саташдыгда таьлардан бириндя азажыг яйрилик
эюрцр. Сарайдакылардан бунун сябябини сорушдугда она дейирляр ки,
таьын архасы гожа бир гарынын еви олуб. Щюкмдар онун евини алыб сарайа
гатмаг истяся дя, гары разылыг вермядийиндян Януширяван да ону мяж-
бур етмяйиб. Таьын яйрилийиня сябяб дя щямин гарынын еви олмушдур.
Бизанс елчиси анд ичиб ки, бу яйрилик онун дцз олмасындан даща йахшыдыр.2

Доьрудан да тяяжжцбляндирижидир, бу жцр язямятли сарай тикдирян
шяхс мяэяр габагжадан онун лайищясини, тикиляжяк йерини щазырламыр?
Буна инанмаг олармы? Чох эцман ки, беля гондарма щекайяляри Мяз-
дяк тяряфдарларыны гырмыш Хосров Пярвизин разылыьыны жялб етмяк мягсяди
иля сарай хидмятчиляри вя атяшпяряст кащинляр уйдурмушлар. «Иран вя
Ислам» ясяринин мцяллифи йазыр ки, щятта бязиляри онун ядалятли олдуьуну
шярият гайдасы иля ясасландырмагдан ютрц Януширяван барядя щязрят
Пейьямбярдян(с) вя имамлардан щядисляр дя гошмушлар.

Щямин щядислярдян бириндя эюстярилир ки, эуйа Пейьямбяр(с): «Мян
ядалятли щюкмдар дюврцндя анадан олмушам» дейя буйурмушдур.
Санки о щязрят бунунла фяхр едирмиш. Щалбуки, Януширяван щятта ядалятли
олсайды да бунун Пейьямбяря(с) ня аидиййаты олажагды? Гондарылмыш
диэяр бир щядисдя дейилир: «Яли(я) Мядаиня эялиб Кясра сарайынын йахын-
лыьында дайаныр. Януширяваны гябриндян галдырыб вязиййятини сорушур. О,
Ямирял-мюмининя жаваб верир ки, Аллаща кцфр етдийиня эюря Жяннятдян
мящрум олса да ядаляти ижра етдийиндян Жящяннямдя дя йанмыр.»

Инди ися эялин Сасанилярин жямиййятя етдийи зцлм вя щагсызлыглара
ютяри нязяр салаг.

Хосров Пярвиз жинайятляриндян бир нцмуня

1 Иранын ижтимаи тарихи, ж-1, с-618
2 Муружуз-зящяб, ж-1, с-264

42 Щязрят Мущяммяд (с)

Хосров Пярвизин щагсыз вя аьылсыз щярякятляриндян бири дя он цч ил
Януширяванын вязири олмагла онун ряьбятини, она шан-шющрят эятирмиш
Бцзцрэмещри щябс етмяси олмушдур. Бцзцрэмещр щябсдя оларкян
Хосров Пярвиз она беля бир мяктуб йазыр: «Аьыллы вя тядбирли олмаьын сяни
юлцмя сцрцкляди.» Бцзцрэмещр онун жавабында билдирир: «Ня гядяр ки,
тале цзцмя эцлцрдц, юз аьлымдан истифадя едирдим. Бу имкан ялимдян
чыхдыьы цчцн инди дя юз сябр, дюзцмцмдян файдаланырам. Бир чох
йахшылыглардан мящрум олмушамсада хейли писликлярдян дя асудяйям.
Вязирлийими итирмишямся дя онун зцлмкарлыьынын язиййятиндян ращатлан-
мышам. Еля ися даща мяним ня горхум вар?» мяктуб Хосров Пярвизя
йетишжяк ямр едир ки, Бцзцрэмещрин бурну вя додаглары кясилсин.
Бцзцрэмещр бу хябяри ешитдикдя дейир: «мяним додагларым бундан да
артыьына лайигдир». Хосров ондан сябябини сорушдугда дейир: «Чцнки
жамаатын арасында лайиг олмадыьын щалда сяни чох тярифлядим. Етмядийин
йахшылыглары сяня нисбят вердим. Ей алчаг щюкмдар, сян мяним йахшы бир
вязир олдуьуму билдийин щалда мяни пис эцманламы юлдцрцрсян? Даща
бундан сонра ким сянин ядалятиня цмид едя биляр?» Хосров Пярвиз бу
сюзлярдян бярк гязябляниб, онун бойнунун вурулмасыны ямр едир.

Юзц насионализм идейасынын габагжылларындан олан «Иранын ижтимаи
тарихи» ясяринин мцяллифи, Сасаниляр дюврцндя жямиййятдяки щярж-
мяржликдян, щагсызлыгдан данышаркян тящсил щцгугунун йалныз йухары
тябягяйя хас олмасы барядя йазыр:

«…О вахт йалныз атяшпяряст кащинлярля задяэанларын ушаглары тящсил
ала билярди. Иранын йердя галан бцтцн ювладлары ися бу щцгугдан мящрум
иди.»1

Сасаниляр цмуми ящали иля мцгайисядя щяддян артыг азлыг тяшкил
едян юз ювладларынын ясассыз истяклярини тямин етмякдян ютрц башгаларына
тящсил алмаг щцгугу вермямишди.

Сасани щюкмдарларына гаршы тарихин мцщакимяси

1 Иранын ижтимаи тарихи, ж-2, с-26

Ябядиййят нуру 43

Сасани щюкмдарларынын яксяриййяти юз щакимиййятлярини гылынж
эцжцня сахлайыр, жамааты зоракылыг сайясиндя табечиликляриндя сахлайа
билирдиляр.

Ящали арасында щяддян артыг аьыр вя дюзцлмяз верэи системи тятбиг
едилирди. Бундан бцтцн ящали наразы олса да, жанынын горхусундан кимся
аьзыны ачыб етираз билдирмяйя жцрят етмирди. Щятта сарай мямурлары да
сюз сащиби дейилдиляр.

Щакимиййят башында дуранлар щямишя тарихи тящриф едиб дяйишсяляр дя,
Сасанилярин юзбашыналыглары о гядяр вцсят алмышды ки, щюкцмят
нцмайяндяляринин зцлмц щаггында бязи ящвалатлар тарихи мянбялярдя дя
юз яксини тапмышдыр. Сяалиби йазыр:

«Хосрова дейирдиляр ки, филан мярзбаны сарайа чаьырдыг, лакин о
эялмякдян имтина етди. Щюкмдар щеч фикирляшмядян дейирмиш ки, онун
бцтцн бядяни иля бура эялмяси язиййятдирся, наращат етмяйин. Биз онун
бядянинин йалныз бир щиссясини бура эятиздирярик, ращат олар. Дейин ки,
тякжя башыны эюндярсяляр, кифайят едяр».1

Сасани дювлятиндяки гарышыглыг
Сасаниляр дювлятинин сон вахтларында истяр сарайда, истярся дя ящали

арасында щярж-мяржлик, юзбашыналыг даща кяскин щал алмышды.
Шащзадяляр, сяркярдяляр бир-бири иля йола эетмирдиляр. Бир шащзадя

вялиящд сечилир, кимлярся ону гябул етмяйиб диэярини тяйин едирдиляр.
Мцсялманлар Ираны яля кечирмяк истядийи заман юлкя сон дяряжя

зяифлямиш, икитирялик йаранмышды. Хосров Пярвиз гятля йетирилдикдян сонра
дюрд ил ярзиндя «Шируйядян» башлайараг сонунжу Сасани щюкмдары
«Йяздиэцрдя» гядяр щакимиййят тахтына яйляшянлярин сайы алтыдан он
дюрдя кими эюстярилмишдир.

Дюрд ил ярзиндя он дюрд дювлят чеврилиши олмуш бир юлкядя вязиййятин
нежя олдуьуну тяхмин етмяк еля дя чятин мясяля дейил.

Щакимиййятя эялян йени щюкмдар тахт-таж иддиасында эюзц оланлары
юлдцрцр, юз щакимиййятини мющкямляндирмяк цчцн истядийи иши эюрцрдц.
Ата оьулу, оьул атаны, гардаш гардашы юлдцрмякдян чякинмирди.

1 Иран Сасаниляр дюврцндя, с-318

44 Щязрят Мущяммяд (с)

Шируйя дя мящз атасыны1 вя Хосров Пярвизин гырх оьлуну,2 йяни, юз
гардашларыны юлдцрцб щакимиййят башына кечмишди.

«Шящрбяраз» етибар етмядийи бцтцн адамлары юлдцрцрдц ки, гой
кимся онун щакимиййятиня эюз дикмясин.

Еля ажынажаглы вязиййят йаранмышды ки, ахырда арвад-ушаг щаки-
миййятя эятирилир, бир нечя щяфтядян сонра тахтдан салынырды.

Беляликля дя защирдя язямятли эюрцнян Сасаниляр дювляти сурятля
тяняззцля уьрамаьа башлайыр.

Сасаниляр дювлятиндя дини сащядя фикир айрылыьы
Сасаниляр дюврцндя Иранда ижтимаи эярэинлийин ясас амилляриндян бири

дя дини сащядяки пяракяндялик олмушдур.
Сасанилярин тямялини гоймуш Ярдяширин атасы атяшпяряст кащинля-

риндян олдуьу вя юзц дя атяшпяряст рущанилярин дястяйи нятижясиндя
щакимиййятя эялдийи цчцн яждадларынын динини йашатмаг наминя истя-
нилян васитяйя ял атырды. Буна эюря дя юлкядя цмуммилли дин зярдцштлцк
дини гябул едилмишди. Атяшпяряст рущаниляр сарайын там щимайясиндя
идиляр вя демяк олар ки, юлкянин ян йцксяк тябягяляриндян сайылырдылар.
Щакимиййятя эялян щюкмдар мцтляг рущанилярин ряьбятини газанмалы
иди. Щюкмдарлар да юз нювбясиндя онларын назы иля ойнайыр, юлкянин
мцхтялиф йерляриндя атяшэащлар тикдирирдиляр. Бу атяшэащларда хейли сайда
рущани фяалиййят эюстярирди. Дейилянляря эюря Хосров Пярвиз тикдирдийи
атяшэащлардан бириня он ики мин рущани йерляшдирмишди.3

Атяшпярястлик сюзцн ясл мянасында сарай дининя чеврилмишди. Руща-
ниляр бцтцн гцввяляри иля чалышырдылар ки, щцгугларындан мящрум едилмиш
зящмяткеш халг кцтлясини сакит сахласынлар. Рущанилярин халга тязйигляри
вя эениш сялащиййятляри жамааты атяшпярястликдян узаглашмаьа жялб едир
вя садя инсанлар ситайиш етмяк цчцн сарай дининдян башга бир дин
ахтарышында идиляр. «Иранын ижтимаи тарихи» китабынын мцяллифи йазыр: «Халг

1 Муружуз-зящяб, ж-1, с-281
2 Иранын ижтимаи тарихи, ж-2, с-15-19
3 Сасанилярин мядяниййят тарихи, ж-1, с-1

Ябядиййят нуру 45

сарай адамларындан жанларыны гуртармагдан ютрц башга бир дин ахтарышында
иди. Бу сябябдян артыг зярдцштлцкдя ики йени жяряйан йайылмышды.»1

Атяшпяряст сарай рущаниляринин тязйигляри нятижясиндя Иранда
эцнбяэцн йени мязщябляр пейда олурду. Мяздяк вя ондан габаг
Мани2 Иранын дини сащясиндя дяйишиклик йаратмаьа чалышса да щеч бир
нятижя вермяди. Тяхминян Милади 497-жи илдя Мяздяк гийам галдырыр.
Мцлкиййят инщисары вя чохарвадлылыьын ляьв едилмяси онун платформасынын
ясасыны тяшкил едирди. Садя халг кцтляси онун шцарларыны ешитдикдя пярваня
тяк онун ятрафына топлашыб бюйцк бир гийам галдырыр. Онлар юз
щцгцгларыны тяляб едирдиляр. Сарай рущаниляри вя ордунун ишя гарышмасы
иля Иранда вязиййят олдугжа эярэинляшди.

Сасаниляр дювлятинин сон вахтларында зярдцштлцк юз щягиги
мащиййятини тамамиля итирмишди. Иш о йеря чатмышды ки, дямирчиляр дя одда
дямир гыздырыб дюйяжлямяйи юзляриня сыьышдырмырдылар. Зярдцштлцк артыг
хурафата, яфсаняйя чеврилмишди. Бу эедишатдан атяшпяряст рущаниляр дя
наращат идиляр. Онлар да зярдцштлцйцн пуч олдуьуну анламаьа
башламыш, рущанилярдян ял чякянляри дя олмушду. Диэяр тяряфдян,
Януширяванын дюврцндян етибарян гядим йунан вя щинд мядяниййятляри
Ирана юз тясирини эюстярмяйя, еляжя дя зярдцштлцйя христианлыг вя диэяр
мязщяб ягидяляри гарышмаьа башламышды ки, бу да жамаатын гяфлятдян
ойанмасында мцстясна рол ойнады. Иранын дини щяйатыны бцрцмцш беля
ясассыз яфсаня, хцрафат вя уйдурмалар жамаат арасында дини тяфригяйя
эятириб чыхартмышды. Нятижядя жамаатда олан иман тамам итиб батыр.

Сасаниляр дюврцнцн эюркямли тябиби Бярзвейщ юлкядяки бу щярж-
мяржлийи, жамаат арасындакы дини парчаланманы Кялиля вя Димнянин
мцгяддимясиндя жанландырмышдыр.

Иран-Бизанс мцщарибяляри
Бцзцрэмещр чох тядбирли, аьыллы, фярасятли бир вязир олараг

Януширяванын бюйцк ряьбятини газанмышды. О, юз тядбирляри сайясиндя
яксяр щалларда Ираны бюйцк тящлцкялярдян гуртара билирди. Амма бязи
щалларда сюзэяздирянляр онунла Януширяванын арасыны вурмаьа чалышыр,

1 Иранын ижтимаи тарихи, ж-2, с-20
2 Манилик атяшпярястликля христианлыьын синтезиндян йарадылмыш бир дини жяряйан олмушдур.

46 Щязрят Мущяммяд (с)

ара-сыра буна наил дя олурдулар. Щямин аравуранлар Януширяваны юлкя
щцдудларыны эенишляндирмяк вя язяли рягибляри Бизансы зяифлятмяк
мягсяди иля ики дювлят арасында баьланмыш ябяди сцлщ мцгавилясини
позмаьа тящрик едирдиляр. Беляликля дя ики юлкя арасында амансыз
мцщарибя башлайыр. Гыса мцддят ярзиндя Иран ордусу Сурийаны яля
кечирир, Антакйайа од вуруб йандырыр, Кичик Асийаны дармадаьын едир.
Щяр ики тяряфя кцлли мигдарда зийан вурмуш ийирми ил давам едян
мцщарибядян сонра йенидян сцлщ мцгавиляси баьланыр. Бизанс империйасы
илдя ийирми мин динар вермяк шярти иля щяр ики дювлятин сярщядляри яввялки
кими бярпа едилир.

Мялум мясялядир ки, бу гядяр давам етмиш мцщарибя, юлкя
игтисадиййатына бюйцк зийан вурараг Иранын тяняззцлцня сябяб олду.
Щяля ийирми иллик мцщарибянин нятижяляри арадан галдырылмамыш йедди иллик
бир дюйцш башлайыр. Беля ки, йенижя щакимиййят кцрсцсцня яйляшмиш
император Тибарийус интигам алмаг мягсяди иля Ираны щядяляйир. Бу
дюйцш заманы Януширяван вяфат едир вя оьлу Хосров Пярвиз щюкмдар
олур. О да бязи шейляри бящаня эятиряряк 614-жц илдя Бизанса щцжум едир.
Илк щцжум нятижясиндя Шам, Фялястин вя Африканы яля кечирир. Йерусялим
гарят едилир, Гийамят килсяси вя Исанын(я) гябри (христианларын фикринжя)
йандырылыр, шящярляр йерля йексан олунур. Дохсан мин хачпярястин юлдцйц
бу дюйцш иранлыларын гялябяси иля баша чатыр.

О вахткы дцнйанын ян мцтярягги вя габагжыл юлкяляринин башы гызьын
дюйцшляря гарышдыьы бир вахтда 610-жу илдя щязрят Мцщяммяд(с)
пейьямбяр сечилмякля бцтцн дцнйаны сцлщ, сяфа, сямимийят вя достлуьа
чаьырыр.

Тякаллащлыг ягидясиндя олан христианларын атяшпяряст иранлылара
мяьлуб олмасыны Мяккя бцтпярястляри мцсбят мянайа йозмагла,
юзляринин дя тезликля Мяккядяки тякаллащлылыг ягидясиндя оланлара (йяни,
мцсялманлара) галиб эяляжяклярини билдирдиляр. Мцсялманлар буну
ешитдикдя чох кядярлянирляр. Ислам Пейьямбяри(с) ися бу барядя Илащи
вящйин эялишини эюзляйирди.

Нящайят, баш вермиш щадисяйя мцнасибятини билдирян ашаьыдакы айя-
ляр назил олур: «Бизанслылыар (иранлылара) мяьлуб олдулар. (Ярябистана) ян

Ябядиййят нуру 47

йахын бир йердя (Шамда вя йа Иорданийада). Лакин онлар (бу)
мяьлубиййятляриндян сонра галиб эяляжякляр».1

Гуранын габагжадан вердийи бу хябяр, 627-жи илдя юз эерчяклийини
тапды. Беля ки, Бизанс императору Щеракл Иран яразиляриня щцжум едиб
Нейняваны яля кечирир. Щяр ики ордунун эцжц тцкянмяк цзря иди. Аллащ-
Тяала щяр ики юлкядя йалныз Она ситайиш олунмасыны истядийи цчцн чох
чякмир ки, Хосров Пярвиз оьлу Шируйя тяряфиндян гятля йетирилир. Онун юзц
дя сяккиз айдан сонра вяфат едир.

Щямин яряфядя Иранда баш алыб эедян щярж-мяржлик нятижясиндя
Шируйядян сонра дюрд ил ярзиндя бир чох щюкмдарлар тахта яйляширляр ки,
онлардан дюрдц гадын олмушдур.

Нящайят, Ислам ордусу юз щцжумлары иля бу эедишата сон гойур.
Иранда тяхминян ялли ил давам едян кешмякешляр дя мцсялманларын
гялябяляриня йардымчы олур.

1 Рум-2-3

48 Щязрят Мущяммяд (с)

ИСЛАМ ПЕЙЬЯМБЯРИНИН ЯЖДАДЫ

1. Тювщид гящряманы Щязрят Ибращим(я)
Ибращим(я) пейьямбярин щяйатыны шярщ етмякдя мягсядимиз щязрят

Мцщяммядин(с) яждадларыны танытдырмагдыр. Беля ки, Пейьямбярин(с)
нясли Ибращимин(я) оьлу Исмаиля(я) эедиб чатдыьындан вя еляжя дя бу ики
шяхс, щабеля щязрят пейьямбярин(с) яждадларындан бязиляри яряблярин
тарихиндя мцщцм рол ойнадыьындан, гысажа да олса онларын щяйатыны
арашдырмаг мягсядяуйьун олар. Ону да нязяря алмаг лазымдыр ки,
Ислам тарихиндяки щадисяляр, зянжир щалгалары кими юзцндян габагкы
щадисялярля билаваситя ялагядардыр.

Мясялян, Ябдцлмцттялибин Щязрят пейьямбяри(с) щимайя етмяси,
Ябуталибин о щязрятя дястяйи, Бяни-Щашим сцлалясинин язямяти, Бяни-
Цмяййя ядавятинин кюкц Ислам тарихиндяки щадисялярин тямял дашыны
тяшикл едир. Бу бахымдан Ислам тарихиндя бу мювзулара хцсуси фясилляр
щяср едилир.

Ибращим(я) пейьямбярин щяйаты олдугжа мараглы щадисялярля зян-
эиндир. Онун тювщид йолундакы мцбаризяляри, бцтпярястлийин кюкцнц
кясмя жящдляри унудуласы дейил. Улдузпярястлярля апардыьы мянтиги
мцбащися щягигят ахтарышында оланлар цчцн ян бюйцк тювщид дярсидир.

Ибращим(я) пейьямбярин вятяни
Ибращим(я) пейьямбяр бцтпярястлик вя бяшярпярястлийин баш алыб

эетдийи бир мцщитдя дцнйайа эялмишдир. Онун анадан олдуьу йер Бабил
шящяридир. Вахтиля бу шящярин ады дцнйанын йедди мюжцзяси сырасында
чякилирди. Орадакы мядяниййят щаггында тарихдя чох шейляр йазылыб.
Щироденс бу щагда йазыр:

«Бабил шящяри квадрат формасында салынмышды. Щяр бир сащясинин
узунлуьу 120 фярсях, цмуми яразиси ися 480 фярсях олмушдур».1

1 Мцгяддяс китабын лцьяти, Бабил сюзц

Ябядиййят нуру 49

Бу рягям ня гядяр шиширдилмиш олса беля, йеня дя Бабилин
язямятиндян хябяр верир. Бу эцн ися орадан ясяр-яламят галмамыш,
йалныз Дяжля вя Фярат арасында апарылан археолоъи газынтылар заманы
Бабилин ады йада дцшцр.

Ибращим(я) пейьямбяр «Нямруд ибн Кянанын» щакимиййяти
дюврцндя анадан олмушдур. Нямруд юзц бцтпяряст олса да Аллащлыг
иддиасында иди. Бялкя дя бир гядяр гярибя сяслянир. Нежя йяни, инсан юзц
щям бцтя ибадят етсин, щям дя Аллащлыг иддиасында олсун? Лакин бунун
бянзярини Гурани-Кярим Фирон щаггында да гейд едир. Муса(я)
пейьямбяр юз мянтиги иля Фирон тяряфдарларыны сусдурдугда тяряфдарлары
етираз долу бахышларла Фирона дедиляр:

«Мусаны вя тайфасыны фясад тюрятмяк, щям сяни, щям дя сянин
танрыларыны атыб эетмяк цчцнмц бурахажагсан?»1 Фиронун Аллащлыг
иддиасында олдуьу щамыйа бяллидир. О, ачыг-ашкар: «Щягигятян мян сизин
ян ужа ряббинизям!»2, «Мян сизин цчцн юзцмдян башга бир танры
олдуьуну билмирям»3 дейирди. Анжаг буна бахмайараг щям дя
бцтпяряст иди. Бцтпярястлярин мянтигиня эюря кимся бир дястянин танрысы
олдуьу щалда юзц даща бюйцк танрыйа ситайиш едя биляр. Чцнки онун
фикринжя танрыдан мягсяд Аллащ йох, ишляри идаря едяндир.

Нямруд юз дюврцнцн алим вя кащинляри сайылан мцняжжимляри юз
ятрафына топламышды. Онларын Нямруда ситайиш етмяляри сырави инсанларын
фикрини архайын етмишди. Цстялик Ибращимин(я) гощуму олан, улдузлардан
да башы чыхан Азяр дя Нямрудун йахын адамларындан сайылырды. Бу ися
Ибращим(я) цчцн даща бюйцк манея иди. Чцнки, о щязрят цмуми халга
гаршы мцбаризя апармагла йанашы, ейни заманда гощумлары иля дя
мцбаризя етмяк мяжбуриййятиндя иди.

Нямруд щяр шейдян архайын шякилдя эцнлярини асудя кечирирди.
Бирдян мцняжжимляр илк хятяр зянэини вурараг билдирирдиляр ки, сянин тахт-
тажыны бу мцщитдя доьулажаг бир кюрпя даьыдажаг. Нямрудун йатмыш
дцшцнжяляри ойаныр вя сорушур ки, щямин ушаг доьулубму? Мцняж-

1 Яраф-127
2 Назиат-24
3 Гясяс -38

50 Щязрят Мущяммяд (с)

жимляр мянфи жаваб вердикдя кишилярин гадынлардан узаглашдырылмасыны
ямр едир.

Яэяр тязя кюрпя доьулардыса Нямрудун адамлары кюрпяни дярщал
гятля йетирирдиляр. Нямрудун кишилярин гадынлардан айрылмасы ямрини
вердийи эцн Аллащын истяйи иля Ибращимин(я) анасы она щамиля галыр. О,
щамилялийини эизли сахлайыр. Ушаг доьулдугдан сонра ону горумаг
мягсядиля эютцрцб шящярин кянарында йерляшян бир маьарайа гойур.

Эцнляр-айлар кечир, Нямруд ися йаваш-йаваш архайынлашмаьа
башлайырды. Ибращим(я) дцз он цч илдян чох дарысгал эириши олан бу
маьарада йашайыр. Он цч илдян сонра анасы ону маьарадан чыхарыр.
Нямрудун адамлары ону эюрдцкдя анасы билдирир ки, о, Нямрудун
ямриндян габаг дцнйайа эялиб.

Ибращим(я) маьарадан чыхдыгдан сонра тябиятдяки Илащи нишаняляри
эюрцб фитри тювщидини даща да эцжляндирир. О, бязиляринин улдуза,
бязиляринин бцтляря, бязиляринин дя юзляри кими инсана ситайиш етдийини
эюрцр. Ибращими(я) гаршыда бу цч дястя иля эярэин мцбаризя эюзляйирди.

Ибращимин(я) бцтпярястлийя гаршы мцбаризяси
Бцтпярястлик бцтцн Бабили зцлмятя гярг етмишди. Йердя вя эюйдяки

чохсайлы йаланчы танрылар жамаатын диггятини юзцня жялб етмишди.
Пейьямбярляр юз мцбаризяляриндя щямишя мянтигя ясасланмышлар. Чцнки
онлар жамаатын гялбини яля алмалы идиляр. Иман вя йягин тямяли ясасында
бярпа едилмиш щюкцмят гурмаг истямишляр. Беля бир щюкцмяти ися зор
эцжцня гурмаг мцмкцнсцздцр. Биз фиронларын, нямрудларын щюкцмяти
иля пейьямбярлярин щюкцмятини бир-бириня гарышдырмамалыйыг. Фирон вя
йа Нямруд саь олдуьу мцддятдя няйин бащасына олурса олсун, юз
щакимиййятини горумаьа чалышыр. Юлдцкдян сонра ися даща щюкцмят
онун мараьында дейил. Пейьямбярляр ися еля бир щюкцмят гурмаьа
чалышырдылар ки, щям саьлыгларында, щям дя вяфат етдикдян сонра давам
етсин.

Ибращим(я) мцбаризянин яввялиндя Азярин башчылыг етдийи юз гощум-
яграбасы иля цзляшмяли олур. Онларла мцбаризя баша чатмамыш башга бир
дястя иля растлашыр. Икинжи дястя биринжидян нисбятян мянтигли иди. Чцнки
онлар йерин жансыз мяхлугатына дейил, эюй жисмляриня пярястиш едирдиляр.


Click to View FlipBook Version