Ябядиййят нуру 601
Нцмайяндя щейяти эюзял ипяк палтарлар эеймиш, бармагларына гызыл
цзцкляр тахмыш вя бойунларындан хач асмыш щалда эцнортадан сонра
Мядиня мясжидиня дахил олуб Пейьямбяря салам верир. Онларын мясжидя
бу жцр эялишиня Пейьямбяр(с) чох наращат олур. Щязрятин наращат
олдуьуну щисс етсяляр дя, бунун сябябини анлайа билмирляр. Бу щагда
яввялжядян таныдыглары Осман ибн Яффан вя Ябдцррящман ибн Овфдан
сорушдугда ады чякилянляр жаваб верирляр ки, бунун сябябини йалныз Яли
Ибн Ябуталиб биляр. Ялийя(я) мцражият етдикдя буйурур: «Сиз мясжидя бу
жцр тямтярагла эирмямяли идиниз. Эедин эейиминизи дяйишин вя
Пейьямбярин(с) щцзуруна садя эейимдя эялин. Онда о сизя мцтляг
щюрмят едяжяк.»
Нцмайяндя щейяти гызыл цзцкляри чыхарыб садя эейимдя
Пейьямбярин(с) щцзуруна эяляряк она салам верир. Щязрят бюйцк
щюрмятля онларын саламыны жаваблайыр, эятирдикляри бязи щядиййяляри гябул
едир. Сющбятя башламаздан габаг намаз гылмаг истядиклярини
билдирдикдя Пейьямбяр(с) онлара мясжиддя, юзц дя цзц эцнчыхана
(Бейтцл-мцгяддяся) доьру намаз гылмаьа ижазя верир.2
Нцмайяндя щейяти иля Пейьямбярин(с) мцзакиряси
Няжрандан эялмиш нцмайяндя щейяти иля Пейьямбярин(с) мцзакирясини
гейд етмиш тарихчиляр арасында Сеййид ибн Тавус мцзакирянин вя мцбащиля
щадисясинин бцтцн деталларыны хырдалыгларына гядяр эюстярмишдир. Бурада
щямин хырдалыглары охужуларын диггятиня чатдырмаг мцмкцн
олмадыьындан, мцзакирянин йалныз бязи мягамларына тохунажаьыг.3
Тяряфляр сющбятя башлайан кими Пейьямбяр(с): «Сизи тювщид дининя, тяк
олан Аллаща ибадятя дявят едирям»-дейя Гурандан бир нечя айя охуйур.
Нцмайяндя щейяти: Тювщид вя Исламы гябул етмякдя мягсяд
дцнйанын тяк Аллащына ибадят етмякдирся, биз онсуз да Она ибадят едир,
ямрлярини йериня йетиририк.
Пейьямбяр(с): Щягиги Исламын (тякаллащлыьын) бязи яламятляри вардыр вя
о яламятляр эюстярир ки, сиз щяля ясл тякаллащлыг дининя табе олмамысыныз.
1 Тарихи Йягуби, ж-2, с-66
2 Сирейи Щяляби, ж-3, с-239
3 Сирейи Щяляби, ж-3, с-239
602 Щязрят Мущяммяд (с)
Хача пярястиш етдийиниз, донуз яти йедийиниз вя Аллащын оьлу олдуьуну
иддиа етдийиниз щалда нежя «Биз Аллаща ибадят едирик»-дейирсиниз?
-Биз ону (Аллащын оьлуну-Исаны) Аллащ щесаб едирик. Чцнки о, юлцляри
дирилдир, саьалмаз хястяляри саьалдыр вя палчыгдан гушабянзяр бир шей
дцзялдяряк она цфцрмякля ону жана эятирирди. Бцтцн бунлар ону эюстярир
ки, демяли, о, доьрудан да Аллащдыр.
-Хейр, о, Аллащын бяндяси иди. Аллащ ону анасы Мярйямин бятниндя
хялг етмишдир. Садяжя олараг она дедийиниз ишляри ижра етмяк гцдряти
вермишди.
Нцмайяндя щейятиндян бир няфяр: Бяли, о, щягигятян дя Аллащын
бяндяси иди. Чцнки Мярйям яря эетмядийи щалда Аллащ онун бятниндя
Исаны хялг етди. Онда онун атасы мящз Аллащ юзц олуб.
Бу заман Жябраил назил олуб Пейьямбяря(с) билдирир ки, бу бахымдан
Иса ейниля Адямя бянзяйир. Иса атасыз олараг йарадылмышдыса, Адям щям
атасыз, щям дя анасыз олараг хялг едилмишди. Аллащ-таала онларын щяр
икисини Юз гцдряти иля хялг етмишдир. (Али-Имран суряси, 59-жу айя) Исанын
атасынын олмамасы онун Аллащын оьлу олдуьуна дялалят едирся, Адям
буна Исадан да даща лайигдир. Чцнки онун щеч анасы да олмайыб.
(Пейьямбяр(с) дя Жябраилин дедиклярини олдуьу кими нцмайяндя
щейятиня чатдырыр.)
Нцмайяндя щейяти: Сизин дедикляриниз бизи гане етмир. Йеэаня чыхыш
йолу одур ки, мцяййян бир вахтда мцбащиляйя (йяни, гаршылыглы гарьыша)
топлашараг вя йаланчыйа Аллащын лянятини, Аллащын бяласына эялмясини
диляйяк.1
Бу вахт йеня дя Жябраил назил олуб мцбащиля айясини (Али-Имран-61)
эятирир. Беляликля, Пейьямбяря(с) щаггы гябул етмяйянляри гаршылыглы
гарьыша дявят вя йаланчыйа Аллащын бяласынын назил олмасыны дилямяк ямр
едилир. Айядя дейилир: «(Исанын Аллащын бяндяси вя пейьямбяри олмасы
барядя) сяня эюндярилян биликдян (мялуматдан) сонра буна (Исанын
ящвалатына) даир сянинля мцбащися едянляр олса, онлара де: «Эялин биз дя
оьланларымызы, сиз дя оьланларынызы; биз дя гадынларымызы, сиз дя
1 Бищарул-январ, ж-21, с-32
Ябядиййят нуру 603
гадынларынызы; биз дя юзцмцзц, сиз дя юзцнцзц (бура) чаьыраг! Сонра
(Аллаща) йалварыб йаланчылара Аллащын лянят етмясини диляйяк!»
Тяряфляр мясяляйя сон гоймаг мягсядиля сящяриси эцн мцбащиляйя
эялмяляри щагда разылыьа эялирляр.
Пейьямбярин(с) Няжран христианлары иля мцбащиляйя эетмяси Ислам
тарихинин ян мараглы щадисяляриндян биридир. Бязи тарихчи вя тяфсирчиляр
щадисянин хырдалыгларыны гейд етмяся дя, Зямяхшяри ял-Кяшшаф1, Имам
Рази Мяфатищцл-гейб2, Ибн Ясир ял-Камилу фит-тарих3 ясяриндя баш верянляри
тяфсилаты иля нягл етмишдир. Зямяхшяри йазыр: «Мцбащиля цчцн тяйин едилмиш
вахт эялиб чатыр. Габагжадан ялдя едилмиш разылыьа ясасян Пейьямбярля(с)
Няжран христианлары Мядинядян кянарда-йашайыш олмайан бир йердя
мцбащиля етмяли идиляр. Пейьямбяр(с) мцбащиляйя эедяркян
мцсялманлар арасындан йалныз дюрд няфяри-Яли ибн Ябуталиби, гызы
Фатимяни, бир дя Щясянля Щцсейни юзц иля апарыр. Чцнки мцсялманлар
арасында ады чякилянлярдян пак, иманлы шяхс йох иди. Юзц дя
Пейьямбяр(с) евдян мцбащиля цчцн тяйин олунмуш йеря гядяр олан
мясафяни юзцнямяхсус шякилдя гят едир. Беля ки, Щцсейни гужаьына алыб
Щясянин ялиндян тутмуш, гызы Фатимя архасынжа, Яли дя онун ардынжа
аддымлайырды. Нязярдя тутулан йеря чатмаздан юнжя йанындакылара
буйурур ки, мян дуа етдикдя сиз дя амин дейярсиниз.
Няжранын нцмайяндя щейяти мцбащилядян юнжя бир-бири иля
сющбятляшяряк дейирдиляр ки, Мцщяммяд орду башчылары, сяркярдялярля
эялярся, демяли, юз иддиасында йаланчыдыр вя дедикляриня ямин дейил. Йох
яэяр юз язизляри вя ювладлары иля эялярся, демяли, о, иддиасында щагдыр вя
пейьямбяр олдуьуна архайындыр. Йохса юзц иля йанашы ян истякли
адамларынын щялак олмасына разы олмаз.
Няжран христианлары бу фикирдя икян бирдян Пейьямбяр(с) ады чякилян
дюрд няфярля бирликдя мцбащиля мейданына йахынлашыр. Онун ян истякли
адамлары, мясум шяхслярля, йеэаня ювлады Фатимя иля бирликдя мцбащиляйя
эялдийини эюрян христианлар щейрятдян донуб йерляриндя галырлар.
Мцщяммядин юз иддиасында щагг олдуьуна йягин едирляр. Буну эюрян
1 Ял-Кяшшаф, ж-1, с-282-283
2 Мяфатищул-гейб, ж-2, с-471-472
3 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-112
604 Щязрят Мущяммяд (с)
баш йепископ дейир: «Мян еля сималар эюрцрям ки, Аллащдан ян йцксяк
даьларын йериндян гопмасыны истясяляр, дуалары гябул едиляр. Бу нурани
шяхслярля мцбащиля етмяк олмаз. Йохса щамымыз мящв оларыг. Щятта тякжя
биз йох, бцтцн христианлар да щялак ола биляр. Нятижядя йер цзцндя биржя
няфяр дя христиан галмаз.» Беляликля, Няжран христианлары мцбащиля етмяк
фикриндян дашыныр, щяр ил Ислам щюкумятиня жизйя юдямяк гярарына эялирляр.
Явязиндя Ислам щюкумяти дя онларын тящлцкясизлийини тямин етмяйи юз
ющдясиня эютцрцр. Пейьямбяр(с) буйурур: «Няжран нцмайяндяляри
бяланын бир аддымлыьында иди. Яэяр мцбащиля етсяйдиляр, щамы кцля
дюняжяк вя бу бяла Няжрана да эедиб чыхажагды.»
Аишядян нягл едилмиш щядисдя эюстярилир ки, Пейьямбяр(с) мцбащиля
эцнц юз гара ябасыны Яли, Фатимя, Щясян вя Щцсейнин цстцня атараг:
«Сиз ей ев ящли! Аллащ бцтцн чиркинликляри сиздян узаглашдырыб сизи пак-
пакизя етмяк истяр!»-айясини охуйурду.»
Зямяхшяри даща сонра мцбащиля айяси иля баьлы бязи мягамлара
тохунараг йазыр: «Мцбащиля щадисяси вя онунла баьлы назил олмуш айя ады
чякилян шяхслярин фязилятини сцбут едян ян бюйцк сцбут олмагла йанашы
Ислам дининин дя щагг олдуьуну эюстярир.»
Пейьямбярля(с) Няжран христианлары арасында баьланмыш мцгавиля
Няжран нцмайяндя щейяти тяйин едилмиш жизйянин мябляьи вя Ислам
щюкумятинин Няжран вя няжранлыларын тящлцкясизлийини ющдясиня
эютцрмясиня даир мцгавиля йазылмасыны хащиш етдикдя Пейьямбяр(с)
Ямирял-мюминин Ялийя(я) ашаьыдакы мязмунда бир мцгавиля йаздырыр:
«Баьышлайан вя мещрибан Аллащын ады иля! Аллащын елчиси Мцщяммядля
няжранлылар арасында баьланмыш бу мцгавиляйя ясасян Няжран ящалиси Ислам
щюкумятиня илдя ики мин палтар (щяр биринин гиймяти гырх дирщямдян баща
олмамаг шярти иля) вермялидир. Онлар бунун йарысыны сяфяр айында, галан
йарысыны ися ряжяб айында юдяйя билярляр. (Йяни, верэини бирдяфя юдяйя
билмясяляр, ики дяфяйя юдяйя билярляр.) Ня вахтса Йямян щюкмдары
мцсялманлара гаршы дюйцшя галхса, няжранлылар Ислам ордусуна отуз зирещ,
отуз ат вя отуз баш дявя ижаряйя вермялидирляр. Дюйцш мцддяти ярзиндя
няжранлылар мцсялманлары бир ай гонаг кими гябул етмяли, ня вахтса
Пейьямбярин(с) нцмайндяси Няжрана эялярся, ону да лайигинжясиня
Ябядиййят нуру 605
гаршыламалыдырлар. Бунун явязиндя няжранлыларын жаны, малы, торпаглары,
мябядляри Аллащ вя Онун елчиси тяряфиндян тохунулмазлыг щцгугу ялдя
едир. Бу шяртля ки, бу эцндян етибарян Няжранда сялямчилик арадан
галдырылсын. Якс тягдирдя мцгавиля гцввядян дцшмцш сайылыр, Няжран вя
няжранлыларын тящлцкясизлийиня щеч бр тяминат верилмир.»1
Мцгавиля бир парча гырмызы дяринин цзяриня йазылыр вя сящабялярдян
икиси шащид олараг ону имзалайыр. Сонра да Пейьямбярин(с) мющцрц иля
мющцрлянян мцгавиля Няжран нцмайяндя щейятиня тящвил верилир.
Тяртиб едилмиш мцгавиля Пейьямбярин(с) нежя дя ядалятли олдуьуну
эюстярир. О щязрят, щеэемонлуг едян дювлят башчылары кими гаршы тяряфин
зяиф олмасындан истифадя едиб онлара аьыр верэиляр йцклямир. Щямишя ядалят
принсипляриня ясасланан Пейьямбяр(с) бу мцгавиля баьланаркян дя юз
янянясиня садиг галыр.
Бюйцк бир ифтихар
Мцбащиля щадисяси вя онунла ялагядар назил олмуш айя тарих бойу Яли,
Фатимя, Щясян вя Щцсейн цчцн бюйцк бир фязилят олараг тясбит едилмишдир.
Щадися иля баьлы назил олмуш айядя Пейьямбяри(с) мцшайият едян шяхслярин
нежя бюйцк фязилятя малик олдуьу юз яксини тапмышдыр. Айядя Щясянля
Щцсейн, Пейьямбярин ювладлары олараг гялямя верилмякля йанашы Яли о
щязрятин юзц, жаны, рущу кими тягдим едилмишдир. Бир инсан цчцн
Пейьямбярин жаны, рущу олмагдан бюйцк шяряф ола билярми? Бу, Ямирял-
мюминин Ялинин щяр бир мцсялмандан цстцн олмасына дялалят етмирми?
Ислам схоластикасы вя имамятля баьлы мясялялярдя мювгейи щамыйа бялли
олан Фяхр Рази кими бир шяхс дя бу сащядя Ялинин фязилятини тутарлы дялиллярля
сцбута йетирмишдир.
Мясум имамлардан нягл едилмиш щядислярдя о да эюстярилир ки,
мцбащиля етмяк тякжя Пейьямбяря хас олан бир мясяля дейил. Щяр бир
мцсялман дини мясялялярдя щягигяти инкар едян шяхси мцбащиляйя дявят
етмякля йаланчыйа Аллащдан лянят вя бяла диляйя биляр. Мярщум Ялламя
Тябятябаи бу мювзуда йаздыьы трактатында дейир: «Мцбащиля етмяк
Исламын давам едян мюжцзяляриндян биридир. Пейьямбярин(с) щярякятиня
мцвафиг олараг, иманы олан истянилян шяхс, Ислам щягигятляриндян щяр
1 Фцтущул-булдан, с-76
606 Щязрят Мущяммяд (с)
щансы бирини исбат етмяк цчцн юз мцхалифлярини мцбащиляйя дявят едя
биляр.»
Мцбащиля щадисясинин баш вердийи эцн, ай, ил
«Мякатибур-рясул» ясяринин мцяллифи йазыр: «Мцбащиля щадисясинин
щижрятин онунжу илиндя баш вермясиндя гятиййян шцбщя йохдур. Чцнки
няжранлыларла Пейьямбяр арасында баьланмыш мцгавиля щижртяин онунжу
илиндя имзаланмышдыр. Демяли, мцбащиля щадисяси дя мящз щямин илдя
баш вермишдир. Она эюря ки, мцгавилянин имзаланмасы щадисядян сонра
эерчякляшмишдир.»
Щадисянин баш вердийи эцн вя айа эялинжя, ян мютябяр сайыла биляжяк
ещтимала ясасян, мцбащиля щадисяси зилщяжжя айынын 25-дя баш вермишдир.
Мярщум Шейх Туси ися щадисянин зилщяжжянин 24-дя баш вердийини вя
щадися иля баьлы бир дуа да гейд етмишдир.1
Мярщум Сеййид ибн Тавус мцбащиля щадисяси иля баьлы цч фярзиййя
иряли сцряряк билдирир: «Сящищ щядисляря истинадян мцбащиля щадисяси
зилщяжжя айынын 24-дя баш вермишдир. Бязиляри зилщяжжянин ийирми бирини,
диэяр бир дястя ися зилщяжжянин ийирми йеддисини мцбащиля эцнц кими
гябул етмишдир.»2
Бу сятирлярин мцяллифинин фикринжя мцбащиля щадисясинин баш вердийи
тарихля ялагядар йухарыда гейд олунанлар бязи тарихи щадисялярля (онларын
бир сырасы тарих бахымындан данылмаздыр) ашаьыдакы сцбутлара ясасян
уйьун эялмир:
1) Пейьямбярин(с) Няжран йепископуна йаздыьы мяктубда: «Исламы
гябул етмяйяжяйиниз тягдирдя жизйя юдямялисиниз» жцмляси ишлядилмишдир.
Жизйя сюзц Гуранда илк дяфя олараг Тювбя сурясиндя ишлядилмиш вя
Пейьямбяр(с) дя мящз щямин айяйя истинадян мяктубда щямин сюздян
истифадя етмишдир. Тювбя сурясинин Тябук дюйцшцндян бир гядяр яввял
назил олдуьуну, Тябук дюйцшцнцн дя щижрятин доггузунжу илинин ряжяб
айындан сонра баш вердийини нязяря алдыгда няжранлыларын Пейьямбярин(с)
мяктубуна жаваб олараг ил йарым сонра Мядиняйя нцмайяндя щейяти
1 Мисбащул-мутящяжжид, с-704
2 Игбалул-ямал, с-743
Ябядиййят нуру 607
эюндярмяси еля дя инандырыжы эюрцнмцр. Демяли, нцмайяндя щейятинин
эялиши щягигятян дя щижрятин онунжу илиндя баш вермишдир.
2) Тарихчиляр гятиййятля билдирмишляр ки, Пейьямбяр(с) Ялини(я) Гуран
юйрятмяк вя дини мясяляляри щялл етмяк цчцн Йямяня эюндярмишди. Яли
бир гядяр орада галдыгдан сонра Пейьямбярин(с) щяжж зийаряти мягсядиля
Мяккяйя эетдийини юйряниб бир дястя иля юзц дя Мяккяйя эялир. Эяляркян
Няжрандан йыьдыьы мин эейимлик парчаны да жизйя олараг Пейьямбяря(с)
тящвил верир.1 Бурадан беля мялум олур ки, мцбащиля щадисяси вя
няжранлыларла Пейьямбярин мцгавиля имзаламасы щижрятин онунжу илиндя
баш вермяйиб. Чцнки мцгавиляйя ясасян няжранлылар илдя ики мин эейим
(вя йахуд ики мин эейимлик парча) жизйя юдямяли идиляр. Бунун йарысыны
ряжяб, йарысыны да сяфяр айында юдяйя билярдиляр.2 Мцгавилянин щягигятян
дя зилщяжжя айында имзаландыьыны гябул етсяк, онда щижрятин онунжу или
дейил, яввялки илин зилщяжжя айы олдуьуну етираф етмялийик. Чцнки
зилщяжжянин щижри илинин сонунжу айы олдуьуну нязяря алсаг, щям
мцгавилянин имзаланмасынын онунжу илдя, щям дя Ялинин(я) жизйя
топламасынын щямин илдя баш вермяси бир-бири иля уйьун эяля билмяз.
Мцгавиля зилщяжжя айында баьландыьы щалда Ялинин(я) ряжяб айында
(мцгавилядян дюрд-беш ай габаг) жизйя топламасы щансы мянтигя уйьун
эялир? Беляликля, Ялинин(я) щижрятин онунжу илинин ряжяб айында Няжрандан
жизйя топладыьынын данылмаз бир факт олдуьу цзя чыхдыгдан сонра йа эяряк
мцбащиля ящвялатынын щижрятин онунжу илиндя, лакин зилщяжжядян башга
айда, йа да щадисянин зилщяжжя айында, лакин онунжу илдян габаг
(мясялян, доггузунжу илдя) баш вердийини сюйлямялийик.
Даща йахшы олар ки, мцбащиля щадисясинин тарихини о яряфядя баш
вермиш диэяр щадисялярля паралел тящлил едиб дягигляшдиряк. Щадисяни
диэяр щадисялярля узлашдырдыгда мцбащилянин щижрятин онунжу илинин
зилщяжжя айында баш вермядийи дягигляшир. Беля ки, щижрятин онунжу или
Пейьямбяр(с) щяжж мярасиминдя шяхсян иштирак едиб щяжж айинлярини
жамаата доьру-дцрцст юйрятмякдян ютрц Мяккяйя эетмиш, зилщяжжя
айынын он сяккизиндя Жющфя йахынлыьындакы Гядир адлы йердя Гядир-хум
щадисяси баш вермишдир. Бу щадисядян дярщал сонра пейьямбяр Ялийя(я)
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-602-603; ял-Иршад, с-89
2 Ят-Тябягатул-кубра, ж-1, с-358; Ят-Тябягатул-кубра, ж-1, с-87
608 Щязрят Мущяммяд (с)
эюстяриш верир ки, бир чадыр гуруб онун ичярисиндя яйляшсин. Мцсялманлар да
цч-цч эялиб Ялини тябрик едирляр. Тябрикетмя мярасими зилщяжжянин ондоггузу
ахшамадяк давам етмиш, ян сон олараг Пейьямбярин(с) ханымлары Ялийя юз
тябриклярини демишляр. Демяли, Пейьямбяр(с) щеч зилщяжжянин он доггузу да
Гядир яразисини тярк етмямишдир. Хцсусиля дя нязяря алмаг лазымдыр ки,
щямин ярази Мядиня, Ираг вя Йямян зявварларынын айрылма нюгтяси иди вя
мцхтялиф истигамятляря эедяжяк шяхсляр Пейьямбярля(с) видалашмалы иди. Тябии
ки, видалашмаг цчцн дя Пейьямбярин(с) бир хейли орада галмасы лазым иди.
Щятта Пейьямбярин Гядир яразисини зилщяжжя айынын он доггузунда тярк
етмяси иля разылашсаг да, орадан Мядиняйя гядяр олан мясафяни зилщяжжянин
24 вя йа 25-дяк гят едиб мцбащиляйя йетишмяси мцмкцн идими? Мялумдур
ки, бу, гейри-мцмкцн иди. Эялин эюряк о вахткы карванлар Мяккядян
Мядиняйя (вя йа Жющфядян Мядиняйя) нечя эцня эедирлярмиш? Бу щагда
Пейьямбярин(с) юз сяфярляриндян башга ялдя дягиг бир мялумат йохдур.
Пейьямбярин(с) юз сяфярляриня эялдикдя щижрят заманы щязрят бу мясафяни
доггуз, Мяккянин фятщиндян сонра ися он бир эцня гят етмишдир.1 Биринжи
сяфяр Пейьямбяри(с) ики няфяр мцшайият етдийи щалда, икинжи сяфярдя ону он
мин няфярлик бир орду мцшайият етмишдир. Цстялик илк сяфяр заманы щязрят
Гцрейш мцшрикляри тяряфиндян тягиб едилдийи цчцн даща сцрятля щярякят
етмишдир. Сонунжу сяфяря эялдикдя Пейьямбяр(с) Жющфядян ян тез
зилщяжжянин ийирми дюрдцндя гайыда билярди. Беля олан щалда щямин эцн вя
йа ики-цч эцн сонра мцбащиля щадисясинин баш вердийини сюйлямяк ня
дяряжядя щягигятя уйьундур? Ахы щяля мцбащилядян юнжя Пейьямбярля(с)
няжранлыларын мцзакиряси цч-дюрд эцн давам етмиш, ахырда ися мцбащиля
етмяк гярарына эялмишляр. Демяли, мцбащиля щадисяси щижрятин онунжу илинин
зилщяжжя айында (ня ийирми бириндя, ня ийирми дюрдцндя, ня ийирми бешиндя, ня
дя ийирми йеддисиндя) баш вермямишдир. Цстялик ону да нязяря алмаг
лазымдыр ки, Няжран шящяри Щижазла Йямянин сярщядиндя йерляширди вя
карванларын эедиш-эялиши нятижясиндя Няжран ящалиси Мядинядя баш
верянлярдян хябяр тутурду. Пейьямбярин(с) Мяккяйя щяжж зийарятиня
эетдийини билдикляри щалда о щязрятин Мядиняйя гайытмасындан хябярдар
олмайынжа чятин ки, няжранлылар Пейьямбярин(с) эюрцшцня эяляйдиляр. Бяс
онда бу яламятдар щадися ня вахт баш вермишдир? Бялкя дя мцбащиля
1 Бищарул-январ, ж-22, с-19
Ябядиййят нуру 609
щадисяси щягигятян зилщяжжя айында олмуш, лакин щижрятин онунжу дейил,
доггузунжу илиндя баш вермишдир. Бязи тарихчиляр мящз бу фярзиййяйя
цстцнлцк вермишдир. Анжаг тарихи арашдырмалар бу фикрин дя щягигятя уйьун
олмадыьыны цзя чыхарыр. Беля ки, мцбащиля щадисясинин ясас гящряманларындан
вя мцгавиляни йазан Яли ибн Ябуталиб(я) щижрятин доггузунжу или зилщяжжя
айында Пейьямбярин(с) эюстяриши иля Тювбя сурясинин илк айялярини мцшрикляря
чатдырмагдан ютрц Мяккяйя-щяжж зийарятиндя иштирак етмяйя эетмишди.
Щямин ил щяжж зийарятиня икинжи дяфя иди ки, мцсялманлар башчылыг едирдиляр вя
Яли дя мцсялман зявварларын башчысы олараг Мяккяйя эетмишди. Щяжж
мювсцмц зилщяжжя айынын он икисиндя баша чатса да Мяккядя хейли сайда
гощумлары олан Яли(я) тябии ки, онларла эюрцшцб гонаг галмыш вя Мяккяни
щяжж ямялляри баша чатдыгдан дярщал сонра тярк етмямишдир. Онун щяжж
карванынын башчысы олдуьуну вя о вахт щяжжя эедянлярин тяк-тяк дейил,
карванла бирликдя йола чыхдыьыны нязяря алдыгда Ялинин(я) зилщяжжянин ийирми
дюрдцндян тез Мядиняйя чатмасынын мцмкцн олмадыьы цзя чыхыр. Беля
олдуьу тягдирдя щямин эцн Няжран христианларына Пейьямбярин(с) онлары ня
цчцн сойуг шякилдя гаршыландыьыны онлара нежя чатдыра билярди? Бцтцн бунлар
ону эюстярир ки, мцбащиля щадисясинин тарихи щаггында гябул едилмиш ясас
нязяриййя дя мютябяр дейил вя Гуранын данылмаз фактлардан олдуьуну
эюстярдийи бу щадисянин тарихинин дягигляшдирилмяси цчцн даща чох арашдырма
апарылмалыдыр.
Бурада беля бир суал иряли чыхар ки, яэяр щадисянин тарихи мютябяр дейился,
бяс яксяр алимляр няйя эюря бу фикри гябул етмишдир? Суалын жавабында гейд
етмялийик ки, мярщум Шейх Тусинин щадисянин тарихиня даир ясасландыьы
щядисин равиляр (щядиси нягл едянляр) силсилясиндя щядисйазарларын
автобиографийасыны арашдыран алимлярин няздиндя сюйлядийи щядисляри мягбул
сайылмайан ашаьыдакы шяхсляр мювжуд олмушдур:
1) Мящяммяд ибн Ящмяд ибн Мяхзум. Онун щядисляри еля дя
мютябяр щесаб едилмир.
2) Щясян ибн Яли Ядяви. Бязи щядис алимляри онун да щядисляринин
гейри-мютябяр олдуьуну билдирмишляр.1
1 Тянгищцл-мягал, ж-1, с-294
610 Щязрят Мущяммяд (с)
3) Мящяммяд ибн Сядягя Янбяри. Шейх Туси онун етибар
едилмяйяжяк шяхс олдуьуну сюйлямишдир.1 Бир сюзля, мцбащиля
щадисясинин тарихи иля баьлы сюйлянилмиш щядисляря етибар етмяк цчцн
ялимиздя щеч бир ясас йохдур.
Ямирял-мюминин Ялинин(я) Минада охудуьу гятнамянин нятижяси
Щижрятин доггузунжу или щяжж мювсцмцндя Пейьямбярин(с)
эюстяриши иля Ялинин(я) Минада охудуьу гятнамя гыса мцддят ярзиндя юз
бящрясини верир. Гятнамянин мязмуну олдугжа сярт иди. Беля ки,
мцшрикляр гаршыдакы дюрд ай ярзиндя конкрет бир гярар гябул етмяли
идиляр. Йа бцтпярястликдян тамамиля ял чякиб Исламы гябул етмяли, йа да
демяк олар бцтцн Ярябистан йарымадасыны ящатя етмиш мцсялманларла
дюйцшя щазырлашмалы идиляр. Гейд етдийимиз кими бу гятнамя тезликля юз
мцсбят нятижясини верир вя о вахтадяк инадкарлыгларындан ял чякмяйян
бязи гябиляляр Мядиняйя нцмайяндя щейятляри эюндярмякля Исламы
гябул етдиклярини билдирирляр. Ибн Сяд «ят-Тябягатул-кубра» ясяриндя (ж-2,
с-230-291) беля нцмайяндя щейятляринин йетмиш икиси барядя мялумат
вермишдир. Нцмайяндя щейятляринин Мядиняйя ахыны ону эюстярир ки,
артыг щижрятин доггузунжу илиндя мцшрик яряблярин етибарлы бир сыьынажаг
йери галмамышдыр. Якс тягдирдя щамы орайа топлашыб мцсялманлара
мцгавимят эюстярярди.
Минада охунмуш гятнамядян дюрд ай кечмямиш бцтцн Щижаз
ящалиси Ислам байраьы алтында бирляшир. Щижазын щеч бир йериндя биржя дяня
дя олсун бцтхана галмыр. Щятта Йямян, Бящрейн вя Йямамя ящалисинин
дя бир щиссяси Исламы гябул едир.
Пейьямбяря(с) суи-гясд жящди
Яряб гябиляляри арасында Бяни-Амир гябиляси дя юз инадкарлыьы иля
сечилирди. Гябиля башчыларындан Амир, Ярбяд вя Жаббар адлы цч няфяр
гябилянин нцмайяндя щейяти тяркибиндя Мядиняйя эедяряк
Пейьямбяри(с) гятля йетирмяк гярарына эялирляр. Щазырланмыш плана
ясасян Амир, Пейьямбярля(с) сющбят едян заман Ярбяд, гылынжла о
щязрятя зярбя ендирмяли иди. Нцмайяндя щейятинин диэяр цзвляринин
1 Рижали Туси, с-39
Ябядиййят нуру 611
бундан гятиййян хябярляри йох иди. Онлар Пейьямбяря(с) юз сядагятлярини
эюстярсяляр дя Амир щеч бир вяжщля буна разы олмур вя ара-сыра щязрятя
дейирди ки, мян сянинля тякликдя данышмаг истяйирям. Бу жцмляни
дейяркян дярщал Ярбядя бахырды. Лакин Ярбядин щеч бир реаксийа
эюстярмядийини эюрцрдц. Пейьямбяр(с) ися юз нювбясиндя она
буйурурду ки, сян Исламы гябул етмяйинжя истяйинля разылашан дейилям.
Щазырланмыш планын Ярбяд тяряфиндян ижра едиляжяйиндян цмидини кясян
Амир ишин баш тутмайажаьына ямин олур. Санки Ярбяд щяр дяфя
Пейьямбяря(с) гылынж галдырмаг истядикдя щязрятин язямяти ващимяси
ону бу иши эюрмякдян йайындырырды. Ахырда Амир йериндян галхыб
Пейьямбяря(с) олан дцшмянчилийини бцрузя веряряк дейир ки, Мядиняни
сяня гаршы чыханларла долдуражаьам. Пейьямбяр(с) Амирин бу сюзцнц
юзцнямяхсус щялимликля гаршылайыб она щеч ня демир. Аллащдан о ики
няфярин шяррини ондан узаг етмясини диляйир. Хошбяхтликдян еля беля дя
олур. Чох чякмир ки, Амир эери дюняркян йолда таун хястялийиня
тутулараг Бяни-Сяллулдан олан бир гадынын евиндя жаныны тапшырыр. Ярбяди
ися йолда шимшяк йандырыр. Бу ики бядбяхт щадися Пейьямбярин(с)
дцшмянляриня ибрят дярси олур вя Бяни-Амирин Пейьямбяря(с) олан
мцнасибятини сямимиляшдирир.1
Ямирял-мюминин Ялинин(я) Йямяня езам едилмяси
Щижаз ящалисинин Исламы гябул етмясиля Пейьямбяр(с) яряб гябиляляри
сарыдан архайынлашыр. Бундан истифадя едиб Щижазла гоншу олан юлкялярин
ящалисини дя Ислама жялб етмяк мягсядиля Пейьямбяр(с) илк дяфя олараг
сечилмиш сящабяляриндян Мяаз ибн Жябяли Йямяня эюндярир ки, эедиб
орада Исламы тяблиь етсин. Щязрят Мяаза юз тювсийялярини веряркян
буйурур: «Жамаата гаршы чох сярт олма! Аллащын иманлы шяхсляря вердийи
мцъдяляри онлара чатдыр. Йямян-хачпяряст вя йящудиляри сяндян
Жяннятин ачарынын нядя олдуьуну сорушдугда де ки, Жяннятин ачары
Аллащын тяклийиня вя шярики олмадыьыны етираф етмякдядир.»
Мяаз ибн Жябял Гуран щюкмлярини чох йахшы билмясиня ряьмян
ондан ярин арвад цзяриндяки щцгуглары барядя сорушулмуш суала гане
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-568-569
612 Щязрят Мущяммяд (с)
едижи жаваб веря билмядийиня эюря1 Пейьямбяр(с) ян сечилмиш сящабяси
Ялини(я) орайа эюндярмяк гярарына эялир. Ялинин(я) Йямяня езам
едилмясиндян бир гядяр габаг Халид ибн Вялид дя бир дястя иля Йямяня
эюндярилмишди.2 Лакин Йямяндя олдуьу мцддят ярзиндя Халид щеч ня иля
йадда галмамышды. Буна эюря дя Пейьямбяр(с) Ялини(я) йанына чаьырыб
буйурур ки, Яли, сяни Йямяня эюндярирям. Эет Аллащын щюкмлярини, щалал-
щарамыны оранын ящалисиня баша сал! Мядиняйя гайыдаркян Няжран
ящалисинин юдямяли олдуьу жизйяни дя топла эятир! Яли(я) буну ешитдикдя
сон дяряжя тявазюкарлыгла жаваб верир ки, мян юмрцмдя бу вахтадяк
щакимлик етмямишям. Пейьямбяр(с) ялини онун синясиня гойараг: «Илащи,
Ялинин гялбини щямишя щагга йюнялт, сюзцнцн кясярини артыр!»-дейя дуа
едяряк буйурур: «Чалыш кимяся гаршы зордан истифадя етмяйясян, жамааты
мянтигля, дялил-сцбутла щагга йюнялт. Анд олсун Аллаща, сянин васитянля
бир няфярин щагга говушмасы дцнйада олан щяр шейдян цстцндцр.» Сонда
Пейьямбяр(с) Ялийя(я) дюрд дяйярли мяслящят верир:
1) Щеч вахт дуа етмяйи унутма. Чцнки яксяр дуалар гябул едилир.
2) Истянилян щалда шцкр ет. Чцнки шцкр етмяк немятлярин артмасына
сябяб олур.
3) Киминляся ящд-пейман баьладыгда она садиг гал.
4) Жамаата гаршы щийля ишлятмякдян узаг ол. Чцнки щийляэярин
щийляси онун юзцня гайыдыр.
Яли(я) Йямяндя олдуьу мцддят ярзиндя чох мараглы мцщакимяляр
йцрцтмцшдцр ки, бир чоху тарих вя щядис китабларында юз яксини тапмышдыр.
Пейьямбяр(с) Ялини Йямяня езам едяркян она бир мяктуб да вериб
буйурур ки, ону йямянлиляр цчцн охуйарсан. Йямяндя Ялини(я) аддым-
аддым мцшайият етмиш Бярра ибн Азиб дейир: «Яли Йямян торпаьына гядям
басдыгда Халид ибн Вялидин табечилийиндя олан Ислам ясэярляринин сыраларыны
сялигя-сащмана салыр. Сцбщ намазыны онларла бирликдя гылыр. Сонра
Пейьямбярин(с) мяктубуну динлямяк цчцн Йямянин ян бюйцк гябиляси
олан Щямдан гябилясинин адамларыны бир йеря топлайыр. Аллаща щямд-сяна
едиб Пейьямбярин(с) мяктубуну охуйур. Пейьямбярин сюзляриндяки
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-590
2 Сящищи Бухари, ж-5, с-163
Ябядиййят нуру 613
язямят, Ялинин эюзял бяйаны Щямдан гябилясини еля тясирляндирир ки, щямин
эцн щамы Исламы гябул едир. Яли(я) бу барядя мяктуб йазыб Пейьямбяри(с)
хябярдар едир. Бундан хябяр тутан Пейьямбяр(с) щяддян артыг севиниб шцкр
сяждяси йериня йетирир. Сяждядян башыны галдырыб буйурур ки, ешг олсун
Йямян халгына!»
Щямдан гябилясинин Исламы гябул етмяси тядрижян бцтцн йямянлилярин
мцсялман олмасына эятириб чыхарыр.1
Пейьямбярин(с) вида щяжжи
Ислам айинляри арасында коллектив шякилдя ижра едилян ян бюйцк айин
щяжж мярасимидир. Чцнки илдя бир дяфя кечирилян бу мярасим
мцсялманларын вящдяти, бирляшмяси цчцн ян эюзял фцрсятдир. Биз
мцсялманларын инди бу фцрсятдян лайигинжя йарарлана билмямяйимиз
ганунун гцсуру дейил, мцсялманларын юз гцсурудур.
Ибращим(я) пейьямбяр Кябяни йенидян тикиб баша чатдырдыгдан
сонра ора щямишя ибадят едянлярин зийарятэащына чеврилмишдир. Щяр ил
Ярябистан йарымадасынын мцхтялиф бюлэяляриндян Мяккяйя ахышан жамаат
Ибращимдян(я) йадиэар галан щяжж ямяллярини йериня йетирмишляр. Лакин
бязи сябябляр-Гцрейш гябилясинин тякяббцрц, Щижаз ящалисинин узун
мцддят пейьямбярсиз галмасы, жамаатын бцтляря ибадят етмяси цзцндян
щяжж ямялляри мцяййян тящрифляря уьрамыш, ясл мащиййятиндян узаг
дцшмцшдц. Мящз бу амилляря эюря Аллащын ямри иля щижрятин онунжу
илиндя Пейьямбяр(с) щяжж зийарятиндя шяхсян иштирак етмяк гярарына эялир
ки, тящрифя мяруз галмыш ямялляри жамаата доьру-дцрцст, юзц дя яйани
шякилдя баша салсын. Демяли, Пейьямбярин(с) бу сяфяри сийаси-ижтимаи
характердян даща чох маарифляндирмя характери дашымышдыр.
Пейьямбярин(с) эюстяриши иля щижрятин онунжу или, зилгядя айында
Мядиня вя ятраф бюлэялярдя елан едилир ки, бу ил Пейьямбяр щяжж
зийарятиндя иштирак едяжяк. Бу хябярдян щявяслянян минлярля мцсялман
Мядиня ятрафында чадыр гуруб щязрятин щярякят етмясини эюзлямяйя
башлайыр.2 Пейьямбяр(с) Мядинядя Ябу Дяжаняни юз йериня жанишин тяйин
едиб зилгядя айынын 26-да алтмыш башдан артыг гурбанлыгла Мяккяйя
1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-305; Бищарул-январ, ж-21, с-360-363
2 Сирейи Щяляби, ж-3, с-289
614 Щязрят Мущяммяд (с)
доьру щярякят едир. Зцлщцлейфя мянтягясиня йетишдикдя Шяжяря
мясжидиндя ещрам баьлайыр. Ещрамы баьлайан кими ещрам дуасыны
(ляббейк, яллащуммя ляббейк...) охуйур. Щяр щансы бир сцвари иля
растлашдыгда, енишдян ениб йохуша галхдыгда бир даща ляббейк дейирди.
Мяккяйя йахынлашдыгда даща щямин дуаны охумур. Зилщяжжя айынын
дюрдцндя Мяккяйя дахил олуб бирбаша Мясжидцл-щярама эедир. Аллаща
щямд-сяна едяряк вя Ибращимя(я) салам эюндяряряк Бяни-Шейбя
гапысындан Мясжидцл-щярама дахил олур. Тяваф етмяйя башламаздан юнжя
Щяжярцл-ясвядин (Гара дашын) гаршысында дайаныб ялини она сцртцр. Сонра
Кябянин ятрафына йедди дяфя фырланыр. Тявафы битириб Мягами-Ибращимин арха
тяряфиндя ики рцкят тяваф намазы гылыр. Сонра Сяфа вя Мярвя арасында йедди
дяфя о тяряф-бу тяряфя эедиб-эялмякля сяй ямялини йериня йетирир. Сонра
цзцнц сящабяляря тутуб буйурур: «Юзц иля гурбанлыг эятирмяйянляр,
башынын тцкцндян вя йа дырнаьындан бир гядяр гысалтмагла ещрамдан
чыхсынлар. Ещрамда оларкян щарам сайылан бцтцн ишляр онлар цчцн щалал
олур. Юзц иля гурбанлыг эятирянляр ися гурбаны кясянядяк ещрамда
галмалыдырлар.» Пейьямбярин(с) бу сюзц бязи сящабяляря аьыр эялир. Онлар
дейирляр ки, Пейьямбяр(с) ещрамда ола-ола бизим ещрамдан чыхмаьымыз,
бязи шейлярин Пейьямбяря щарам олдуьу щалда бизя щалал олмасы йарамаз.
Даща сонра Пейьямбяр(с) бязи сящабялярин ещрамдан чыхмагдан ютрц
тяряддцд етмясиндян наращат олуб буйурур: «Эяляжякдя ня олажаьыны
билсяйдим, сизин дедикляримя бу жцр тяряддцд едяжяйиниздян хябярдар
олсайдым, Мядинядян чыхаркян сизин кими мян дя юзцмля гурбанлыг
эютцрмяздим. Анжаг ня едим ки, гурбанлыг эютцрмцшям вя Аллащын
ямриня ясасян Минада гурбаны кясянядяк ещрамда галмалыйам. Лакин
юзц иля гурбанлыг эятирмяйянляр ещрамдан чыхсынлар. Онларын бу ямяли
цмря сайылыр, бюйцк щяжж цчцн йенидян ещрам баьлайарлар.»1
Ялинин(я) Йямяндян эери гайытмасы
Пейьямбярин(с) щяжж зийарятиня эетмясиндян хябяр тутан Яли(я) диэяр
мцсялманларла бирликдя, юзц дя 34 баш гурбанлыг щейванла щяжж
зийарятиндя иштирак етмяк цчцн эери гайыдыр. Йолда няжранлылардан жизйяни
дя топлайыб Мядиняйя доьру ирялиляйир. Йары йолда Яли(я) дястя башчылыьыны
1 Бищарул-январ, ж-21, с-319
Ябядиййят нуру 615
сяркярдялярдян бириня тапшырыб юзц сцрятля Мяккяйя эедир. Мяккянин лап
йахынлыьында Пейьямбяря(с) чатыр. Пейьямбяр(с) Ялини эюрдцкдя чох
севинир вя ондан щансы ниййятля ещрам баьладыьыны сорушур. Яли(я) жаваб
верир ки, ещрам баьлайаркян сизин баьладыьыныз ниййятля ещрам баьладым.1
Юзцмля гурбанлыг щейванлар да эятирмишям. Пейьямбяр(с) буйурур ки,
онда сян дя мяним кими гурбанлары кясмяйинжя ещрамда галмалысан.
Сонра да Ялийя(я) эюстяриш верир ки, эери гайыдыб юз дястясини дя Мяккяйя
эятирсин.
Яли(я) дястянин йанына гайытдыгда эюрцр ки, юз йериня тяйин етдийи
дястя башчысы няжранлыларын вердийи парчаларын щамысыны бюлцшдцрцб.
Дюйцшчцляр дя парчалары ещрам ады иля юзляриня бцкмцшляр. Бундан
наращат олан Яли(я) дястя башчысындан сорушур ки, парчалары
Пейьямбяря(с) тящвил вермямиш няйя эюря онлары дюйцшчцляр арасында
бюлцшдцрмцсян? Дястя башчысы жаваб верир ки, дюйцшчцляр ещрам
баьламагдан ютрц парчалары мцвяггяти олараг онлара вермяйими,
зийарятдян сонра йенидян эери алмаьымы хащиш етдиляр. Яли(я) онун беля
бир ихтийары олмадыьыны билдириб парчалары щамыдан эери алыр, сялигя иля
щамысыны бир йеря топлайыб Мяккядя Пейьямбяря(с) тящвил верир.
Ядалят тяряфдары олмайыб щяр шейин юз истякляри ясасында
бюлцшдцрцлмясини арзулайанлар Ялинин(я) бу щярякятиндян Пейьямбяря(с)
шикайят едирляр. Пейьямбяр(с) ися сящабялярдян биринин васитясиля онлара
чатдырыр ки, Яли барядя пис сюз демяйин. О, Аллащын ямрини ижра етмиш вя бу
ишдя щеч кясдян чякинмяз, щеч кимя йалтагланмаз.2
Цмря ямялляри баша чатдыгдан сонра бюйцк щяжж ямялляри башлайанадяк
Пейьямбяр(с) щеч кясин евиндя галмаг истямядийи цчцн Мяккянин
кянарында онун цчцн чадыр гурулмасыны тапшырыр. Зилщяжжя айынын сяккизи
(щямин эцн щажылар Мяккядян чыхыб Яряфата эедирляр) Пейьямбяр(с) Яряфата
йола дцшцр. Лакин айын доггузу эцн чыханадяк Минада галыр, эцн чыхдыгдан
сонра дявясини миниб Яряфата эялиб чадырынын гурулдуьу Нямря адлы йердя
дайаныр. Еля дявянин цстцндя икян тарихи хцтбясини охуйур.
Пейьямбярин(с) вида щяжжиндя буйурдуьу хцтбя
1 Ял-Иршад, с-92
2 Бищарул-январ, ж-21, с-385
616 Щязрят Мущяммяд (с)
О эцн Яряфат чюлц мисли эюрцнмямиш бир издищамын шащиди иди. Щижаз
ящалиси о вахтадяк беля издищам эюрмямишди. Щяр тяряфдян тювщид
сядалары ужалырды. Бир-ики ил бундан габаьадяк мцшриклярин мяркязи
сайылан йер ябяди олараг мцсялманларын сярянжамына верилмишди.
Пейьямбяр(с) зющр вя яср намазларыны йцз мин сящабя иля бирликдя гылыр.
Сонра дявянин белиня галхыб тарихи бир хцтбя охуйур. Сящабялярдян ужа
сяси олан бир няфяр Пейьямбярин(с) сюзлярини узагда оланлара чатдырырды.
Пейьямбяр(с) хцтбяйя башлайыб буйурур: «Жамаат! Дедиклярими йахшы
динляйин, ола билсин бир даща сизинля бурада эюрцшмяйям. Жамаат!
Гийамят эцнцнядяк жаныныз, малыныз бир-биринизя щарамдыр. (Йяни бир-
биринизи юлдцря, малыны гарят едя билмязсиниз.)» Щязрят дедиклярини бир
даща айдынлашдырмаг цчцн Рябия ибн Цмяййяйя буйурур: «Жамаатдан
соруш эюр бу ай щансы айдыр?» Щамы бир аьыздан жаваб верир ки, бу ай
щарам айдыр, бу айда ган тюкмяк щарам вя гяти гадаьандыр. Щязрят,
Рябияйя буйурур: «Онлара де ки, бу ай щарам олдуьу кими жаныныз,
малыныз да ябяди олараг бир-биринизя щарамдыр. Онлардан соруш эюр бу
йер ня йердир?» Щамы бир аьыздан: «Бура ган тюкмяйин щарам олдуьу
бир йердир»-дейя жаваб вердикдя щязрят, Рябияйя буйурур: «Онлара
чатдыр ки, бу йердя ган тюкмяк щарам олдуьу кими жаныныз вя малыныз
да бир-биринизя щарамдыр. Онлардан соруш эюр бу эцн щансы эцндцр?»
Щамы йеня дя бир аьыздан: «Бу эцн бюйцк щяжж эцнцдцр»-дейя жаваб
вердикдя Пейьямбяр(с) Рябияйя буйурур: «Онлара чатдыр ки, бу эцнцн
тохунулмазлыьы олдуьу кими жаныныз вя малыныз да тохунулмаздыр.
Жамаат! Жащилиййят дюврцндя ахыдылмыш ганлар унудулмалыдыр.
Щятта Ибн Рябиянин (Пейьямбярин гощумларындан бири) дя ганы
унудулмалыдыр. Тезликля щамыныз Аллащын щцзуруна гайыдажаг, орада
йахшы вя пис ямялляринизя бахылажагдыр. Кимдя яманят варса, ону мцтляг
сащибиня чатдырмалыдыр.
Ай жамаат! Ислам дининдя сялям гяти гадаьандыр. Сялямчиликля
мяшьул оланлар йалныз юз сярмайясини эери ала биляр, ня артыг, ня дя яскик
алмамалыдыр. Аббасын Исламдан габаг боржлулардан артыг алдыьы пул бу
эцн гцввядян дцшцр. Она артыг боржу оланларын да боржу ляьв едилир.
Жамаат! Шейтан бурада итаят едилмясиндян цмидини цзцб, кичик вя
садя ишлярдя онун йолу иля эедиб шейтаны севиндирмяйин. Шейтана итаятдян
Ябядиййят нуру 617
чякинин. Щарам айлары артырыб-азалтмаг кцфрдян башга бир шей дейил.
Щарам айы бир илдя щарам, диэяр илдя ися щалал саймаг Аллащын щалалыны
щарам, щарамыны да щалал етмяк демякдир. Аллащ дярэащында он ики ай
вардыр. Бунлардан дюрдц щарамдыр. Щарам айлар зилгядя, зилщяжжя
мящяррям вя ряжяб айларыдыр.
Жамаат! Гадынларын кишилярин, кишилярин дя гадынларын бойнунда
щаггы вардыр. Кишинин гадынын бойнунда щаггы одур ки, ярин разылыьы
олмадан евя кимися бурахмасын вя пис иш эюрмясин (позьунлуг
елямясин). Якс тягдирдя Аллащ сизя ижазя вериб ки, йатагларынызы онлардан
айырыб онлары ядябляндирясиниз. Сящвлярини баша дцшдцкдя йенидян
йатагларынызы бирляшдирин.
Гадынларла йахшы давранмаьы сизя тювсийя едирям. Онлар Аллащын
сиздя олан яманятляридир. Онлар Аллащын ганунлары сайясиндя сизя щалал
едилмишдир.
Ай Жамаат! Дедиклярими йахшы фикирляшин. Мян аранызда ики бюйцк
яманят гойуб эедирям. Бири Аллащын китабы, диэяри ися юз сцннямдир.
(Башга щядислярдя Пейьямбяр(с) Ящли-бейти дя ялавя етмишдир.) Бу ики
шейдян мющкям йапышсаныз, щеч вахт йолунузу азмазсыныз.
Жамаат! Дедиклярими динляйиб йахшы-йахшы дцшцнцн. Мцсялман
мцсялманын гардашыдыр. Дцнйадакы бцтцн мцсялманлар бир-бири иля
гардашдыр. Мцсялманын малы юзц хошлугла вермяйинжя диэяр мцсялмана
щарамдыр.1 Сюзлярими бурада олмайанлара да чатдырын. Мяндян сонра бир
даща пейьямбяр эялмяйяжяк. Сиз мцсялманлардан йахшы цммят йохдур.2
Жамаат, бу эцндян етибарян Жащилиййят дюврцндян галмыш яняняляр
етибардан дцшцр.»3
Пейьямбяр(с) сюзлярини битириб шящадят бармаьы иля эюйя тяряф тутараг
буйурур ки, Илащи, Сянин дедиклярини жамаата чатдырдым. Сонра да «Илащи,
Юзцн шащид ол!»-дейиб хцтбяни баша чатдырыр.
Пейьямбяр(с) зилщяжжянин доггузу эцн батана гядяр Яряфатда галыр.
Эцняш батыб щава бир гядяр гаралдыгда дявясиня миниб эежянин бир
щиссясини Мцздялифядя, диэяр щиссясини ися Мяшярцл-щярамда кечирир.
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-605
2 Ял-Хисал, ж-2, с-84
3 Бищарул-январ, ж-21, с-405
618 Щязрят Мущяммяд (с)
Онунжу эцн (Гурбан байрамы эцнц) Минайа дахил олур. Шейтаны дашлайыб
гурбан кясдикдян сонра башынын тцкцнц гысалдыр. Щяжж зийарятинин диэяр
ямяллярини йериня йетирмяк цчцн йенидян Мяккяйя гайыдыр. Беляликля дя
Пейьямбяр(с) щяжж ямяллярини жамаата олдуьу кими юйрядир. Бязи
мянбялярдя Пейьямбярин(с) бу сяфяри вида щяжжи, бязиляриндя тяблиь щяжжи,
бязиляриндя дя Ислам щяжжи адландырылмышдыр.
Сонда ону да гейд етмяк истярдик ки, ян мютябяр нязяриййяйя эюря
Пейьямбяр(с) йухарыдакы хцтбяни Яряфя эцнцндя буйурмушдур. Бязи
мянбялярдя ися хцтбянин Гурбан байрамы эцнц охунулдуьу эюстярилир.1
Динин камилляшмяси
Шия алимляринин фикринжя хялифялик, имамят ян лайигли, ян биликли, ян фязилятли
шяхся верилян Илащи бир мягамдыр. Пейьямбяр шярият вя китаб сащиби олдуьу,
она вящй эялдийи щалда имамда бу хцсусиййятляр йохдур. Лакин жямиййятя
рящбярлик етмякля йанашы мцнасиб фцрсят олмадыьы цчцн Пейьямбярин(с)
ачыгламаьа имкан тапмадыьы мясяляляри жамаата ачыгламаг да мящз
имамын ющдясиня дцшцр. Демяли, Ислам щюкумятиня башчылыг етмяк юз
йериндя, шяриятин гаранлыг галан мясялялярини айдынлашдырмаг да имамын
вязифясидир. Лакин сцнни мязщябиндян олан алимляр беля щесаб едирляр ки,
хялифялик мягамы ади бир вязифядир. Сийаси, ижтимаи, игтисади ишлярин идаря
едилмяси цчцн хялифя жамаат тяряфиндян сечилир. Пейьямбярин(с) дюврцндя
ачыгламаьа имкан олмайан мясялялярин щялли ися Ислам алимляринин ющдясиня
дцшцр. Мящз бу фикир айрылыьы мцсялманларын ики щиссяйя парчаланмасына
эятириб чыхарыр вя тяяссцфляр олсун ки, бу айрылыг индийядяк давам едир. Биринжи
фикря (йяни, шиялярин фикриня) ясасян имам бязи жящятлярдя пейьямбярля
шярикдир. Бунлар ашаьыдакылардыр:
1) Пейьямбяр мцтляг мясум олмалыдыр. Йяни, щяйаты бойу эцнаща
дцшмямяли, дини ганунлары жамаата чатдыраркян, инсанларын суалларына
жаваб веряркян хятайа йол вермямялидир. Бу бахымдан имам да мцтляг
бу хцсусиййятя малик олмалыдыр.
2) Пейьямбяр шярияти щамыдан эюзял билмяли, шяриятин щеч бир
мясяляси она гаранлыг галмамалыдыр. Имам да пейьямбярин давамчысы
олдуьу цчцн мцтляг беля олмалыдыр.
1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-184
Ябядиййят нуру 619
3) Пейьямбярлик вязифясиня сечилян шяхс Аллащ тяряфиндян тяйин
едилмялидир. Чцнки инсанын мясум-эцнащсыз олуб-олмадыьыны йалныз
Аллащ биляр. Вя еляжя дя шяриятин бцтцн сащялярини кимин йахшы билдийини
йалныз Аллащ биля биляр.
Бу цч шяртин щяр цчц пейьямбярдя олдуьу кими, имамда да
мювжуд олмалыдыр. Бязи мязщябляря эюря ися пейьямбярлик цчцн тяляб
олунан шяртлярин щеч бири хялифяликдя тяляб олунмур. Онун Аллащ
тяряфиндян тяйин едилмяси дя юнямли дейил. Ислам щюкумятини горумаг,
юлкянин тящлцкясизлийини тямин етмяк, лазым эялдикдя йени фятщляр цчцн
жищад ямри вермякдя хялифянин юз дцшцнжяляриня ясасланмасы вя йери
эялдикдя мцсялманларла мяслящятляшмяси кифайят едяр.
Биз имам вя хялифянин Аллащ тяряфиндян тяйин едилиб-едилмямясинин,
Пейьямбярин(с) жанишинини тяйин етмяйин о щязрятин юз ющдясиндями,
йохса жамаатын сялащиййятиндя олуб-олмадыьыны бир сыра ижтимаи
щесабламалара ясасян арашдырмаьа чалышажаьыг. Ондан сонра ашкар
шякилдя эюряжяйик ки, мювжуд шяраит Пейьямбярдян(с) сонра жанишин
тяйин едилмясинин еля Пейьямбярин(с) саьлыьында щялл олунмасыны вя бу
ишин цммятин ихтийарына бурахылмамасыны тяляб едирди.
Жанишинлик мясялясиндя ижтимаи арашдырма
Ислам дининин цмумбяшяр вя сонунжу дин олмасында гятиййян
шцбщя йохдур. Пейьямбяр(с) юзц саь олдуьу мцддят ярзиндя
мцсялманлара шяхсян башчылыг етмишдир. Онун вяфатындан сонра ися
рящбярлик ян лайигли шяхся тапшырылмалыдыр. Пейьямбярдян(с) сонра
мцсялманлара рящбярлик едяжяк шяхсин Аллащ тяряфиндянми тяйин
едилмясинин, йохса жамаат тяряфиндян сечилмясинин доьру олмасында ики
мцхтялиф фикир мювжуд олдуьуну гейд етдик. Бир даща хатырладаг ки,
шиялярин фикринжя Пейьямбярдян сонра цммятя рящбярлик едяжяк шяхс
Аллащ тяряфиндян тяйин едилмялидир. Сцнниляр ися беля щесаб едирляр ки,
башчыны жамаат юзц сечмялидир. Пейьямбярин(с) юмрцнцн сон
вахтларындакы шяраити тящлил едяркян бу фикирдян биринин дцзэцн олдуьу
ортайа чыхыр.
Пейьямбяр дюняминдя Ислам щюкумятинин дахили вя харижи сийасяти
Пейьямбярин(с) васитясиля Аллащ тяряфиндян о щязрятдян сонра лайигли
620 Щязрят Мущяммяд (с)
жанишин тяйин едилмясини тяляб едирди. Чцнки щямин яряфядя тязяжя
гурулмуш Ислам дювляти цч мцхтялиф истигамятдян-Бизанс вя Иран
империйалары, еляжя дя мцнафигляр тяряфиндян тящлцкя иля цзбяцз иди.
Мцсялманлар арасында парчаланма йаранмасын вя онлар цч ясас
дцшмяня гаршы ващид щакимиййят алтында бирляшсинляр дейя, онлар цчцн
дини-сийаси лидер тяйин едилмяси зярури иди. Мящз беля олан щалда
мцсялманлар онлара йюнялмиш тящлцкяляри дяф едя билярдиляр.
Мцсялманлары щядяляйян тящлцкялярдян бири дя Бизанс империйасы
иди. Ярябистан йарымадасындан Шималда йерляшян бу империйа
Пейьямбяри(с) щямишя гайьыландырырды. О щязрят юмрцнцн сон анынадяк
бу щагда фикирляшмишдир. Мцсялманларла хачпяряст бизанслылар арасында
илк гаршыдурма щижрятин сяккизинжи илиндя Фялястин торпагларында баш
вермишдир. Щямин дюйцш (Мутя дюйцшц) Ислам ордусунун цч бюйцк
сяркярдяси-Жяфяр Тяййар, Зейд ибн Щарися вя Абдуллащ ибн Ряващянин
шящид, мцсялманларын арзуолунмаз мяьлубиййяти иля нятижялянмишди. Бу
дюйцшдя мцсялманларын эерилямяси Бизанс ордусуну жцрятляндирмишди.
Онларын истянилян ан Ислам мяркязиня-Мядиняйя щцжум етмяси мцмкцн
иди. Буна эюря дя Пейьямбяр(с) щижрятин доггузунжу илиндя бюйцк бир
орду иля Шам сярщядляриня доьру йцрцшя чыхыр. Бюйцк чятинликлярля
мцшайият олунан бу йцрцш мцсялманларын сийаси нцфузуну юзцня
гайтарыр. Бу нисби цстцнлцк Пейьямбяри(с) гане едя билмязди. Буна эюря
дя щязрят вяфатындан бир нечя эцн габаг Ислам ордусуну Цсамя ибн
Зейдин башчылыьы иля Шам сярщядляриня доьру эюндярир.
Ислам дювлятини щядяляйян икинжи тящлцкя Иран империйасы тяряфиндян
иди. Сасани императору Хосров Пярвиз щяля илк эцндян Пейьямбяря(с)
гаршы юз ядавятини бирузя вермиш, щязрятин она эюндярдийи мяктубу
жырараг гасиди дя тящгирамиз шякилдя сарайдан говмушду. Йямян
валисиня дя мяктуб йазараг тапшырмышды ки, Пейьямбяри щябс етсин,
тяслим олмаг истямядийи щалда гятля йетирсин.
Хосров Пярвиз, Пейьямбярин(с) вахтында юлся дя, нювбяти Сасани
щюкмдарлары узун мцддят мцстямлякяляриндя олмуш Йямянин Ислам
дювлятинин табечилийиня кечмяси иля разылаша билмяздиляр.
Ислам дювлятини щядяляйян цчцнжц тящлцкя ися мцсялманларын юз
ичярисиндя иди. Йягин ки, сющбятин мцнафиглярдян эетдийи мялумдур.
Ябядиййят нуру 621
Онлар тящлцкя бахымындан щеч дя харижи дцшмянлярдян эери галмырдылар.
Щятта Тябукдан Мядиняйя гайыдаркян Пейьямбяря(с) гаршы суи-гясд дя
тюрядяжякдиляр. Пейьямбярин(с) юмрцнцн сон анларында онлардан бязиси
бир-бириня дейирди ки, Пейьямбярин юлцмц иля щяр шей алт-цст олажаг вя
щамымызын жаны динжяляжяк.1
Пейьямбярин(с) вяфатындан сонра Ябу Сцфйан щийляйя ял атыр. Беля
ки, Ялийя(я) бейят етмяк фикри иля мцсялманлары парчаламаг истяйир.
Анжаг Яли(я) онун бу щийлясини чох йахшы анлайыр, онун бейятини гябул
етмяйяряк буйурур: «Анд олсун Аллаща, сянин фитня йаратмагдан башга
мягсядин йохдур. Бу фикрин индинин иши дейил, сян щямишя бу фикирдя
олмусан. Мяним сянин бейятиня ещтийажым йохдур.»2
Гуран, мцнафиглярин мянфур ниййятляри барядя Али-Имран, Ниса,
Маидя, Янфал, Тювбя, Янкябут, Ящзаб, Мцщяммяд, Фятщ, Мцжадяля,
Щядид, Мунафигун вя Щяшр суряляриндя мялумат вермишдир.
Беля тящлцкяли дцшмянлярин олдуьу бир вахтда Пейьямбярин(с)
юзцндян сонра йени гурулмуш щюкумят цчцн бир башчы тяйин етмямясини
гябул етмяк олармы? Бцтцн бунлар ону эюстярир ки, мцсялманлары
дцшмян гаршысында бирляшдирмяк цчцн Пейьямбяр юзцндян сонра
мцтляг жанишин тяйин етмяли иди. Мящз бу йолла юзцндян сонра баш веря
биляжяк щярж-мяржлийин гаршысыны алмаг оларды.
Дейилянлярдян беля нятижяйя эялмяк олар ки, демяли, Пейьямбярин(с)
жанишинини сечмяк щцгугу халгын ихтийарында олмамышдыр. Бялкя дя еля
буна эюря Пейьямбяр(с) щяля пейьямбярлийин илк эцнляриндян
башлайараг юмрцнцн сонуна кими мцхтялиф вахтларда юзцндян сонракы
жанишин мясялясиня тохунмушдур.
1 Пейьямбярликля имамят бир-бириндян айрылмаз
Пейьямбярдян(с) бизя эялиб чатмыш щядисляр дя Ислам цммятиня
рящбярлик едяжяк шяхс барядя шиялярин нязяриййясинин доьру олдуьуну
тясдигляйир. О щязрят дяфялярля жанишинлик мясялясиня тохунмуш, юзцндян
сонра жанишини олажаг шяхси жямиййятя тягдим етмякля бу ишин жамаатын
сечиминдян кянар олдуьуну чатдырмышдыр. О, буну йалныз юмрцнцн
1 Тур суряси, айя-30
2 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-220; ял-Игдул-фярид, ж-2, с-249
622 Щязрят Мущяммяд (с)
сонларында дейил, щятта пейьямбярлийя тязя башладыьы вахтда да чатдырмышдыр.
Онда щяля о щязрятя иман эятирянлярин сайы йцзц кечмямишди. Аллащ-таала
Пейьямбяря(с) йахын гощумларыны Ислама дявят етмясини ямр етдикдя щязрят
Бяни-Щашимдян олан 45 нцфузлу шяхсин иштирак етдийи мяжлисдя буйурмушду
ки, араныздан мяни дястякляйяжяк илк шяхс жанишиним олажаг. Яли(я) бу чаьрыша
мцсбят жаваб вердикдя Пейьямбяр(с) буйурур ки, бу эянж мяним гардашым
вя жанишинимдир.1
Бу щядис тяфсир вя щядис нцмайяндяляри арасында Йявмуд-дар щядиси
кими танынмышдыр.
Бу сащядя хейли сайда щядисляр арасында даща ящямиййятлиси Гядир-хум
щядисидир.
2 Гядир-хум ящвалаты
Щяжж мювсцмц баша чатыр. Щяжж ямяллярини Пейьямбярдян(с) юйряниб
зийаряти баша вуран мцсялманлар юз вятянляриня гайытмаьа щазырлашырлар.
Тябии ки, Пейьямбяр(с) дя Мядиняйя дюнмяк гярарына эялир. Карван щярякятя
эялир. Жющфя йахынлыьындакы Гядир-хум (Рабиь) адлы йердя Жябраил назил олуб
ашаьыдакы айяни Пейьямбяря(с) чатдырыр: «Ей Пейьямбяр, Ряббин тяряфиндян
сяня назил оланы чатдыр! Яэяр (буну) етмясян, (еля бил ки,) Онун (щеч бир)
тапшырыьыны чатдырмамысан. Аллащ сяни инсанлардан (онларын фитня вя
шяриндян) горуйажаг. Шцбщясиз, Аллащ кафирлярин дястясини щидайят етмяз.»2
Айянин мязмунундан мялум олур ки, Аллащ-таала бу айядя чох
мясулиййятли бир иши Пейьямбяря(с) ямр едир. Доьрудан да йцз мин няфярин
эюзц габаьында Яли ибн Ябуталиби жанишин олараг тяйин етмяк щяддян артыг
мясулиййятли бир ишдир. Жябраил(я) назил олан кими Пейьямбяр(с) карванын
дайанмасыны ямр едир. Иряли эедянляр эери гайтарылыр, эеридя галанлар ися эялиб
чатырлар. Эцнорта щава щяддян артыг исти иди. Жамаат ябасынын йарысыны алтына
сярмиш, йарысы иля дя башы цзяриндя кюлэялик гурмушду. Жамаатла бирликдя
эцнорта намазыны гылан Пейьямбяр(с) дявялярин кяжавясиндян гурулмуш
минбяря галхыб ужа сясля хцтбя охуду.
Пейьямбярин(с) Гядир-хумда буйурдуьу хцтбя
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-216
2 Маидя-67
Ябядиййят нуру 623
«Щямд-сяна Аллаща мяхсусдур. Йалныз Ондан кюмяк диляйир,
иманымыз, тявяккцлцмцз йалныз Онадыр. Бцтцн пис ямяллярдян Она сыьынырыг.
Аллащын щидайят етдийи шяхси щеч ким йолундан аздыра билмяз. Етираф едирям
ки, Ондан башга танры йохдур вя Мцщяммяд дя Онун бяндяси, елчисидир.
Жамаат, тезликля мян сиздян айрылыб Аллащын дярэащына говушажаьам.
Ямялляримя эюря мян дя мясулиййят дашыйырам, сиз дя юз ямялляринизя эюря
мясулиййят дашыйырсыныз. Мяним барямдя ня фикирляширсиниз?» Бу вахт щамы
бир аьыздан: «Сянин юз вязифяни лайигинжя йериня йетирдийиня шащидик. Аллащ
сяня хейир версин!»-дейя жаваб верир. Пейьямбяр(с) буйурур: «Аллащын
тяклийиня, Мцщяммядин Онун бяндяси вя пейьямбяри олдуьуна, Жяннят вя
Жящяннямин, ахирят дцнйасынын олмасына етираф едирсинизми?» Щамы бир
аьыздан: «Бяли, етираф едирик.»-дейя жаваб верир. Щязрят буйурур: «Мян сизин
аранызда ики дяйярли яманят гойуб эедирям. Эюрцм мяндян сонра о ики
яманятля нежя давранажагсыныз.» Бу вахт сящабялярдян бири ужа сясля сорушур
ки, йа Рясуляллащ, бу яманятдян мягсядиниз нядир? Щязрят буйурур:
«Онлардан бири Аллащын китабы, диэяри ися мяним Ящли-бейтимдир. Аллащ бу ики
шейин бир-бириндян айрылмайажаьыны мяня хябяр вермишдир.
Жамаат! Щеч вахт Гуран вя Ящли-бейтимдян габаьа кечмяйин, онларын
йолундан да кянара чыхмайын, йохса мящв оларсыныз.» Буну дейян
Пейьямбяр(с) Яли ибн Ябуталибин голундан тутуб о гядяр галдырыр ки, щяр
икисинин голтуьунун алты эюрцнцр. Сонра жамаатдан сорушур ки, мюминляря
юзляриндян дя даща йахын олан кимдир? Щамы: «Аллащ вя Пейьямбяри даща
йахшы биляр»-дейя жаваб верир. Пейьямбяр(с) буйурур: «Аллащ мяним
мювлам, мян дя мюминлярин мювласыйам. Мян мюминляря юзляриндян даща
йахынам. Жамаат, мян кимин мювласыйамса, бу Яли дя онун мювласыдыр!
Илащи, Яли иля дост олана дост, дцшмян олана дцшмян ол! Ону севяни сев, она
нифрят едяня нифрят ет! Она кюмяк едяня кюмяк, ону хар едяни хар ет! Ону
щямишя щаггын ятрафында гярар вер!»
Гядир-хум щадисяси тарихя ябяди олараг щякк едилмишдир. Чцнки Аллащ-
таала онун щямишя йашамасыны истямишдир. Мящз бунун нятижясидир ки, тяфсир,
тарих, схоластика вя диэяр сащялярдя ясярляр йазан мцяллифляр бу щадисяйя
эениш йер верир, натигляр юз чыхышларында онун барясиндя узун-узады
данышырлар. Щятта бундан илщам алан шаирляр дя щадися иля баьлы шеир демякля
имамят мяктябиня олан сядагятини нцмайиш етдирирляр. Тарихдя мцхтялиф
624 Щязрят Мущяммяд (с)
халгларын нцмайяндяляринин Гядир-хум щадисясиня диггят йетирдийи гядяр
чох аз щадисяйя раст эялмяк олар. Щадисяйя бу гядяр юням верилмясинин вя
щямчинин онун ябяди олараг тарихин йаддашына дцшмясинин ясас
сябябляриндян бири онунла ялагядар ики Гуран айясинин назил олмасыдыр.1
Гуран йашадыгжа Гядир-хум щадисяси дя йашайажагдыр. Мцсялман
халгларынын, хцсусиля дя шиялярин Гядир-хум эцнцнц байрам эцнц кими гейд
етмяси ися щямин эцня даща да рянэ гатыр ки, бу да онун щеч вахт
йаддашлардан силинмяйяжяйини эюстярир.
Тарихя мцражият етдикдя зилщяжжя айынын он сяккизинин Гядир-хум
эцнц кими танындыьынын шащиди олуруг. Ибн Хяликан йазыр ки, Мцстяла ибн
Мцстянсяр щижрятин 487-жи или, Гядир-хум эцнцндя хилафят кцрсцсцня
йийялянир.2
Мцстянсяр Биллащ ял-Цбейди щаггында ися йазыр ки, о, щижрятин 487-жи
или, Гядир-хум эцнцндя вяфат етмишдир.3
Ябу Рейщан Бируни ял-Асарул-багийя ясяриндя Гядир-хум байрамыны
мцсялманларын ясас дини байрамларындан олдуьуну гейд етмишдир.4 Сяалиби
дя Гядир-хум эцнцнц бцтцн мцсялманларын байрамы олдуьуну
билдирмишдир.5
Гядир-хум эцнцндя Пейьямбяр(с) бцтцн сящабяляря, еляжя дя юз
ханымларына эюстяриш верир ки, Ялинин йанына эедиб ону жанишин сечилмяси
мцнасибяти иля тябрик етсинляр. Зейд ибн Яргям дейир: «Мцсялманлар
дястя-дястя эялиб, Ялийя бейят едиб она тябрик дейирляр. Бейят мярасими
эцнбатанадяк давам едир.»
Гядир-хум щадисясинин ящямиййятини артыран мягамлардан бири дя
одур ки, щадися 110 сящабянин дилиндян нягл едилмишдир. Бу рягям йалныз
сцнни мянбяляриндя ады чякилян сящабяляря аиддир. Щадися баш верян
заман орада иштирак едян минлярля сящабя дя вар иди ки, Щижазын мцхтялиф
бюлэяляриндя йашадыьы цчцн онлардан щядис нягл едилмямишдир. Бязиляри
1 Маидя сурясинин 3 вя 67-жи айяляри
2 Вяфяйатцл-яйан, ж-1, с-60
3 Вяфяйатцл-яйан, ж-2, с-223
4 ял-Асарул-багийя, с-395
5 Симарул-гулуб, с-511
Ябядиййят нуру 625
ися щядиси нягл ется дя тарихдя юз яксини тапмамышдыр. Тарихдя йазылыбса
да сонракы нясилляря эялиб чатмамышдыр.
Щижрятин икинжи ясриндя Гядир-хум щядисини сяксян доггуз няфяр
нягл етмишдир. Сонракы ясрлярдя ися Гядир-хум щядисини нягл едянлярин
щамысы сцнни алимляри олмушдур. Онлардан 360 няфяри щямин щядиси юз
ясярляриндя гейд етмиш, бир чохлары да щядисин дцзэцнлцйцнц етираф
едяряк ону тясдиглямишдир.
Щижри цчцнжц ясрдя 92, дюрдцнжц ясрдя 43, бешинжи ясрдя 24, алтынжы
ясрдя 20, йеддинжи ясрдя 21, сяккизинжи ясрдя 18, доггузунжу ясрдя 16,
онунжу ясрдя 14, он биринжи ясрдя 12, он икинжи ясрдя 13, он цчцнжц ясрдя
12, он дюрдцнжц ясрдя ися 20 алим Гядир-хум щядисини юз ясярляриндя
нягл етмишдир.
Бязи алимляр тякжя щядиси нягл етмякля кифайятлянмямиш, ейни
заманда щядисин мянбяйи вя мязмуну щаггында да ятрафлы арашдырма
апармыш, бу щагда айрыжа китаб йазмышдыр. Бюйцк Ислам тарихчиси Тябяри
бунунла ялагядар олараг «ял-Вилайяту фи туруги щядисил-Гядир» адлы бир
китаб йазмыш вя Гядир-хум щядисини 72 мцхтялиф васитя иля Пейьямбяря(с)
иснад етмишдир. Ибн Цгдя Куфи Вилайят адлы трактатында щаггында
данышылан щядиси 105, Ябу Бякр Мящяммяд ибн Юмяр Баьдади ися 25
мянбядян гейд етмишдир.
Щядис топлайанлардан Ящмяд ибн Щянбял Шейбани бу щядиси 40, Ибн
Щяжяр Ясгялани 25, Жязяри Шафеи 80, Ябу Сяид Сижистани 120, Ямир
Мящяммяд Йямяни 40, Нисаи 250, Ябу Яла Щямядани 100, Ябу Ирфан
Щяббан ися 30 мянбяйя истинадян нягл етмишдир.
Гядир-хум щадисяси барядя 26 няфяр айрыжа китаб йазмышдыр.1
Шия мцяллифляри дя бу щадися иля баьлы чох дяйярли ясярляр йазмышлар ки,
онлардан мярщум Ялламя Ямининин гялямя алдыьы ял-Гядир китабы
хцсуси ящямиййятя маликдир.
Пейьямбяр(с) Ялини(я) жанишин олараг жамаата тягдим етдикдян
сонра буйурур: «Жамаат! Еля индижя вящй мяляйи назил олуб мяня бу
айяни эятирди: «Бу эцн сизин дининизи тамамлайыб сизя олан немятими
камилляшдирдим вя сизин цчцн дин олараг Исламы бяйяниб сечдим.»2»
1 Бцтцн статистик рягямляр ял-Гядир китабынын 1-жи жилдиндян эютцрцлмцшдцр.
2 Маидя-3
626 Щязрят Мущяммяд (с)
Айяни битириб тякбир (Аллащу якбяр) дейян Пейьямбяр(с) даща сонра
буйурур: «Динини тамамлайыб немятини камилляшдирдийи, Яли ибн
Ябуталибин мяндян сонра жанишин сечилмясиня разы олдуьу цчцн Аллаща
шцкцрляр олсун!» Бцтцн бунлары чатдырдыгдан сонра Пейьямбяр(с)
галхдыьы минбярдян ашаьы еняряк Ялийя тапшырыр ки, мцсялманларын бейят
вя тябриклярини гябул етмяк цчцн хцсуси бир чадырда яйляшсин. Фцрсятдян
истифадя едян Щяссан ибн Сабит, Пейьямбярдян(с) ижазя алыб бу
мцнасибятля бир нечя бейт шеир дейир. Щяссанын шеириндян ики бейтини
нцмуня олараг диггятинизя чатдырырыг:
Мян кимин мювласыйамса, Яли дя онун мювласыдыр.
Ону сямими-гялбдян севиб ардыжылларындан олун!
Гядир-хум щадисяси вя щядиси тарихдя Яли ибн Ябуталибин бцтцн
сящабялярдян цстцн олдуьуну эюстярян бир фактдыр. Буну Яли(я) икинжи
хялифянин вяфатындан сонра йени хялифя сечмяк цчцн тяшкил едилмиш шурада
юзц дя вурьуламышдыр. Бир чох танынмыш сящабяляр дя мящз бу щядисля
Ялинин(я) щаггыны инкар едянляри сусдурмушдур.
Пейьямбярлик иддиасы едянляр
Гядир-хум мянтягясиндя Яли ибн Ябуталибин(я) жанишинлийя тяйин
едилмяси мярасими баша чатдыгдан сонра карванда олан мисирли вя шамлы
зявварлар Пейьямбярля(с) видалашыб юз вятянляриня йола дцшцрляр. Щязрямовт
вя Йямяндян эялмиш зявварлар да артыг карвандан айрылыб юз йерляриня
гайытмагда идиляр. Пейьямбяри(с) мцшайият едян он мин мядиняли ися
щязрятля бирликдя эери дюнцб зилщяжжя айы баша чатмамыш Мядиняйя йетиширляр.
Ислам дининин бцтцн Ярябистан йарымадасында йайылмасына,
бцтпярястлийин йарымададан тамамиля арадан галдырылмасына эюря
Пейьямбяр(с) вя мцсялманлар чох хошщал идиляр.
Щижрятин онунжу илинин сон эцнляриндя Йямамядян ики няфяр Мядиняйя
эялиб Кяззаб (йаланчы) лягяби иля танынмыш Мцсейлямя адлы бир шяхсдян
Пейьямбяря(с) мяктуб эятирир. Пейьямбярин(с) катибляриндян бири мяктубу
охуйур. Мялум олур ки, Йямамядя Мцсейлямя адлы шяхс пейьямбярлик
иддиасы едир. Мяктубу эюндярмякдя мягсяди дя щязрят Мцщяммяди(с) юз
пейьямбярлик иддиасындан хябярдар етмяк иди. Мцсейлямянин мяктубунун
мятни тарихи мянбялярдя олдуьу кими юз яксини тапмышдыр. Мяктубда
ишлядилмиш жцмлялярдян мялум олур ки, Мцсейлямя Гуранын методундан
Ябядиййят нуру 627
истифадя етмяйя чалышмышдыр. Лакин йаландан пейьямбярлик иддиасы етмяси
тябии ки, онун жцмляляринин дя дяйярини азалтмышдыр. Мцсейлямя
Пейьямбяря(с) эюндярдийи мяктубда йазыр: «Мян пейьямбярлик
миссийасында сянинля шярикям. Йер кцрясинин йарысы бизя, йарысы ися
Гцрейшя мяхсусдур. Анжаг Гцрейш тайфасы щеч дя ядалятли ряфтар етмир.»
(Йяни, йер кцрясинин йарысында мян, диэяр йарысында ися сян
пейьямбярлик етмяли олдуьун щалда сян юзцнц бцтцн дцнйанын
пейьямбяри адландырмагла мяним щаггымы позурсан.)
Пейьямбяр(с) мяктубун мязмуну иля таныш олдугда цзцнц гасидляря
тутараг буйурур: «Щейф ки, сиз гасидсиниз, йохса дярщал гятлинизя фярман
верярдим. Чцнки сиз яввялжя Исламы гябул етдийиниз щалда инди Мцсейлямяни
пейьямбяр кими гябул едирсиниз. Щансы ясасла беля аьылсыз бир адамы
дястякляйиб Исламдан цз чевирмисиниз?» Пейьямбяр(с) катиблярдян бириня
йыьжам, лакин кяскин бир жаваб мяктубу йаздырыр. Мяктубда дейилирди:
«Баьышлайан вя Мещрибан Аллащын ады иля! Аллащын елчиси Мцщяммяддян
йаланчы Мцсейлямяйя! Салам олсун щагг йолунун йолчуларына! Бил ки, йер
кцрясинин щяр тяряфи Аллащындыр. Аллащ ону истядийи бяндясиня веряр. Эюзял
сонлуг ися йалныз тягвалы шяхсляря мяхсусдур.»1
Мцсейлямянин щяйаты барядя гыса мялумат
Мцсейлямя щижрятин онунжу илиндя Мядиняйя эялиб Исламы гябул едир.
Лакин юз вятяниня гайытдыгдан сонра пейьямбярлик иддиасы етмяйя башлайыр.
Бир сыра надан вя еляжя дя тяяссцбкеш адамлар да ону пейьямбяр кими гябул
едиб чаьырышына ляббейк дейирляр. Йямамядя онун эениш бир тягябяни юз
ятрафына топлайа билмяси Мцсейлямянин шяхси нцфузу иля ялагядар
олмамышдыр. Садяжя олараг йерли адамлар онун йаланчы олдуьуну билдикляри
щалда йеня дя ятрафына топлашмалары сырф тяяссцбкешлийин нятижяси иди. Онларын
мянтиги бу иди ки, Йямамянин йаланчысы Щижазын дцз данышанындан
цстцндцр. Бу жцмляни Мцсейлямянин тяряфдарларындан бири ишлятмишдир. Беля
ки, о, Мцсейлямядян: «Сяня мяляк назил олурму?»-дейя сорушдугда
Мцсейлямя жаваб верир ки, бяли, мяня Рящман адлы бир мяляк назил олур.
Щямин шяхс йенидян сорушур ки, о мяляк нурдадыр, йохса зцлмятдя?
Мцсейлямя: «Зцлмятдядир»- дейя жаваб вердикдя щямин шяхс дейир: «Сянин
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-600-601
628 Щязрят Мущяммяд (с)
йаланчы олдуьуна щеч бир шцбщям йохдур, бунунла беля Йямамядяки Рябия
гябилясинин йаланчысы Щижаздакы Музирр гябилясинин дцз данышанындан
цстцндцр.» Беляликля, Мцсейлямя пейьямбярлик иддиасы едиб ятрафына
мцяййян бир дястя топламаьа мцвяффяг олур. Лакин онун Гуранын
мцгабилиндя ишлятдийи жцмляляр юзцня мяхсус ола билмяз.
Мцсейлямя иля йанашы Йямяндя Ясвяд Ибн Кяб ял-Янса да
пейьямбярлик иддиасында олмуш1 вя жямиййятдя юзляриня нцфуз
газанмаьа чалышмышлар. Щяр ики шяхсин ишлятдийи жцмляляр ися садяжя
олараг Гуран айяляри иля мцгайися едилмяздир. Чцнки Гуранын фясащят вя
бялаьяти гаршысында кимся она бянзяр сюзляр демяйя жцрят етмяз. Щяр
бир яряб Гуран айяляринин ежазкарлыьы гаршысында диз чюкцб, онун бяшяр
кяламы олмадыьыны етираф едир.
Пейьямбярин(с) вяфатындан сонра Ислам хилафятинин эюрдцйц илк тядбир
пейьямбярлик иддиасы едянляря гаршы мцбаризя олмушдур. Буна эюря дя
Мцсейлямянин йашадыьы ярази мцсялманлар тяряфиндян мцщасиряйя алыныр.
Мцсейлямянин тяряфдарлары вязиййятин чыхылмаз олдуьуну эюрдцкдя ондан
сорушурлар ки, бяс щаны бизя вяд етдийин гейби кюмяк? Мцсейлямя онларын
жавабында билдирир ки, щеч бир дин вя гейби кюмяк йохдур. Дедикляримин
щамысы йалан иди. Чалышын юзцнцзц мцдафия един.
Мцсялманлар Мцсейлямя вя тяряфдарларыны бир баьын йахынлыьында
гятля йетиряряк онун пейьямбярлик иддиасына сон гойурлар.
Пейьямбярин(с) бизанслылара гаршы тядбири
Ярябистан йарымадасынын мцхтялиф бюлэяляриндя йаландан
пейьямбярлик иддиасы едянлярин олмасы тящлцкя олса да, Пейьямбяр(с) ясас
диггятини бизанслыларын цзяриндя жямляшдирмишди. Чцнки щязрят Йямян вя
Йямамя щюкмдарларынын пейьямбярлик иддиасы едянлярин ющдясиндян
эяляжяйиня ямин иди. Тясадцфи дейил ки, пейьямбярлик иддиасы едян Ясвяд
Янса Пейьямбярин(с) эюстяриши иля щязрятин вяфатындан бир эцн габаг
мящз Йямян щюкмдарынын тядбири нятижясиндя гятля йетирилир.
Пейьямбяр(с) билдирир ки, Исламын эцнбяэцн инкишафынын шащиди олан эцжлц
Бизанс дювляти щязрятин Ярябистан йарымадасындан йящудиляри сыхышдырыб
чыхармасындан бязи хачпярястляря жизйя верэиси тятбиг етмясиндян олдугжа
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-599
Ябядиййят нуру 629
наращатдыр. Пейьямбяр(с) бизанслыларын тящлцкясини щямишя диггят
мяркязиндя сахлайырды. Еля бунун нятижяси иди ки, щижрятин сяккизинжи илиндя
бюйцк бир ордуну Бизанс торпагларына эюндярир. Лакин тяяссцфляр олсун ки, бу
дюйцшдя (Мутя дюйцшцндя) Ислам ордусунун цч бюйцк сяркярдяси- Жяфяр
ибн Ябуталиб, Зейд ибн Щарися вя Абдуллащ ибн Ряващя шящид олур, Халид ибн
Вялидин тядбирляри нятижясиндя Ислам ордусу даща бюйцк итки вермядян эери
чякилир. Щижрятин доггузунжу илиндя бизанслыларын Щижаза щцжум етмяйя
щазырлашмасы хябяри Пейьямбяря(с) йетишдикдя щязрят шяхсян юзц отуз минлик
орду иля Тябук мянтягясиня эедир, лакин щеч бир гаршыдурма баш вермядян
Мядиняйя гайыдыр. Бу бахымдан Бизанс ордусунун истянилян ан щцжум
етмяк тящлцкяси вар иди.
Пейьямбяр(с) щяжж зийарятиндян гайытдыгдан сонра Пейьямбяр(с) Ябу
Бякр, Юмяр, Ябу Цбейдя, Сяд ибн Ябу Вяггас кими танынмыш сящабялярин дя
дахил олдуьу бюйцк бир орду тяшкил едир. Пейьямбяр(с) Мядиняйя илк щижрят
етмиш мцщажирлярин дя ордуйа гошулмасыны тапшырыр.1 Щятта мцжащидлярин
психолоъи ящвал-рущиййясини йцксялтмяк мягсядиля Пейьямбяр(с) Цсамя ибн
Зейд цчцн юзц бир байраг дцзялдиб буйурур: «Аллащын дцшмянляриня гаршы
Аллаща хатир вуруш! Сцбщ тездян Цнба ящалисиня гаршы щцжума кеч. Арадакы
мясафяни еля сцрятля гят ет ки, щцжума кечмя хябяриниз орайа чатмаздан
габаг юзцнцз орайа чатасыныз.»
Цсамя байраьы Бцрейдяйя вериб Журф адлы йери ордунун топланажаьы йер
тяйин едир, мцхтялиф дястялярин эялишини эюзляйир ки, орду бирликдя щярякят етсин.
Ордуда сайылыб-сечилян сящабялярин олмасына ряьмян Пейьямбярин(с)
мящз эянж Цсамяни орду башчысы тяйин етмякдя ики мягсяди вар иди. Биринжиси
о иди ки, Цсамянин атасы Зейд ибн Щарися Мутя дюйцшцндя (бизанслылара гаршы
дюйцшдя) шящид олмушду вя инди ону орду башчысы тяйин етмякля она цз
вермиш мцсибяти унутдурмаьа чалышырды. Икинжиси дя о иди ки, Пейьямбяр(с)
шяхслярин йаша эюря дейил, бажарыг вя ляйагятя эюря вязифяйя лайиг олдуьуну
эюстярмяйя чалышырды.
Ясл Ислам Аллащын ганунлары гаршысында бирмяналы шякилдя тяслим
олмагдан ибарятдир. Исламы сямими гялбдян гябул етмиш мцсялман да о
шяхсдир ки, динин бцтцн ганунларына табе олсун, истяр юз шяхси марагларына
уйьун эялсин истярся дя йох. Ямирял-мюминин Яли(я) дя юз кяламларында бу
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-642; ян-Няссу вял-ижтищад, с-12
630 Щязрят Мущяммяд (с)
мясяляйя тохунараг буйурур: «Ислам дини мящз щагга тяслим олмаг
демякдир.»1
Ислам дининин бязи ганунларынын шяхси мараглары иля уйьун эялмядийи
цчцн ижрасында сящлянкарлыг едянляр бу вя йа диэяр йолла мясулиййяти
бойнундан атмаьа чалышанлары ясл мцсялман адландырмаг олмаз. Ийирми
йашлы эянж Цсамя ибн Зейдин орду башчысы сечилмясиня етираз едянляр
дедикляримизин бариз нцмунясидир. Йашжа ондан бир нечя гат бюйцк олан бязи
сящабяляр Цсамянин орду башчысы сечилмяси иля барыша билмяйиб етираз едирляр
ки, бу да онларын щагг гаршысында бирмяналы шякилдя тяслим олмамасындан,
баш командан Пейьямбярин(с) ямриндян чыхмасындан хябяр верир. Онларын
бящаняси о иди ки, сайылыб-сечилян сящабяляр гала-гала Пейьямбяр няйя эюря
мящз эянж Цсамяни орду башчысы сечир.2 Тябии ки, онлар бу ишин ясас
жящятляриндян хябярсиз идиляр вя щяр шейи юз дцшцнжяляри ясасында юлчцб-
бичирдиляр.
Пейьямбяр(с) ордунун тяшкил едилмяси цчцн ялиндян эяляни етмяйя
чалышса да санки щансыса мянфур гцввяляр ордунун щярякятинин гаршысыны
алмаьа сяй едирди. Пейьямбяр(с) Цсамя цчцн байраг дцзялдиб она тящвил
вердийи эцнцн сящяриси юзцндя мющкям башаьры вя гыздырма щисс едиб
йатаьа дцшцр. Щязрятин бу хястялийи бир нечя эцндян артыг чякмир, мящз
бунун нятижясиндя дцнйасыны дяйишир. Хястя йатаркян бязи сящабялярин
Цсамянин орду башчысы олмасына етираз етдийини ешитдикдя щяддян артыг
гязяблянир. Чийниндя дясмал башы сарыьлы щалда мясжидя эялир ки, ордудан
йайынанлары шяхсян тянбещ етсин. Йцксяк щяраряти олмасына ряьмян минбяря
галхыб Аллаща щямд-сяна етдикдян сонра буйурур: «Жамаат, ордунун щяля
дя щярякят етмямясиня эюря мян чох наращатам. Дейясян кимлярся
Цсамянин орду башчысы олмасындан наразыдыр. Бу наразылыьыныз биринжи дяфя
дейил, о вахт онун атасы Зейдин дя орду башчысы сечилмясиндян наразылыг
едирдиниз. Анд олсун Аллаща, Цсамянин атасы да бу вязифяйя лайиг иди, юзц дя
мян Цсамяни чох истяйирям. Жамаат, онунла йахшы ряфтар един, башгаларыны да
она гаршы йахшы давранмаьа сясляйин, чцнки о юзц араныздакы ян йахшы
адамлардан биридир.» Пейьямбяр сюзлярини битириб минбярдян ашаьы енир.
Йцксяк щярарятля йенидян йатаьа дцшцр. Лакин она баш чякмяйя эялян
1 Нящжцл-бялаья, гыса кяламлар, 125-жи кялам
2 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-12
Ябядиййят нуру 631
бюйцк сящабяляря тякидля буйурурду ки, Цсамянин ордусуну йола салсынлар.1
Пейьямбяр(с) Цсамянин ордусунун йола дцшмясиндя о гядяр исрарлы иди ки,
ордудан айрылыб Мядинядя галмаг истяйянляри лянятляйирди.2 Ордунун тезликля
йола дцшмясиндя Пейьямбярин бу гядяр исрарлы олдуьуну эюрян сящабяляр
щязрятля видалашыб Цсамянин Журф мянтягясиндя топланмыш ордусуна
гошулмаг мяжбуриййятиндя галырлар. Цсамя ордунун тяжщизаты иля мяшьул
олдуьу ики-цч эцн ярзиндя Пейьямбярин(с) вязиййятинин аьырлашдыьы хябяри
ордуйа чатыр. Бунун нятижясиндя ордунун йола дцшмяси бир гядяр дя
йубаныр. Нящайят, щяфтянин базар ертяси Цсамя юзц Пейьямбярля видалашмаг
цчцн щязрятин щцзуруна эялир вя вязиййятинин нисбятян йахшылашдыьынын шащиди
олур. Пейьямбяр(с) Цсамяйя буйурур ки, дярщал мягсядя доьру щярякят ет.
Дцшярэяйя гайыдан Цсамя ордуйа щярякят ямри верир. Мцсялманлар
дцшярэядян тязяжя араланмышды ки, Пейьямбярин юлцм айаьында олдуьу
хябяри эялиб чатыр. Мцхтялиф бящанялярля ордунун щярякят етмясини он алты эцн
йубадан бязи шяхсляр бу дяфя дя Пейьямбярин вязиййятинин аьырлашдыьыны
бящаня едиб Мядиняйя гайыдырлар. Онларын ардынжа да бцтцн орду эери
гайыдыр. Беляликля дя Пейьямбярин ямри бязи сящабялярин лагейдлийи
ужбатындан щязрят щяля щяйатда икян ижра едилмир.3
Пейьямбярин(с) Бяги гябристанлыьындакы юлцляр цчцн баьышланма дилямяси
Бязи тарихчилярин йаздыьына эюря Пейьямбяр(с) йцксяк щярарятля йатаьа
дцшдцйц эцн эежя йарысы юз хидмятчиси Ябу Мцвейщибя иля бирликдя Бяги
гябристанлыьына эялиб орада йатан юлцляр цчцн Аллащдан баьышланма диляйир.
Диэяр бир дястя тарихчиляр ися беля щесаб едирляр ки, Пейьямбяр(с) Яли дя дахил
олмагла бязи сящабялярля бирликдя Бяги гябристанлыьына эедир. Щязрят ону
мцшайият едянляря буйурур ки, Аллащ-таала мяня Бягидяки юлцляр цчцн
баьышланмаларыны дилямяйи ямр етмишдир. Пейьямбяр(с) Бяги гябристанлыьына
чатдыгда орада йатан юлцляря салам веряряк буйурур: «Салам олсун сизя, ей
торпаг алтында йатанлар! Дцшдцйцнцз бу вязиййят сизляря хош олсун! Фитняляр
эежянин зцлмяти кими цстцмцзя щцжум чякмишдир.» Буну дейиб юлцлярин
баьышланмасы цчцн дуа едир, сонра ися цзцнц Ялийя тутараг буйурур: «Мяня
1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-190
2 Шярщи Нящжцл-бялаья (Ибн Ябилщядид), ж-2, с-20
3 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-190
632 Щязрят Мущяммяд (с)
дцнйа хязиняляринин ачары вя дцнйанын ябяди щяйаты иля Аллащын щцзуруна
говушуб Жяннятя дахил олмаьын арасында сечим щцгугу верилиб. Мян Аллащын
щцзуруна эедяряк Жяннятя дахил олмаьа цстцнлцк вермишям. Вящй мяляйи
мяня илдя бир дяфя Гураны назил едярди, бу ил ися ону мяня ики дяфя назил
етмишдир. Бу да ону эюстярир ки, демяли, яжялим эялиб чатмышдыр.»1
Щяйата йалныз материалист нюгтейи-нязярдян йанашанлар буну баша
дцшмякдя чятинлик чякя билярляр. Онлар фикирляшя билярляр ки, ахы инсанын да
рущларла данышмасы, юз юлцмцнцн вахтыны билмяси мцмкцндцрмц?
Лакин щяйата тякжя материалист чярчивядян йанашмайанлар инсанын
рущларла ялагяйя эирмясиндян щеч дя тяяжжцблянмирляр. Онларын фикринжя
вящй вя мадди алямин фювгцндя дуран мцжярряд алямля ялагядя олан
Пейьямбярин Аллащын изни иля юз яжялинин вахтыны билмяси мцмкцндцр.
1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-204; Бищарул-январ, ж-22, с-466
Ябядиййят нуру 633
ЩИЖРЯТИН ОН БИРИНЖИ ИЛИНДЯ БАШ ВЕРМИШ ЩАДИСЯЛЯР
Йазылмамыш мяктуб
Щязрят Пейьямбярин(с) щяйатынын сон эцнляри Ислам тарихинин ян ясас
фясилляриндян биридир. О вахтлар мцсялманлар чох щяссас эцнлярини
йашайырдылар. Бязи сящабялярин Цсамянин ордусундан йайынараг Мядинядя
галмаьа сяй эюстярмяси онларын Пейьямбярин(с) вяфатындан сонра
щакимиййяти яля кечирмя вя Гядир-хумда тяйин едилмиш жанишини юз
щаггындан мящрум етмя жящдляриндян хябяр верир. Пейьямбяр(с) онларын
бу мягсядиндян гисмян дя олса хябярдар иди. Бунун гаршысыны алмагдан
ютрц чалышырды ки, бцтцн сящабяляр Цсамянин ордусуна гошулуб бизанслылара
гаршы дюйцшя эетсинляр. Лакин сийасят мейданынын иштиракчылары мцяйян
бящанялярля ордуйа гошулмагдан имтина едир, щяля бу азмыш кими ордунун
да щярякят етмясини Пейьямбярин(с) вяфатынадяк йубадырлар. Он алты эцн
йубанан орду ахырда Пейьямбярин(с) вяфат хябярини ешидиб Мядиняйя
гайыдыр. Пейьямбяр(с) чалышырды ки, вяфат едяркян сийасят мейданынын
иштиракчылары Мядинядя олмасынлар. Анжаг тяяссцфляр олсун ки, щязрятин бу
истяйи баш тутмур. Пейьямбярин(с) Мядинядя олмаларыны истямядийи шяхсляр
няинки Мядиняни тярк етмир, щятта Ямирял-мюминин Яли ибн Ябуталибин(я)
жанишинлийини мющкямлядяжяк щяр щансы аддымын гаршысыны алмаьа да чалышыр
вя буна мцвяффяг олурлар. Беля ки, Пейьямбяр(с) щяр дяфя бу мясяляйя
гайытмаг истядикдя онлар мцхтялиф бящанялярля мювзуну дяйишяряк сющбяти
башга мяжрайа йюнялдирляр.
Пейьямбяр(с) юз мягсядиндян, бу йюндяки сяйляриндян, щямчинин юз
ханымларындан бязиляринин онларла щямкарлыг етмясиндян хябяр тутдугда
аьыр вязиййятдя олмасына бахмайараг чятинликля дя олса мясжидя эялир,
минбярин кянарында дуруб ужа сясля (Пейьямбярин(с) сяси мясжидин
кянарындан да ешидилирди) буйурур: «Жамаат, фитня атяши баш галдырыб, фитняляр
эежянин зцлмяти кими ятрафымызы бцрцйцб. Мяня гаршы ялиниздя щеч бир
бящаняниз ола билмяз. Мян сизя Гуранын щалал етдийиндян башга бир шейи
щалал, щарам етдийиндян башга бир шейи дя щарам етмямишям.»1
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-654; ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-216
634 Щязрят Мущяммяд (с)
Бу жцмляляр Пейьямбярин(с) Ислам цммятинин онун вяфатындан
сонра арзуолунмаз агибяти цчцн наращат олдуьундан хябяр верир.
Пейьямбяр(с): «Фитня алову баш галдырыб»-дедикдя эюрясян няйи нязярдя
тутурмуш? Мцсялманлар арасында йаранмыш вя бу эцнядяк дя давам
едян парчаланмадан бюйцк фитня ня ола биляр?
Пейьямбяр(с) бязи сящабялярин хялифялийя жан атмасындан хябярдар
иди. Бу мягсядля танынмыш сящабяляр щязрятя баш чякмяйя эялдикдя
Пейьямбяр(с) бир гядяр фикирляшяряк буйурур: «Мяня каьыз (дяри) вя
мцряккяб эятирин. Истяйирям сизин цчцн еля бир шей йазым ки, даща
мяндян сонра щеч вахт йолунузу азмайасыныз.» Мяжлися сцкут щаким
кясилмишди. Сящабялярдян бири мяжлисдяки сцкуту позараг дейир ки,
Пейьямбярин(с) вязиййяти аьырлашыб, о сайыглайыр. Гуран бизя йетяр.
(Даща башга йазыйа ня ещтийаж вар?) Бу вахт сящабяляр арасында
мцбащися йараныр. Йаранмыш мцбащисядян наращат олуб ясябляшян
Пейьямбяр(с) буйурур ки, галхын еви тярк един!
Бу жцмляни дейян шяхсин кимлийиндян асылы олмайараг цзрц гябул
едиля билмяз. Чцнки Гуран Пейьямбярин(с) истянилян хята вя нюгсандан
узаг олдуьуну билдирир. Онун бцтцн дедикляри йалныз вящйдян ибарят
олмушдур.
Бу щадисяни нягл едян Ибн Аббас даща сонра дейир: «Исламын ян
бюйцк мцсибяти о олду ки, сящабялярин каьыз вя мцряккяб эятирилмяси
щаггында мцбащися етмяси нятижясиндя Пейьямбяр(с) истядийи шейи
йаздыра билмяди.»1
Бу тарихи щадисяни бир чох шия вя сцнни тарихчи вя щядис алимляри гейд
етмиш, щядис елми бахымындан онун мютябяр вя сящищ щядис олдуьуну
билдирмишляр.
Сящабялярин мясум Пейьямбярин(с) щцзурунда онун ямри иля баьлы
мцбащися етмяляри еля бир щяддя эялиб чатмышды ки, щязрятин пярдя
архасында олан бязи ханымлары наразы щалда дейирляр ки, няйя эюря
Пейьямбярин(с) ямриня табе олмурсунуз?2
Бязи тяяссцбкеш инсанлар пейьямбяря гаршы ишлянилян бу налайиг
ифадяни мцяййян бящанялярля йозмаьа чалышсалар да, анжаг онун
1 Сящищи Бухари, ж-1, с-22; ж-2, с-14; Сящищи Мцслим, ж-2, с-14; Мцсняди Ящмяд, ж-1, с-325
2 Кянзцл-цммал, ж-3, с-138; ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-244
Ябядиййят нуру 635
«Гуран бизя йетяр» фикринин йанлыш олдуьуну гейд етмишляр. Чцнки
онларын да фикринжя Исламын ян ясас мянбяляриндян бири мящз
Пейьямбярин(с) сцнняси, кяламларыдыр. Гуранын олмасы Пейьямбярин(с)
няся демясинин гаршысыны алмыр.
Чох тяяжжцблц щалдыр ки, «Щяйату Мущяммяд» ясяринин мцяллифи
доктор Щейкял бу шяхси мцдафия едяряк йазыр: «Щадисядян сонра Ибн
Аббас беля щесаб едирди ки, Пейьямбярин(с) истядийи шейин йазылмадыьына
эюря мцсялманлар чох шейдян мящрум олдулар. О ися юз фикриндя исрарлы
иди. Чцнки Аллащ-таала Гуранда буйурур: «Биз Китабда щеч няйи
унутмадыг.»»1
Доктор Щейкял айянин яввялиня вя ахырына диггят йетирсяйди, онда
айяни бу жцр тяфсир етмяз вя хялифяни мцдафия етмяйя чалышмазды. Она
эюря ки, айядя Китабдан мягсяд Гуран йох, лювщи-мящфуздур. Айяйя
там олараг нязяр салаг: «Йердя эязян еля бир щейван, ганадлары иля учан
еля бир гуш йохдур ки, сизин кими цммятляр олмасын. Биз Китабда (лювщи-
мящфузда) щеч бир шейи нязярдян гачырмадыг. Сонра онлар (бцтцн
мяхлугат) Ряббинин щцзуруна жям едиляжякдир.»2 Айянин яввялиндя
щейванлардан, гушлардан, сонунда ися бцтцн мяхлугатын Гийамятдя
Аллащын щцзуруна топланажаьындан данышылдыьы цчцн гятиййятля дейя
билярик ки, айядя ишлядилмиш Китаб сюзцндян мягсяд мящз лювщи-
мящфуздур, няинки Гуран. Щятта Китабдан мягсядин Гуран олдуьуну
десяк дя, йеня Гуранын Пейьямбярин ачыгламасына ещтийажы вар. Йяни,
Гураны олдуьу кими баша дцшмяк цчцн мцтляг Пейьямбяр(с) ачыглама
вермялидир. Буну Гуран юзц буйурур: «...Сяня дя Гураны назил етдик ки,
инсанлара онлара эюндяриляни изащ едясян.»3 Диггят йетирмяк лазымдыр ки,
Аллащ-таала бу айядя «онлара эюндяриляни охуйасан» дейил, «онлара
эюндяриляни изащ едясян»-дейя буйурур. Буна эюря дя мцсялманлара
Гуран йется дя, бунунла беля йеня Пейьямбярин(с) ачыгламаларына
бюйцк ещтийаж вардыр. Яэяр мцсялманларын Пейьямбярин(с) мяктубуна
(вясиййятнамясиня) ещтийажы йох идися, бяс онда нийя бюйцк алим Ибн
Аббас эюзляриндян мирвари дяняляри кими йаш аха-аха: «О жцмя ахшамы,
1 Щяйату Мущяммяд, с-475
2 Янам-38
3 Нящл-44
636 Щязрят Мущяммяд (с)
нежя дя аьыр бир эцн иди! Пейьямбяр(с) буйурду ки, мяня сцмцк парчасы
(вя йа каьыз) вя мцряккяб эятирин, мяндян сонра йолунузу азмайасыныз
дейя, сизин цчцн бир шей йазмаг истяйирям. Анжаг бязиляри деди ки,
Пейьямбяр(с) ...»1
Пейьямбяр(с) мяктуб йазмагда исрарлы олдуьу щалда Гуранын
мцсялманлар цчцн йетярли олмасыны вя Пейьямбярин мяктубуна ещтийаж
олмамасыны нежя дейя билярик?!
Тяяссцфляр олсун ки, Пейьямбяр(с) истядийини йаздыра билмяди. Анжаг
щязрятин ня йаздырмаг истядийини тяхмин етмяк олар.
Мяктубун йазылмасында мягсяд ня иди?
Гуранын назил олдуьу дюврдян башлайараг бу эцнядяк давам едян
тяфсир сащясиндя тяфсирчиляр щяр щансы айянин мянасында чятинликля
цзляшдикдя щямин мювзуйа дялалят едян диэяр айянин васитясиля чятинлийи
арадан галдырырлар. Башга сюзля десяк, айяни айя иля тяфсир едирляр. Бу
мясяля тякжя Гуранын тяфсириня аид дейил. Щядис аляминдя дя бу методу
тятбиг етмяк олар. Беляки, баша дцшцлмяси мцяййян чятинлик йарадан бу
вя диэяр щядиси щямин мязмунда олан башга бир щядисля изащ едиб
щягигяти анламаг мцмкцндцр. Ейни мювзуда еля щядисляр вар ки,
нязярдя тутулмуш мяна бязисиндя ашкар шякилдя сюйлянилдийи щалда диэяр
бир гисминдя цстцюртцлц шякилдя сюйлянилир.
Аз юнжя гейд етдийимиз кими Пейьямбяр(с) сон анларында няся
йаздырмаг цчцн каьыз вя мцряккяб истямиш вя йаздыражаьы шейин
нятижясиндя мцсялманларын щеч вахт йолуну азмайажаьыны билдирмишдир.
Лакин щязрятин йанындакы сящабяляр арасында мцбащися йарандыьындан
Пейьямбяр(с) истядийи шейи йаздырмаг фикриндян дашыныр. Бурада беля бир
суал иряли чыхыр ки, эюрясян Пейьямбярин(с) йаздырмаг истядийи шей ня
барядя имиш? Бу суалын жавабы айдындыр. Щям шия, щям дя сцнни
алимляринин гябул етдийи Сягялейн щядисинин васитяси иля бу гянаятя
эялмяк мцмкцндцр. Беля ки, Пейьямбяр(с) каьыз вя мцряккяб
истяйяркян: «Сизин цчцн еля бир шей йазмаг истяйирям ки, мяндян сонра
щеч вахт йолунузу азмайасыныз.»-дейя буйурур. Пейьямбяр(с) Сягялейн
щядисиндя дя ейни иля щямин ифадяни ишлятмиш, Гуран вя Ящли-бейтя табе
1 Мцсняди Ящмяд, ж-1, с-355
Ябядиййят нуру 637
олмаьын важиблийини мцсялманларын онлара табе олажаьы тягдирдя щеч вахт
йолларыны азмайажаглары иля ялагяляндирмишдир. Сягялейн щядисиндя дейилир:
«Мян сизин аранызда ики дяйярли яманят гойуб эедирям. Онлардан
мющкям йапышсаныз, щеч вахт йолунузу азмазсыныз. О ики яманятдян
бири Аллащын китабы Гуран, диэяри ися мяним Ящли-бейтимдир.» Бунунла да
беля нятижяйя эялирик ки, Пейьямбярин(с) каьыз вя мцряккяб истямякдя
мягсяди мящз юзцндян билаваситя сонра Ялинин(я) хялифялийи мювзусунда
вясиййят йазмаг олмушдур.
Гаршыйа чыхан диэяр бир суал ися ондан ибарятдир ки, сящабялярин етиразына
ряьмян ахы Пейьямбяр(с) йеня дя истядийи шейи йаздыра, каьыз вя мцряккяб
эятиздиря билярди. Бяс няйя эюря буну етмяди? Бу суалын да жавабы айдындыр.
Щятта сонрадан бязи сящабяляр каьыз вя мцряккяб эятирмяйя щазыр
олдугларыны билдирдикдя Пейьямбяр(с) ясяби щалда буйурур ки, бу гядяр
мцбащисядян сонрамы каьыз-мцряккяб эятирмяк истяйирсиниз? Лазым дейил,
биржя ону дейирям ки, мяндян сонра Ящли-бейтимля йахшы ряфтар един! Буну
дейиб сящабялярдян цз чевирир. Сонра да Яли, Аббас вя Фязл истисна олмагла
орада оланларын щамысы отаьы тярк едир.1
Бязи сящабялярин каьыз вя мцряккяб эятирилмясиня етиразы
Пейьямбяри(с) юз фикриндян дашындырса да, щязрят йазмаг истядийини
башга йолла жамаата чатдырыр. Аьыр вязиййятдя олмасына бахмайараг бир
голуну Ялинин, диэяр голуну Меймунянин бойнуна салыб чятинликля дя
олса мясжидя эялян Пейьямбяр(с) бюйцк язиййятдян сонра минбяря
галхыр. Щамынын эюзц йашла долмуш, мясжидя сцкут щаким кясилмишди.
Жамаат Пейьямбярин(с) сон сюзлярини, вясиййятлярини динлямяйя щазыр
иди. Пейьямбяр(с) сцкуту позараг буйурур: «Сизин аранызда ики яманят
гойуб эедирям.» Бу вахт бир няфяр галхыб сорушур ки, нядир о ики яманят?
Пейьямбяр(с) цзцнц туршудараг буйурур: «Юзцм дейирям, сорушмаьа
эяряк йохдур. Онлардан бири Гуран, диэяри ися Ящли-бейтимдир.»2
Ибн Щяжяр Ясгялани бу щадисяни бир фяргли шякилдя гейд етмишдир,
лакин нятижя вя мязмун ейнидир. О йазыр: «Пейьямбяр(с) хястя йатдыьы
эцнлярдян бириндя ятрафыны ящатя етмиш сящабяляря мцражият едяряк
буйурур: «Жамаат, мяним яжялим артыг эялиб чатмышдыр. Тезликля
1 Бищарул-январ, ж-22, с-469
2 Бищарул-январ, ж-22, с-476
638 Щязрят Мущяммяд (с)
араныздан кючцб эедяжяйям. Анжаг аранызда Аллащын китабыны вя
Ящли-бейтими гойуб эедирям.»
Сонра да Ялинин(я) ялиндян тутуб галдырараг буйурур: «Яли Гуранла,
Гуран да Яли илядир. Гийамят эцнцня гядяр онлар бир-бириндян
айрылмаз.»1
Пейьямбяр(с) Сягялейн щядисини щяля хястялянмяздян габаг дяфялярля
буйурмуш, жамаата бу ики яманятин ня дяряжядя ящямиййятли олдуьуну
чатдырмышды. Бунунла беля юлцм айаьында оларкян Гуранла Ящли-бейтин бир-
бириня баьлылыьыны бир даща вурьуламасы (юзц дя каьыз вя мцряккяб
эятирилмясиня етираз едянлярин эюзц габаьында) ону эюстярир ки, демяли,
Пейьямбярин(с) бу щядиси тякрарламагда мягсяди йаздыра билмядийи
вясиййятнамяни щеч олмаса шифащи шякилдя чатдырмаг олмушдур.
Бейтцл-малда галмыш пулларын бюлэцсц
Пейьямбяр(с) бейтцл-мала топланылмыш пуллары чох сахламаз, онлары
дярщал ещтийажы оланлар арасында бюлцшдцрярди. Хястя йатаркян бейтцл-
малда бир нечя дирщямин галдыьыны вя ханымларындан бириндя олдуьуну
хатырладыгда дярщал щямин пулларын эятирилмясини ямр едир. Динарлар
эятирилдикдя щязрят онлары ялиня эютцрцб буйурур: «Йохса Мцщяммяд
бунлары бюлцшдцрмядянми Аллащын щцзуруна эетмяк истяйир?» Дярщал
Ялийя(я) тапшырыр ки, онлары йохсулларын арасында бюлцшдцрсцн.2
Пейьямбярин(с) она верилян дярмана эюря наращат олмасы
Пейьямбярин(с) ханымларындан Меймунянин йахын гощуму олан
Ясма бинт Цмейс Щябяшистанда мцщажир щяйаты сцряркян биткилярдян
щазырланан бир дярманын щазырланма гайдасыны юйрянмишди.
Пейьямбярин(с) вязиййяти аьырлашыб щушуну итирдикдя Ясма щазырладыьы
дярмандан бир гядяр щязрятя ичирдир. Пейьямбяр(с) юзцня эялиб баш
верянлярдян хябярдар олдугда наращат олуб буйурур ки, Аллащ-таала Юз
пейьямбярини щеч вахт еля бир хястялийя дцчар етмяз.
1 Яс-Сяваигул-мущригя, 9-жу бюлмя, с-57; Кяшфул-гуммя, с-43
2 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-238
Ябядиййят нуру 639
Пейьямбярин(с) сящабялярля видалашмасы
Пейьямбяр(с) хястя йатдыьы мцддят ярзиндя ара-сыра мясжидя эялиб
жамаатла бирликдя намаз гылыр, сящабяляри марагландыран мясяляляря
тохунурду. Беля эцнлярдян бириндя башыны парча иля сарыдыьы, Яли иля Фязл
ибн Аббасын голуна эирдийи щалда айаглары йерля сцрцня-сцрцня мясжидя
эялиб чятинликля минбяря галхыр. Жамаата мцражият едяряк буйурур:
«Жамаат, артыг сизлярдян айрылмаьымын вахты эялиб чатмышдыр. Кимяся щяр
щансы вяд вермишямся, йериня йетирмяйя щазырам, киминся мяндян
алажаьы варса, десин, юдяйим.» Бу вахт бир киши айаьа галхыб дейир: «Бир
гядяр бундан яввял мяня сюз вермишдиниз ки, евляняндя мяня бир аз
пул веряжяксиниз.» Пейьямбяр(с) дярщал Фязл ибн Аббаса эюстяриш верир
ки, лазымы мябляьи она юдясин.
Вяфатындан цч эцн габаг, щяфтянин жцмя эцнц бир даща мясжидя
эялиб минбяря галхараг данышмаьа башлайыр. Сющбят яснасында буйурур
ки, жамаат, кимин мяним бойнумда щаггы варса, эялиб тяляб етсин,
гисасыны алсын. Бу дцнйанын гисасы ахирят гисасындан чох асандыр. Бу
заман Сявадя ибн Гейс йериндян галхыб дейир: «Йа, Рясуляллащ, Таиф
дюйцшцндян гайыдаркян гамчыны галдырыб дявяйя вурмаг истядикдя
тясадцфян гамчы мяним гарныма тохунду. Инди мян сиздян гисас тяляб
едирям.» Пейьямбяр(с) бу сюзляри бош-бошуна демирди. О, жамаатын
диггят йетирмядийи ян садя мясяляляри дя диггят мяркязиндя сахлайырды.
Буна эюря дя адам эюндяриб щямин гамчыны эятиздирир. Сявадя ибн Гейс
юз гисасыны алсын дейя, Пейьямбяр(с) кюйняйини дя йухары галдырыр.
Сящабяляр эюзц йашлы, бойну бцкцк вязиййятдя бу ишин нежя
нятижяляняжяйини эюзляйирдиляр. Щамы фикирляширди ки, эюрясян Сявадя
доьруданмы Пейьямбярдян(с) гисас алажаг? Бир дя эюрцрляр ки, Сявадя
ихтийарсыз олараг Пейьямбярин(с) мцбаряк гарныны, синясини юпмяйя
башлады. Пейьямбяр(с) дя юз нювбясиндя онун цчцн дуа едяряк буйурур
ки, Илащи, Сявадя мяни баьышладыьы кими, Сян дя ону баьышла!1
Пейьямбярин(с) сон саатлары
Бцтцн Мядиня шящяри гям дярйасына батмышды. Пейьямбярин(с)
сящабяляри бойну бцкцк щязрятин евинин гаршысында дайанмышдылар ки,
1 Мянагиби Али Ябуталиб, ж-1, с-164
640 Щязрят Мущяммяд (с)
вязиййятдян хябярдар олсунлар. Евдян эялян хябярляр щеч дя йахшы
дейилди. Демяк олар ки, Пейьямбярин саьалажаьына бцтцн цмидляр
кясилмишди. Инди о щязряти бу дцнйайа йалныз бир нечя саат баьлайырды.
Сящабялярдян бязиси евя дахил олуб Пейьямбяри(с) йахындан эюрмяк
истяся дя, щязрятин вязиййятинин аьыр олмасы иля ялагядар йанына йалныз
аиля цзвляри эириб чыха билярди.
Пейьямбярин(с) йеэаня йадиэары Фатимя(с.я) атасынын йатаьынын
кянарында яйляшмишди. Атасынын нурани цзцня бахыб алнында юлцм тяринин
мунжугландыьыны мцшащидя едирди. Фатимя(с.я) эюзц йашлы, тутгун сясля
ашаьыдакы бейти охумаьа башлайыр:
Бу мцбаряк симанын цзцня Аллащдан йаьыш дилянир.
О, йетимлярин вя дул гадынларын цмиди иди.
Бу вахт Пейьямбяр(с) эюзлярини ачыб йавашжадан гызына буйурур:
«Бу, Ябуталибин мяним щаггымда дедийи шердир. Анжаг йахшы олар ки,
онун явязиня бу айя охунсун: «Мцщяммяд анжаг бир пейьямбярдир.
Ондан яввял дя пейьямбярляр эялиб эетмишляр. Яэяр о юлся вя йа
юлдцрцлся, сиз эерими дюняжяксиниз? (Дининиздян дюняжяк вя йа дюйцшдян
гачажагсыныз?) Щалбуки, эери дюнян шяхс Аллаща щеч бир зяряр йетирмяз.
Лакин Аллащ шцкр едянляря мцкафат веряр.»»1-2
Пейьямбярин(с) юз гызы иля сющбяти
Тяжрцбя эюстярир ки, дащи шяхсляр ижтимаи ишляря щяддян артыг алудя
олдуьундан юз ювладларына даща аз гайьы эюстярмяк мяжбуриййятиндя
галырлар. Чцнки онлар ижтимаи ишлярля мяшьул олдуглары цчцн юз ювладларына
лазыми шякилдя вахт сярф едя билмирляр. Бюйцк мянявиййата малик олан шяхсляр
ися бундан истиснадыр. Онлар жямиййятдя гаршыларына ян бюйцк мягсядляри
гойуб о йолда сяй эюстярмяляриня ряьмян ювладларына да лазыми шякилдя вахт
сярф едир, ясл ата гайьысы, ата нявазиши эюстярирляр. Башга сюзля десяк, ижтимаи иш
дя онлары шяхси ишляриндян сахламыр.
Щязрят Пейьямбярин юз гызына олан мцнасибяти бир ата цчцн
мцмкцн олан ян бюйцк, ян цлви мцнасибят олмушдур. Беля ки,
Пейьямбяр(с) гызы Фатимя(с.я) иля видалашмадан щеч бир сяфяря чыхмазды.
1 Али-Имран-144
2 Ял-Иршад, с-98
Ябядиййят нуру 641
Щяр щансы сяфярдян гайытдыгда ися щамыдан габаг мящз юз гызынын
эюрцшцня эедярди. Юз зювжяляринин йанында Фатимяйя(с.я) лайигли щюрмят
эюстяряр, сящабяляриня буйурарды: «Фатимя мяним жийярпарамдыр. Онун
севинжи мяним севинжим, онун гязяби мяним гязябимдир.»1
Щязрят Фатимя(с.я) Пейьямбяря(с) щяйат йолдашынын мцгяддяс
амалы наминя щяр бир чятинлийя синя эярян, бцтцн мал-дювлятини бу йолда
хяржляйян Хядижяни(с.я) хатырладырды. Пейьямбяр(с) хястя йатдыьы эцнлярдя
Фатимя бир ан да олсун атасынын йанындан айрылмырды. Сон эцнлярин
бирисиндя Пейьямбяр гызы иля данышмаг цчцн она ашаьы яйилмясиня ишаря
едир. Фатимя башыны ашаьы салыб лап атасына йахынлашдырыр. Пейьямбяр
астадан ня ися данышыр. Ятрафдакылар щязрятин ня дедийини ешидя билмирляр.
Пейьямбярин сюзц баша чатан кими Фатимя ужадан аьламаьа башлайыр.
Еля щямин ан атасы йеня дя ня ися дейир, лакин бу дяфя Фатимя севинжяк
олуб эцлцмсяйир. Бир анын ичиндя Фатимянин аьладыгдан сонра
эцлцмсямяси ятрафдакылары тяяжжцбляндирир. Онлар Пейьямбярин Фатимяйя
ня дедийини вя онун бир анын ичиндя щям аьлайыб, щям дя эцлмясинин
сябябини юйрянмяйя чалышсалар да Фатимя буйурур ки, мян Пейьямбярин
сирринин цстцнц ачмарам.
Пейьямбярин вяфатындан сонра Аишянин исрары нятижясиндя Фатимя бу
сиррин цстцнц ачмаг мяжбуриййятиндя галыб буйурур: «Атам юнжя
хястяликдян саьалмайажаьыны, еля щямин хястялик нятижясиндя вяфат
едяжяйини мяня билдирди. Буна эюря дя мян аьламаьа башладым. Лакин
сонра билдирди ки, аиля цзвляриндян она ян тез гошулажаг шяхс мян
олажаьам. Бу хябяр мяни чох севиндирди, она эюря дя эцлцмсядим. Мян
баша дцшдцм ки, атамдан бир гядяр сонра она говушажаьам.»2
Пейьямбяр(с) щяр эежя йатмаздан габаг вя еляжя дя йухудан
ойандыгдан дярщал сонра дишлярини Ярак чубуьу (мисвакы) иля фырчалайырды. Бир
эцн Аишянин гардашы Ябдцррящман, Пейьямбяря баш чякмяйя эялир.
Пейьямбярин эюзц онун ялиндяки тязя мисвака саташыр. Аишя щязрятин
бахышларындан баша дцшцр ки, щямин мисвакла дишлярини фырчаламаг истяйир.
1 Сящищи-Бухари, ж-5, с-21
2 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-247; Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-219
642 Щязрят Мущяммяд (с)
Буна эюря дя тез мисвакы гардашындан алыб Пейьямбяря тягдим едир,
Пейьямбяр дя дярщал дишлярини фырчаламаьа башлайыр.1
Пейьямбярин сон вясиййяти
Пейьямбяр(с) хястялийи дюврцндя ящямиййятли мясялялярля баьлы юз
тювсийялярини верирди. Сон эцнляриндя намаз вя гулларла йахшы ряфтар
едилмясиня даир хцсуси тювсийяляр веряряк буйурур: «Гулларынызла йахшы
давранын, онларын йемяк-ичмяйиня вя эейиминя фикир верин. Онлара гаршы
хош мцнасибятдя олун.»
Бир эцн Кяб Ящбар икинжи хялифядян сорушур ки, Пейьямбяр юмрцнцн
сон анларында ня буйурду? Хялифя мяжлисдя иштирак едян Ялини(я) Кяб
Ящбара эюстяряряк дейир ки, бу суалы ондан соруш. Бу вахт Яли(я) жаваб
веряряк буйурур: «Пейьямбяр, башы мяним гужаьымда икян буйурду:
«Намаз, намаз.»» Кяб Ящбар буну ешитдикдя ялавя едир ки, ондан
габагкы пейьямбярляр дя ейнийля беля етмишляр.2
Пейьямбяр сон анларында эюзлярини ачыб буйурур ки, гардашымы чаьырын
эялиб йанымда отурсун. Пейьямбярин мягсядинин Яли олдуьуну щамы баша
дцшцр. Яли щязрятин йанында отурдугда онун галхмаг истядийини щисс едир,
буна эюря дя ону йатагдан галдырыб башыны юз синясиня сюйкяйир.3 Чох чякмир
ки, щязрятин цзцндя юлцм нишаняляри пейда олур.
Бир няфяр Ибн Аббасдан Пейьямбярин кимин гужаьында жан вермяси
щаггында сорушдугда о: «Пейьямбяр жан веряркян башы Ялинин гужаьында
иди»-дейя жаваб верир. Щямин шяхс дейир ки, Аишянин иддиасына эюря
Пейьямбяр онун гужаьында икян жаныны тапшырмышдыр. Ибн Аббас онун
сюзцнц тякзиб едяряк дейир: «Хейр, Пейьямбяр Ялинин гужаьында жаныны
тапшырмышдыр. Она гцслц дя Яли иля гардашым Фязл вермишдир.»4 Ямирял-
мюминин Яли ибн Ябуталиб(я) юзц дя хцтбяляриндян бириндя бу факта ишаря
едяряк буйурур: «Пейьямбярин мцбаряк башы мяним гужаьымда икян жаныны
тапшырды. Мян мяляклярин кюмяйи иля она гцсл вердим.»5
1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-234; Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-654
2 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-254
3 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-263
4 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-263
5 Нящжцл-бялаья
Ябядиййят нуру 643
Бязи щядис алимляринин гейд етдийиня эюря Пейьямбярин(с) щяйатда
сон сюзц: «Хейр, бюйцк достун дярэащына эедирям.» жцмляси олмушдур.
Дейиляня эюря Язраил, Пейьямбярин(с) жаныны алмаг истядикдя Жябраил
Аллащ тяряфиндян дцнйа щяйатыны давам етмяк вя йа ахирят щяйатыны
сечмяк арасында щязрятя сечим ихтийары вердикдя Пейьямбяр(с) гейд
етдийимиз жцмляни буйурмагла «Аллаща вя Пейьямбяря итаят едянляр
(ахирятдя) Аллащын немятляр вердийи нябиляр (пейьямбярляр), сиддигляр,
шящидляр вя салещлярля бир йердя олажаглар. Онлар нежя дя эюзял
йолдашлардыр!»1 айясиндя дейилян шяхсляря гошулмаг, ахиряти сечмяк
ниййятиндя олдуьуну билдирмишдир. Буну дейиб эюзляри йумулур.2
Пейьямбярин(с) вяфат эцнц
Щязрят Пейьямбяр(с) щижрятин он биринжи или, сяфяр айынын 28-дя, базар
ертяси эцнорта саатларында вяфат едир. Щязрятин мцбаряк няшинин цстцня
Йямян парчасы юртцлцр, няши бир гядяр вяфат етдийи отагда галыр. Щязрятин
гощумларынын, ханымларынын шивян сясиндян ешикдя оланлар онун вяфат
етдийини анлайырлар. Бир гядяр сонра артыг бцтцн шящярдя Пейьямбярин(с)
вяфат етмяси хябяри йайылыр.
Пейьямбяря(с) Ямирял-мюминин Яли(я) гцсл вериб кяфяня тутур.
Чцнки Пейьямбяр(с) юзц вясиййят етмишди ки, мяня ян йахын адамым
гцсл-кяфян версин.3 Бу ися Ялидян(я) башга бир шяхс дейилди. Яли(я) парчаны
Пейьямбярин(с) цзцндян эютцрдцкдя аьлайа-аьлайа дейирди: «Атам-
анам сяня гурбан, сянин вяфатынла пейьямбярлийя, вящйя сон гойулду.
Яэяр мцсибятляря гаршы сябр етмяйи тапшырмасайдын, сянин айрылыьында
эюз йашларым гуруйанадяк аьлайардым. Бу йолда гям-гцсся, кядяр
бизим цчцн щямишяликдир. Сянин цчцн бундан да артыг аьламаг лазымдыр,
анжаг ня етмяк олар, ялимиздян ня эяля биляр?! Атам-анам сяня гурбан,
ахирятдя бизи йаддан чыхартма!»
Пейьямбяря(с) илк меййит намазы гылан шяхс дя Яли ибн Ябуталиб(я)
олур. Сонра ися сящабяляр дястя-дястя эялиб щязрятя меййит намазы
гылырлар. Бу вязиййят дцз бир эцн давам едир. Сящабяляр беля гярара
1 Ниса-69
2 Яламул-вяра, с-83
3 Нящжцл-бялаья, 23-жц хцтбя
644 Щязрят Мущяммяд (с)
эялирляр ки, Пейьямбяри(с) вяфат етдийи отагда дяфн етсинляр. Щязрятин
гябрини Ябу Цбейдя Жярращла Зейд ибн Сящл газыр. Яли(я) ися Фязл вя
Аббасын кюмяйи иля Пейьямбяри(с) гябр евиня гойур. Беляликля, бцтцн
чятинликляря дюзцб бяшяриййятин мцгяддяратыны дяйишян, мядяниййят
аляминдя йени парлаг сящифяляр ачан Пейьямбярин(с) улдузу сюнцр.
Онун вяфаты иля бюйцк мягсядляря чатмаг йолунда бир сыра проблемляр
йараныр ки, бунун да ян бариз нцмуняси хялифялик мясяляси олмушдур. Бу
сащядя щяля Пейьямбярин(с) вяфатындан габаг да мцбащисяляр йаранырды.
Бу мювзу Пейьямбярин(с) щяйатынын тящлилиня аид олмадыьы цчцн она
тохунмур, сюзцмцзц бурада баша чатдырыр вя Аллащ-таалайа бу ишдя бизя
йардымчы олдуьуна эюря шцкр едирик.
СОН
Ябядиййят нуру 645
МЦНДЯРИЪАТ
ЮN SЮZ ................................................................................................... 3
ЯРЯБИСТАН ЙАРЫМАДАСЫ
ВЯ ЙАХУД ИСЛАМ МЯДЯНИЙЙЯТИНИН БЕШИЙИ ....................................... 4
Мцгяддяс Мяккя шящяри ............................................................................. 5
Мяккя шящяринин тарихи .............................................................................. 5
Мцгяддяс Мядиня шящяри............................................................................ 6
ЯРЯБЛЯРИН ИСЛАМДАН ГАБАГКЫ ВЯЗИЙЙЯТИ ..................................... 9
Яряблярин цмуми яхлагы ...........................................................................10
Жащилиййят дювр ярябляринин мядяниййяти олмушдурму?...............................11
Ярябистанда дин ......................................................................................15
Яряблярин инсанын юлцмдян сонракы щяйаты барядя дцшцнжяляри ....................17
Бир миллятин психолоэийасыны якс етдирян ядябиййат ....................................18
Ярябляр арасында гадынын мювгейи............................................................19
Ярябляр арасында гадынын ижтимаи мювгейи ................................................20
Кичик бир мцгайися ..................................................................................21
Яряблярин жянэавярлийи .............................................................................21
Жащилиййят дюврцндяки яряблярин цмуми яхлагы ..........................................23
Яряблярин мювщумат вя яфсаняляря мейллилийи ............................................23
Жащилиййят дювр ярябляринин хурафи ягидяляри ..............................................25
1. Йаьыш йаьмагдан ютрц од галамаг ........................................................26
2. Диши иняк су ичмядикдя юкцз дюйцлцрдц .................................................26
3. Хястя дявянин саьалмасы цчцн саьлам дявя даьланырды ...........................26
4. Юлмцш шяхс гийамятя пийада эялмясин дейя, онун гябри кянарында
бир дявя сахланылырды ................................................................................26
5. Гябир кянарында дявя кясмяк................................................................26
Ислам дини бу мювщцмата гаршы нежя мцбаризя апармышдыр? .......................27
6. Хястяляри мцалижя цсулу ........................................................................27
Исламын бу мювщуматлара гаршы мцбаризяси ..............................................28
7-Диэяр мювщуматлар...............................................................................29
Исламын эялиши яряфясиндя Ярябистанда ижтимаи вязиййят ..............................29
Щиря вя Гяссам дювлятляри ........................................................................31
Щижазда йайылмыш дин ..............................................................................32
Щижазда елм ............................................................................................33
ИРАН ВЯ БИЗАНС ИМПЕРИЙАЛАРЫНЫН ДУРУМУ ...................................34
Бизанс империйасында эцндямдя олан мцхтялиф мювзулар ...........................35
О дюврцн мядяниййят бешийи сайылан Иран ..................................................36
Ислам дининин ярсяйя эялдийи заман Иранын цмуми вязиййяти .......................36
Сасанилярин бяр-бязяйя мейилли олмасы ......................................................37
Иранын ижтимаи вязиййяти...........................................................................38
Тящсил йалныз хцсуси тябягяляря аид иди ......................................................39
Хосров Пярвиз жинайятляриндян бир нцмуня ................................................41
Сасани щюкмдарларына гаршы тарихин мцщакимяси .......................................42
Сасани дювлятиндяки гарышыглыг .................................................................43
646 Щязрят Мущяммяд (с)
Сасаниляр дювлятиндя дини сащядя фикир айрылыьы ..........................................44
Иран-Бизанс мцщарибяляри .........................................................................45
ИСЛАМ ПЕЙЬЯМБЯРИНИН ЯЖДАДЫ .......................................................48
1. Тювщид гящряманы Щязрят Ибращим(я) .....................................................48
2. Гцсейй ибн Килаб .................................................................................64
3. Ябдманаф ибн Гусейй ..........................................................................65
4. Щашим ибн Ябдманаф ...........................................................................65
Цмяййя ибн Ябдшямсин пахыллыьы ..............................................................67
Щашимин евлянмяси ..................................................................................68
5. Ябдцлмцттялиб ибн Щашим .....................................................................69
Зямзям гуйусунун газылмасы ..................................................................70
Ябдцлмцттялибин юз ящдиня садиг галмасы .................................................72
Амул-фил щадисяси ....................................................................................74
6. Щязрят пейьямбярин атасы Абдуллащ.......................................................84
Ислам тарихиндяки тящриф изляри ..................................................................85
Фатимя Хцсемийя дастаны .........................................................................85
Дастанын сахта олдуьуну эюстярян дялилляр ................................................86
«Пейьямбяр» китабына бир бахыш ................................................................87
Абдуллащын вяфаты ....................................................................................87
ЩЯЗРЯТ МЦЩЯММЯДИН(С) АНАДАН ОЛМАСЫ ....................................89
Дащи шяхслярин ушаглыг дюврц....................................................................89
Щязрят Мцщяммядин(с) анадан олдуьу ил, ай, эцн ......................................92
Аминянин Пейьямбяря щамиля галмасы ......................................................93
Ислам пейьямбяринин(с) ад гойма мярасими ..............................................95
Шяргшцнасларын сящви ...............................................................................95
«Ящмяд» Ислам пейьямбяринин(с) ян мяшщур адларындан олмушдур ..............96
Щязрят пейьямбярин(с) сцдямярлик дюврц ...................................................97
ПЕЙЬЯМБЯРИН (С) УШАГЛЫГ ДЮВРЦ ...................................................99
Беш ил сящрада ....................................................................................... 101
ЩЯЗРЯТ МЦЩЯММЯДИН(С) АИЛЯЙЯ ГАЙЫДЫШЫ .................................. 103
Йясриб сяфяри .......................................................................................... 104
Ябдцлмцттялибин вяфаты .......................................................................... 105
Ябуталибин щимайясиндя......................................................................... 105
Шам сяфяри ............................................................................................. 105
Шяргшцнасларын уйдурмасы ...................................................................... 106
Щазыркы Тюврата ютяри бахыш ................................................................... 109
Щазырки Инжиля ютяри бахыш ...................................................................... 110
ЩЯЗРЯТ МЦЩЯММЯДИН(С) ЭЯНЖЛИК ДЮВРЦ .................................. 111
Щязрят Мцщяммядин(с) бюйцк рущиййяси .................................................. 111
Фижар дюйцшляри ...................................................................................... 112
Щагсызлыьа гаршы иттифаг ......................................................................... 113
ЧОБАНЛЫГДАН ТИЖАРЯТЯДЯК.......................................................... 116
Ябуталибин тяклифи.................................................................................. 117
Ислам ханымы Хядижя .............................................................................. 119
Щязрят Мцщяммядля(с) Хядижянин евлянмясинин защири
вя мяняви амилляри ................................................................................. 121
Ябядиййят нуру 647
Ябуталибин Хядижядян елчилийи................................................................. 122
ЕВЛЯНМЯКДЯН ПЕЙЬЯМБЯРЛИЙЯДЯК ............................................. 124
Щязрят Пейьямбярин эянжлик дюврц .......................................................... 124
Пейьямбярин(с) эянжлик щиссляри .............................................................. 124
Пейьямбярин Хядижядян олан ушаглары ..................................................... 125
Ясассыз бир иддиа................................................................................... 125
Щязрят Мцщяммядин(с) оьуллуьу ............................................................. 126
Бцтпярястляр арасында фикир айрылыьы ........................................................ 127
Бцтпярястлийин тямяли сарсылыр ................................................................. 127
Гцрейшин зяифлийини эюстярян башга бир нцмуня ........................................ 128
Щязрят Мцщяммяд(с) Ялини (я) юз евиня апарыр ........................................ 129
Щязрят Мцщяммядин(с) пейьямбярликдян габагкы дини ............................. 130
Щязрят Мцщяммядин(с) щязрят Иса(я) иля мцгайисяси ................................. 131
ИЛК ЩЯГИГЯТ ИШАРТЫЛАРЫ.................................................................. 133
Жямиййятин ислащ олунмасында пейьямбярлярин ролу ................................. 134
Щязрят Мцщяммяд(с) Щяра маьарасында.................................................. 135
Вящйин башланмасы ................................................................................ 136
Материалист нюгтейи-нязяриндян йанашма ................................................ 137
Мцжярряд рущ ......................................................................................... 138
Вящй ..................................................................................................... 138
Анлайышын нювляри .................................................................................. 139
Вящйин нювляри....................................................................................... 140
Уйдурма яфсаняляр................................................................................. 140
Илк вящйин ардынжа баш верянляр .............................................................. 141
Хядижя Вярягя ибн Нофялин йанына эедир ................................................... 141
ИЛК ВЯЩЙ ............................................................................................ 144
Илк вящй щансы эцндя назил олмушдур? ..................................................... 144
ИЛК ИМАН ЭЯТИРЯНЛЯР ..................................................................... 147
Хядижя .................................................................................................. 147
Яли (я) .................................................................................................. 148
ЭИЗЛИ ДЯВЯТ ...................................................................................... 157
Гощумлары Ислама дявят етмяк ............................................................... 158
Жинайятляр, хяйанятляр ........................................................................... 160
Пейьямбярликля имамят бир-бириндян айрылмаз ......................................... 162
ЦМУМИ ДЯВЯТ ................................................................................... 163
Мягсядя чатмаг уьрунда дюзцм ............................................................. 163
Пейьямбярин чятинликляря мцгавимяти ..................................................... 164
Гцрейш башчылары цчцнжц дяфя Ябуталибин йанына эедирляр ......................... 166
Гцрейш Мцщяммяди(с) ширникляндирмяйя чалышыр ....................................... 167
Гцрейш мцшрикляринин ишкянжяляриндян нцмуняляр ..................................... 168
Ябу Жящл Пейьмябяри(с) эцдцр................................................................ 171
Мцсялманларын ишкянжяляря мяруз галмасы .............................................. 172
1-Билал Щябяши ....................................................................................... 173
2-Яммар Йасир вя ата-анасы .................................................................. 173
3-Абдуллащ ибн Мясуд............................................................................ 174
4-Ябузяр............................................................................................... 174
648 Щязрят Мущяммяд (с)
Исламын илк чаьырышы ............................................................................... 175
Гифар гябилясинин Исламы гябул етмяси ..................................................... 176
Пейьямбярин(с) гаты дцшмянляри .............................................................. 177
Икинжи хялифя Юмярин мцсялман олмасы .................................................... 178
ГЦРЕЙШ МЦШРИКЛЯРИНИН ГУРАН ЩАГГЫНДАКЫ МЦЩАКИМЯЛЯРИ .. 180
ИСЛАМДА ИЛК ЩИЖРЯТ ........................................................................ 181
Гцрейш нцмайяндяляри Щябяшистан щюкмдарынын сарайында ....................... 197
Щябяшистандан гайыдыш........................................................................... 200
Хачпярястлярин нцмайяндя щейяти Мяккяйя эялир ...................................... 201
Гцрейш мцшрикляринин нцмайяндя щейяти ................................................. 202
КЮЩНЯЛМИШ МЦБАРИЗЯ МЕТОДЛАРЫ ................................................ 203
1-Налайиг бющтанлар .............................................................................. 203
Мцшрикляр Пейьямбярин(с) дяли олдуьуну иддиа едир .................................. 205
Дялилик нятижясиндя дахили вящй ямяля эялиб ............................................. 206
Дахили вящй дялилийин нишанясидир ............................................................ 207
2-Гурана гаршы сюз мцбаризяси............................................................... 208
Пейьямбяр(с) Гцрейш башчыларынын иман эятирмясиндя исрарлыдыр ................ 209
3-Мцшрикляр Гураны динлямяйя гадаьа гойур ........................................... 210
Мцшрикляр гойдуьу гануну позурлар ....................................................... 210
4- Иман эятирмяк истяйянляря мане олмаг ............................................... 211
ГЯРАНИГ ЯФСАНЯСИ .......................................................................... 213
Гяраниг яфсанясинин мащиййяти ............................................................... 213
Гяраниг яфсаняси щаггында садя арашдырма ............................................. 214
Бу яфсаняйя мянтиги йанашма................................................................. 214
Яфсанянин диэяр йолла тякзиб едилмяси..................................................... 215
Яфсанянин йалан олмасы филолоъи нюгтейи-нязярдян ................................... 216
Пейьямбярлярин щяр щансы шейи арзуламасында мягсяд нядир? .................... 218
2-Шейтанын пейьямбярлярин арзуларына хялял гатмасы
дедикдя ня баша дцшцлцр? ....................................................................... 218
3-Аллащын шейтанын вясвясялярини пуч етмяси дейилдикдя
ня баша дцшцлцр? ................................................................................... 219
ИГТИСАДИ БЛОКАДА............................................................................ 220
Гцрейш мцшрикляринин бяйанаты ............................................................... 220
Бяни-Щашимин Ябуталиб дярясиндяки ажынажаглы вязиййяти ......................... 222
ЯБУТАЛИБИН ВЯФАТЫ .......................................................................... 225
Ябуталибин щиссляриндян нцмуняляр ......................................................... 227
Шам сяфяринин програмынын дяйишдирилмяси ............................................... 228
Мцгяддяс ягидянин мцдафияси ................................................................. 228
Йанлыш тясяввцр ..................................................................................... 229
Ябуталиби бу ишляря сювг едян ясас амил .................................................. 230
Ябуталибин фядакарлыьындан бир нцмуня .................................................. 230
Сийасиляшдирилмиш бир мясяля ................................................................... 232
Ябуталибин мюмин олдуьуну эюстярян фактлар .......................................... 233
Ябуталибин елми-ядяби ирси ..................................................................... 233
Ябуталибин иман эятирдийини тясдиг едян башга бир факт ........................... 234
Ябуталибин вясиййяти ............................................................................. 235
Ябядиййят нуру 649
Ябуталибин иманыны тясдигляйян цчцнжц амил ........................................... 236
Шия алимляринин мювгейи ......................................................................... 236
МЕРАЖ ЩАДИСЯСИ ............................................................................... 237
Мераж Гуран, щядис вя тарих бахымындан ................................................. 237
Гуран мераж мясялясиня тохунурму? ...................................................... 238
Меражла баьлы щадисяляр ......................................................................... 240
Меражын баш вердийи тарих ...................................................................... 240
Мераж жисманими олмушдур? ................................................................... 242
Рущани меражын мянасы .......................................................................... 242
Бу нязяриййяйя жаваб............................................................................. 243
Диэяр ясассыз бир иддиа ........................................................................... 244
Мцасир елми ганунларла меражын уйьунсузлуьу ........................................ 244
Суаллара жаваб ...................................................................................... 245
Пейьямбярин(с) меража апарылмасында мягсяд ........................................ 246
ТАИФ СЯФЯРИ ....................................................................................... 248
Пейьямбярин(с) Мяккяйя дюнцшц ............................................................. 250
Пейьямбярин мяшщур яряб базарларындакы чыхышлары ................................... 251
Пейьямбяр(с) щяжж мювсцмцндя гябиля башчыларыны Ислама дявят едир ........ 252
Буас дюйцшц.......................................................................................... 254
Илк Ягябя сюзляшмяси ............................................................................. 255
Икинжи Ягябя сюзляшмяси ......................................................................... 256
Ягябя сюзляшмясиндян сонра .................................................................. 257
Гцрейш мцшрикляринин Ягябя сюзляшмясиня мцнасибяти ............................. 259
Исламын мяняви нцфузу........................................................................... 260
Гцрейш мцшрикляри вящшятя эялир .............................................................. 262
ЩИЖРЯТИН БИРИНЖИ ИЛИНДЯ БАШ ВЕРМИШ ЩАДИСЯЛЯР....................... 263
Гейби имдадлар ..................................................................................... 265
Мцшриклярин Пейьямбярин(с) евиня щцжуму............................................... 266
Пейьямбяр(с) Сур маьарасында ............................................................... 267
Гцрейш мцшрикляри Пейьямбярин(с) ахтарышында ........................................ 267
Щагг йолунда фядакарлыг ....................................................................... 268
Ибн Теймиййянин фикри ............................................................................ 269
Пейьямбярин(с) щижрятинин давамы .......................................................... 272
Пейьямбяр(с) маьараны тярк едир ............................................................ 273
Тарихин илк сящифяси ................................................................................ 273
Ня цчцн щижрят или тарихин башланьыжы эютцрцлмцшдцр ................................ 274
Пейьямбярин щижряти-дцнйа мцсялманларынын тарих башланьыжы .................. 274
Ня цчцн щижрят тарихин башланьыжы кими эютцрцлдц? ................................... 275
Щижряти тарих башланьыжы тяйин едян ким олмушдур?................................... 275
Пейьямбярин(с) тарих гойулмуш мяктубларындан нцмуняляр ...................... 276
Бир суал, бир жаваб................................................................................. 278
Сяфяр програмы ...................................................................................... 279
Пейьямбярин(с) Гоба кяндиня эириши ........................................................ 280
Йясрибдя щюкм сцрян шадлыг .................................................................... 282
Нифагын кюкляри ..................................................................................... 283
ИЛК ЖЯЩДЛЯР ..................................................................................... 285
650 Щязрят Мущяммяд (с)
Мясжид иншасы ........................................................................................ 285
Яммар Йасирин сярэцзяшти ...................................................................... 286
Анадан мещрибан дайя........................................................................... 288
Исламда гардашлыг вя йахуд ясл вящдят тяряннцмц ................................... 290
Ики бюйцк фязилят ................................................................................... 290
Мцсялманларла Мядиня йящудиляри арасында баьланмыш мцдафия сазиши ...... 291
Ян бюйцк тарихи сяняд............................................................................ 292
Йящудилярин вяфасызлыьы .......................................................................... 296
Абдуллащ ибн Сялламын иман эятирмяси .................................................... 296
Ислам щюкумятини йыхмаг цчцн щазырланмыш план..................................... 297
ЩИЖРЯТИН ИКИНЖИ ИЛИНДЯ БАШ ВЕРМИШ ЩАДИСЯЛЯР ........................ 299
Щярби маневрляр, кяшфиййатлар ................................................................ 299
Щярби йцрцшлярдя мягсяд ня иди? ............................................................. 303
Шяргцнасларын мювгейи .......................................................................... 304
Гиблянин дяйишмяси ................................................................................ 305
Пейьямбярдян(с) елми бир кярамят .......................................................... 308
Бядр дюйцшц .......................................................................................... 308
Пейьямбяр(с) Зяфрана доьру ирялиляйир..................................................... 309
Гцрейшин цзляшдийи проблем ................................................................... 311
Цмуми шура .......................................................................................... 312
Щягигятин цстцнц юртмяк........................................................................ 312
Шуранын гяти фикри вя йахуд янсарын башчысынын сон сюзц ........................... 313
Дцшмян щаггында мялумат топламаг...................................................... 314
Ябу Сцфйан карваны мцсялманларын щцжумундан гуртарыр........................ 316
Карванын арадан чыхмасы хябяри мцсялманлара чатыр ............................... 316
Гцрейш ордусунда икитирялик ................................................................... 317
Команданлыг гцлляси Црейш .................................................................... 317
Гцрейш ордусу щярякятя кечир ................................................................. 319
Гцрейш ордусунда парчаланма ............................................................... 320
Дюйцшцн башланмасы.............................................................................. 320
Тякбятяк дюйцшляр ................................................................................. 321
Цмуми щцжум башланыр .......................................................................... 322
Цмяййя ибн Хяляфин гятли........................................................................ 323
Итки вя дяймиш зийанлар барядя статистик мялумат ................................... 324
Дюйцшдян сонра..................................................................................... 325
Ики ясирин йолда юлдцрцлмяси................................................................... 327
Пейьямбярин(с) Мядиняйя эюндярдийи гасидляр ......................................... 327
Мяккялиляр юз башчыларынын юлцмцндян хябярдар олурлар ........................... 328
Юлянляря аьламаг гадаьан едилир ............................................................ 328
Ясирляр щаггында сон гярар .................................................................... 329
Ибн Ябцлщядиддян ачыглама ................................................................... 330
Ханымлар ханымы яря эедир ..................................................................... 331
Пейьямбяр гызынын жещизляринин сийащысы .................................................. 333
Той мярасими ........................................................................................ 334
Бяни-Гейнцга йящудиляринин жинайяти...................................................... 335
Кичик бир щадися дюйцшя сябяб олур ......................................................... 336