The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by elmeddinquliyev022, 2022-03-18 17:04:01

Əbədiyyət nuru

Əbədiyyət nuru

Ябядиййят нуру 51

Ибращим(я) онлара гаршы фялсяфи вя мянтиги мцлащизяляри, садя дилдя иряли
сцрцр. Онун о вахткы дялил-сцбуту инди дя философлары щейран гоймушдур.
Гурани-Кярим дя бу фялсяфи дискуссийаны там дягиглийи иля гейд етмишдир.

Бир эежя Ибращим(я) жамааты щидайят етмяк мягсяди иля цч мцхтялиф
дястя иля диалога эириб щяр цчцнц тутарлы дялиллярля сусдурур. Илк олараг
щава гаралжаг, Зющря улдузу парлаглыьыны бцрузя верир. Ибращим(я) илк
юнжя она пярястиш едянлярля щямфикир олдуьуну билдирмяк цчцн дейир ки,
бу мяним танрымдыр. Лакин Зющря улдузу батдыгда о щязрят буйурур ки,
мян батан танрыны хошламырам. Бу йолла о, Зющряйя ситайиш едянлярин
ягидясинин пуч вя батил олдуьуну билдирир.

Даща сонра Ибращимин(я) эюзц, эюзляри щейран гоймуш Айын парлаг
даирясиня саташыр. О, Айа ситайиш едянлярин диггятини жялб етмяк мягсяди
иля Айын танры олдуьуну сюйляйир. Ай батдыгда ися Айа ситайиш едянлярин
хятриня дяймядян, чох мцлаийм тярздя билдирир ки, Ряббим мяни щидайят
етмяся, мян бядбяхт оларам. Инди ися танрым йохдур ки, мяни щидайят дя
етсин. Беляликля, о, Айа ситайиш едянлярин дя ягидясинин батил олдуьуну
цзя чыхарыр.

Сящяр ачылыб Эцняш цфцгдян бойландыгда Эцняшя пярястиш едянляр
цзлярини танрыларына доьру чевирирляр. Ибращим(я) дя санки онлардан бири
имиш кими Эцняшин танры олдуьуну билдирир. Лакин Эцняш батдыьы заман
Ибращим(я) онун да танры олдуьуну инкар етди. Щяр цч дястядян цз
чевиряряк буйурду: «Мян, щягигятян, батилдян щагга тапынараг
(дюняряк) цзцмц эюйляри вя йери йарадана чевирдим. Мян (Аллаща) шярик
гошанлардан дейилям».1

Ибращимин(я) диалога эирдийи шяхсляр беля щесаб едирдиляр ки, инсан да
дахил олмагла йердяки бцтцн мяхлугат, эюй жисмляри тяряфиндян идаря
олунур. Бундан беля баша дцшцлцр ки, демяли, щязрят Ибращим(я) щеч дя
ашаьыдакы мясяляляри исбат етмяйя чалышмырмыш.

1) Аллащын исбаты
2) Аллащын затындакы тювщид. Йяни, Аллащ тякдир вя щеч бир шярики
йохдур.
3) Халигдяки тювщид. Йяни, Аллащдан башга йарадан вя халиг йохдур.

1 Янам-79

52 Щязрят Мущяммяд (с)

Ибращим(я) пейьямбяр щеч дя бу мясялялярин исбатына чалышмырмыш.
Онун ясас мцзакиря обйекти идарячиликдяки тювщид олмушдур. О, сцбут
етмяйя чалышырмыш ки, йери, эюйц вя бцтцн мяхлугаты идаря едян йалныз вя
йалныз Аллащдыр. Еля буна эюря сяма жисмляринин танрылыьыны инкар
етдикдян сонра дярщал: «Мян цзцмц эюйляри вя йери йарадана чевирдим»
дейир. Йери-эюйц йарадан Аллащ щям дя онлары идаря едяндир. Дцнйанын
щансыса сащясини идаря етмяк щеч дя сяма жисмляриня щяваля едилмяйиб.
Демяли, щям йарадан, щям дя идаря едян ейни варлыгдыр, няинки йарадан
Аллащ, идаря едян ися башга варлыгдыр.

Гурани-Кярими ачыгламаьа, чалышмыш тяфсирчи вя Ислам схоластиклярин-
дян бязиляри щязрят Ибращимин(я) мянтигини ачыглайаркян бязи сящвляря
йол вермишляр. Онлар беля щесаб етмишляр ки, Ибращимин(я) мягсяди эюй
жисмляринин танры олдуьуну инкар етмяк олмушдур. Бязиляри дя беля эц-
ман етмишялр ки, Ибращим(я) пейьямбярин мягсяди эюй жисмляринин халиг
олмадыьыны сцбут етмяк олмушдур. Чцнки ола биляр Аллащ-тяала щансыса
варлыьы йаратдыгдан сонра она халиглик функсийасыны вермиш олсун.

Тяяссцфляр олсун ки, щяр ики тяфсир йанлышдыр. Ибращим(я) пейьямбярин
ясл мягсяди ишляри идаря едянля йараданын ейни варлыг олдуьуну сцбут
етмяк олмушдур. Гейд етдиймиз Янам сурясинин 79-жу айяси буна ян
эюзял шащиддир. Ибращимин(я) сющбятинин ящатя даиряси Улдуз, Эцняш вя
Айын идарячилик функсийасына малик олмадыьыны сцбут етмяйя йюнял-
мишдир. Мювзуну тамамламаг цчцн Ибращимин(я) мянтигини башга
формада изащ едирик.

Ибарщим(я) пейьямбяр щяр цч щалда эюй жисмляринин батмасыны
онларын йер ишлярини идаря етмяк габилиййятиня малик олмадыьына ясас
эятирир. Инди беля бир суал йараныр ки, бу жисмлярин батмасы онларын ишляри
идаря едя билмяк габилиййятиня нежя мане олур? Буна мцхтялиф
формаларда жаваб вермяк олар вя бу жаваблардан щяр бир мцяййян
дястяляр файдалыдыр. Бу да ону эюстярир ки, Гуран чохшахяли бир китабдан
вя жямиййятдяки мцхтялиф дястялярин щамысыны нязяря алмышдыр. Инди эялин
щямин мцхтялиф жаваблара нязяря салаг.

1) Щяр щансы бир танры гябул етмякдя ясас мягсяд одур ки, зяиф
мяхлуг сечдийи танрынын гцдряти, бажарыьы сайясиндя камала чатсын. Беля
бир танры щямишя идаря етдийи варлыьын вязиййятиндян хябярдар олмалы,

Ябядиййят нуру 53

нежя дейярляр, щямишя онун йанында олмалыдыр. Эцнцн мцяййян
саатларында мяхлугатдан щансыса эюй жисми йердяки варлыгларын ишини нежя
идаря едя биляр? Демяли, онлар мцяййян саатларда мяхлугатдан хябярсиз
галырлар вя тябии ки, онларын ишлярини дя идаря едя билмязляр. Онда ишляри
идаря едян башга бир варлыг вар ки, мяхлугатдан щеч вахт гафил галмыр.

2) Сяма жисмляринин чыхыб-батмасы, мцяййян орбит ятрафындакы сабит
щярякятляри онларын юзцнцн бир гануна табе олдуьундан, щямин
ганунун онларын цзяриндя щаким олмасындан хябяр верир. Яэяр онлар
юзляри мцяййян гануна табедирся, бу, онлардакы зяифлийин нишанясидир.
Зяиф бир варлыг йердяки мяхлугатын ишини нежя идаря едя биляр? Садяжя
олараг онлар юз функсийаларыны йериня йетирмякля йери ишыгландырырлар. Бу
ися щеч дя онларын идаря едян олдуглары анламына эялмир.

3) Цмумиййятля, эюй жисмляринин щярякятиндя мягсяд нядир? Онлар
юз щярякятляри иля камала доьруму ирялиляйир, йохса камалдан нюгсана
доьру? Икинжи вариант тясяввцредилмяздир. Чцнки мяхлугатын идарячили-
йини едян варлыг нежя ола биляр ки, камалдан нюгсана доьру ирялилясин?
Икинжи вариантла разылашажаьымыз тягдирдя ися, бу ону эюстярир ки, защирян
эцжлц эюрцнян бу жисмляри камала доьру апаран башга бир варлыг вар вя
дцнйанын бцтцн ишляринин идарячилийи дя мящз онун ихтийарындадыр.

Пейьямбярин дявят методу
Аз юнжя гейд етдийимиз кими Ибращим(я) пейьямбяр маьарадан

чыхдыгдан сонра бцтпярястляр вя сяма жисмляриня ситайиш едянлярля
растлашыр. О щязрятин сяма жисмляриня ситайиш едянлярля мцбащисясини,
диалогуну юйряндик. Инди эялин эюряк бцтпярястляря гаршы щансы мцбаризя
тактикасыны сечмишдир.

Пейьямбярлярин тарихи иля таныш олдугда эюрцрцк ки, онлар илк юнжя юз
йахынларыны щагга дявят етмяйя башламыш, ондан сонра эениш кцтля
арасына эирмишляр. Нежя ки, Ислам пейьямбяри дя «Вя ян йахын
гощумларыны горхут!»1 айясини мцвафиг олараг юз миссийасына йахын
гощумларыны Ислама дявят етмякля башлайыр. Ибращим(я) пейьямбяр дя
ейни иля бу тактикадан истифадя етмишдир. Илк нювбядя юз гощумларыны

1 Шцяра-214

54 Щязрят Мущяммяд (с)

щагга дявят етмяйя башлайыр. Гощумлары арасында Азярин бюйцк мюв-
гейи вар иди. Чцнки о, сяняткар олмагла йанашы, щям дя мящарятли
мцняжжим иди. Нямрудун сарайында бюйцк нцфуза малик олан Азярин
мцняжжимлик сащясиндя дедикляри мямнуниййятля гябул едилирди. Ибра-
щим(я) чох йахшы анлайырды ки, Азяри юз тяряфиня чякмякля бцтпярястляря
гаршы чох бюйцк аддым атмыш олар. Буну нязяря алараг, о щязрят сямими
шякилдя Азяри бцтляря ибадят етмямяйя чаьырыр. Лакин мцяййян сябябляр
цзцндян Азяр онун тяклифиндян имтина едир. Диггяти жялб едян мягам
Ибращимля(я) Азярин данышыьындакы щялимлик, мцлайимликдир.

Бу диалогу юзцндя ещтива едян айялярдя пейьямбярлярин юз
дявятляриндя нежя дя эюзял метод сечдиклярини ортайа гойур: О, бир
заман атасына беля демишди: «Атажан! Ня цчцн ешитмяйян, эюрмяйян вя
сяня щеч бир файда вя зяряр веря билмяйян бцтляря ибадят едирсян? Атажан!
Щягигятян, сяня эялмяйян бир елм (пейьямбярлик) мяня эялмишдир.
Ардымжа эял ки, сяни (Аллащын буйурдуьу) доьру бир йола чыхардым!
Атажан! Шейтана ибадят етмя, щягигятян шейтан Рящмана (Аллаща) чох
аси олмушдур! Атажан! Горхурам ки, (тювбя етмясян) Рящмандан сяня
бир язаб тохунсун вя беляжя (Жящяннямдя) шейтана йолдаш оласан!»1
Азяр ися Ибращимин(я) дявятиня беля жаваб верди: «Ибарщимим, сян мяним
тапындыьым танрылардан цзмц чевирирсян? Яэяр (онлара гаршы пис
щярякятляриня) сон гоймазсан, сяни мцтляг дашгалаг едяжяйям. Бир
мцддят мяндян узаг ол (эюзлярим сяни эюрмясин)!»2 Ибращимин(я) бюйцк
вя эениш цряйи Азярин пис сюзлярини щязм едир, онун жавабында буйурур:
«Сяня салам олсун! (Аллащ Юзц сяня рящм елясин!) Мян Ряббимдян сянин
баьышланмаьыны диляйяжяйям».3 Бундан даща эюзял, даща шяфгятли бир
жаваб ола билярми?

Азяр доьруданмы Ибращимин(я) атасы олмушдур?
Мярйям сурясиндян гейд етдиймиз айяляр, еляжя дя Тювбя сурясинин

115 вя Мумтящяня сурясинин 4-жц айяляри Азярин Ибращимин(я) атасы
олдуьуну эюстярир. Лакин мясяля бурасындадыр ки, шия алимляринин йекдил

1 Мярйям-42-45
2 Мярйям-46
3 Мярйям-47

Ябядиййят нуру 55

фикриня ясасян Ислам пейьямбяринин бцтцн яждады, еляжя дя бцтцн
пейьямбярлярин яждады тякаллащлыг ягидясиндя олмушлар. Бу мясялядя
щятта бязи сцнни алимляри дя онларла щямфикирдир. Беля олдугда ися
бцтпяряст Азярин щязрят Ибарщимин(я) атасы олмасы иля уйьун эялмир. Бяс
онда гейд едилян айяляри нежя баша дцшяк?

Яксяр тяфсирчилярин фикринжя яряб дилиндя «ябан» сюзц адятян «ата»
мянасында ишлядилир. Бязян ися ями щаггында да бу сюздян истифадя едилир.
Ашаьыдакы айядя эялмиш «ябун» (ата) сюзц мящз «ями» мянасында
нязярдя тутулмушдур: «…О (Йягуб): «Мяндян сонра няйя ибадят
едяжяксиниз?» дейя оьланларындан сорушдуьу заман, онлар: «сянин
Аллащына вя аталарын-Ибращимин, Исмаилин вя Исщагын Аллащы олан тяк
Аллаща тяслим олажаьыг (Она ибадят едяжяйик)»-дедиляр».1

Исмаилин(я) Йягубун (я) атасы дейил, ямиси олмасында щеч кясин
шцбщяси йохдур. Чцнки Йягуб(я) Исщагын(я) оьлу иди, Исмаил(я) ися
Исщагын(я) гардашы олмушдур. Бурадан беля бир ещтимал чыхыр ки, Азярля
баьлы Ибращимин(я) она «ата» дедийи айялярдя дя ями нязярдя тутул-
мушдур. Садяжя олараг Ибращим(я) узун мцддят онун щимайясиндя
галдыьына эюря о щязрят Азяря «ата» демиш вя она ата эюзц иля
бахмышдыр.

Гуран Азяри Ибращимин(я) атасы щесаб етмир
Ибращим(я) иля Азярин гощумлуг мцнасибятляриня даир Гуранын

мювгейини юйрянмяк цчцн ашаьыдакы ики айяни арашдырмаг мяжбу-
риййятиндяйик.

1) Щязрят Мцщяммядин(с) фядакар сяйляри нятижясиндя Ярябистан
мцщити демяк олар ки, бцтцнлцкля Ислам нуруна бялянди. Жамаатын
яксяриййяти сямими гялбдян иман эятириб анлады ки, ширк вя бцтпярястлийин
агибяти Жящяннямдир. Онлар иман эятирдикляриня эюря хошщал олсалар да
валидейнляринин бцтпяряст олараг юлцб эетдикляриня эюря кядярлянирдиляр.
Чцнки мцшриклярин Жящяннямдя язаб чякяжякляри щаггында кифайят
гядяр айя ешитмишдиляр. Бу аьрылы-ажылы щисслярдян йаха гуртармаг цчцн
щязрят Пейьямбярдян(с) онларын кафир щалда дцнйадан эетмиш

1 Бягяря-133

56 Щязрят Мущяммяд (с)

валидейнляринин баьышланмасына дуа етмясини хащиш едирдиляр. Нежя ки,
Ибращим(я) Азярин баьышланмасыны дилямишди. Мюминлярин хащишиня жаваб
олараг ашаьыдакы айяляр назил олур: «Мцшриклярин жящяннямлик олдуглары
(мцсялманлара) бялли олдугдан сонра онларла гощум олсалар беля,
Пейьямбярляря вя иман эятирянляря онлар цчцн баьышланмаг дилямяк
йарашмаз! Ибращимин юз атасы цчцн баьышланма дилямяси ися анжаг она
вердийи бир вядя эюря иди. Атасынын Аллаща дцшмян олмасы Ибращимя
айдын олдугда о юз атасындан узаглашды (онунла бцтцн ялагялярини
кясди). Щягигятян, Ибращим (Аллаща чох дуа едяряк) йалварыб-йахаран вя
щялим хасиййятли бир зат иди».1

Бир чох сцбутлардан айдын олур ки, Ибращимин(я) Азярля диалогу,
онун баьышланмасы цчцн дуа етмяси щагда вядя вермяси вя нятижядя
онун бцтцн ялагялярини кясмяси о щязрятин жаванлыг дюврцндя баш
вермишдир. Беля ки, Ибращимин(я) щяля о вахт доьулуб бойа-баша чатдыьы
Бабилдян Фялястин, Мисир вя Щижаз торпагларына кючмямишди. Бу айядян
беля бир нятижя ялдя едилир ки, Азяр бцтпярястликдя исрарлы олуб кафир
галдыьына эюря Ибращим(я) пейьямбяр щяля жаван олмасына ряьмян
юмрцнцн сонунадяк бир даща онунла ялагя сахламамыш, щеч ону
хатырламамышдыр да.

2) Ибращим(я) юмрцнцн сон вахтларында арвад-ушаьыны гураг Мяккя
дийарына эятирдикдян вя Кябя евини тямир етдикдян сонра бир груп шяхс, о
жцмлядян ата-анасы цчцн сямими гялбдян дуа едяряк буйурмушдур:
«Ей Ряббим! Щагг-щесаб чякилян эцн (Гийамят эцнц) мяни, ата-анамы
вя мюминляри баьышла!»2 бу айя Ибращимин(я) гожалыг чаьларында, кябяни
тямир етдикдян сонра дуа етдийини билдирир. Яэяр айядяки атадан мягсяд
Азярдирся, онда беля чыхыр ки, Ибращим(я) юмрцнцн сонунадяк онунла
ялагяни кясмямиш, ону йахшы мянада йад етмиш, щятта баьышланмасыны да
арзуламышдыр. Щалбуки яввялжя щаггында данышдыьымыз биринжи айя
(Тювбя сцрясинин 113 вя 114-жц айяляри) Ибращимин(я) жаванлыг дюврцндя
Азярля ялагяляри кясдийини, ондан узаглашдыьыны билдирир. Ялагяляри кясиб
тамам узаглашмагла онун цчцн баьышланма дилямяк щеч бир вяжщля

1 Тювбя-113-114
2 Ибращим-41

Ябядиййят нуру 57

уйьун эялмир. Демяли, ики айяни бир-бири иля мцгайися едиб, беля бир
нятижяйя эялмяк олар ки, Ибращимин(я) жаванлыг илляриндя ялагялярини кясиб
узаглашдыьы шяхсля о щязрятин гожа икян щаггында баьышланма дилядийи
шяхс айры-айры инсанлар олмушлар.1

Ибращим(я) бцтляри сындырыр
Байрам эцнляри йетишмишди. Щагдан узаг дцшмцш Бабил жамааты

байрам мярасимини гейд едиб яйлянмяк цчцн чюля эетмишди. Шящяр бом-
бош иди. Ибращимин(я) щярякятляри жамаатда ниэаранчылыг йаратдыьындан
онун да мярасимдя иштирак етмяси цчцн чюля эетмяси тяклиф олунду. Ня
гядяр ишрар етсяляр дя Ибращим(я) хястя олдуьуну бящаня эятириб онларла
бирликдя чюля эетмякдян бойун гачырды.

Щямин эцн щям мцшрикляр, щям дя щязрят Ибращим(я) цчцн чох хош
эцн иди. Мцшрикляр цчцн хош эцн иди она эюря ки, йамйашыл сащяляря эедиб
байрам мярасимини кечирмякля ата-бабаларынын адят-янянясини давам
етдирирдиляр. Щязрят Ибращим(я) цчцн ися она эюря хош эцн иди ки, ня
вахтдан бяри арзуладыьы фурсяти йахаламышды. О щязрят узун замандан
бцтляри сындырмагдан ютрц шящярин бошалмасыны эюзляйирди. Нящайят,
щямин эцн эялиб чатмышды.

Жамаатын сон дястяси дя шящярдян чыхжаг Ибращим(я) фцрсяти ялдян
вермяйиб Аллаща архайын вя иман долу гялбля бцтханайа цз тутур.
Мябяд жансыз вя тахтадан йонулмуш бцтлярля долу иди. Тясадцфян
Ибращимин(я) эюзц жамаатын нязир-нийаз кими эятирдийи йемякляря
тохунур. Ялиня бир гядяр йемяк эютцрцб цзцнц бцтляря тутараг истещзалы
шякилдя дейир: «Няйя эюря бу лязиз йемяклярдян йемирсиниз?» Мялум
мясялядир ки, щеч няйя гадир олмайан бцтляр йемяк игтидарында дейилди.
Бцтхана санки юлцм сцкутуна гярг олмушду. Бу сцкуту йалныз
Ибращимин(я) бцтлярин баш-эюзцня, ял-айаьына ендирдийи балта зярбяляри
позду. Бцтляри гырыг-гырыг едиб бцтхананын ортасында бюйцк бир тяпя
йаратды. Тякжя ян бюйцк бцтя ял вурмайыб балтаны да онун чийниня
гойду. О, бу щярякяти иля санки бцтлярин бюйцк бцт тяряфиндян
сындырылдыьыны билдирмяк истяйирди. Буну етмякдя дя мягсяди вар иди. О

1 Мяжмяул-бяйан, ж-3, с-319, ял-Мизан, ж-7, с-170

58 Щязрят Мущяммяд (с)

билдирди ки, мцшрикляр чюлдян гайытдыгдан сонра баш вермиш щадисянин
сябябкарыны ахтаражаг вя бцтлярин бюйцк бцт тяряфиндян сындырылдыьына
инанмайажаглар. Чцнки онлар бцтлярин щяр щансы щярякят игтидарында
олмадыьыны чох йахшы билирдиляр. Беля олан щалда Ибращим(я) онлара гаршы
щцжум тактикасындан йарарланыб сорушажагды ки, яэяр бу бцтляр щеч няйя
гадир дейился, бяс онда ня цчцн онлара ибадят едирсиниз?

Щава йаваш-йаваш гаралмаьа доьру эедирди. Жамаат чюлдян шящяря
гайытмаьа башлады. Бцтляря ибадят заманы чатдыгда бир дястя адам
бцтханайа эириб эюрдцкляри сящнядян дящшятя эялир. Танрыларына гаршы
едилмиш бу бюйцк тящгири эюрцб щамы чашгынлыг ичярисиндя галмышды.
Нящайят, бир няфяр сцкуту позуб дейир: «Бу иши ким эюрмцшдцр?»
Ибращимин(я) бцтляря гаршы пис сюзляри щамыны ямин етди ки, бу иши эюрян
мцтляг Ибращимдир. Нямрудун башчылыьы иля мцщакимя ижласы тяшкил
олунду. Эянж Ибращим(я) анасы иля бирликдя цмумхалг мцщакимясиня туш
эялмишди. Анасы она эюря мцщакимя олунурду ки, няйя эюря бу ушаьын
анадан олдуьуну эизлятмиш вя бу барядя вахтында мялумат вермя-
мишдир? Ибращимин(я) анасы жаваб верир ки, мян бу эедишатла жамаатын
няслинин кясиляжяйини эюрцрдцм. Бу ушаьын доьулмасы щаггында ися она
эюря хябяр вермядим ки, эюзлядим эюрцм ишин агибяти нежя олажаг. Яэяр
бу ушаг бюйцйцб щягигятян дя мцняжжимлярин дедийи кими башгаларынын
ганыны тюксяйди, дярщал дювлят мямурларына мялумат веряжякдим. Беля
олмадыьы тягдирдя ися миллятин бир няслини горумуш олажагдым.

Ибращимин(я) анасынын бу мянтиги щакимляри там гане етди. Сонра
нювбя Ибращимя(я) чатды. О билдирди ки, беля эюрцнцр щадисянин тюрядян
бюйцк бцтдцр. Йахшы олар ки, щадися щаггында онун юзцндян
сорушасыныз. Онун бу жцр юткям, тящгирамиз вя истещза долу жаваб
вермякдя мягсяди вар иди. О билдирди ки, газиляр шурасы она дейяжякляр:
Ибращим, сян ахы бцтлярин данышмаг игтидарында олмадыгларыны билирсян.
Беля олан щалда Ибращим(я) щакимлярин диггятини башга бир мягама
йюнялтмяйя чалышажагды. Мящкямянин эедишаты Ибращимин(я) тяхмин
етдийи кими олду. Щакимлярдян тяхмин етдийи жавабы алдыгда буйурур:
«Яэяр доьрудан да сиз дедийиниз кими бцтляр данышмаьа гадир
дейиллярся, бяс онда ня цчцн онлара ибадят едир вя истякляринизи ондан
диляйирсиниз?» Жящалят, инадкарлыг вя ата-бабаларындан етдийи кор-кораня

Ябядиййят нуру 59

тяглид ичярисиндя чабалайан щакимляр Ибращимин(я) бу тутарлы суалы
гаршысында ажиз галыб онун одда йандырылмасы щюкмцнц вердиляр. Бюйцк
бир тонгал галанды, тювщид гящряманы тонгалын ичиня атылды. Лакин Аллащ
юз мярщямятини Ибращимдян(я) ясирэямяди вя инсанларын йаратдыьы сцни
жящяннями эцлцстана чевирди.1

Бу щядисдяки ибрятамиз мягамлар
Йящудиляр юзлярини тякаллащлылар дястясинин лидери сайараг бу щадисяни

гябул етсяляр дя щазырки Тювратда бу барядя щеч бир мялумат йохдур.
Сямави китаблар арасында йалныз Гуранда бу щадися юз яксини тапмышдыр.
Бу бахымдан щядисдяки бязи ибрятамиз мягамлары гейд едирик. (Гуранын
пейьямбярлярин сярэцзяштлярини гейд етмякдя ясас мягсяди дя мящз бу
ибрятамиз мягамлары нязяря чарпдырмагдыр.)

1. Бу ящвалат Ибращим(я) пейьямбярин шцжаятиня дялалят едян яйани
сцбутдур. Ибращимин(я) бцтляри сындырмасы Нямруд вя ряиййяти цчцн
гаранлыг галмыш бир мясяля дейилди. Чцнки о щязрят дяфялярля бцтляр
щаггында пис данышмыш, бцтпярястлийя юз кяскин етиразыны билдирмишди. О
ачыг-ашкар дейирди ки, бцтпярястляр бу чиркин ямялляриндян ял чякмя-
йяжякляри тягдирдя онларын барясиндя башга гярара эяляжяк. Жамаат чюля
эетдийи эцн о ачыг шякилдя билдирмишди ки: «Аллаща анд олсун ки, сиз чыхыб
эетдикдян сонра бцтляринизя бир щийля гуражаьам! (Башларына бир ойун
ачажаьам)».2 Имам Садиг(я) буйурмушдур: «Сайы минлярля олан кафирляр
гаршысында тякаллащлы бир шяхсин мцбаризяси Ибращимин(я) шцжаятли,
сабитгядям олдуьундан хябяр верир, о, тякаллащлыг ясасларыны
мющкямляндирмяк уьрунда щечнядян чякинмямишдир.»3

2. Ибращимин бцтляри сындырмасы силащлы вя дцшмянжясиня атылмыш бир
аддым кими эюрцнся дя о щязрятин щакимлярля сющбятиндян дя айдын олур
ки, бу, сырф тяблиьат характери дашыйан бир щярякят олмушдур. Беля ки,
жамаатын гяфлятдя йатмыш фитрятини ойатмаг цчцн сонунжу чыхыш йолуну
бцтляри сындырыб ян бюйцк бцтц сахламагда вя балтаны да онун чийниня
гоймагда эюрцр. Бялкя онда мцшрикляр мясялянин мащиййятини бир

1 Ял-Камилу фит-тарих, с-53-62; Бищарул-январ, ж-12, с-14-55; Янбийа-51-70
2 Янбийа -57
3 Бищарул-январ, ж-5, с-130

60 Щязрят Мущяммяд (с)

гядяр дяриндян арашдырыб ахырда беля гярара эяляляр ки, бу щадисяни щеч
вахт бюйцк бцт тюрядя билмяз. Беля олан щалда Ибращим(я) онларын эялдийи
нятижядян истифадя едиб тяблиьата башлайажаг вя онлара дейяжякди: сиз
юзцнцз етираф едирсиниз ки, бу бцт щеч бир щярякят етмяк игтидарында
дейил. Бяс онда няйя эюря онлара ибадят едирсиниз? Мяжлисдякиляр
Ибращимин(я) сюзлярини ешитдикдян сонра вижданларына мцражият едиб
юзлярини зцлцмкар (юзляриня зцлм едян) адландырырлар. Гуран бу щягигяти
беля ачыглайыр: «Бунун нятижясиндя онлар (аьылларыны башларына йыьыб) юз-
юзляриня мцражиятля: «Сиз, доьрудан да залимлярсиниз (дилсиз-аьылсыз, щеч
юзлярини беля горумаьа гадир олмайан бцтляря тапынмагла юзцнцз-
юзцнцзя зцлм едирсиниз)-дедиляр.»1 Бурадан баша дцшмяк олар ки,
пейьямбярляр тяблиьат заманы йалныз мянтигя, дялил-сцбута ясасланырлар-
мыш. Садяжя щяр дюврцн юзцнямяхсус мянтиг формасы вар имиш. Йохса
бир нечя тахта бцтц сындырмагдан ютрц Ибращим(я) жаныны няйя эюря
тящлцкяйя атмалы иди.

3. Ибращим(я) бу ишин онун щяйатынын сону иля нятижяляняжяйини
билирди. Буна эюря дя о, чох наращат олмалы, зарафатйана сюзляриндян ял
чякмялийди. Анаг о щязрят, бцтханайа эирдкидя санки зарафат едирмиш
кими, истещзалы шякилдя бцтляря йемяк тяклиф едир. Сонра ися бцтляри
сындырыб бцтхананын ортасына топлайыр. Анжаг Ибарщимдя(я) гятиййян
наращатчылыг йохдур. Санки бу ишин ардынжа щеч юлцм щюкмц верил-
мяйяжяк. Мцщакимя заманы щакимлярин суалына вердийи: «Бу мяним
ишим дейил, онлары бюйцк бцт сындырыб, эедин ондан сорушун!» жавабы щяр
шейи эюз юнцня алмыш, щеч нядян горхмайан адамын жавабыдыр. Даща
мараглысы одур ки, Ибращими(я) сапанд дашына гойуб узагдан ода
атдыгда, бир нечя дягигядян сонра цзяриндян гушун да уча билмядийи
тонгала дцшяжяйиня ямин олмасына бахмайараг щавада эяляркян щязрят
Жябрайыл(я) ондан сорушур ки, бир истяйин вармы? Ибращим(я) жаваб верир
ки, бяли, вар, анжаг сяндян йох, Аллащымдан.2 Бу жаваб Ибращимин(я) нежя
бюйцк руща сащиб олдуьуну эюстярир.

1 Янбийа-64
2 Уйуни яхбарир-Рза, с-136; Ямали, с-274; Бищарул-январ, ж-12, с-35

Ябядиййят нуру 61

Нямруд тонгалдан бир нечя мил мясафядя йерляшян сарайында
отуруб Ибращимин(я) одда йанмасыны сябирсизликля эюзляйирди. Сапанд
дашы щярякятя эялиб Ибращими(я) ода тяряф туллады. Анжаг Аллащын истяйи иля
бу сцни жящянням эцлцстана чеврилди. Щамы чаш-баш галыб бу мянзяряни
сейр едирди. Ахырда Нямруд юзцндян ихтийарсыз олараг цзцнц Азяря
тутуб деди: «Ибращим юз Аллащынын йанында чох щюрмятлидир.»1

Тонгалын эцлцстана чеврилмяси Аллащын ямриня ясасян олду. Ода
йандырмаг, Эцняшя сачмаг, Айа ишыгландырмаг габилиййяти вермиш Аллащ
щямин габилиййяти онлардан ала да биляр.

Бцтцн бу баш верянлярдян сонра йеня дя Ибращим(я) ращат шякилдя
тяблиьат апара билмяди. Ахырда йерли щюкцмят ону сцрэцн етмяк
гярарына эялир. Бу ися Ибращимин(я) щяйатында йени бир сящифянин ачылмасы
демяк иди. Беляликля, о, Шам, Фялястин, Мисир вя Щижаз торпагларына
кючмяйя щазырлашыр.

Ибращим(я) пейьямбярин мцщажиряти
Бабил мящкямяси тяряфиндян Ибращимин(я) сцрэцн едилмяси щюкмц

верилдикдян сонра о щязрят доьма вятяниндян Фялястин вя Мисир торпаг-
ларына кючмяк мяжбуриййятиндя галыр. Ибращими(я) ораларда щакимиййятдя
олан Ямалигя тайфалары чох мещрибан гаршылайыр, она хейли щядиййяляр
верирляр. Верилмиш щядиййяляр арасында Щажяр адлы бир кяниз дя вар иди.

Ибращимин(я) щяйат йолдашы Саранын о вахтадяк ушаьы олмамышды. О,
йолдашына тяклиф едир ки, ушаьы олсун дейя, Щажярля евлянсин. Ибращим(я)
дя бу тяклифи гябул едир. Бир мцддят сонра Щажярин бир оьлу олур. Ушаьын
адыны Исмаил гойурлар. Чох чякмир ки, Аллащын мярщямяти сайясиндя Сара
да щамиля галыр. Доьулан кюрпяйя Исщаг ады верилир.2

Бир мцддят кечдикдян сонра Ибращим(я) Аллащ тяряфиндян Исмаили(я)
анасы Щажярля бирликдя Жянуб тяряфя (Мяккяйя) апарыб эюздян узаг бир
дярядя йерляшдирмяк ямри алыр. Орада щеч бир йашайыш йох иди. Йалныз
Мяккядян Йямяня эет-эял едян тижарят карванлары арабир щямин йердя
истиращят едирди. Ора сусуз, гураг бир йер иди. Ямалигя тайфасы арасында
йашамыш бир гадын цчцн беля бир горхулу йердя йашамаг олдугжа чятин

1 Тяфсири Бурщан, ж-3, с-64
2 Сядус-сууд, 41-42; Бищарул-январ, ж-12, с-118

62 Щязрят Мущяммяд (с)

иди. Сящранын йандырыжы истиси Щажярин эюзляри юнцндя юлцмц
жанландырырды. Ибращим(я) юзц дя бундан чох яндишялянирди. О, минийин
йцйяниндян йапышыб эюзляриндян йаш сел кими аха-аха арвад-ушаьындан
айрылмаг истяркян Щажяря дейир: «Щажяр, бцтцн бунлар Аллащын истяйиня
ясасяндир. Аллащын истяйиндян гачмаг олмаз. Аллаща архалан вя ямин ол
ки, О бизи хар етмяйяжяк.» Сонра хцсуси диггятля цзцнц Аллаща тутуб
буйурду: «Ей ряббим, бураны бяладан асудя (узаг) бир шящяр ет,
ящалисинин Аллаща вя ахирят эцнцня инананларына жцрбяжцр мейвялярдян
рузи вер!».1 Тяпядян цзцашаьы ендикдя чеврилиб архайа бахараг онлар
цчцн Аллащдан мярщямят диляди.

Бу сяфяр илк бахышда чох чятин эюрцнся дя сонрадан бюйцк нятижяляр
доьурдуьу мялум олду. Чцнки Кябя евинин тикилиб орадан тювщид
сясинин ужалмасы, сонунжу пейьямбярин мящз орада зцщур едяжяйи бу
сяфярин нятижяляриндян олмушдур.

Зямзям гуйусунун ашкар олмасы
Ибращим(я) арвад-ушаьындан айрылыб эетдикдян сонра чох чякмир ки,

онларын юзляри иля эютцрдцйц йемяк азугяси гуртарыр. Щажярин
дюшляриндян сцд дя кясилмишди. Кюрпянин щалы эет-эедя писляширди. Анасы
ися эюз йашларыны сахлайа билмирди. Бирдян йериндян галхыб сяфа даьына
тяряф эетмяйя башлайыр. Узагдан Мярвя даьы тяряфиндян эюзцня су
саташды. Дярщал суйа тяряф гачмаьа башлады. Йетишдикдя бунун ильым
олдуьуну анлайыб тяяссцфлянди. Сяфа вя Мярвя даьлары арасында бу
щадися йедди дяфя тякрарланды. Ахырда щяр йердян цмиди цзцлмцш ана
кор-пешман оьлунун йанына гайыдыр.

Ушаьын няфяси сайылмаьа башламышды. Артыг аьламьа да щалы
галмамышды. Мящз бу анда Ибращимин(я) дуасы гябул едилди. Щажяр
оьлунун айаглары алтындан су ахдыьынын шащиди олур. Аз сонра оьлунун
эюзляринин ябяди йумулажаьыны гят етмиш ана цчцн бундан бюйцк севинж
ола билмязди. Щажярин севинжинин щядди-щцдуду йох иди. Ахан судан
Щажяр дя, Исмаил(я) дя дойунжа ичдиляр.2

1 Бягяря-126
2 Тяфсири-Гумми, с-52

Ябядиййят нуру 63

О эцндян етибарян «Зямзям» адланан бу гуйунун чыхмасындан
сонра щямин мянтягянин цзяриндя гушлар учушмаьа башлады. Орадан
хейли аралыда йашайан Жярщям гябиляси гушларын учушундан су тапыл-
дыьына ямин олду. Мясяляни юйрянмяк цчцн ики няфяри орайа эюндярдиляр.
Онлар хейли эяздикдян сонра эялиб Щажярля Исмаили эюрдцляр. Гайыдыб
эюрдцклярини гябиля башчысына данышдылар. Бундан сонра Жярщям гябиляси
чадырларыны Зямзямин ятрафында гурмаьа башладылар. Артыг Щажярля
Исмаил тянща дейилдиляр. Йаваш-йаваш Исмаил(я) бюйцйцр, йеткинлик йашына
чатыр. Жярщям гябилясиндян гыз алараг онларла мцнасибятлярини даща да
мющкямляндирир. Буна эюря дя Исмаилин(я) ювладлары ана тяряфдян
Жярщям гябилясиня эедиб чыхыр.

Ибращим(я) Исмаилин(я) эюрцшцня эялир
Ибращим(я) язиз оьлуну анасы иля бирликдя Мяккядя гойуб эетдикдян

сонра арабир онларын эюрцшцня эялирди. Бир дяфя Мяккяйя эяляркян (бялкя
дя бу, онун биринжи сяфяри иди) Исмаилин евиня дахил олуб ону евдя эюр-
мяди. Исмаил(я) о вахт артыг бюйцйцб аиля дя гурмушду. Ибращим(я) эяли-
ниндян оьлунун щарада олдуьуну сорушдугда эялин Исмаилин(я) ова
эетдийини билдирир. Ибращим(я) ондан йемяк олуб-олмадыьыны сорушду. Эялин
бир гядяр сярт шякилдя «йох» жавабы вердикдя Ибращим(я) бу сяртликдян
наращат олуб, эялиня дейир: «Исмаил евя дюндцкдя мяндян салам чатдыр
вя де ки, евинин сцтунуну дяйишсин». Буну дейиб Мяккяни тярк едир.

Исмаил(я) овдан гайытдыгда атасынын ийини щисс едир. Арвадынын
дедикляриндян эялян шяхсин атасы олдуьуна ямин олур. Ону да баша
дцшцр ки, атасы «евинин сцтунуну дяйишсин» демякля арвадыны бошамасыны
истямишдир. Чцнки беля бир гадынын она арвадлыг етмяйя ляйагяти йохдур.1

Гаршыйа беля бир сцал чыха биляр ки, Ибращим(я) о гядяр йол эялиб
Исмаили(я) евдя эюрмядикдя няйя эюря бир гядяр дайаныб онун эялишини
эюзлямир вя оьлуну эюрмядян эери дюнцр? Тарихчилярин йаздыьына эюря,
Ибращим(я) беля тялясик эялиб эетмяси Сарайа вердийи сюз цчцн олмушдур.
О, сюзцнцн цстя дурсун дейя, Мяккядя чох дайанмыр.

1 Бищарул-январ, ж-12-112

64 Щязрят Мущяммяд (с)

Ибращим(я) нювбяти дяфя Аллащ тяряфиндян Мяккяйя эетмяк ямри алыр.
Бу дяфяки сяфярдян мягсяд щязрят Нущун(я) туфанында учулуб даьылмыш
Кябяни тямир етмяк иди.

Гуранын вердийи мялумата ясасян, Мяккя Ибращимин(я) юмрцнцн
сон вахтларында, Кябя еви тямир едилдикдян сонра артыг шящяр щалыны
алмышды. Ибращим(я) Кябяни тямир едиб иши битирдикдян сонра Аллаща беля
дуа едир: «Ей Ряббим! Бу шящяри (Мяккяни) ямин-аманлыг йурду ет!
Мяни вя оьулларымы бцтляря тапынмагдан узаг еля!»1 Щалбуки Мяккяйя
илк дяфя эетдийи заман (арвад-ушаьыны орада гойаркян) беля дуа етмишди:
«Илащи, бураны бяладан узаг бир шящяр ет!»2

Йахшы оларды ки, мювзунун тякмил олмасы цчцн кябянин тикилмяси вя
онун гыса тарихи щагда данышаг. Лакин мювзумуз айры шей олдуьундан
Ислам пейьямбяринин яждадлары арасында ады тарихя дцшянляр барядя бящс
етмяк истяйирик.

2. Гцсейй ибн Килаб
Щязрят Мцщяммядин(с) яждадлары ашаьыдакы ардыжыллыгладыр:

Абдуллащ, Ябдцлмцттялиб, Щашим, Ябдманаф, Гцсейй, Килаб, Мярря,
Кяб, Лува, Галиб, Фящр, Малик, Нязр, Кянаня, Хцзеймя, Мцдрикя, Ялйяс,
Музирр, Низар, Мяядд, Яднан.3

Щязрят пейьямбярин(с) яждадлары Мяядд Ибн Яднана гядяр мящз
гейд етдийимиз ардыжыллыгладыр. Яднандан Исмаил(я) пейьямбяря гядяр
ися мцбащисялидир. Ибн Аббасын Пейьямбярдян(с) нягл етдийи щядисдя
билдирилир: «Яждадымы сайаркян Яднандан о тяряфя кечмяйин.»

Ады чякилян шяхсляр яряб тарихиндя мцщцм рол ойнамышлар. Ислам
тарихинин ися бязиляри иля билаваситя ялагяси вардыр. Буна эюря дя йалныз
Гцсеййдян башлайараг Абдуллаща гядяр оланлар щаггында гысажа
мялумат веряжяйик.

Гцсейй Пейьямбярин(с) дюрдцнжц бабасыдыр. Анасы Фатимя, Килаб
гябилясиндян олан Килаба яря эедир. Онун Зющря вя Гцсейй адлы ики ушаьы
олур. Гцсейй щяля бялякдя икян атасы вяфат едир. Фатимя сонра Рябия адлы

1 Ибращим-35
2 Бягяря-126
3 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-1-21

Ябядиййят нуру 65

киши иля аиля гуруб онунла бирликдя Шама эедир. Гцсейй иля Рябиянин
гябиляси арасында ихтилаф йаранана гядяр Рябия Гцсеййя аталыг едир.
Йаранмыш ихтилафдан сонра Рябия Гцсеййи щимайясиндян чыхарыр. Фатимя
мяжбур олуб Гцсеййи Мяккяйя гайтарыр. О, шяхси бажарыглары сайясиндя
гыса мцддят ярзиндя мяккялилярин, хцсусиля Гцрейш гябилясинин диггятини
юзцня жялб етмяйи бажарыр. Чох чякмир о, йцксяк вязифяляря-Мяккя
рящбярлийиня вя Кябянин ачарларыны сахламаг шяряфиня наил олур. О,
Мяккядя бир сыра йениликляр едир. Беля ки, жамааты Кябя ятрафында евляр
тикмяйя тящрик едир, Мяккя бюйцкляри бир йеря топлашыб проблемлярини
щялл етмяк цчцн Дарун-нцдвя адлы мяслящятляшмя йери тикдирир. Гцсейй
бешинжи ясрдя вяфат етмиш юзцндян сонра Ябдцддар вя Ябдманаф адлы
ики оьлу галыр.

3. Ябдманаф ибн Гусейй
Пейьямбярин(с) цчцнжц бабасы сайылан Ябдманафын ясл ады

Мцэейря, лягяби ися Гямярцл-Бятща олмушдур. О, гардашы Ябдцддардан
кичик олса да, жамаатын йанында хцсуси щюрмяти вар иди. Жамааты тягвалы
олмаьа, бир-бири иля хош цнсиййят гурмаьа, гощумлуг ялагялярини
мющкямляндирмяйя чаьырырды. Бу ишляри иля о, щеч дя Кябя рящбярлийини
гардашынын ялиндян алмаьа чалышмырды. Атасынын вясиййятиня ясасян
рящбярлик Ябдцддарын ихтийарында иди. Лакин щяр ики гардаш вяфат
етдикдян сонра онларын ювладлары арасында рящбярлик цстцндя мцбащися
йараныр. Чох мцзакирялярдян сонра вязифя бюлэцсц мяслящят эюрцлцр.
Беля гярар гябул едилир ки, Кябя вя Дарун-нцдвяйя рящбярлик
Ябдцддарын ювладларынын, щажылара су пайланылмасы вя онларын
йерляшдирилмяси ися Ябдманафын ювладларынын ихтийарында олсун. Бу вязифя
бюлэцсц Ислам дини мейдана эялянядяк давам етмишдир.

4. Щашим ибн Ябдманаф
Пейьямбярин(с) икинжи бабасы Щашимин ясл ады Ямр, лягяби ися Яла

олмушдур. О, Ябдцшямсля якиз доьулмушдур. Диэяр ики гардашынын ады
Мцттялиб вя Нофял иди.

Тарихчилярин дедийиня эюря Щашимля Ябдцшямс якиз олмушлар. Онлар
анадан оларкян Щашимин бармаьы гардашы Ябдцшямсин алнына йапышыг

66 Щязрят Мущяммяд (с)

вязиййятдя имиш. Онлары бир-бириндян айыраркян ганахма баш вермиш,
жамаат да буну (эяляжякдя бунларын ювладлары арасында ган дцшяжяйи)
кими пис йеря йозмушдур.1 Щяляби йазыр: «Бу пис йозум юз нятижясини
эюстярир. Беля ки, Щашим ювладларындан олан Бяни-Аббасла Ябдцшямс
ювладларындан олан Бяни-Цмяййя арасында ганлы тоггушмалар баш
вермишдир».2

Мараглыдыр, санки Щяляби, Яли(я) ювладларынын Бяни-Цмяййя тяряфин-
дян щагсыз йеря юлдцрцлдцкляриндян хябярсиз имиш. Бцтцн бунлар бу ики
тайфа арасындакы ган дцшмянчилийинин бариз нцмунясидир. Бяс эюрясян
няйя эюря Щяляби бу щагда щеч ня йазмайыб?

Ябдцманаф ювладларыны башгаларындан фяргляндирян жящят о
олмушдур ки, онларын дюрдц дя мцхтялиф йерлярдя вяфат етмишляр. Щашим
Гязвядя, Ябдцшямс Мяккядя, Нофял Ирагда, Мцттялиб ися Йямяндя
дцнйасыны дяйишмишдир.3

Щашимин яхлаги нцмуняляриндян бири дя о олмушдур ки, зилщижжя
айынын щилалы эюрцндцкдя о сцбщ чаьлары Кябяйя эяляряк Кябя диварына
сюйкяниб, ашаьыдакы мязмунда бир хцтбя охуйармыш: «Ей Гцрейш
жамааты! Сиз ярябляр арасында ян няжиб вя аьыллы адамларсыныз. Аллащ сизи
Юз евинин кянарында йерляшдириб. Бу шяряф Исмаил(я) ювладларындан йалныз
сизя гисмят олуб. Ей мяним гювмцм! Бу ай Аллащ евинин зявварлары
бюйцк щявясля бурайа эяляжякляр. Онлар Аллащын гонагларыдырлар. Онлара
гуллуг етмяк сизин бойнунуза дцшцр. Онларын арасында (узаг йерлярдян
эялян) чохсайлы имкансызлар вар. Анд олсун бу евин сащибиня, мяним
Аллащ гонагларынын щамысыны гябул етмяйя имканым олсайды, щеч вахт
сиздян кюмяк истямяздим. Щалал йолла газандыьым бцтцн ялимдя оланы
бу йолда хяржляйяжяйям. Сизи анд верирям бу евин щюрмятиня кимся
щарамдан газандыьы пулу бу йолда хяржлямясин, гонаглара рийакарлыг
цзцндян хидмят етмяйин. Кимся зявварлара хидмят етмяйя мяжбур
едиля билмяз. Щяр ким бу ишдя щямкарлыг етмяк истямирся, буйуруб эедя
биляр»4

1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-13
2 Сирейи Щяляби, ж-1, с-5
3 Сирейи Щяляби, ж-1, с-5
4 Сирейи Щяляби, ж-1, с-6-7

Ябядиййят нуру 67

Щашимин рящбярлик етмяси мяккялиляри щяртяряфли гане едирди. О,
мадди вязиййятинин йахшылашмасында, чох бюйцк ишляр эюрмцшдцр. Гящят-
лик илляриндя онун сяхавяти сайясиндя жамаат язиййят ня олдуьуну билмирди.

Мяккялилярин тижарят сащясиндяки фяалиййятляринин эенишляндирилмяси
зямининдя щяйата кечирдийи ишлярдян бири дя Щашимин Гяссаниляр
щюкмдары иля баьладыьы мцгавиля олмушдур. Онун бу щярякяти гардашы
Ябдцшямсин Щябяшистан ямири, диэяр ики гардашы Мцттялиб вя Нофялин ися
Йямян ямири вя Иран щюкцмдары иля сярбяст тижарят етмяк щаггында
анлашма имзаламаларына сябяб олду. Бу анлашмалар бир чох проблемляри
щялл едиб Мяккя базарларыны хейли жанландырыр. Бу вязиййят Ислам дини
мейдана эялянядяк давам етмишдир.

Щашимин тягдирялайиг ишляриндян бири дя о иди ки, Гцрейш тажирляринин
йай мювсцмцндя Шама, гыш мювсцмцндя ися Йямяня тижарят сяфярлярини
сяхсян юзц тянзимляйирди.

Цмяййя ибн Ябдшямсин пахыллыьы
Щашимин гардашы оьлу Цмяййянин юз ямисинин шан-шющрятиня

пахыллыьы тутур вя рийакарлыг цзцндян етдийи сяхавятлярля ону жамаатын
эюзцндян салмаьа чалышырды. Онун бу сяйляри Щашимин шан-шющрятини,
щюрмятини даща да артырды.

Цмяййя пахыллыгдан од тутуб йанырды. Ахырда ямисини яряб кащин-
ляринин йанына эедяряк онларын сечиминя табе олмаьа мяжбур едир. Беля
ки, кащинляр онларын защири эюркямляриня ясасян щансыны бяйянсяйдиляр,
щакимиййят онун ихтийарында олажагды. Щашим гардашы оьлу иля гятиййян
мцбащися етмяк ниййятиндя дейилди. Лакин Цмяййянин исрары нятижясиндя
бу ишя разылыг верир. Цмяййя ики шярт гойур:

1. Мяьлуб олажаг шяхс щяжж мювсцмцндя йцз баш гараэюзлц дявя
гурбан кясяжяк.

2. Мяьлуб олажаг шяхс он ил Мяккядян кянарда йашайажаг.
Щашимля Цмяййя Ясфан кащининин йанына эедирдиляр. Кащинин эюзц
Щашимя саташжаг ону тярифлямяйя башлайыр. Шяртляря ясасян Цмяййя он ил
Мяккядян чыхыб Шамда йашамалы олур.1

1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-10

68 Щязрят Мущяммяд (с)

Бу ирси пахыллыьын нятижяси 130 ил давам едир, тарихдя мисли
эюрцнмямиш жинайятляря сябяб олур. Бу щадися ики нясил арасында эедян
ядавяти эюстярмякля йанашы, Ямявиляр сцлалясинин Шамдакы нцфузунун
сябяблярини ачыглайыр. Мялум олур ки, Ямявилярин Шам ящалиси иля кющня
мцнасибятляри, бу бюлэялярдя Ямявиляр щакимиййятинин гурулмасына
ялверишли шяраит йарадырмыш.

Щашимин евлянмяси
Ямр Хязряжинин гызы Сялма чох няжабятли бир ханым иди. Яриндян

айрылдыгдан сонра щеч кимя яря эетмяйя разылыг вермямишди. Щашим
Шама етдийи сяфярлярдян бириндя, гайыдаркян бир нечя эцнлцк Йясрибдя
(Мядинядя) дайанасы олур. Бу заман о, Сялмайа елчилик едир. Щашимин
Гцрейш арасындакы шан-шющряти, мал-дювляти, мярдлийи Сялманын диггятини
жялб едир вя ики шяртля она яря эедяжяйиня разылыг верир. Шяртлярдян бири о
иди ки, доьуш заманы юз гябилясинин йанында олажаг. Бу шяртя ясасян
Сялма бир мцддят Щашимля Мяккядя галдыгдан сонра, доьуш яряфясиндя
Йясрибя гайыдыр. Онун доьдуьу оьлана Шейбя ады гойулса да жамаат
арасында Ябдцлмцттялиб кими таныныр. Онун бу жцр танынмасыны тарихчиляр
беля изащ едирляр. «Щашим юмрцнцн сон анларында гардашы Мцттялиби
йанына чаьырыб дейир: «Гардаш нюкярин Шейбядян эюз-гулаг ол!» Щашим
оьлу Шейбяни Мцттялибин нюкяри адландырдыьына эюря жамаат арасында
Ябдцлмцттялиб (Мцттялибин гулу) кими танынмышдыр.»

Башга бир рявайятдя дейирляр ки, бир эцн Мяккяли бир киши Йясриб
кцчяляриндян кечяркян ушагларын ох атма йарышы кечирдиклярини эюрцр.
Йарышын галиби олмуш ушаг дярщал дейир ки, мян Мяккя аьасынын
оьлуйам. Мяккяли шяхс иряли эедиб онун ким олдуьуну сорушдугда
ушаг дейир: мян Ябдцманаф оьлу Щашимин оьлуйам. Мяккяли киши
Йясрибдян Мяккяйя гайытдыгдан сонра ящвалаты Щашимин гардашы
Мцттялибя данышыр. Ямиси гардашы оьлунун гайьысына галыб Йясрибя эедир.
Ушаьы эюрдцкдя эюзляри юнцндя гардашы жанланан Мцттялибин ихтийарсыз
олараг эюзляриндян йаш ахмаьа башлайыр. Ями-гардашоьлу гол-бойун
олуб гужаглашырлар. Ушаьын эетмясинин гаршысыны алмаг истяйян анасынын
мцгавимяти яминин жясарятини бир гядяр дя артырыр. Нящайят, Шейбянин
анасындан ижазя алыб ону Мяккяйя апармаьа разы салдыгдан сонра

Ябядиййят нуру 69

Мцттялиб юз истяйиня чатыр. Шейбяни атын тяркиня миндириб Мяккяйя доьру
щярякят едир. Йол бойу Ярябистанын гызмар эцняши ушаьын эцмцшц
симасыны, пал-палтарыны йандырыб гаралдыр. Мяккяйя чатдыгда жамаат еля
билир ки, Мцттялиб бу ушаьы юзц цчцн нюкяр алыб эятирмишдир. Мцттялиб
дяфялярля «бу, мяним гардашым оьлудур» деся дя жамаат бир-бириня «бу,
Мцттялибин нюкяридир» дейирди. Беляликля дя Шейбя жамаат тяряфиндян
Ябдцлмцттялиб кими таныныр.1

Бязян дя беля бир ещтимал иряли сцрцлцр ки, о, ямиси Мцттялибин
гужаьында бюйцйцб бойа-баша чатмышдыр. Ярябляр дя тярбийячинин
зящмятляринин гаршылыьы олараг еля шяхсляри тярбийячинин нюкяри
адландырырмышлар.

5. Ябдцлмцттялиб ибн Щашим
Пейьямбярин(с) илк бабасы олан Ябдцлмцттялиб гцрейшин башчысы ол-

мушдур. Онун щакимиййят илляри Ислам тарихинин башланьыжы иля билаваситя
ялагядар олдуьуна эюря щяйатындакы бязи щадисяляря нязяр салажаьыг.

Щеч бир шцбщя йохдур ки, инсанын рущиййяси ня гядяр бюйцк олурса-
олсун, эеж-тез мцщитин адят-янянясиня юйряшир вя мцщит онда юз тясирини
гойур. Анжаг еля инсанлар да вар ки, мцщит онда гятиййян тясир гойа
билмир вя о, жямиййятдяки чиркинликлярдян юзцнц горуйуб сахлайа билир.
Ябдцлмцттялиб дя мящз беля шяхслярдян бири олмушдур. Бцтпярястлийин,
шярабхорлуьун, сялямин, инсан юлдцрмяйин вя даща нялярин баш алыб
эетдийи бир мцщитдя сяксян илдян артыг йашайыб биржя дяфя дя олсун дилиня
шяраб вурмайан, жамааты да шяраб ичмякдян, сялямчиликдян, инсан
юлдцрмякдян, мящрямлярля евлянмякдян, лцт бядянля тяваф етмякдян
чякиндирян, юмрцнцн сонунадяк ящд-пейманларына садиг галан бир
инсан тябии ки, надир тапылан нцмуняви шяхсдир. Бяли, сцлбцндя язиз
пейьямбяримиз (дцнйанын ян бюйцк рящбяри) яманят олараг сахланылан
инсан бцтцн чиркинликлярдян узаг олмалыдыр.

Ябдцлмцттялибин дилиндян нягл едилмиш гыса кяламлардан айдын олур
ки, о, эцнащын щаким олдуьу мцщитдя тякаллащлыг ягидясиндя вя мяада
инананлардан олмушдур. О, щямишя дейярмиш: «Зцлмкар шяхс бу

1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-6; Тарихи Тябяри, ж-2, с-8-9

70 Щязрят Мущяммяд (с)

дцнайда юз ямялинин жязасыны чякмялидир. Яэяр бу дцнйада да
жязаланмаса, о бири дцнйада мцтляг ямялинин жязасына чатмалыдыр».1

Щярб ибн Цмяййя Ябдцлмцттялибля гощум вя Гцрейшин сайылыб
сечилян адамларындан иди. Онун гоншулуьунда бир йящуди йашайырмыш.
Бир эцн Тящамя базарларындан бириндя бир йящуди иля Щярб арасында
мцбащися йараныр вя онлар бир-бириня налайиг сюзляр дейирляр. Щярбин
тящрики нятижясиндя йящуди гятля йетирилир. Бундан хябяр тутан
Ябдцлмцттялиб Щярбля ялагялярини кясир вя йящудинин аилясиня чатдырмаг
цчцн ган пулуну ондан алмаьа чалышыр. Бу, Ябдцлмцттялибин ядалят
тяряфдары олдуьуна дялалят едян бир сцбутдур.

Зямзям гуйусунун газылмасы
Зямзям гуйусу ашкар олдугдан сонра Жярщям гябиляси онун

ятрафында мяскунлашыб, узун мцддят Мяккядя щакимиййятлярини давам
етдирирляр. Лакин Мяккянин бир тижарят мяркязиня чевриляряк жамаатын
эцзяранынын йахшылашмасы нятижясиндя Жярщямлиляр йолларындан чыхмаьа
башлайырлар. Бунун да нятижясиндя Зямзям гуйусу гурумаьа башлайыр.

Дейилянляря эюря Мяккядя йашайан Жярщям гябиляси Хцзая гябиляси
тяряфиндян тящдид едилдийиндян, Бяни-Жярщям юз йурд-йувасындан
кючцб эетмяйя мяжбур олур. Жярщям гябилясинин башчысы Мязаз ибн Ямр
тезликля дцшмянин щцжум едяжяйиня ямин олуб ямр едир ки, Кябяйя
щядиййя эятирилмиш ики гызыл жейран вя бир нечя гиймятли гылынжы, дцшмянин
ялиня кечмясин дейя, Зямзям гуйусуна атыб цстцнц юртсцнляр. Яэяр ня
вахтса Жярщям гябиляси йенидян Мяккяйя гайыдардыса, йенидян онлары
гуйудан чыхара билярдиляр. Бир гядяр сонра Хцзая гябилясинин щцжумлары
башлайыр. Жярщям гябиляси вя Исмаил(я) ювладларындан бир чоху Мяккядян
чыхыб бир даща эери дюнмядиляр. О вахтдан етибарян Мяккя щакимиййяти
Хцзая гябилясинин ялиня кечир. Нящайят, (Пейьямбярин(с) дюрдцнжц
бабасы) Гцсейй ибн Килаб иш башына эялмякля тале Гцрейшин цзцня эцлцр.
Бир хейли кечдикдян сонра Ябдцлмцтяллиб щакимиййят башына эялир. О,
Зямзям гуйусуну йенидян газмаг фикриня дцшцр. Анжаг гуйунун ясл
йери мялум дейилди. Узун-узады апарылан газынтылардан сонра ахыр ки,

1 Сирейи Щяляби, ж-1, с-4

Ябядиййят нуру 71

Зямзямин ясл йери тапылыр. Ябдцлмцттялиб ораны оьлу Щарисля бирликдя
шяхсян юзц газмаг гярарына эялир.

Щяр бир гябилядя бошбоьаз вя йахшы ишлярин гаршысыны алмаьа чалышан
адамлар олур. Бу бахымдан Гцрейш дя истисна едилмирди. Ябдцлмцт-
тялибин рягибляри бу шяряф она наил олмасын дейя, она етираз едяряк
билдирдиляр: «Ей Гцрейш башчысы! Бу гуйу жяддимиз Исмаилин(я)
йадиэарыдыр. Биз щамымыз онун ювладлары сайылдыьымыз цчцн бу ишдя
щамымыз иштирак етмялийик.»

Ябдцлмцттялиб мцяййян сябябляр цзцндян онларын тяклифини гябул
етмир. О истяйирди ки, гуйуну тякбашына газмагла орадан чыхажаг суйу
тямяннасыз жамаатын истифадясиня версин. Щям дя Аллащ евини зийарятя
эялянлярин су иля тямин едилмясиндя щеч бир проблем йаранмасын. Бу ися
онун, йалныз гуйуну тякбашына газажаьы тягдирдя мцйяссяр ола билярди.
Анжаг етираз едянляр дя юз истякляриндян дюнмяк фикриндя дейилдиляр.
Беля гярара эялдиляр ки, яряб кащинляриндян биринин йанына эедиб онун
веряжяйи щюкмля разылашсынлар. Ябдцлмцттялибля рягибляри сяфяр тядарц-
кцнц эюрцб йола чыхырлар. Щижазла Шам арасындакы сусуз сящралар бир-бир
архада галырды. Йолун йарысында сусузлуг онлары артыг ялдян салмышды.
Демяк олар ки, щамы юлцмцнц эюз юнцня алмышды. Ябдцлмцттялиб тяклиф
едир ки, щяря юзц цчцн гябир газсын. Яэяр сусузлуг бу минвалла давам
едярся, щамы юляжяк, яввялжя юляни саь галанлар дяфн едяжякляр. Беляжя,
сонунжу юляжяк шяхс истисна олмагла онларын жяназяляри гурд-гуша йем
олмайажаг.

Ябдцлмцттялибин тяклифини щамы бяйянир вя щяря юзц цчцн гябир
газыр. Бир-биринин цзцня гямли бахышларла бахыб юлцмц эюзляйирдиляр.
Бирдян Ябдцлмцттялиб айаьа галхараг дейир ки, щамымыз галхыб сящранын
мцхтялиф йерляриндя су ахтармаьа башлайаг. Бялкя Аллащ юз мярщямятини
бизляря эюстяряжяк. Щамы минийиня миниб су ахтармаьа башлайыр. Бир
гядяр сонра бир булаьа раст эялдиляр. Йцзфаизлик юлцмдян йаха гуртармыш
рягибляр эялдикляри йолла Мяккяйя гайыдыб гуйунун газылмасында
Ябдцлмцттялибин фикри иля разылашдылар. Бу мясялядя Ябдцлмцттялиб
мцтляг ихтийар сащиби олур.1

1 Тарихи Йягуби, ж-1, с-206

72 Щязрят Мущяммяд (с)

Ябдцлмцттялиб йеэаня оьлу Щарисля бирликдя гуйуну газмаьа
башлайыр. Бир гядяр газдыгдан сонра гуйудан ики гызыл жейран вя бир нечя
гиймятли гылынж чыхыр. Гцрейш нцмайяндяляри бу дяфя дя бюйцк сяс-кцй
галдырыб ашкар едилмиш гиймятли яшйалара шярик олдугларыны билдирирляр.
Ахырда беля разылыьа эялирляр ки, мясялянин щялли цчцн пцшк атылсын.
Пцшкцн нятижясиня эюря ики гызыл жейран Кябянин, гиймятли гылынжлар ися
Ябдцлмцттялибин пайына дцшцр. Гцрейш нцмайяндяляриня ися щеч ня
чатмыр. Сяхавяти дилляр язбяри олмуш Ябдцлмцттялиб пайына дцшян
гылынжлардан Кябя еви цчцн бир гапы дцзялтдириб гызыл жейранлары да онун
гаршысындан асдырыр.

Ябдцлмцттялибин юз ящдиня садиг галмасы
Жащилиййят дювр ярябляри арасында мяняви позьунлуьун баш алыб

эетмясиня ряьмян онларын бир бяйянилян хцсусиййятляри дя вар иди.
Мясялян, ящди позмаг ян пис ямяллярдян сайылырды. Бязян онлар чох чятин
ящдляр баьлайыр вя юмцрляринин сонуна гядяр она садиг галырдылар. Вя
йахуд олдугжа бюйцк нязирляр едир, няйин бащасына олурса олсун, она
ямял едирдиляр.

Ябдцлмцттялиб Зямзям гуйусуну газаркян вур-тут бир ювлады
олдуьуна эюря чох чятинлик чякир. Буна эюря дя нязир едир ки, ня вахт
ушагларынын сайы она чатарса, бирини Кябя кянарында гурбан кясяжяк. Юзц
дя бу нязир барядя щеч кимя мялумат вермир. Илляр ютцб кечир,
Ябдцлмцттялибин ушагларынын сайы она чатыр. Инди о, юз нязриня ямял
етмяли иди. Бу нязири щяйата кечирмяк олдугжа чятин иди. Анжаг
Ябдцлмцттялиб нязриня ямял етмямякля ящдини позанлар сырасына
дцшмякдян горхурду. Ахырда, о, беля гярара эялир ки, мясяляни
ювладларына ачыб данышсын. Онларын разылыьыны алдыгдан сонра пцшк йолу
иля сечим етсин. О, ушагларынын разылыьыны алдыгдан сонра пцшк атыр. Пцшк
Абдуллащын (щязрят Пейьямбярин атасынын) адына чыхыр. Ябдцлмцттялиб
дярщал онун ялиндян тутуб гурбанэаща доьру апарыр. Бцтцн Гцрейш ящли,
кишили-гадынлы, щамы Ябдцлмцттялибин нязир етмясиндян вя пцшк
атмасындан хябярдар олур. Эянжлярин эюзцндян йаш сел кими ахырды.
Щятта «каш бу эянжин йериня мяни кясяйдиляр!» дейянляр дя вар иди.
Гцрейш бюйцкляри дя юз нювбяляриндя билдирирдиляр ки, яэяр нязри малла,

Ябядиййят нуру 73

пулла дяйишмяк мцмкцндцрся, биз мал-дювлятимизин щамысыны онун
йолунда вермяйя щазырыг. Ябдцлмцттялиб жамаатын бу щиссляри
гаршысында щейран галмыш вя нязриня садиг галмайажаьындан ещтийат
едирди. Анжаг йеня дя чыхыш йолу фикирляширди. Бирдян издищам арасындан
кимся диллянди: «Бу ишдя яряб кащинляриндян бириня мцражият един! Бялкя
о, бир чыхыш йолу эюстярди.» Ябдцлмцттялиб вя Гцрейш бюйцкляри бу
тяклифля разылашыб Йясриб истигамятиня эедирляр. Кащинин йанына чатыб ону
мясялядян хябярдар етдикдя кащин онлардан бир эцн мющлят истяйир.
Нювбяти эцн кащин онлардан сорушду: «Сиз тяряфлярдя бир инсанын ган
бащасы ня гядярдир?» Жаваб вердиляр ки, он баш дявя. Кащин деди: «Еля
ися он дявя иля гурбан кясилмяк цчцн сечилмиш шяхс арасында пцшк атын.
Яэяр пцшк йеня дя онун адына чыхарса, дявялярин сайыны ийирмийя
галдырын. Пцшк тякрарян щямин шяхсин адына чыхарса, дявяляри отуза
галдырын. Бу минвалла пцшк дявялярин адына чыхана гядяр дявялярин
сайыны он-он артырын!»

Жамаат кащинин тяклифиндян чох мямнун галды. Чцнки Абдуллащ
кими бир эянжин юз ганы ичярисиндя чабаладыьыны эюрмякдянся йцзлярля
дявяни онун явязиня кясмяк чох ращат иди. Нцмайяндяляр Мяккяйя
гайытдыгдан сонра бир эцн бцтцн жамаатын иштиракы иля пцшк атма
мярасими кечирилир. Дяфялярля пцшк атылса да щямишя Абдуллащын ады
чыхырды. Йалныз дявялярин сайынын йцзя чатдыьы онунжу жящддя пцшк
дявялярин адына чыхыр. Жамаат щамы севинж ичярисиндя иди. Бирдян
Ябдцлмцттялиб пцшкцн тякрар атылмасыны тяляб едяряк дейир ки, мян
Аллащын бу ишдян разы галдыьына ямин олмалыйам. Пцшк цч дяфя
тякрарланды вя щяр цч дяфядя дявялярин адына чыхды. Ондан сонра
Ябдцлмцттялибдя Аллащын, Абдуллащын явязиня йцз дявя гурбан
кясилмясиня разы олдуьуна архайынлыг йаранды. О, дярщал эюстяриш верир
ки, онун шяхси дявяляриндян йцз баш тутуб Кябя кянарында гурбан
кяссинляр. Юзц дя щямин дявялярин ятиндян йемяйи ня бир инсана, ня дя
бир щейвана гадаьан етмясинляр.1

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-153; Бищарул-январ, ж-16, с-74-90

74 Щязрят Мущяммяд (с)

Амул-фил щадисяси
Бир миллятин щяйатында баш верян бюйцк ящямиййятя малик щадися

щямин миллятин тарих башланьыжы эютцрцлцр. Мясялян, щязрят Мусанын(я)
мцбаризясинин башланмасы йящудилярин, щязрят Исанын(я) анадан олмасы
хачпярястлярин, щязрят Мцщяммядин(с) щижряти дя мцсялманларын
тарихинин башланьыжы эютцрцлмцшдцр. Бязян ися миллятин ясас тарихи ола-ола
щансыса яламятдар щадися дя тарих кими эютцрцлцр. Буна мисал олараг
Бюйцк Франса Ингилабы, советляр бирлийиндя бюйцк Октйабр ингилабыны
эюстярмяк олар. Жащилиййат дювр ярябляриндя ися доьру-дцрцст бир
мядяниййят олмадыьы цчцн онлар бу вя диэяр яламятдар щадисяляри
юзляри цчцн тарих башланьыжы кими гябул етмишляр. Буна эюря дя яряб
тарихиндя мцхтялиф тарихи башланьыжлара раст эялмяк олар ки, бунларын ян
сонунжусу Амул-фил (фил или) вя Ябрящянин Кябяни даьытмаг мягсяди иля
Мяккяйя щцжуму олмушдур. Инди эялин щязрят Мцщяммядин(с) анадан
олдуьу 570-жи илдя баш вермиш бу бюйцк щадисянин мащиййятини нязярдян
кечиряк.

Щадисянин баш вермя сябяби
«Фил сцвариляри» ящвалаты Гуранда чох гыса шякилдя эюстярилмишдир.

Щадисяни гейд етдикдян сонра бу щагда олан айяляри охужуларын
диггятяиня чатдыражаьыг.

Тарихчиляр щадисянин баш вермя сябябини беля йазырлар: «Йямян
щюкмдары Зунявас щакимиййятини мющкямлятдикдян сонра сяфярлярин-
дян бириндя Йясрибя йола дцшцр. О вахт Йясриб эюзял дини мювгейя малик
иди. Бир чох йящуди орайа топлашыб юзляри цчцн шящярин мцхтялиф
йерляриндя мябядляр дцзялтмишдиляр. Йящудиляр, щюкмдары чох сямимий-
йятля гаршылайыб, ону да йящудилийя дявят етдиляр ки, онун сайясиндя
Бизанс хачпярястляри вя яряб бцтпярястляринин щцжумларындан аманда
галсынлар. Онларын апардыьы тяблиьат юз нятижясини верди вя Зцнявас
йящудилийи гябул етди. О, йящудилийин инкишафында чох чалышды. Кимлярся
жанынын горхусундан йящуди олмаьа башлады, кимлярся дя онунла
мцхалиф олдугларына эюря тязйигляря мяруз галдылар. Хачпярястлийи йенижя
гябул етмиш Няжран ящалиси юз динляриндян ял чякиб йящуди олмаьы гябул
етмяди. Онларын бу щярякятиндян гязяблянян Йямян щюкмдары онлары

Ябядиййят нуру 75

гырмаг гярарына эялир вя бу мягсядля Няжрана йахынлашан орду шящярин
дюрд тяряфиндя хяндяк газыб бюйцк бир тонгал галайыр. Орду башчысы
мцхалифляри йандыражаьы иля щядяляся дя хачпярястялийя жани-дилдян
баьланмыш няжранлылар бундан гятиййян чякинмядиляр. Беляликля дя
онларын щамысы одда йандырылды».1

Эюркямли мцсялман тарихчиси Ибн Ясир Жязяри йазыр: «Бу щадисядян
йалныз Дувяс адлы бир няжранлы жаныны гуртарыб юзцнц хачпяряст Бизанс
императоруна чатдырыр. О, щадисяни императора данышыб жинайяткарларын
жязаландырылмасыны вя Йямяндя христианлыьын йайылмасыны хащиш едир.
Бизанс императору онун дярдиня шярик олуб тяяссцфляндийини билдиряряк
дейир: «Мяним щюкцмят мяркязим сизин йерлярдян чох узагдыр. Анжаг
бу щагсызлыьын жавабыны вермяк цчцн Щябяшистан кралы Няжашийя хябяр
эюндярирям ки, няжранлыларын интигамыны алсын. Няжранлы шяхс императорун
Няжашийя йаздыьы мяктубу эютцрцб дярщал юзцнц Щябяшистана чатдырыр.
Баш верянляри олдуьу кими Няжашийя данышыр. Онун гейряти жуша эялиб
Ябрящятцл-Яшрам адлы сяркярдянин башчылыьы алтында йетмиш минлик бир
ордуну Йямяня эюндярир. Орду дяниз йолу иля Йямян сащилляриня чыхыб
орада дцшярэя салыр. Зцнявас ня гядяр чалышса да бир нятижяйя чатмыр,
гябиля башчыларыны мцбаризяйя сясляся дя онлардан мцсбят жаваб ала
билмир. Щябяшистан ордусу кичик бир щцжумла ону тахтдан салыб Йямяни
яля кечирир. Орду сяркярдяси Ябрящя, Щябяшистан кралы тяряфиндян Йямян
щакими тяйин едилир.»

Ябрящя гялябя газандыьына эюря башы бир нечя эцн яйлянжяйя гарышыр.
О, Щябяшистан кралынын ряьбятини газанмаг мягсядиля Сяна шящяриндя
олдугжа язямятли бир кился тикдирир. Кился щазыр олдугдан сонра Няжашийя
ашаьыдакы мязмунда бир мяктуб йазыр: «Килсянин тикинтиси баша
чатмышдыр. Йямян ящалисини Кябяни зийарят етмяйя эетмякдян чякиндириб
бу килсяйя зийарятя чаьырмаг истяйирям.» Мяктубун мязмуну яряб
гябиляляри арасында пис якс-сяда доьурур. Щятта эежялярин бириндя Бяни-
Яфгям гябилясиндян олан бир гадын килсяни няжися булашдырыр. Ябрящянин
тикдирдийи килсяйя яряб гябиляляринин щюрмятсизлийиндян хябяр верян бу
щадися ону чох наращат едир. Цстялик о, килсяни ня гядяр бязяйирдися,

1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-1, с-253

76 Щязрят Мущяммяд (с)

жамаатын Кябяйя ряьбяти бир о гядяр артырды. Бцтцн бунлар она эятириб
чыхарыр ки, Ябрящя Кябяни йерля йексан едяжяйиня анд ичир. Бу мягсядля
о бюйцк бир орду щазырлайыр. Ордунун гаршысына дюйцшкян филляр
гойулмушду. Яряб гябиля башчылары вязяиййятин эярэин олдуьуну
анласалар да Ябрящянин щцжумуна гаршы щяр щансы тядбир эюрмякдя ажиз
идиляр. Бунунла беля бязи жясарятли гябиля башчылары она мцгавимят
эюстярирдиляр. Йямян задяэанларындан олан Зуняфяр одлу чыхышлары иля юз
гябилясини мцбаризяйя сясляйир. Лакин Ябрящянин ордусу онларын сыра-
ларыны пярян-пярян салыр. Онун ардынжа Нцфейл ибн Щябиб мцбаризяйя
галхыр. Чох чякмир ки, о да мяьлуб олур. Нцфейл юзц ися ясир дцшцр. О,
Ябрящядян баьышланмасыны хащиш едир. Ябрящя она дейир ки, бизя
Мяккяйя эетмяк цчцн бялядчилик едяжяйин тягдирдя сяни яфв едярям.
Нцфейл Ябрящянин ордусуну Таифя гядяр апарыб чыхарыр. Галан йолун
бялядчилийини дя досту Ейвяргала тапшырыр. Йени бялядчи ордуну Мяккя
йахынлыьындакы Мяьмясядяк эятирир. Ябрящя орада дцшярэя салыб адяти
цзря ятрафдакы дявяляри гарят етмяйи тапшырыр. Гарят олунмуш дявялярдян
ики йцзц Ябдцлмцттялибя мяхсус иди. Сонра Ябрящя Щянатя адлы сяркяр-
дясини Мяккяйя эюндярир ки, эедиб онун мягсядини Гцрейш башчысына
чатдырсын, Ябрящя Щянатяйя дейир: «Эялишимин мягсяди Кябяни даьыт-
магдыр. Билирям ки, Гцрейш гябиляси Кябянин мцдафиясиня галхыб мцга-
вимят эюстяряжяк. Онларын ганы ахыдылмасын дейя, юзцнц дярщал Мяккяйя
чатдыр. Гцрейш башчысыны тап вя она де ки, мягсядимиз Кябяни даьытмаг-
дыр. Яэяр мцгавимят эюстярмясяз, сизинля щеч бир ишимиз олмайажаг.»

Ябрящянин нцмайяндяси Мяккяйя дахил олуб Гцрейш башчысыны
сораглайыр. Ону Ябдцлмцттялибин евиня эятирирляр. Ябдцлмцттялиб Яб-
рящянин эюндярдийи хябяри динляйиб дейир: «Биз мцгавимят эюстярмяйя-
жяйик. Кябя Аллащын евидир. Ораны Ибращим(я) тямир едиб. Аллащ ня
истяйирся, о да олажаг.» Ябрящянин нцмайяндяси дахили иманындан хябяр
верян Ябдцлмцттялибин бу сямими жавабындан мямнун галыб Ябдцл-
мцттялибдян онунла бирэя Ябрящянин дцшярэясиня эетмясини рижа едир.

Ябдцлмцттялиб Ябрящянин дцшярэясиндя
Ябдцлмцттялиб бир нечя оьлунун мцшайияти иля Ябрящянин дцшяр-

эясиня эедир. Ябрящя Гцрейш башчысынын язямятиндян щейрятя эялир. Щятта

Ябядиййят нуру 77

юз йериндян галхыб онун ялиндян тутараг юз йанында яйляшдирир. Сонра
тяржцмячи васитяси иля Ябдцлмцттялибдян эялишинин сябябини вя ня
истядийини сорушур. Ябдцлмцттялиб онун жавабында дейир: «Сянин ордун
Тящамя дявялярини гарят етмишдир. Дявялярдян ики йцзц мяня
мяхсусдур. Сиздян хащишим одур ки, дявяляри сащибляриня гайтарасыныз!»
Ябрящя дейир: «Илк эюрдцйцмдя нурани симан сяни эюзцмдя дцнйалар
гядяр ужалтмышды. Анжаг бу кичик истяйин сяни эюзцмдян салды. Мян
эюзляйирдим ки, сян Кябя барядя сюз ачыб мяни фикримдян дюндярмяйя
чалышажагсан, сян ися эялиб мяндян дявялярини истяйирсян.» Ябдцлмцттялиб
онун жавабында тарихя гызыл щярфлярля йазылмыш биржя жцмля буйурду:
«Мян дявялярин сащибийям. Евин (Кябянин) дя ону тящлцкялярдян
горуйажаг юз сащиби вардыр». Ябрящя етираз яламяти олараг башыны йелляйиб
мяьруржасына дейир: «Бу йолда щеч кяс мяни юз фикримдян дюндяря
билмяз.» Сонра Ябрящя гарят едилмиш дявялярин сащибляриня
гайтарылмасыны ямр едир.»

Гцрейшин интизары
Гцрейш гябиляси сябирсизликля Ябдцлмцттялибин щансы хябярля эери

дюняжяйини эюзляйирди. Ябдцлмцттялиб гайытдыгда жамаат дейир: «Арвад-
ушаьынызы, щейванатынызы эютцрцб тез даьлара чякилин ки, Ябрящянин
щцжумуна мяруз галмайасыныз!» Чох чякмир бцтцн жамаат ев-ешийи
бошалдыб даьа, дяряйя сыьыныр. Эежя бцтцн даь-дяряни ушагларын,
щейванатын сяси бцрцмцшдц. Эежя йарысы Ябдцлмцттялиб бир нечя няфярля
бирликдя даьын башындан ашаьы ениб юзцнц Кябяйя чатдырыр. Эюзляри
йашармыш щалда Кябя гапысынын щалгасындан йапышан Ябдцлмцттялиб
Аллащла разу-нийаз едиб ашаьыдакы мязмунда бир нечя бейт охуйур:
«Илащи, онларын шярриндян Сяндян башга бир сыьынажаг йери йохдур. ИЛащи,
онлары Юз евиндян узаглашдыр. Кябянин дцшмяни Сянин дцшмяниндир.
Илащи, Кябяни виран гоймагда онлара мане ол! Илащи, бяндян юз евини
горуйур, Сян дя юз евини гору! Онларын галиб эялиб юз истякляриня чатдыьы
эцнц бизя эюстярмя!» Ябдцлмцттялиб ялини Кябя гапысынын щалгасындан
чякиб баш веряжяк щадисяни излямяк цчцн даьа эери дюнцр.

Сцбщ тездян щцжума щазырлашан Ябрящя эюзлянилмяз бир щадися иля
цзляшир. Гяфлятян димдик вя жайнагларында хырда дашлар тутмуш гушлар

78 Щязрят Мущяммяд (с)

дяниз тяряфдян эюй цзцнц ящатя едир. Гушларын кюлэяси ордунун башынын
цстцнц зцлмятя чевирир. Хырда дашларла тяжщиз олунмуш гушлар Аллащын
ямри иля Ябрящянин гошунуну дашгалаг едир. Цзяриня даш дцшян
яскярлярин башы парчаланыр, бядянинин яти тюкцлмяйя башлайырды.
Дашлардан бири дя Ябрящянин башына дцшцр. Ону ващимя бцрцйцр.
Аллащын гязябиня туш эялдийиня ямин олур. Ордуйа нязяр салдыгда, пайыз
йарпаглары кими йеря сяпилдикляринин шащиди олур. Саь галанлара тез
Сянайа дюнмяк ямри верир. Саь галанларын яксяриййяти алдыглары йара вя
хясарят цзцндян йолда жаныны тапшырыр. Ябрящянин юзц ися Сянайа
чатдыгда бядянинин бцтцн яти тюкцлцр вя ажынажаглы шякилдя жан верир. Бу
горхулу ящвалат бцтцн дцнйайа йайылыр. Гурани-Кярим бу щадисяйя
айрыжа бир суря щяср едяряк буйурур: «(Йа Пейьямбяр!) Мяэяр Ряббинин
фил сащибляриня (Кябяни даьытмаг цчцн филлярля Мяккянин цстцня эялян
щябяш ордусуна) няляр етдийини эюрмядинми? Мяэяр (Ряббин) онларын
щийлясини боша чыхармадымы? Онларын цстцня гатар-гатар гушлар (ябабил
гушлары) эюндярди. (О гушлар) онлара эилдян дцзялдилмиш (мющкям хырда)
дашлар атырды. (Ряббин) онлары (щяшярат тяряфиндян) йейилмиш якин
йарпаьына (саман чюпцня) дюндярди!»1

Дедикляримиз Ислами тарихи мянбялярдя2 гейд олунанларын хцласяси вя
Гуранын етирафыдыр. Инди ися эюркямли Мисир тяфсирчиси Мящяммяд
Ябдущун вя вахтиля Мисирин мядяниййят назири олмуш доктор Щейкялин
иряли сцрдцйц нязяриййяни диггятинизя чатдырмаг истярдик.

Мюжцзя щаггында гыса арашдырма
Бяшяриййятин мцасир дюврдя ялдя етдийи елми наилиййятляр Гярб

дцнйасында бюйцк якс-сяда доьурмушдур. Бунун дини етигадларла щеч
бир баьлылыьы олмаса да бу наилиййятляр дини идеолоэийайа гаршы бядбинлийя
сябяб олмуш, кимлярдяся бу щаггда шякк-шцбщя йаратмышдыр. Бунун
сябяби о иди ки, йцз иллярля инсанларын дцшцнжясини вя елми мяжлисляря
щакимлик едян кющня нязяриййяляр елмин инкишаф етмяси нятижясиндя юз
гцввясини итирмяйя башлады. Беля олдугда суал йараныр ки, диэяр дини
ягидялярин дя беля олмайажаьыны ким дейя биляр? Беляликля дя жамаат,

1 Фил суряси
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-43-62; Бищарул-январ, ж-15, с-130-146; Ял-Камилу фит-тарих, ж-1, с-260-261

Ябядиййят нуру 79

хцсуси иля елм нцмайяндяляри арасында бцтцн дини ягидяляря шцбщя
йаранды. Эет-эедя бу шцбщяляр елми мяжлислярин мцзакиря обйектиня
чеврилди.

Диэяр тяряфдян инквизисийанын (кился мящкямясинин) вя кился
хадимляринин тязйигляри дя дини идеолоэийайа гаршы йаранмыш бу
бядбинлийин инкишафында бюйцк рол ойнайыр. Беля ки, кился мящкямяси
алимляри елми кяшфляриня эюря мцгяддяс китаба гаршы чыхмалары бящаняляри
иля едам едирди. Мялум мясялядир ки, беля тязйигляр реаксийасыз гала
билмязди. Буна эюря дя еля илк эцндян тяхмин етмяк оларды ки, ня вахтса
алимляр имкан ялдя етсяляр, мцтляг динин «фатищясини» охуйажаглар.
Вязиййят еля тяхмин едилдийи кими дя олду. Алимляр ня гядяр елми
наилиййятляр ялдя едирдися, тябии щадисяляр вя хястяликлярин сябяблярини ня
гядяр чох юйрянирдилярся, дини мясяляляря башланьыж вя мяада,
мюжцзяляря вя с. гаршы инам бир о гядяр азалырды. Алимлярин елми
жящятдян ирялилямяси, бязиляринин цмумиййятля, бцтцн дини мясяляляря
кичик эюзля бахмасына, Инжил вя Тювратдакы мюжцзяляри гябул етмя-
мясиня эятириб чыхартды. Артыг Мусанын(я) ясасынын яъдащайа чеврилмясини,
Исанын(я) юлцляри дирилтмясини гябул етмир, бунлары йалныз яфсаня
адландырырдылар. Онлар беля щесаб едирдиляр ки, щеч бир тябии амил олмадан
тахта парчасы яъдащайа чевриля билмяз вя йа щяр щансы дуа иля юлцнц
дирилтмяк олмаз. Юз наилиййятляри иля мяст олмуш алимляр бцтцн елмлярин
ачарыны ялдя етдиклярини дцшцнцрдцляр. Буна эюря дя онлар артыг
мюжцзяни йа щеч гябул етмирдиляр, йа да ян азындан она шцбщя иля
йанашырдылар.

Бу гябилдян олан дцшцнжяляр бязи Мисир алимляринин дя елми
мяжлисляриня йол тапыр. Онлар башгаларындан даща чох бу фикирлярин
тясириня дцшцрляр. Тарихи вя елми мясяляляри арашдыраркян мящз бу
методдан истифадя етмяйя башлайырлар. Онлар щяр шейдян юнжя Гярб
алимляринин фикирляри иля таныш олур, даща сонра бязи Гярб дцшцнжяляринин
мцсялман юлкяляриндя йайылмасына шяраит йарадырдылар. Онлар еля бир йол
сечмишдиляр ки, щям Гуран айяляри вя щядисляри гябул етмяк, щям дя
алимлярин фикри иля разылашмаг истяйирдиляр. Бу алимляр Гуранда елмин
ачыглайа билмядийи бязи мюжцзяляри, мясялян, ясанын яъдащайа
чеврилмясини эюрцб ортаг бир мяхряжя эялмяк истяйирляр. Буна эюря дя

80 Щязрят Мущяммяд (с)

мюжцзяляри елми йолла сцбут етмяйя чалышырлар. Бу цсулла онлар щям
Гуранын, щям дя елмин щюрмятини горумаьа сяй эюстярирляр. Нцмуня
олараг эюркямли Мисир алими Мящяммяд Ябдущун «фил сцвариляринин
сярэцзяшти» щаггында иряли сцрдцйц нязяриййяни диггятинизя чатдырырыг.
Онун фикринжя аьжаганад вя йа милчяйя бянзяр бу гушлар Ябрящянин
ордусунда епидемийа хястялийи йайыр. Айядяки «эилдян дцзялдилмиш
дашлар» ифадясиндян мягсяд зящярли (микроблу) эил дашларыдыр ки, щямин
гушларын яскярляря тямасы нятижясиндя микроблар онларын бядянляриня
кечяряк онларда епидемийа йарадыр. Бунлар мцасир елми дилдя микроб
адландырылан Аллащын гошунудур.

Мцасир йазарлардан бири, Мящяммяд Ябдущун нязяриййясиня
дястяк олараг йазыр: «Гуранда ишлядилмиш гуш сюзц цмуми мянададыр вя
щятта милчяк вя аьжаганада да шамил олур.»

Фил сурясиндяки айялярин защириндян беля мялум олур ки, Ябрящянин
гошуну Илащи гязябя дцчар олмуш вя онларын юлцмцня сябяб йеэаня амил
гушларын димдик вя жайнагларында эятирдийи хырда дашлар олмушдур. Буна
эюря дя айянин защири иля зиддиййят тяшкил едян щяр щансы ещтимал, ону
тясдигляйяжяк бир сцбут олмайынжа, айяни щямин мянайа йозмаг олмаз.

Гейд едилмиш нязяриййяйя тутулмуш ирадлар
1. Мящяммяд Ябдцщцн иряли сцрдцйц нязяриййя дя баш вермиш

щадисяни там тябии щадися кими гялямя веря билмяз. Щадисядяки бязи
юзялликляри йалныз гейби амиллярля ялагяляндирмяк мцмкцндцр. Тутаг ки,
бязи алимлярин дедийи кими, щягигятян дя гушларын эятирдийи хырда
дашларда паратиф вя сучичяйи микроблары вар имиш. Бяс гушлар щарадан
билди ки, дашлар микроблудур вя юзляриня йем ахтармаг явязиня ня цчцн
щамы бу дашларын сораьына эедир? Буну ади вя тябии бир щал кими гябул
етмяк олармы? Йох яэяр буну гейб алями иля ялагядар щал кими гябул
едирикся, даща тябии амилляр ахтармаг няйя лазым?

2. Дейилдийи кими, яэяр дашлар микроблу олмушдуса, бяс онда няйя
эюря бу микроблар йалныз Ябрящянин ордусуна щцжум чякир вя Мяккя
ящалисиндян биржя няфяр олсун беля, хястялийя тутулмур? Олмайа мик-
роблар айрысечкилик салыбмыш? Щалбуки паратиф вя сучичяйи микроблары

Ябядиййят нуру 81

кечижи епидемийадыр вя щятта кцляк васитясиля дя бир йердян диэяр йеря
кючцр. Бцтцн бунлары тябии адландырмаг олармы?

3. Алимлярин гейд олунмуш микроблар щаггында мцхтялиф фикирляр
сюйлямяляри дя, бу нязяриййянин ясассыз олдуьундан хябяр верир.
Бязиляри гейд олунмуш микробун паратиф вя йа сучичяйи микробу дейил,
вяба микробу олдуьуну сюйлямишдир. Тяфсирчиляр арасында йалныз Якрямя
микробун паратиф вя йа сучичяйи олдьуну гейд етмишдир. Тарихчилярдян
ися Ибн Ясир бу фикри зяиф бир версийа олараг нягл етмиш, дярщал да инкар
етмишдир.1

Щамысындан тяяжжцблцсц одур ки, «Мцщяммядин щяйаты» китабынын
мцяллифи, вахтиля Мисирин Мядяниййят Назири олмуш доктор Щейкял,
щаггында данышылан щадисяни гейд едяряк билдирир ки, бялкя дя Ябрящянин
гошунунун гырылмасына сябяб, дяниз тяряфдян кцляйин эятирдийи вяба
епидемийасы олмушдур.

Бу нязяриййяйя жаваб олараг гейд етмяк истяйирик ки, яэяр щягигятян
дя сябяб кцляйин эятирдийи вяба епидемийасы олубса, бяс онда гушларын
орада ня иши вар имиш? Няйя эюря гушлар ордунун цстцня хырда даш
парчалары атырмыш.

Мясяляйя обйектив йанашдыгда эяряк беля ясассыз нязяриййялярля
разылашмайаг вя пейьямбярлярин Аллащ тяряфиндян эятирдикляри мюжц-
зяляри инкар етмяйяк. Цмумиййятля мюжцзя иля елм ики айры йолдур вя
онлары бир-бири иля гарышдырмаг олмаз. Елмин ящатя даиряси йалныз тябии
алямдир. Дини сащядя мялуматы аз олан вя йа щеч олмайанлары разы
салмаг мягсяди иля, юз дини етигадларымыздан ял чякмямялийик. Буна щеч
лцзум да йохдур.

Инди ися охужуларын диггятини ики мягама жялб етмяк истяйирик:
1. Биз дедикляримизля щеч дя пейьямбярляря истинад едилян вя
гятиййян ясасы олмайан ишляря бяраят газандырмаг ниййятиндя дейилик.
Биз ону билдирмяк истяйирик ки, пейьямбярляр Аллащ-таала иля араларында
олан ялагяни жамаата сцбут етмяк цчцн, мюжцзя адланан фювгял-бяшяр
вя мцасир елмин ачыгламагда ажиз галдыьы ишлярдян истифадя етмишляр.

1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-1, с-263

82 Щязрят Мущяммяд (с)

2. Биз ону да иддиа етмирик ки, мюжцзя детерминизм ганунунда бир
истиснадыр. Биз детерминизм гануна щюрмятля йанашыр, бцтцн щадисялярин
сябяб-нятижя ялагяляри цзря щяйата кечдийини гябул едирик. Лакин мюжц-
зянин дя гейри-тябии сябябляря ясасландыьыны билдиририк. Мцасир елм вя йа
тяжрцбянин, онун сирлярини ача билмядийини ясас эютцрцб мюжцзяни инкар
едя билмярик. Мюжцзя дя сябяб-нятижя ялагясиня ясасланыр, садяжя, бу
сябяб ади вя тябии сябяблярдян фярглянир. Яэяр мюжцзянин сябяб нятижяси
ади вя тябии сябяблярдян олсайды, онда ону мюжцзя адландырмаздылар.

Ябрящянин мяьлубиййятиндян сонра
Ябрящянин мяьлубиййяти мяккялилярин вя Кябянин язямятини

яряблярин эюзцндя даща да артырыр. Даща киминся аьлындан Мяккяйя
щцжум етмяк фикри кечмирди. Щамы еля дцшцнцрдц ки, Аллащ-таала Юз
евинин вя Гцрейшин щюрмятиня эюря Ябрящянин гошунуну мящв
етмишдир. Чох аз сайда инсан бу ишин йалныз Кябянин горунмасына эюря
баш вердийиня инанырды. Онларын фикиринжя бу щадисянин Гцрейшя щеч бир
аидиййаты олмамышдыр. Чцнки о вахтадяк Гцрейш бир чох щцжумлара
мяруз галмыш вя щеч заман беля бир щадися баш вермямишдир.

Гцрейшдян биржя дамжы да олсун ган тюкцлмямяси иля нятижялянмиш
бу гялябя онларын жясарятини, тякяббцрцнц даща да артырыр. Беляликля дя
онлар башгаларына ашаьы эюзля бахмаьа, юзляриндян гейриляриня мцяййян
мящдудиййятляр гоймаг гярарына эялирляр. Онлар юзлярини башгаларындан
цстцн сайыр вя йалныз юзлярини ибадят етдикляри бцтлярин диггят
мяркязиндя олдуьларыны дцшцнцрдцляр. Бу сябябдян онлар ейш-ишрят
мяжлислярини артырыр, щятта Кябя кянарында да шяраб ичмякдян
чякинмирдиляр. Щяр кяс Кябядя дцзцлмцш бцтлярин кянарында дайаныб
Шам гяссаниляри, Йямян гябиляляри вя башгалары щаггында ешитдикляри
ящвалатлары данышырдылар. Онлар, бцтлярин сайясиндя беля хош эцнляр
кечирдикляриня инанырдылар.

Гцрейшин тяхяййцлаты
Инсан ня вахтса щяйатынын истядийи кими эетдийини эюрярся, тябии ки, юзц

цчцн мцяййян хяйаллар гурмаьа башлайыб башгаларына кичик эюзля бахмаг

Ябядиййят нуру 83

гярарына эяляжяк. Ябрящянин мяьлубиййятиндян сонра Гцрейш юз
цстцнлцйцнц башгаларына сцбут етмяк мягсяди иля щярямдян кянарда
йашайан1 ящалийя щеч бир щюрмят гоймамаьа башлайыр. Онлар дейирдиляр ки,
бцтцн ярябляр бизим мябядя мющтаждыр. Ярябляр юзляри дя эюрдцляр ки, биз
танрыларымызын диггят мяркязиндяйик. Беляликля дя Гцрейш, башгаларына
гаршы ясл диктаторлуг етмяйя башлайыр. Ятраф йерлярдян щяжжя эялянляри
мяжбур едирдиляр ки, Мяккядя юзляри иля эятирдикляри йемякдян дейил,
Мяккя жамаатынын йемяйиндян йесинляр. Тяваф заманы мяккялилярин милли
эейимляриндян иситифадя етсинляр. Бу жцр палтар тапа билмядикдя ися Кябяни
лцт-црйан тяваф етмяли иди. Щансыса гябиля башчысы юз палтары иля тяваф
едярдися, тявафдан сонра щямин палтары мцтляг сойунуб кянара атмалы иди
вя щеч кимин о палтарлара ял вурмаьа ихтийары йох иди. Гадынлара эялинжя
ися, онлар истянилян щалда Кябяни лцт вязиййятдя тяваф етмяли, йалныз
башларына бир парча юртцб мцяййян шери охумалы идиляр.

Хачпяряст Ябрящянин щцжумундан сонра ня бир йящудинин, ня дя
хачпярястин Мяккяйя эирмяйя щаггы йох иди. Анжаг щансыса мяккялинин
нюкяри олдуьу тягдирдя йящуди вя йа хачпяряст Мяккяйя дахил ола
билярди. О да бу шяртля ки, юз дининдян биржя кялмя дя данышмасын.

Гцрейшин тякяббцрц о щяддя эялиб чатмышды ки, щярям яразисиндян
кянарда йериня йетирилмяси лазым олан бязи щяжж ямялляриня риайят
олунмурду. Мясялян, гцрейшлиляр даща Ярафат чюлцня эетмирдиляр.2
Щалбуки онларын яждадлары (Исмаил(я) ювладлары) Ярафата эетмяйи щяжж
ямялляриндян бири кими важиб сайырдылар. Гцрейш ися бцтцн диггятини
анжаг Кябяйя йюнялтмишди вя жамаат да Кябянин щюрмятиня щяр ил
Мяккяйя эялмяк мяжбуриййятиндя иди. Яэяр Мяккядя Кябя олмасайды,
щеч ким орайа айаьыны беля басмазды.

Сосиолоъи щесабламалар бахымындан бу позунтуларын мейдана
эялмяси гачылмаз олмушдур. Дцнйа кюклц бир дяйишиклийя уьрамаг цчцн
Мяккя мцщити мцтляг чиркинликляр эирдабына чеврилмяли иди. Бцтцн бунлар
йени цмумдунйа хиласкарынын эялмясиня ялверишли шяраит йарадырды.
Тясадцфи дейил ки, юмрцнцн сонларында христиан олуб Инжилдян чохлу

1 Кябянин щяр дюрд тяряфиндян дюрд фярсяхя гядяр олан ярази щярям (йяни, тохунулмазлыг щцгугу
олан ярази сайылырды).
2 Ял-Камилу фит-тарих, ж-1, с-266

84 Щязрят Мущяммяд (с)

мялуматлар ялдя етмиш Вярягя ибн Нофял щяр дяфя Аллащ вя пейьямбярляр
щаггында данышдыгда, Ябу Сцфйанын етиразы иля цзляширди Ябу Сцфйан
дейирди ки, биз мяккялилярин беля бир Аллаща вя пейьямбяря ещтийажымыз
йохдур. Чцнки бцтлярин лцтф вя мярщямятиндян йарарланырыг.

6. Щязрят пейьямбярин атасы Абдуллащ
Абдуллащын гурбан кясиляжяйи эцн онун вур-тут ийирми дюрд йашы вар

иди. Лакин Ябдцлмцттялиб онун явязиня йцз дявя гурбан кясдикдян
сонра Абдуллащын щюрмяти бцтцн Гцрейш арасында, хцсусян гощум-
яграбасы вя Ябдцлмцттялибин йанында биря он артыр. О, санки дцнйайа
тязядян эялмишди.

Абдуллащ, атасы иля бирликдя гурбанэаща эетдийи цчцн онун вцжу-
дуну тязадлы щиссляр бцрцмцшдц. Бир тяряфдян атасынын зящмятлярини
гиймятляндириб она табе олдуьу цчцн атайа щюрмят щисси ону атасынын
ямриндян чыхмамаьа сясляйирди. Буна эюря Абдуллащ юзцнц чох хошбяхт
щисс едирди. Диэяр тяряфдян ися щяйатынын сона йахынлашдыьыны дуйуб
бцтцн варлыьыны кядяр щисси бцрцмцшдц. Ябдцлмцттялиб дя ейни щиссляря
малик иди. Бир тяряфдян ювлад севэиси, диэяр тяряфдян ися Аллащла баьладыьы
ящд арасында галдыьындан чох наращат иди. Бу наращатлыг арадан
галдырылдыгдан сонра Ябдцлмцттялиб Абдуллащы дярщал евляндирмяк
гярарына эялир. Буна эюря дя гурбанэащдан гайытдыгдан сонра о,
оьлунун ялиндян тутуб бир баша Вящяб ибн Ябдманаф ибн Зющрянин
евиня эедир. Онун намус вя иффятдя ад чыхармыш гызы Аминяйя елчилик
едиб ону Абдуллаща алыр. Еля щямин мяжлисдя Аминянин ямиси гызы
Дялаляни дя юзц цчцн алыр. Пейьямбярин йашыды олан ямиси Щямзя мящз
Дялалядян дцнйайа эялмишди.1

Мцасир тарихчилярдян олан Ябдцлвящщаб йухарыдакы щадисяни гейри-
ади бир иш кими дяйярляндиряряк йазыр: «Щямин эцн Ябдцлмцттялибин ики
гыза елчилик етмяк мягсяди иля Вящябин евиня эетмяси адятдян кянар бир
щалдыр. О тарихи эцндя она йарашан о иди ки, мяняви йорьунлуьуну
чыхартсын, йалныз бундан сонра башга иш ардынжа эетсин.»2

1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-4
2 Тарихи Ибн Ясир, ж-2, с-4, щашийядя

Ябядиййят нуру 85

Анжаг биз беля щесаб едирик ки, ады чякилян тарихчи мясяляйя башга
жящятдян йанашсайды, онун мащиййятини асанлыгла баша дцшя билярди.

Ябдцлмцттялиб той эцнцнц тяйин едир. Вахт йетишдикдя Гурейшдяки
адят-яняняйя эюря той мярасими Аминянин евиндя кечирилир. Бир мцддят
Абдуллащла Аминя бирликдя йашайырлар. Лакин о, тижарят мягсяди иля Шама
эедиб гайыдаркян йолда вяфат едир.

Ислам тарихиндяки тящриф изляри
Щеч бир шцбщя йохдур ки, гядим халгларын мянфи вя мцсбят жящятляри

тарихдя юз яксини тапмыш вя бунлар щамы цчцн ибрят олмушдур. Лакин
бцтцн ясрляр бойу севэи вя йа нифрят, сящлянкарлыг вя диэяр онларла амил
цзцндян тарихдя мцяййян тящрифляря йол верилмиш, щягигятля йалан бир-
бириня гарышмышдыр. Бу, тарихчидян щаггы нащагдан айырмагда бюйцк
мящарят тяляб едир.

Бу амилляр Ислам тарихиндя дя юз ишини эюрмцшдцр. Щятта бязян
Щязрят Пейьямбярин(с) мягамыны даща да ужалтмаг мягсяди иля тарихя
мцяййян уйдурмалар ялавя едилмишдир. Лакин онларын уйдурма олдуьу
еля илк бахышдажа цзя чыхыр.

Тарихдя гейд олдуьуна ясасян Абдуллащын алнында щямишя пей-
ьямбярлик нуру щисс олунурмуш.1 Щятта о да эюстярилир ки, гящятлик
илляриндя Ябдцлмцттялиб Абдуллащын ялиндян тутараг ону даьа апарыр вя
онун алнындакы нуру шяфаятчи гярар вериб Аллащдан мярщямят диляйирмиш.
Буну шия вя сцнни алимляринин яксяриййяти нягл етмиш вя онун доьру
олмамасына даир ялдя щеч бир сцбут йохдур. Лакин бязи тарихи
мянбялярдя бу щягигят бир сыра уйдурмалара сябяб олмушдур ки, ашаьыда
онлардан бир нцмуня гейд едирик.

Фатимя Хцсемийя дастаны
Фатимя Хцсемийя яряб билижиляриндян сайылан, юмрцнцн сонларында

хачпяряст олуб Инжилдян хейли мялуматлара малик, Вярягя ибн Нофялин
бажысы иди. Онун (Вярягянин) щязрят Мцщяммяд(с) тязяжя пейьямбяр
сечиляркян Хядижя(с.я) иля сющбяти тарихи мянбялярдя гейд олунмуш вя
вахты чатдыгда биз бу барядя данышажаьыг.

1 Сирейи Щяляби, ж-1, с-37

86 Щязрят Мущяммяд (с)

Фатимя гардашы Вярягядян ешитмишди ки, Исмаил(я) ювладларындан бир
няфяр пейьямбярлик мягамына чатажаг. Буна эюря дя о, даим эюз-
гулагда иди. Ябдцлмцттялиб Абдуллащын ялиндян тутуб гурбанэащдан
Аминянин евиня эедяркян Фатимя юз евинин кянарында дайанмышды.
Бирдян онун эюзц узун илляр сораьында олдуьу нура саташыр.
Абдуллащдан щара эетдийини сорушараг она дейир: «Мян атанын сянин
явязиня гурбан кясдийи йцз дявяни юдямяйя щазырам. Бу шяртля ки,
мянимля бир йастыьа баш гойасан.» Абдуллащ онун жавабында билдирир ки,
инди атам йанымдадыр вя бу иш гейри-мцмкцндцр. Щямин эцн
Абдуллащ, Аминя иля евляниб, эежяни онун йанында кечирир. Сящяриси эцн
Фатимянин евиня эедиб онун тяклифи иля разы олдуьуну билдирир. Фатимя
онун жавабында дейир: «Артыг мяним сяня ещтийажым йохдур. Чцнки
сянин алнында щисс етдийим нур даща сяндян айрылыб.1»

Бязи мянбялярдя эюстярилир ки, Фатимя истяйини Абдуллаща билдирдикдя
о, бядащятян бу бейтляри дейир: «Щарам иши эюрмякдянся, юлцм даща
ращатдыр. Щалал щаггында ися дцшцнмяйя ещтийаж йохдур. Мян ахы сянин
истяйини нежя гябул едя билярям? Юзцня щюрмят едян шяхс динини (абыр-
щяйасыны) горуйар.»

Абдуллащын Аминя иля евлянмясиндян цч эцн кечмиш, дахили щиссляр
ону Фатимянин евиня доьру апарыр. Лакин Фатимя она жаваб верир ки,
мяним сяня олан истяйим алнындакы нура эюря иди. Инди2 о нур сянин
алнында йохдур вя Аллащ ону истядийи йердя йерляшдирмишдир. Абдуллащ
она дейир ки, бяли, мян артыг Аминя иля евлянмишям.

Дастанын сахта олдуьуну эюстярян дялилляр
Дастаны уйдуран шяхс онун сахта олдуьуну эюстярян дялилляри

арадан галдырмаьы бажармамышдыр. Беля ки, ашаьыдакы дялилляр онун там
сахта олдуьуну сюйлямяйя ясас верир:

1. Дастанда гейд олунур ки, Фатимя Абдуллащла данышаркян атасы
Ябдцлмцттялиб онун ялиндян тутмушду. Беля олдуьу щалда нежя олду ки,
Фатимя Ябдцлмцттялибдян утанмайыб истяйини Абдуллаща билдирир?

1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-6; ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-4; Сирейи Щяляби, ж-1, с-47
2 Тарихи Тябяри, ж-2, с-6; ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-4

Ябядиййят нуру 87

2. Атасынын ямриня там мцти олуб, щятта юлцмя дя эетмяйя разы олан
Абдуллащ атасы йанында ола-ола беля сюзляр дейя билярми? Юлцм
пянжясиндян бир ан юнжя йаха гуртармыш шяхс бу жцр психолоъи
эярэинликдя олдуьу щалда щансыса гадынын истяйиня жаваб веря билярми?
Олмайа о гадын мцнасиб вахт тапмаьы бажармайыб, йохса дастаны
уйдуран шяхс бу жящяти нязярдян гачырыб?

Аз юнжя гейд олдундуьу кими, Абдуллащ Фатимянин жавабында ики
бейт шер охуйараг щарам ишя ял атмагданса юлцмцн даща йахшы олду-
ьуну билдиряряк фактики олараг Фатимяйя йох жавабы верир. Бяс сонра нежя
олур ки, беля пак, гейрятли бир эянж щяля той эежясиндян цч эцн кечмямиш
дуруб йеня Фатимянин евиня эялир? Биз Бяни-Щашимдя йцксяк яхлага
йийялянмиш, тягвалы, щязрят Пейьямбярин(с) атасы олажаг бу шяхсин беля
пис фикря дцшмясини гятиййян гябул едя билмярик. Диэяр тяряфдян щям шия,
щям дя сцнни алимляринин Пейьямбярин(с) ата-бабаларынын паклыьына даир
эятирдийи дялилляр дя дастанын уйдурма олдуьуну демяйя ясас верир.

«Пейьямбяр» китабына бир бахыш
Йухарыда гейд етдийимиз дастаны да ещтива едян «Пейьямбяр»

китабына диггят йетириб бир гядяр фикирляшсяниз, мцяллифин ясл мягсядини
юйряня билярсиниз. Мцяллифин мягсяди одур ки, Пейьямбярин(с) щяйатыны
дастан шяклиндя йазмагла дастан охумаьа мараьы олан эянжляри о
щязрятин щяйатыны охумаьа щявясляндирсин. Ялбяття, бу тягдирялайиг бир
щалдыр. Лакин бу шяртля ки, дини юлчцлярля уйьун эялсин. Лакин тяяссцфляр
олсун ки, китабы сящифялядикдя мцяллифин ян зяиф щядисляря, уйдурма
дастанлара ясасландыьынын шащиди олуруг. Щятта мцяллифин юзц дя онлара
мцяййян гядяр ял эяздириб. Беля ки, Бяни-Щашим няслинин, хцсусиля дя
Пейьямбярин(с) атасы Абдуллащын язямятини азалдан «Пейьямбяр»
ясяринин мцяллифи юзцндян онларла ялавяляр гондармыш вя бу йолла да
тядгигатчыларын ящямиййят вермядийи китабы охунаглы китаб кими гялямя
вермяйя чалышмышдыр. Садялювщ яряб гызы Фатимя щаггында еля фикирляр
сюйлянилир ки, санки о, узун иллярин планыны щазырлайыбмыш. Абдуллащын она
олан мейлини ися еля гялямя вериб ки, щеч онун ужа мягамы иля уйьун
эялмир. Щалбуки Аллащ-таала эяляжяк пейьямбяри онун белиндя
йерляшдирмишди.

88 Щязрят Мущяммяд (с)

Абдуллащын вяфаты
Абдуллащ евлянмякля щяйатында йени бир сящифя ачыр. Аминя кими

щяйат йолдашы онун гыш юмрцня бащар тяравяти эятирмишди. Аиля
гурдугдан бир нечя ай сонра Абдуллащ тижарят мягсяди иля Мяккядян
Шама эедян карвана гошулур. Карван йола дцшмякля йцзлярля инсанын
гялбини дя юзц иля апарыр. О вахт Аминя щамилялик дюврцнц кечирирди. Бир
нечя айдан сонра карванын эери дюнмяси хябяри чыхыр. Карванда онларын
гощум-ягрябасы юз йахынларыны гаршыламагдан ютрц шящярин кянарына
чыхырлар. Абдуллащын йашлы атасы оьлунун интизарыны чякирди. Эялини дя
щясрят долу эюзлярля щяйат йолдашыны ахтарырды. Ахырда мялум олур ки,
карван эери дюняркян Абдуллащ йолда хястялянмиш вя бир гядяр динжялиб
саьалмагдан ютрц Йясрибдя гощумларынын йанында галмышдыр. Бу хябяри
ешитдикдя щям Ябдцлмцттялибин, щям дя Аминянин вцжудуна гям-
гцсся щаким олур вя щяр икисинин эюз йашлары сел кими ахмаьа башлайыр.

Ябдцлмцттялиб бюйцк оьлу Щариси Йясрибя эюндярир ки, эедиб
Абдуллащы эятирсин. Щарис Йясрибя чатдыгда юйрянир ки, карван эетдикдян
бир ай сонра Абдуллащ вяфат етмишдир. Щарис Мяккяйя гайыдыб Ябдцл-
мцттялибля гардашы арвадыны мясялядян хябярдар едир. Абдуллащдан
галан мирас йалныз беш баш дявя, бир сцрц гойун, бир дя сонралар
Пейьямбяря(с) дайялик етмиш Цммц Яймян адлы бир кяниз олур.1

1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-7-8; Сирейи Щяляби, ж-1, с-59

Ябядиййят нуру 89

ЩЯЗРЯТ МЦЩЯММЯДИН(С) АНАДАН ОЛМАСЫ

Бцтцн Ярябистаны жащилиййят зцлмяти бцрцмцшдц. Амансыз дюйцшляр,
гарятчилик, ушаглары юлдцрмяк вя диэяр мянфи ямялляр бцтцн яхлаги
дяйярляри арадан апармыш, яряб дцнйасы бядбяхтлийя гярг олмушду.
Онларын олум-юлцм арасындакы мясафяси щяддян артыг гысалмышды. Лакин
беля бир вахтда онларын улдузу парлайыр, йарымаданын зцлмятдя
чабалайан мцщити щязрят Мцщяммядин(с) дцнйайа эялмяси иля нура
бойаныр. Беляликля дя эеридя галмыш бир миллятин инкишаф просесинин тямяли
гойулур. Чох чякмир ки, бу нур бцтцн дцнйаны ишыгландырыр вя бюйцк бир
мядяниййятин ясасыны гойур.

Дащи шяхслярин ушаглыг дюврц
Дащи шяхсиййятлярин щяйатынын щяр аны мцталия едилмяйя лайигдир. Еля

инсанлар вар ки, онларын щяйатынын щяр бир сящифяси, щятта ушаглыг,
сцдямярлик дюврц дя охунуласыдыр. Беля инсанларын щяйат дяфтяри сирлярля,
гейри-адиликлярля долудур. Бунлары дцнйанын дащи шяхсляриня аид едя
билирикся, пейьямбярляр, Илащи ювлийаларын щяйатында даща асанлыгла гябул
етмяк олар.

Гурани-Кярим щязрят Мусанын(я) ушаглыг илляринин ясрарянэиз кечди-
йини хатырладараг буйурур. «Ей Муса! анана вящй етдик ки, (Мусаны) бир
сандыьа гойуб чайа (Ниля) ат. Гой чай ону сащиля чыхартсын вя Мяня дя,
она да дцшмян олан бириси (Фирон) ону (судан тапыб) эютцрсцн». (Йа
Муса!) Эюзцмцн габаьында бойа-баша чатдырыласан дейя, Юз
тяряфимдян (инсанларын цряйиндя) сяня (гаршы) бир севэи йаратдым. О
заман бажын (сянин ардынжа эуйа йад бир адам кими сарайа) эедиб
(орадакылара) дейирди: «Сизя она баха биляжяк (сцд веряжяк) бирисини
эюстяримми?» (Онлар разылыг вердиляр, анан сарайа эялди). Артыг (саламат

90 Щязрят Мущяммяд (с)

галмаьына эюря) эюзцн айдын олсун вя кядярлянмясин дейя, сяни анана
гайтардыг…»1

Щязрят Исанын(я) дцнйайа эялиши, анасынын она щамиля галмасы
Мусанынкындан(я) да ясрарянэиздир. Гуран бу барядя буйурур: «О
заман о (Мярйям) аилясиндян айрылыб шярг тяряфдя бир йеря чякилмишди.
Биз Юз рущумузу (Жябраили) эюндярдик. О, камил бир инсан гийафясиндя
эюрцндц. (Мярйям) деди: «Мян сяндян Аллаща пянащ апарырам. Яэяр
Аллащдан горхансанса (мяня тохунма)!» (Жябраил) «Мян сяня анжаг
тямиз (мясум) бир оьлан баьышламаг цчцн Ряббинин (эюндярдийи)
елчийям!» -деди. (Мярйям) деди: «Мяним нежя оьлум ола биляр ки, мяня
индийядяк бир инсан яли беля тохунмамышдыр. Мян зинакар да дейилям!»
(Жябраил) деди: «Елядир, лакин Ряббин буйурду ки, бу Мяним цчцн
асандыр. Биз ону инсанлар цчцн бир мюжцзя, (сяня ися) дярэащымыздан
олан бир мярщямят кими едяжяйик. Бу, язялдян тягдир олунмуш бир
щюкмдцр!» (Мярйям) артыг (Жябраилин цфцрмяси иля Исайа) щамиля олду вя
онунла бирилкдя узаг бир йеря чякилди. Доьуш санжысы ону бир хурма
аьажынын эювдясиня сюйкянмяйя мяжбур етди. (Мярйям) деди: «Каш ки,
мян бундан яввял юлцб гуртарайдым вя йа тамамиля унудулуб эетмиш
олайдым!» Дярщал алт тяряфдян она беля бир нида эялди: Кядярлянмя,
Ряббин сянин цчцн (айаьынын) алтындан бир ирмаг ахытды. (Гурумуш)
хурма аьажыны юзцня тяряф силкяля, цстцня тязя йетишмиш (хурма)
тюкцлсцн! Йе-ич, эюзцн айдын олсун. Яэяр бир адам эюряжяк олсан, беля
де: «Мян Рящманын йолунда оруж (сцкут оружу) тутмаьы нязр елямишям
она эюря дя бу эцн щеч кясля данышмайажаьам!» Ушаьы эютцрцб юз
адамларынын йанына эялди. Онлар дедиляр: «Ей Мярйям! Сян чох яжаиб бир
шейля эялдин. Ей Щарунун бажысы! Атан пис киши, анан да зинакар
дейилди!» (Мярйям онун юзц иля данышын, дейя) она (ушаьа) ишаря етди:
Онлар: «Бешикдя олан ушагла нежя данышаг?»-дедиляр. (Аллащдан бир
мюжцзя олараг кюрпя диля эялиб) деди: «Мян, щягигятян, Аллащын гулуйам.
О мяня китаб (Инжил) верди, юзцмц дя пейьямбяр етди.»2

1 Таща-38-41
2 Мярйям-16-30

Ябядиййят нуру 91

Гуран, Тюврат вя Инжил ардыжыллары щязрят Муса(я) иля щязрят Иса(я)
щаггында дейилянляри гябул едирлярся, онда Ислам пейьямбяринин анадан
олдуьу заман баш вермиш гейри-адиликляря дя шцбщя иля йанашма-
малыдырлар. Тарихи мянбялярдя дейилир: «Щязрят Мцщяммяд(с) дцнйайа
эяляркян Кясра сарайынын ейваны чатлайыр, сарайын бир нечя таьы учулур.
Фарс атяшэащынын оду сюнцр, Савя эюлц гуруйур, Мяккя бцтханасында
бцтляр йеря тюкцлцр. О щязрятдян бир нур эюйя галхыб бир нечя фярсях
мясафяни ишыгландырыр. Януширяван вя атяшпяряст кащинляр горхулу йуху
эюрцрляр. Щязрят Мцщяммяд(с) сцннят олунмуш вя эюбяйи кясилмиш
вязиййятдя дцнйайа эялир. Анадан оларкян беля дейир: Аллащу якбяру
вял-щямду лиллащи кясира, субщаняллащи букрятян вя ясила (Аллащ
бюйцкдцр, Она чох-чох щямд-сяна олсун, о, эежя-эцндцз щяр шейдян
пакдыр).»1

Инди гаршымыза беля бир суал чыхыр ки, эюрясян бу щадисялярин баш
вермясиня сябяб ня олмушдур? Аз юнжя гейд етдийимиз кими, беля гейри-
ади щадисяляр йалныз Ислам пейьямбяриня аид дейил. Диэяр пейьямбярляр
дя дцнйайа эяляркян беля щаллар баш вермишдир. Гуранла йанашы, йящуди
вя хачпяряст миллятлярин тарихи дя юз пейьямбярляри иля ялагядар беля
щадисялярин баш вердийини хатырладыр.

Беля щадисялярин баш вермяси жамааты юзляриня табе етмиш зцлмкар
башчылары щямин олайлара диггят йетирмяйя сясляйир ки, няйя эюря гожа бир
гарынын палчыгдан дцзялмиш еви чатламадыьы щалда, мющтяшям Кясра
сарайынын бир нечя таьы учулур? Бцтцн шяраит мювжуд олдуьу щалда ня
цчцн Фарс атяшэащынын оду сюнцр? Щяр шей юз ахары иля эетдийи щалда
няйя эюря Кябядяки бцтляр йеря тюкцлцр? Бу баш верянляр щаггында йахшы
дцшцндцкдя анлайырлар ки, артыг бцтпярястлик дюврц архада галмыш вя
щагсыз гцввялярин сону эялиб чатмышдыр.

Цмумиййятля, баш вермиш щадисялярин мящз щямин эцн цчцн ибрят
олмасы шярт дейил. Ола биляр ки, ня вахтса бир щадися баш версин, лакин
щямин щадися узун мцддятдян сонра ибрят сайылсын. Пейьямбярин(с)
анадан олдуьу эцн баш верян щадисяляри дя беля гябул етмяк олар.

1 Тарихи Йягуби, ж-2, с-5; Бищарул-январ, ж-15, с-248; Сирейи Щяляби, ж-1, с-64

92 Щязрят Мущяммяд (с)

Пейьямбярлик дюнями вя йа ондан сонра йаранмыш инсанлар, бцтцн
гцввяси иля бцтпярястлийя гаршы мцбаризя апаран бир шяхсин чаьырышыны
ешидиб онун щяйатыны арашдырдыгда эюрцрляр ки, о дцнйайа эяляркян бязи
гейри-ади щадисяляр баш вермишдир ки, онун дявяти иля цст-цстя дцшцр.
Тябии ки, бу уйьунлуьу онун щагг олдуьу иля ялагяляндириб дявятини
гябул едирляр. Демяли Ибращим(я), Муса(я), Иса(я), Мцщяммядин(с)
дцнйайа эялдикляри эцн баш верян щадисяляр жамаатын диггятини онлара
йюнялдиб щидайят олунмаларына хидмят етмишдир.

Щязрят Мцщяммядин(с) анадан олдуьу ил, ай, эцн
Бцтцн тарихчилярин фикринжя щязрят Мцщяммяд(с) Амул-филдя-570-жи

милади илиндя анадан олмушдур. Беля ки, о щязрятин 632-жи милади илиндя
вяфат етмяси вя вяфат едяркян 62-63 йаш арасында олдуьунда щеч бир
шцбщя йохдур, демяли, анадан олмасы тяхминян 570-жи иля дцшцр.

Щям щядис алимляри, щям дя тарихчиляр бу фикирдядирляр ки, Пейьям-
бяр(с) рябицл-яввял айында дцнйайа эялмишдир. Лакин щансы эцндя анадан
олдуьу мцбащисялидир. Шия мязщябинин нцмайяндяляринин фикринжя о
щязрят рябицл-яввял айынын он йеддиси, жцмя эцнц, сящяр чаьы дцнйайа
эялмишдир. Сцнни мязщябинин нцмайяндяляри ися беля щесаб едирляр ки,
щязрят рябицл-яввял айынын он икиси, базар ертяси анадан олмушдур.1

Тяссцффляндирижи щалдыр ки, Щязрят пейьямбярин(с), еляжя дя имам-
ларын мювлуд вя вяфат эцнляри конкрет олараг мцяййян едилмяйиб.
Исламын илк ясрляриндя алимляр бцтцн щадисяляри дягигликля гейдя алдыг-
ларыны нязяря алсаг, сонрадан беля анлашылмазлыьын щансы сябяблярдян баш
вердийи мцяммайа чеврилир.

Щеч йадымдан чыхмаз ки, бир эцн дяйярли йолдашлардан бири бу мяся-
ляйя тохунуб кядярляндийини билдирди. Мян гейд етдим ки, яэяр бир няфяр
вяфат едиб юзцндян сонра аиля цзвляри галарса, мярщум щаггында щяр
щансы мялуматы онун аиля цзвляриндян йахшы щеч ким биля билмяз. Щеч
аьылабатан да дейил ки, онун щаггында щяр щансы бир мясяляйя айдынлыг
эятирмяк цчцн аиля цзвлярини гойуб эедиб йад адамлара мцражият едяк.

1 Ямтаул-ясма, с-3

Ябядиййят нуру 93

Щязрят Пейьямбяр(с) дя вяфат етдикдян сонра аиля цзвляри жамаатын
арасында иди. Онлар дейирляр ки, атамыз, бабамыз филан эцн анадан олуб,
филан эцн дя вяфат едиб. Даща ня лцзум вар ки, онларын дедийини гойуб
башгаларынын сюзцнц гябул едяк? Мян беля щесаб едирям ки, шиялярин
Пейьямбярля(с) баьлы имамлардан нягл етдикляри щягигятя даща
уйьундур.

Аминянин Пейьямбяря щамиля галмасы
Гябул едилмиш нязяриййяйя эюря Аминя щязрят пейьямбяря(с) тяшриг

эцнляриндя (щяжж зийаряти йериня йетирилян айын он бири, он ики вя он
цчцнжц эцнляри) щамиля галмышдыр.1 Лакин бу нязяриййя о щязрятин рябицл-
яввял айында дцнйайа эялмяси иля уйьун эялмир. Чцнки беля олан щалда
Аминянин щамилялик дюврц йа цч ай, йа да бир ил цч ай олмушдур. Бу ися
тябии щалдан кянардыр вя Пейьямбярин(с) хцсусиййятляри иля баьлы кимся
беля бир гейри-адилик нягл етмямишдир.

Бюйцк тядгигатчы мярщум Шящид Сани бу мясяляйя беля айдынлыг
эятирмяйя чалышмышдыр. Исмаил(я) ювладлары юз яждадларынын йолу иля
эедяряк щяжж айинлярини зил-щяжжя айында ижра едирдиляр. Лакин сонралар
мцяййян сябябляр цзцндян щяжж айинлярини ики ил бир айда, нювбяти ики ил
ися башга айда ижра етмяк гярарына эялдиляр. Беляликля, щяжж айинляри ики ил
зил-щяжжя, нювбяти ики ил ися мящяррям айында ижра олунурду. Беля олан
щалда 24 илдян сонра щяжж зийаряти яввялки вахтына гайытмыш олурду.
Вязиййят бу минвалла давам етмиш, нящайят, щижрятин онунжу илиндя илк
дяфя олараг щяжж мювсцмц зил-щяжжя айына тясадцф етмишдир. Щязрят
пейьямбяр(с) хцтбя охуйараг бундан сонра щяжж мювсцмцнцн бир
даща дяйишдирилмяйяжяйини, щямишя зил-щяжжя айында кечириляжяйини
билдирир. Ашаьыдакы айя дя мящз Жащилиййят ярябляринин адятляриндян олан
щарам айларын тяхиря салынмасыны гадаьан едир: «Щягигятян, (щарам
айлары) эежикдирмяк анжаг кцфрц артырмагдыр ки, бунунла кафир оланлар
аздырыларлар. Онлар Аллащын щарам етдийи айларын сайыны дцзялтмяк,
Аллащын щарам буйурдуьуну щалал етмяк мягсядиля ону бир ил щалал, бир
ил щарам сайарлар»2. Бу щесабламайа ясасян, тяшриг эцнляри щяр ил

1 Кафи, ж-1, с-439
2 Тювбя -37

94 Щязрят Мущяммяд (с)

мцхтялиф вахта дцшцрмцш. Щядислярдя Аминянин щязрят пейьямбяря(с)
тяшриг эцнляриндя щамиля галмасы вя щязрятин рябицл-яввял айында
дцнйайа эялмяси эюстярилирся, бунлар бир-бири иля зиддиййят тяшкил етмир.
Зиддиййят йалныз о вахт ола билярди ки, тяшриг эцнляринин анжаг зил-щяжжя
айынын он бир, он ики вя он цчцнжц эцнляриндя олдуьуну сюйляйяк. Лакин
тяшриг эцнляри щяр ил мцхтялиф вахтлара дцшдцйцндян, щесабламаларла беля
нятижяйя эялирик ки, Аминянин Пейьямбяря щамиля галдыьы вя щязрятин
дцнйайа эялдийи ил тяшриг эцнляри жямадил-яввял айына дцшцбмцш.
Пейьямбярин(с) рябицл-яввял айында дцнйайа эялдийини нязяря алдыгда
мялум олур ки, Аминянин щамилялик дюврц тяхминян он айадяк давам
етмишдир.1

Мярщум шящид Санинин бу нязяриййядян ялдя етдийи нятижя дцзэцн
дейил. Онун айяйя вердийи тяфсири йалныз Мцжащид нягл етмишдир. Бу тяфсир
ися ашаьыдакы жящятляря эюря мягбул сайыла билмяз:

1. Мяккя бцтцн жямиййятин топландыьы мяркяз, бцтцн яряблярин
ибадятэащы олмушдур. Мялум мясялядир ки, ики илдян бир щяжж
мювсцмцнцн дяйишдирилмяси жамааты чашбаш гойар вя бу коллектив
ибадятин язямятини азалдарды. Бу бахымдан Гцрейш вя бцтцн мяккялиляр
онларын шяряфиня сябяб олмуш бу айинин вахтынын дяйишмясиня чятин ки,
разы олардылар.

2. Диггятля щесаблама апарсаг, эюрярик ки, бу нязяриййяйя ясасян
щижрятин доггузунжу илиндя щяжж мювсцмц зил-гядя айына дцшмяли иди.
Щямин ил Ялийя(я) пейьямбяр(с) тяряфиндян Мяккяйя эедиб щяжж
мювсцмцндя Бяраят (Тювбя) сурясини мцшрикляря охумаг вязифяси
тапшырылмышды. Бцтцн тяфсирчиляр вя щядис елминин нцмайяндяляри
йекдилликля сюйлямишляр ки, Яли(я) Бяраят сурясини зил-щяжжя айынын онунда
охумуш вя мцшрикляря дюрд ай мющлят вермишдир. Мющлятин яввяли зил-
щяжжя айынын онундан щесабланылмышдыр.

3. Щарам айлары тяхиря салмаьын мянасы одур ки, ярябляр о вахт
нормал щяйат сцрмядийиндян, эцндялик тялябатларыны йалныз гарят йолу иля
ялдя етдикляриндян, онлар цчцн ардыжыл олараг цч ай (зил-гядя, зилщяжжя вя
мящяррям айларыны) дюйцшдян ял чякмяк олдугжа мцшкцл мясяля иди.

1 Бищарул-январ, ж-15, с-252

Ябядиййят нуру 95

Буна эюря дя бязян онлар Кябяйя нязарят едян шяхслярдян мящяррям
айында дюйцшцб онун йериня сяфяр айында дюйцшц сахламаг ижазяси
алырдылар. Щарам айлары тяхиря салмаьын мянасы да мящз будур. Бу щал
йалныз мящяррям айында баш верярмиш, мящяррямдян башга вахт ися беля
щала раст эялинмяйиб.

Бизим фикримизжя мясялянин щялли йолу белядир: Ярябляр щяжж
айинлярини ики дяфя йериня йетирирлярмиш. Бири зил-щяжжя, диэяри ися ряжяб
айында. Беля олан щалда Аминянин Пейьямбяря тяшриг эцнляриндя щамиля
галмасындан мягсяд ряжяб айи ола биляр. О щязрятин рябицл-яввял айында
анадан олдуьуну нязяря алсаг, онда Аминянин щамилялик дюврцнцн
сяккиз ай, бир нечя эцн олдуьу мялум олур.

Ислам пейьямбяринин(с) ад гойма мярасими
Пейьямбяр(с) анадан олдугдан йедди эцн сонра Ябдцлмцттялиб бир

гойун кясиб гонаглыг верир. Бцтцн Гцрейшин иштирак етдийи гонаглыгда о,
нявясинин адыны Мцщяммяд(с) гойур. Ондан сорушурлар ки, ярябляр
арасында Мцщяммяд ады чох аз ишлядилдийи щалда няйя эюря ушаьын адыны
Мцщяммяд гойдун? Жаваб олараг билдирир ки, онун эюйдя вя йердя
тярифлянилмясини истядийим цчцн беля ад гойдум. Пейьямбярин(с) шаири
олмуш Щяссан ибн Сабит бу щагда дейир: «Аллащ Юз адындан Пейьямбяри
цчцн бир ад сечди: Аллащ Юзц Мащмуд иди, буну да Мцщяммяд
адландырды. Щяр ики сюзцн кюкц дя, мянасы да ейнидир».1

Сюзсцз ки, Пейьямбярин Мцщяммяд(с) адландырылмасында Илащи
илщамын тясири олмушдур. Бязи тарихчилярин вердийи статистик мялумата эюря
о вахтадяк жями он алты няфяр Мцщяммяд адландырылыбмыш. Шаир дя бу
рягямя юз шериндя ишаря едир: «Ислам пейьямбяриндян габаг жями он алты
няфяр Мцщяммяд адландырылмышды.»2

Бир аддан ня гядяр аз оларса, онун щаггында сящвя йол вермяк
бир о гядяр азалар. Яввялки сямави китабларын о щязрятин яламятляри щаг-
гында мялумат вердийини нязяря алсаг, щямин яламятлярин Пейьямбяр-
лярля(с) цст-цстя дцшмясиндя щяр щансы бир йалнышлыг, уйьунсузлуг олма-

1 Сирейи Щяляби, ж-1, с-78
2 Сирейи Щяляби, ж-1, с-82

96 Щязрят Мущяммяд (с)

малы иди. Яламятлярдян бири дя щязрятин ады олмушдур. Буна эюря дя бу
аддан о гядяр аз олмалы иди ки, Пейьямбяр(с) дягигликля танынмалыйды.

Шяргшцнасларын сящви
Гурани-Кярим Ислам пейьямбярини бир нечя адла танытдырмышдыр. Али-

Имран сурясинин 144, Мцщяммяд сурясинин 2, Фятщ сурясинин 29 вя Ящзаб
сурясинин 40-жы айяляриндя Аллащ-таала о щязряти Мцщяммяд(с), Сяфф
сурясинин 6-жы айясиндя ися Ящмяд кими гялямя вермишдир. Щязрятин ики
адла адландырылмасы онунла ялагядардыр ки, бабасы Ябдцлмцттялибдян
габаг анасы Аминя щязряти Ящмяд адландырмышдыр.1 Бунунла да
шяргшунасларын сящвя йол вердикляри ортайа чыхыр. Беля ки, онлар Гуранын
дедийиня эюря (Сяфф суряси, 6-жы айя) Инжилдя Ящмяд адлы пейьямбярин
эяляжяйи барядя мцъдя верилмишдир. Мцсялманларын пейьямбяр олараг
гябул етдикляри шяхсин ады ися Ящмяд йох, Мцщяммяд олмушдур.
Пейьямбяри(с) Ящмяд кими танытдыран Гуран, ону щям дя Мцщяммяд
адландырмышдыр. Шяргшунаслар юз иддиаларында Гурана ясасланырса, щямин
мянбя Пейьямбяри(с) щяр ики адла тягдим етмишдир.

Шяргшцнасларын ирадына жаваб олараг бир гядяр ятрафлы мялумат веририк.

«Ящмяд» Ислам пейьямбяринин(с) ян мяшщур адларындан олмушдур
Ислам пейьямбяринин(с) щяйаты барядя азажыг мцталия етмиш шяхс

билир ки, о щязрятин щяля ушаглыгдан ики ады олмушдур. Бири анасы Аминя-
нин гойдуьу Ящмяд, диэяри ися бабасы Ябдцлмцттялибин гойдуьу
Мцщяммяд. Бу, Ислам тарихиндя инкаролунмаз бир щягигятдир.2

Ябдцлмцттялибин вяфатындан сонра Пейьямбяри(с) 42 ил щимайясиндя
сахламыш ямиси Ябуталиб щязрятин шяниня сюйлядийи бязи шерляриндя ону эащ
Ящмяд, эащ да Мцщяммяд адландырмышдыр. Бу да ону эюстярир ки, демяли,
о вахт Ящмяд щязрятин мяшщур адларындан бири олубмуш. Инди ися Ябута-
либин пейьямбяри(с) Ящмяд адландырдыьы бязи бейтляри тягдим едирик:

Бу эцн Ящмядин дедикляри нур, ахирятдя ися савабдыр.
Дцшмян ися дейир ки, Ящмядин сюзляри ябяс, нясли ися ашаьы тябя-
гядяндир.

1 Сирейи Щяляби, ж-1, с-93
2 Инсанул-уйун фи сирятил-ямини вял-мямун, ж-1, с-93-100

Ябядиййят нуру 97

Щягигятян дя Ящмяд онлар цчцн щагг дин эятирди, йаланчы дин
эятирмяди.

Ящмядя зцлм едянляр ону юлдцрмяк истядиляр, анжаг бу ишдя онлара
рящбярлик едя биляжяк бир шяхс олмады1.

Щязрят пейьямбярин(с) сцдямярлик дюврц
Щязрят Мцщяммяд(с) юз анасындан жями цч эцн сцд ямир. Сонра

ися ики ханым о щязрятя дайялик шяряфиня наил олмушдур.
1. Субийя: Ябулящябин кянизи олмуш бу ханым дюрд ай Пейьям-

бяря(с) сцд вермишдир. Онун зящмятлярини Пейьямбяр(с) дя, щяйат йолдашы
Хядижя(с.я) дя юмцрляринин сонунадяк йцксяк гиймятляндирмишляр. Субийя
Пеьямбярин(с) ямиси Щямзяйя дя сцд вермишдир. Щязрят Мцщяммяд(с)
пейьямбяр сечилдикдян сонра ону алыб азад етмякдян ютрц адам
эюндярся дя, Ябулящяб разы олмур. Пейьямбяр(с) Субийянин юмрцнцн
сонунадяк йахшылыгларыны ондан ясирэямямишди. Пейьямбяр(с) Хейбяр
дюйцшцндян гайыдан заман Субийянин вяфат етдийини ешидиб чох
кядярлянир. Ялиндян эялян йахшылыьы етмяк цчцн онун ювладыны сораглашса
да, мялум олур ки, ювлады анасындан габаг вяфат едибмиш2.

2. Щялимя: «Сяд ибн Бякр ибн Щявазян» гябилясиндян Ябу Зцейбин
гызы Щялимянин Абдуллащ, Янися вя Шейма адлы ушаглары олмушдур. Онун
сонунжу ювлады щятта Пейьямбяря(с) дя бир гядяр бахмышдыр.

Ярябляр арасында беля бир адят вар иди ки, имканлы адамлар ушагларына
дайя тутурлармыш. Ушаглар йахшы инкишаф едиб сцмцкляри мющкямлянсин,
ушаглара даща тез йолухма ещтималы олан вяба хястялийиндян узаг олсун
вя яряб дилини лящжяляря гарышмадан йахшы юйряня билсинляр дейя, дайяляр
адятян ушаглары Мяккядян кянарда сящралыгда сахлайырдылар. Бяни Сяд
гябилясинин гадынлары дайяликдя ад чыхармышдылар. Онлар мцяййян
вахтларда Мяккяйя эялиб щяряси бир ушаг эютцряряк эери дюнцрдцляр.
Пейьямбярин(с) анадан олмасындан дюрд ай сонра Бяни-Сяд гадынлары
Мяккяйя эялирляр. Щямин ил эцжлц гящятлик олдуьу цчцн онларын Мяккя
задяэанларынын кюмяйиня щямишякиндян даща чох ещтийажы вар иди.

1 Жяфяр Сцбщани, Ящмяд Мявуду Инжил, с-101-107
2 Бищарул-январ, ж-15, с-384

98 Щязрят Мущяммяд (с)

Тарихчиляр йазырлар ки, Мцщяммяд(с) йетим олдуьу цчцн дайялярин
яксяриййяти ону гябул етмякдян имтина етди. Чцнки онлар ушаьын
валидейинляриндян даща чох эялир ялдя етмяк истяйирдиляр. Имтина едянляр
арасында Щялимя дя вар иди. Лакин о зяиф олдуьуна эюря щеч ким ушаьыны
она тапшырмаг истямир. Ахырда Ябдцлмцттялибин нявясини гябул етмяк
мяжбуриййятиндя галыр. Щялимя яриня дейир ки, ялибош гайытмайаг дейя,
эедяк о йетим ушаьы эютцряк, бялкя Аллащын да бизя рящми эялди.
Щялимянин дцшцнжяляри юзцнц доьрулдур. О, йетим Мцщяммядя(с)
дайялик етмяйя разылыг вердикдян сонра бцтцн щяйаты Илащи мярщямятя
гярг олур.1

Дейилянлярин илк щиссяси яфсаня уйдурмадан башга бир шей дейил.
Чцнки Бяни-Щашим сцлалясинин язямяти, имкансызлара ял тутмагда дилляр
язбяриня чеврилмиш Ябдцлмцттялиб кими бир шяхс ола-ола дайяляр няинки
щязрят Мцщяммяди(с) гябул етмякдян имтина еимяз, яксиня, ону гябул
етмяк цчцн бир-бири иля йарыша эирярдиляр.

Пейьямбярин(с) диэяр дайяляря дейил, мящз Щялимяйя щяваля
едилмяси онунла ялагядардыр ки, щязрят йалныз онун дюшцнц гябул едир,
диэяр дайялярин дюшцня ися щеч йахын да дурмур2. Пейьямбяр(с)
Щялимянин дюшцнц гябул етдикдя Ябдцлмцттялиб ондан щансы гябилядян
олдуьуну вя адыны сорушур. О, Бяни-Сяд гябилясиндян, адынын ися Щялимя
олдуьуну билдирдикдя Ябдцлмцттялиб дейир: Афярин бящ-бящ! Ня эюзял,
ики бяйянилмиш хислят! Бири сяадят, диэяри дя щялимлик3.

1 Сирейи ибн Щишам, ж-1, с-172-173
2 Бищарул-январ, ж-15, с-442
3 Сирейи Щяляби, ж-1, с-89

Ябядиййят нуру 99

ПЕЙЬЯМБЯРИН (С) УШАГЛЫГ ДЮВРЦ

Тарихи фактлар эюстярир ки, Ислам пейьямбяринин(с) щяйаты ушаглыьын-
дан пейьямбяр сечилянядяк бир сыра гейри-ади щадисялярля мцшайият
олунмушдур. Бцтцн бу гейри-адиликляр кярамят характери дашымышдыр ки,
бу да Пейьямбярин(с) щяйатынын ади бир щяйат олмадыьындан хябяр верир.
Бу барядя алимляр ики дястяйя бюлцнцрляр:

1. Материалист вя бир сыра шяргшцнаслар. Дцнйаны сырф материалист
нюгтейи нязяриндян эюрян алимляр бу кими щадисяляря ящямиййят
вермирляр. Чцнки материалист ягидяляриня эюря беля щалларын баш вермяси
гейри-мцмкцндцр. Баш вермиш беля щадисяляри дя инсан дцшцнжясинин вя
мцсялманларын фикринин мящсулу кими гябул едирляр.

Юзлярини цздя диндар кими гялямя верян бир сыра шяргшцнаслар тябиятин
фювгцндя дуран бир гцввянин олдуьуну гябул етсяляр дя иманларынын
зяиф олдуьуна эюря бу жцр щадисяляри тящлил едяркян материалист дцшцн-
жяляриндян кянара чыха билмирляр. Онлар пейьямбярлийин бяшяр набиьялийи,
Пейьямбярин(с) дя дащи бир шяхс олдуьну билдирирляр.

Бу дцшцнжя тярзи материалист ягидяляриндян иряли эялир. Щалбуки Ислам
идеологлары пейьямбярлийин Илащи бир мярщямят олдуьуну сцбут етмишляр.
Пейьямбярлярин эюрдцйц ишляр инсан дцшцнжясинин мящсулу дейил, гейб
алями иля ялагядардыр. Материалист шяргшцнас ися бцтцн бунлара мадди
эюзля бахыр, фювгял-бяшяр ишляри (мюжцзяни) йа цмумиййятля гябул етмир,
йа да тянгидля гаршылайыр.

2. Аллащы гябул едянляр. Мадди алямин кянар бир гцввя тяряфиндян
идаря олундуьуну гябул едян алимляр, елми ганунлара щюрмят етмякля
йанашы дцнйадакы тябии ганунларын дяйишя биляжяйини дя мцмкцн щесаб
едирляр. Онларын фикринжя дцнйаны идаря едян гцввя мяслящят билдийи вахт
тябии ганунлары дяйишя биляр вя щятта дяйишмишдир. Башга сюзля десяк,
мюжцзя сябясиз олан бир иш дейил, садяжя бу сябяб тябии сябяблярдян
фярглянир. Тябии сябябин олмамасы ися цмумиййятля онун сябябсиз
олмасы анламына эялмир. Диэяр тяряфдян дя йарадылышдакы ганунлар еля

100 Щязрят Мущяммяд (с)

дейил ки, онлары йараданын дяйишиклийини гябул едя билмясин. Бу алимляр
беля щесаб едирляр ки, тябии ганунлар чярчивясиндян кянара чыхан
мюжцзяляр мящз бу йолла щяйата кечир. Онлар Гуран вя щядислярдя
дейилмиш, дягиг тарихи мянбялярдя юз яксини тапмыш мюжцзяляри тябии
ганунларла уйьун эялмир дейя, инкар етмямишляр. Ашаьыда Ислам
пейьямбяринин ушаглыг дюврцндя баш вермиш беля гейри-ади щаллардан
бир нечясини диггятинизя чатдырырыг. Йухарыда дейилянляри нязяря алмагла
бу щадисяляри гябул етмяк цчцн щеч бир шцбщя йери галмыр.

1. Тарихчиляр Щялимянин дилиндян беля йазырлар: «Аминянин ушаьына
дайялийи гябул етдикдян сонра еля анасынын щцзрундажа она сцд вермяк
истядим. Сцдля долу олан сол дюшцмц онун аьзына гойдум. Лакин кюрпя
даща чох саь дюшцмя ял атырды. Мяним ушаьым оландан бяри саь
дюшцмдя сцд олмамышды. Ушаг исрар етдийи цчцн саь дюшцмц онун
аьзына гоймаг мяжбуриййятиндя галдым. Ушаг дюшцмц яммяйя
башлайан кими саь дюшцмцн гурумуш дамарлары сцдля долду. Бу щадися
орада оланларын щамысыны щейрятляндирди.»1

2. Щялимя дейир: «Мцщяммяди(я) евимя апардыьым эцндян
башлайараг аилямизин рузиси, хейир-бярякяти артды.»2

Мялум мясялядир ки, бу жцр мясялялярдя материалист фикирли шяхслярля
диндарларын фикри фяргли олур. Беля щадисяляри тябии йолла ачыглайа билмяйян
материалистляр бунларын инсан бейнинин мящсулу олдуьуну билдирирляр. Бир
гядяр нязакятли оланлары ися дейир ки, пейьямбярин беля мюжцзяляря
ещтийажы олмаз. Дцздцр, Ислам пейьямбяринин мюжцзяйя ещтийажы
олмайыб, лакин мюжцзяйя ещтийажы олмамаг бир шейдир, щадисянин доьру
вя йа йалан олмасы щаггында фикир билдирмяк айры шей. Диндар шяхс ися
дцнйадакы ян кичик варлыгдан (атомдан) тутмуш ян бюйцк варлыьадяк-
щамысынын Аллащын истяйи иля щярякят етдийиня инаныр. О, бу щадисяляри
арашдырыб мянбялярин доьру олдуьуна йягин етдикдян сонра онлара
щюрмятля йанашыр. Щятта гябул етмяся дя, бир мяналы олараг инкар да
етмир. Бу гябилдян олан щадисяляр Гуранда да вардыр. Аллащ-таала щязрят
Мярйям(с.я) щаггында буйурур: «Доьуш санжысы ону бир хурма аьажынын

1 Бищарул-январ, ж-15, с-345
2 Мянагиби Ибн Шящрашуб, ж-1, с-24


Click to View FlipBook Version