Ябядиййят нуру 301
6) Щижрятин икинжи или, жямадил-яввял айынын ортасында Пейьямбяря(с)
Гцрейш карванынын Ябу Сцфйанын башчылыьы иля Мяккядян Шама чыхдыьы
барядя мялумат верилир. Пейьямбяр(с) Ябу Сялямяни Мядинядя башчы
гойуб юзц Гцрейш карваныны тягиб етмяк цчцн бир дястя иля йола чыхыр.
Цшейря мянтягясиня гядяр ирялилясяляр дя карванла растлашмырлар. Бу
сяфяр мцддятиндя Бяни-Мядляж гябиляси иля мцгавиля баьланыр.1 (Хатыр-
ладаг ки, бу сяфяр жямадил-ахир айынын яввялляринядяк давам етмишдир.
Ибн Ясир йазыр: «Пейьямбярля(с) сящабялярин отураг салдыьы йердя бир
эцн Пейьямбяр(с) Яли иля Яммарын йанына эялир. Йатдыглары цчцн щязрят
онлары ойадыр. Бу заман Ялинин сир-сифятиня тоз-торпаг йапышдыьыны эюрцб
буйурур: «Ня олуб ей Ябу Тураб (тоз-торпаьа булашмыш)!» О эцндян
етибарян мцсялманлар Ялини Ябу Тураб кими чаьырмаьа башлайырлар.
Сонра Пейьямбяр(с) дейир ки, истяйирсинизми сизя дцнйанын ян бядбяхт
адамыны танытдырым? Яли иля Яммар: «Танытдыр, йа рясуляллащ!»-дейя жаваб
вердикдя щязрят буйурур: «Дцнйанын ян бядбяхт адамы ики няфярдир. Бири
Салещ пейьямбярин дявясини юлдцрян шяхсдир бири дя (Ялийя ишаря едяряк)
сянин башына гылынж ендириб саггалыны ганына бойайажаг шяхс.»2
7) Пейьямбяр(с) Гцрейш карваны иля растлашажаьына цмидини итириб
Мядиняйя гайыдыр. Мядиняйя эялишиндян щеч он эцн кечмямиш ки, Кяряз
ибн Жабирин Мядиня сцрцсцнц оьурладыьы хябяри эялир. Ону тягиб етмяк
мягсяди иля Пейьямбяр(с) Бядр гуйуларына гядяр эялир, щеч бир нятижя
ялдя етмядян дястяни эери гайтарыр вя шябан айынын сонунадяк Мяди-
нядя галыр.3
8) Щижрятин икинжи или ряжяб айында Пейьямбяр(с) сяксян няфярлик
мцщажир дястясини Абдуллащ ибн Жящшин башчылыьы иля Гцрейш карваныны
тягиб етмяйя эюндярир. Дястя щярякят едяркян Пейьямбяр(с) Абдуллаща
бир мяктуб вериб дейир: «Ики эцн йол эетдикдян сонра бу мяктубу ачыб
охуйар, онда дейиляня ямял едярсян. Адамларындан да щеч бирини няйяся
мяжбур етмя!» Абдуллащ ибн Жящш ики эцн йол эетдикдян сонра мяктубу
ачыр, эюрцр ки, онда беля йазылыб: «Мяктубуму охудугдан сонра йолуна
давам ет! Мяккя иля Таиф арасында йерляшян Няхлядя дайанарсыныз.
1 Тарихул-хямис, ж-1, с-363
2 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-112; Мустядрякул-Щаким, ж-3, с-140-141
3 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-601
302 Щязрят Мущяммяд (с)
Орада Гцрейшин карваныны эюзляйин вя онларын барясиндя мялумат
топлайын!»
Абдуллащ мяктубда дейиляня ямял едир. Йахындакылар да она табе
олуб дейилян йеря эялирляр. Щямин вахт Ямр Хязряминин башчылыьы иля
Гцрейш карваны Таифдян Мяккяйя гайыдырды. Карвана йахын бир йердя
отураг салмыш мцсялманлар мягсядляри ашкар олмасын дейя, башларыны
гырхырлар ки, мцшрикляр онларын зийарятя эетдийини дцшцнсцнляр. Гцрейш-
лиляр онлары эюржяк дейирляр ки, бунлар цмря зийарятиня эедирляр, бизимля
ишляри йохдур.
Бу заман мцсялманлар ня едяжякляри барядя мялсящятляшмя апарыр-
лар. Беля гярара эялирляр ки, щарам ай олан ряжябин гуртармасына бир эцн
галыр. Онун баша чатмасыны эюзлясяляр, Гцрейш карваны щямин эцн щяря-
кят едиб щярям яразисиня дахил олажаг ки, орада да дюйцшмяк щарамдыр.
Йахшысы будур щярям яразисиндя дюйцшмякдянся щарам айда дюйцшсцнляр.
Дцшмяни гяфил йахалайыб карванын башчысы Ямр Щязрямини охла
вуруб юлдцрцр, онун ики кюмякчиси Осман ибн Абдуллащла Щякям ибн
Кейсаны да ясир тутурлар. Абдуллащ ибн Жящш ики ясирля бирликдя карванын
йцкцнц дя Мядиняйя эятирир.
Дястя башчысынын ямрдян кянара чыхдыьы вя щарам айда дюйцшдцйц
цчцн Пейьямбяр(с) чох наращат олуб буйурур: «Мян щарам айда
дюйцшмяйи сизя ямр етмямишдим.»
Гцрейш мцшрикляри мцсялманларын бу щярякятини бящаня едяряк
щамыйа йайырлар ки, Мцщяммяд щарам айын щюрмятини позмушдур.
Йящудиляр дя буну пис йеря йозуб фитня-фясад тюрятмяйя чалышырлар.
Мцсялманлар Абдуллащ вя дястясиндякиляри гынайырдылар. Диэяр тяряфдян
дя Пейьямбяр(с) онларын эятирдийи гянимятя ял вурмайыб Аллащын ямрини
эюзляйирди. Бу заман Жябраил назил олур. Ашаьыдакы айяни эятирир: «(Йа
Рясулум!) Щарам олан айда дюйцш щагда сяндян сорушанлара сюйля: «О
айда дюйцшмяк бюйцк эцнащдыр, лакин Аллащ йолуну (инсанларын цзцня)
гапамаг, ону инкар етмяк, Мясжидцл-щярама эирмяйя мане олмаг вя
орадакылары кянара чыхармаг Аллащ йанында даща бюйцк эцнащдыр. (Дин
наминя) фитня салмаг ися (щямин айда) вурушмагдан даща бетярдир!»1
1 Бягяря-217
Ябядиййят нуру 303
Бу ися о демяк иди ки, дцздцр, мцсялманларын щарам айда вурушмасы
сящв вя эцнащ ишдир, сиз гцрейшлиляр ися даща бюйцк эцнащ ишлядирсиниз. О
да будур ки, мцсялманлары юз ев-ешикляриндян узаглашдырмысыныз, фитня-
фясад тюрятмисиниз. Бу эцнащыныза эюря сизин етираз етмяйя щаггыныз
йохдур.
Бу айянин назил олмасы иля санки мцсялманлара йени бир рущ эялди.
Пейьямбяр(с) дя гянимятляри бюлцшдцрдц. Гцрейшлиляр юз ясирлярини ал-
маг истяйирдиляр. Пейьямбяр(с) хябяр эюндярди ки биздян ясир эютцр-
дцйцнцз ики мцсялманы бурахын, биз дя сизин ясирляринизи азад едяк. Йох
яэяр онлары юлдцрсяниз, биз дя ясирляринизи юлдцряжяйик.
Беляликля, ясирляр дяйишдирилир. Хошбяхтликдян Гцрейш ясирляриндян бири
Исламы гябул едиб Мядинядя галыр.
Щярби йцрцшлярдя мягсяд ня иди?
Щярби йцрцшлярдя вя Гцрейшин тижарят йолунда йерляшян гябилялярля
мцгавиляляр имзаламагдан мягсяд Гцрейши мцсялманларын эцжцндян
хябярдар етмяк олмушдур. Бу йолла Пейьямбяр(с), мяккялиляря баша сал-
маг истяйирди ки, бцтцн тижарят йолларыныз бизим ялимиздядир, истядийимиз
вахт йолунузу кяся билярик.
Тижарят мяккялиляр цчцн щяйати юням дашыйырды. Мяккя игтисадиййа–
тынын ясасыны тяшкил едян маллар Таиф вя Шама апарылыб орада сатылырды. Яэяр
тижарят йоллары мцсялманлар вя йа мцттяфигляри тяряфиндян баьланардыса,
мяккялилярин щяйаты алт-цст оларды. Пейьямбяр(с) дя щярби йцрцшляр
щяйата кечирмякля Гцрейшя баша салырды ки, юз инадкарлыьында галыб
Исламын йайылмасынын гаршысыны алмаьа, Мяккядяки мцсялманлара язий-
йят вермяйя чалышсалар, бцтцн тижарят йоллары кясиляжяк. Бир сюзля, Гцрейш
айылмалы, мцсялманлара азадлыг вермялидирляр.
Данышан шяхс ня гядяр эцжлц, сямими олса да азад мцщит олмайынжа
истядийи кими тяблиь едя билмяйяжяк. Исламын ирялилямяси цчцн ян бюйцк
манея дя мящз гцрейшлилярин йаратдыьы ялверишсиз мцщит иди. Бу манеяни
арадан галдырмаьын йеэаня йолу мящз онлары тижарят йолларынын баьлан-
масы иля щядялямяк иди. Пейьямбяр(с) дя щярби йцрцшлярля буну щяйата
кечирирди.
304 Щязрят Мущяммяд (с)
Шяргшцнасларын мювгейи
Щярби йцрцшлярля баьлы бязи шяргшцнаслар сящвя йол вермиш, тарихи
фактларла гятиййян уйьун эялмяйян фикирляр сюйлямишляр.
Онлар беля щесаб едирляр ки, Пейьямбярин бу маневр вя йцрцшлярдян
мягсяди о иди ки, Гцрейш карванларыны мцсадиря етмякля эцжлярини
артырсынлар. Бу фикир Мядиня жамаатынын тябияти иля ясла уйьун эялмир.
Чцнки гарятчилик ясасян мядяниййятдян узаг кяндлилярин иши иди. Мядиня
жамааты ися якинчиликля мяшьул олурду. Онлар биржя дяфя дя олсун, карван
гарят етмямишдиляр. Овс вя Хязряж арасындакы дюйцшя эялинжя, бу, дахили
мцнагишя олса да, бу ишдя дя йящудилярин яли вар иди. Онлар ярябляр
дирчялмясин дейя, онлары бир-бириня гаршы чыхарырдылар.
Бцтцн ямлакы гцрейшлиляр тяряфиндян мцсадиря едилмиш мцщажирляр
дя явяз чыхмаг фикриндя олмамышлар. Чцнки Бядр дюйцшцндян сонра
даща Гцрейш карванлары тягиб едилмир. Демяли, бу йцрцшлярин яксяриййяти
Гцрейш щаггында мялумат топламаг олмушдур. Щяр ики йцз, цч йцз
мцщафизячи иля горунан карваны гарят етмяк истяйян шяхс юзц иля сяккиз,
алтмыш вя йа сяксян няфяр адам апармазды.
Бу йцрцшлярдя мягсяд доьрудан да гарят идися, бяс няйя эюря
башга карванлара щцжум едилмир, йалныз Гцрейш карванлары щцжума
мяруз галырды? Няйя эюря анжаг мцщажирляр бу йцрцшлярдя иштирак
едирдиляр?
Бязиляри беля щесаб едирляр ки, йцрцшлярдя мягсяд Гцрейшдян инти-
гам олмаг олмушдур. Чцнки Пейьямбяр вя сящабяляри мяккялилярин
ишэянжялярини хатырлайыр, онлардан интигам алмаг истяйирдиляр.
Бу фикир дя яввялки фикир кими ясассыздыр. Тарихи фактлар бунун яксини
дейир. Ашаьыдакы дялилляр эюстярир ки, йцрцшлярдя мягсяд интигам алмаг
олмайыб:
1) Йцрцшлярдя мягсяд дюйцшмяк, гянимят ялдя етмяк олсайды, Пей-
ьямбяр(с) йцрцшдя иштирак едянлярин сайыны артырарды. Щалбуки Щямзя
отуз, Цбейдя алтмыш, Сяд ибн Ябу Вяггас ися вур-тут сяккиз няфярлик
дястя иля йцрцшя чыхмышдыр. Гцрейш карваныны мцщафизя едянлярин сайы ися
дяфялярля чох олмушдур. Яэяр щягигятян дя мцсялманларын дюйцшмяк
фикри олубса, бяс няйя эюря яксяр йцрцшлярдя бир дамжы беля ган
ахыдылмадан тяряфляр айрылмышлар?
Ябядиййят нуру 305
2) Пейьямбярин(с) Абдуллащ ибн Жящшя вердийи мяктуб эюстярир ки,
йцрцшлярдя мягсяд дюйцшмяк дейилмиш. Мяктубда дейилирди: «Мяккя иля
Таиф арасында йерляшян Няхлядя дайанарсыныз. Орада Гцрейшин карваныны
эюзляйин вя онларын барясиндя мялумат топлайын!» Мяктубда гятиййян
дюйцшмяк ямри верилмир. Абдуллащ ибн Жящшин дястяси юз араларында
мяслящятляшдикдян сонра дюйцшцрляр. Пейьямбяр(с) ясла онлара беля бир
эюстяриш вермямишди. Дюйцшдцкляриня эюря щятта щязрят онлары данлайыр
да.
Мялум мясялядир ки, бу йцрцшлярин щамысы олмаса да, яксяриййяти
ейни мягсядя хидмят етмишдир. Щямзянин отуз няфярлик дястя иля дюйцшя
эетдийини дедийимиз щалда Абдуллащ ибн Жящшин Щямзянин дястясиндян
тяхминян цч дяфя атрыг бир дястя иля кяшфиййата эюндярилдийини иддиа
етмяк эцлцнждцр. Демяли, яввялки йцрцшляр дя сырф кяшфиййат характери
дашымышдыр. Йцрцшдя анжаг мцщажирлярин иштирак етмясиня эялдикдя ися
гейд етмялийик ки, Мядиня мцсялманлары Пейьямбярля(с) Ягябя сюзляш-
мясиндя ону мцдафия едяжякляриня сюз вермишдиляр. Буна эюря дя
Пейьямбяр(с) мцдафия характери дашымайан йцрцшляря мядинялиляри
гатмаг истямирди. Юзцнцн шяхсян иштирак етдийи йцрцшлярдя ися мяди-
нялиляри дя апармасы мцсялманлар арасында бирлийи мющкямляндирмяйя
эюря олмушдур. Бу сябябдян Бяват вя Затул-яширя йцрцшляриндя мяди-
нялиляр (янсар) дя иштирак етмишдир.
Бязи шяргшцнасларын гярязли фикирляринин ясассыз олдуьу бир даща тяс-
дигини тапыр. Беля ки, онлар йцрцшлярдя йалныз мцщажирлярин иштирак етдийини
билдирирдиляр. Щалбуки бязи йцрцшлярдя янсар да Пейьямбяри мцшайият
етмишдир. Яэяр йцрцшлярдя мягсяд дюйцшмяк идися, бяс няйя эюря
Пейьямбяри мцдафия едяжякляриня сюз вермиш янсар да щямин йцрцшлярдя
иштирак етмишдир? Ахы йцрцшляр мцдафия характери дашымырды. Дедикляри-
мизи Бядр дюйцшц дя тясдигляйир. Беля ки, янсар дюйцшмяйя разылыг вер-
мяйинжя Пейьямбяр(с) дюйцш гярары гябул етмямишди. Мядинялиляр дю-
йцшя эетмяйя разылыг вердикдян сонра щязрят дюйцш ямри вермишдир.
Гиблянин дяйишмяси
Пейьямбярин(с) Мядиняйя щижрятиндян бир нечя ай кечмямишди ки,
йящудилярин етираз сядалары, деди-годулары баш галдырыр. Щижрятин он
306 Щязрят Мущяммяд (с)
йеддинжи айында1 мцсялманларын гиблясинин бундан сонра Кябя олажаьы
щаггында вящй назил олур. Инди мцсялманлар намазда цзлярини Мясжидцл-
щярама доьру тутмалыдырлар.
Щязрят Пейьямбяр(с) Мяккядя дцз он цч ил цзц Бейтцл-мцгяддяся
доьру намаз гылмышды. Щижрятин илк айларында да Илащи эюстяриш беля ол-
мушду ки, мцсялманлар да йящудилярин дурдуьу гибляйя дуруб намаз
гылмалыдыр.
Бу, яслиндя кющня вя йени динляри бир-бириня йахынлашмагдан башга
бир шей дейилди. Лакин мцсялманларын эцнбяэцн артмасы, Исламын инкишафы
йящудиляри горхудур. Онлар гыса мцддят ярзиндя бцтцн йармаданы
Исламын бцрцйяжяйини, бунунла да йящудилийин арадан эетмясини санки
эюрцрдцляр. Буна эюря дя мцсялманлара гаршы щийляляря ял атмаьа, деди-
годулар йаратмаьа башлайырлар. Мцхтялиф васитялярля Пейьямбяри(с) вя
мцсялманлары инжидирляр. О жцмлядян, мцсялманларын Бейтцл-мцгяд-
дяся доьру намаз гылмасына тохунараг дейирляр: «Мцщяммяд йени дин
эятирдийини иддиа едир. Юзц дя дейир ки, онун дини яввялки динляри гцв-
вядян салмышдыр. Бунунла беля онун щяля ки, мцстягил гибляси йохдур вя
йящудилярин гиблясиня доьру намаз гылыр.»
Йящудилярин бу сюзляри Пейьямбяря(с) пис тясир едир. Эежяляр евдян
чыхыб эюйя бахыр, бу барядя вящй назил олажаьыны эюзляйирди. Ашаьыдакы
айя бу мясяляйя ишаря едир: «(Йа Рясулум!) биз сянин цзцнц эюйя тяряф
чевирдийини эюрцрцк, она эюря дя сяни разы олдуьун гибляйя тяряф
дюндяряжяйик.»2
Гуран айяляриндян беля мялум олур ки, гиблянин дяйишмясини йящу-
дилярин етиразындан башга да сябяби олубмуш. О да мцсялманлары
сынамаг имиш. Намаз вахты эялян йени ямря табе олмаг щягиги иманын
нишанясидир. Бундан бойун гачырыб тяряддцд едянлярин ися щягиги мюмин
олмадыьы цзя чыхажаг вя Пейьямбяр(с) онлары даща йахшы таныйажагды.
Гуран бу барядя буйурур: «(Йа Рясулум!) инди йюнялдийин гибляни
(Кябяни) йалныз Пейьямбяря табе оланларла ондан цз чевирянляри бир-
бириндян айырд етмяк цчцн (гибля) тяйин етдик. Бу (гибляни дяйишмяк) аьыр
1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-1, с-241-242; Яламул-вяра, с-81-82; Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-606; ял-Камилу
фит-тарих, ж-2, с-80
2 Бягяря- 144
Ябядиййят нуру 307
эюрцнся дя, анжаг Аллащын доьру йола йюнялтдийи шяхсляр цчцн аьыр
дейилдир.»1
Ислам тарихини, еляжя дя Ярябистан йарымадасынын мювгейини дярин-
дян арашдырдыгда диэяр сябябляр дя ортайа чыхыр:
1) Тювщид гящраманы щязрят Ибращим(я) тяряфиндян тямир едилмиш
Кябяйя бцтцн ярябляр щюрмят бясляйирди. Кябянин гибля тяйин едилмяси
бцтцн ярябляри разы салажаг вя онларын Исламы гябул етмяси цчцн мцнасиб
зямин йарадажагды. Инадкар яряблярин Исламы гябул етмясиндян вя он-
ларын сайясиндя Исламын бцтцн дцнйайа йайылмасындан бюйцк истяк ня
ола билярди?!
2) Иман эятиряжякляриня гятиййян цмид галмайан йящудилярдян
мцтляг узаглашмаг лазым иди. Чцнки онлар щяр ан йени бир щийляйя ял атыр,
бош-бош суалларла Пейьямбярин(с) вахтыны алырдылар. Эцйа няйися
юйрянмяк истяйирдиляр. Гиблянин дяйишмяси дя йящудилярдян узаглаш-
маьын бир нцмуняси олмушдур. Ашура эцнцндя оруж тутмаьын ляьв
едилмяси дя бу сябябдян иди. Ахы Исламдан габаг йящудиляр Мящщярям
айынын 10-жу эцнцнц оруж тутурдулар. Мцсялманлар да щямин эцнц оруж
тутмаьа башламышдылар. Рамазан айынын оружунун важиб олмасы иля
Мящяррям айынын 10-жу эцнцнцн оружу гцввядян дцшцр.
Гибля дяйишдикдян сонра бязи мцсялманлар бу вахтадяк гылдыьы
намазларын батил олдуьуну дцшцнцр. Айя назил олуб намазларынын дцз-
эцн олдуьуну билдирир: «Аллащ сизин иманынызы (бундан яввял Бейтцл-
мцгяддяся цз тутараг гылдыьыныз намазларынызы) явязсиз бурахмаз.
Аллащ инсанлара гаршы, ялбяття, мещрибандыр, мярщямятлидир.»2
Пейьямбяр(с) зющр намазынын илк ики рцкятини гылмышды. Бу заман
Жябраил назил олуб о щязрятя цзцнц Мясжидцл-щярама доьру чевирмясини
ямр едир. Бязи щядислярдя эюстярилир ки, Жябарил Пейьямбярин(с) ялиндян
тутараг цзцнц Мясжидцл-щярама тяряф дюндярир. Пейьямбярля бирликдя
намаз гыланлар да о щязрят кими едирляр. О эцндян етибарян Кябя
мцсялманларын мцстягил гибляси олур.
1 Бягяря- 143
2 Бягяря- 143
308 Щязрят Мущяммяд (с)
Пейьямбярдян(с) елми бир кярамят
Кечмиш алимляр Мядиня шящяринин 250 жоьрафи ендя, 750 20 дягигя
узунлугда йерляшдийини билдирирдиляр. Бу щесабламайа ясасян Пейьям-
бярин(с) намазда дяйишдийи гибля (Зцл-гиблятейн мясжидиндя) Кябя иля
уйьун эялмирди. Бу да алимляр арасында мцяййян мцбащисяляря сябяб
олурду. Лакин сон заманларда эюркямли алим Сярдар Кабили дягиг мцасир
щесабламалара ясасян Мядиня шящяринин 25 дейил 240 75 дягигя жоьрафи
ендя вя 390 59 дягигя узунлугда йерляшдийини сцбут етмишдир.1 Бу
щесабламайа ясасян, Мядиня шящяринин гибляси Жянуб нюгтясиндян вур-
тут 45 дягигя яйридир. Бу да Пейьямбярин(с) намаз яснасында цзцнц
чевирдийи гибля иля там уйьун эялир. Тясяввцр един Пейьямбяр(с) елми-
техники васитялярин олмадыьы, намаз яснасында щеч бир щесаблама
апармадан гибляйя еля чеврилир ки, зярря гядяр дя уйьунсузлуг йаран-
мыр.2 Бир даща гейд едирик ки, бязи щядислярдя Жябраилин Пейьямбярин(с)
ялиндян тутуб цзц Кябяйя чевирдийи билдирилир.3
Бядр дюйцшц
Ислам тарихиндя баш верян ян бюйцк дюйцшлярдян бири Бядр дюйцшц
олмушдур. Бу дюйцшдя иштирак едянляр хцсуси фязилятя малик идиляр.
Мцяййян мцбащисяли мягамларда тяряфлярдян щансынын тяркибиндя Бядр
иштиракчысы олсайды цстцнлцк онун тяряфиня верилирди. Бядр дюйцшцндя
иштирак едянляр Бядриляр адланырды.
Бир гядяр яввял гейд етдийимиз кими щижрятин икинжи или жямядил-яввял
айынын ортасы Ябу Сцфйанын башчылыьы иля Гцрейш карванынын Мяккядян
Шама эедяжяйи барядя Пейьямбяря(с) мялумат верилир. Щязрят карваны
тягиб етмяк мягсядиля Затул-яширя мянтягясиня гядяр эедиб нювбяти
айын яввялинядяк эюзляся дя бир нятижя ялдя едилмир. Карванын гайы-
дажаьы вахт мялум иди. Чцнки Гцрейш карванлары Шамдан Мяккяйя
пайызын яввяляриндя гайыдырды.
Щяр щансы дюйцшдян мялумат ялдя етмяк гялябянин илк шяртидир.
Орду башчысы дцшмянин йерляшдийи мювге, дюйцшчцлярин сайы, щазырлыьы
1 Тущфятул-яжилляти фи мярифятил-гибля, с-71
2 Мян ла йящзурущул-фягищ, ж-1, с-88
3 Вясаилуш- шия, ж-3, с-218
Ябядиййят нуру 309
барядя мялумат топлайа билмяся, мяьлубиййятя бир аддым йахынлашыр.
Пейьямбяр(с) дя щяр дюйцш юнжяси дцшмян щаггында кифайят гядяр мя-
лумат топлайа билирди. Мярщум Мяжлисинин дедийиня эюря Пейьямбяр(с)
Цдеййи, доктор Щейкялин фикринжя ися Тялщя ибн Убейдуллащла Сяид ибн
Зцбейри мялумат топламаг цчцн Гцрейш карванына доьру эюндярир.
Ялдя едилян мялуматлар ашаьыдакылардан ибарят иди:
1) Чох бюйцк бир карвандыр. Демяк олар мяккялилярин щамысынын
карванда малы вар.
2) Карвана Ябу Сцфйан башчылыг едир вя тяхминян гырх няфяр мц-
щафизячи карваны горуйур.
3) Карван мин дявядян ибарятдир вя бцтцн малларын дяйяри тях-
минян ялли мин динардыр.
Мцщажирлярин бцтцн ямлакы мяккялиляр тяряфиндян мцсадиря едилдийи
цчцн йери вар иди ки, мцсялманлар да Гцрейшин карваныны яля кечирсин.
Яэяр мяккялиляр мцсялманлардан мцсадиря етдиклярини эери гайтарма-
салар, мцсялманлар да карвандакы маллары гянимят олараг юз араларында
бюлцшдцрярляр. Бу бахымдан Пейьямбяр(с) сящабяляря мцражият едяряк
буйурур: «Жамаат, Гцрейшин карваны эялир. Мядинядян чыхыб ону яля
кечиря билярсиниз. Ола билсин Аллащ сизя гянимят версин.»1
Беляликля, Пейьямбяр(с) щижрятин икинжи или рамазан айынын сяккизиндя
Абдуллащ ибн Цмми Мяктуму дини, Ябу Лцбабяни ися сийаси ишляр цчцн
юз йериндя тяйин едиб 313 няфярля Гцрейш карваныны яля кечирмяк
мягсядиля Мядинядян чыхыр.
Пейьямбяр(с) Зяфрана доьру ирялиляйир
Пейьямбяр(с) Гцрейш карваныны тягиб етмяк мягсядиля щижрятин
икинжи или рамазан айынын сяккизи щяфтянин базар ертяси Мядинядян чыхыб
Гцрейш карванынын эетдийи Зяфрана доьру ирялиляйир. Бир байраг Мцсябя,
бир байраг да Яли ибн Ябуталибя верир. 313 няфярлик мцсялман ордусунун
82 няфяри мцщажир, 170 няфяри Хязряж, 61 няфяри ися Овс гябилясиндян иди.
Онларын цмумиликдя цч аты, йетмиш дявяси вар иди.
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-20
310 Щязрят Мущяммяд (с)
Ислам йолунда шящид олмаг рущиййяси мцсялманларда еля йцксяк
сявиййядя иди ки, щятта щядди-бцлуьа чатмайанлар да ордуйа гошулмуш,
лакин Пейьямбяр(с) онлары Мядиняйя эери гайтармышдыр.1
Пейьямбярин(с) мцсялманлара буйурдуьу сюзляр мадди рифащ цмиди
йарадырды. Буну Гцрейш карваныны яля кечирмякля эерчякляшдирмяк
мцмкцн иди. Мцсялманларын буна щаггы да чатырды чцнки, гцрейшлиляр
мцщажирлярин Мяккядяки бцтцн олан-олмазыны зябт етмиш вя мцсял-
манлара эедиб ямлакыны эютцрмяйя ижазя вермирдиляр. Мялум мясялядир
ки, аьыллы инсан дцшмянля онун юз даврандыьы кими давранмалыдыр. Цму-
миййятля мцсялманларын Гцрейш карванына щцжум етмясинин ясас
сябяби дя еля мцсялманларын зцлмя мяруз галмалары олмушдур. Гуран
да буна тохунараг мцсялманлара щцжум ижазяси вермисдир: «Зцлмя мяруз
галдыгларына эюря вурушанлара (кафирляря гаршы Аллащ йолунда дюйцш-
мяйя) изн верилмишдир. Аллащ онлара кюмяк етмяйя, ялбяття, гадирдир!»2
Ябу Сцфйан щяля Шама эедяркян Пейьямбярин карваны тягиб етмя-
сини дуймушду. Буна эюря дя гайыдаркян йолда растлашдыьы карванлар-
дан Мцщяммядин тижарят йолларыны тутуб-тутмадыьыны марагланыр. Кар-
ванлардан бири она беля жаваб верир: «Мцщяммяд юз сящабяляри иля
Мядинядян чыхыб Гцрейш карваныны тягиб едир. Инди Бягрин ики мянзилли-
йиндя (юлчц ващидидир) йерляшян Зяфранда гярарлашыб.»
Буну ешидян Ябу Сцфйан карванын ирялилямясинин гаршысыны алыр. Бу
барядя Гцрейшя хябяр вермякдян башга чыхыш йолу эюрмцр. Бу мягсядля
Зямзям ибн Ямр Гифари адлы ити чапары Мяккяйя эюндяряряк она дейир:
«Юзцнц тез Мяккяйя йетир, Гцрейш жянэавярляриня вя мал сащибляриня
хябяр вер ки, карваны мцсялманларын щцжумундан гуртармаг цчцн
щярякятя кечсинляр.» Зямзям тез бир вахтда Мяккяйя йетишиб жамаата
дейир: «Жамаат малларынызы эятирян карван тящлцкядядир. Мцщяммяд
сящабяляри иля бирликдя малларынызы мцсадиря етмяк истяйир. Инанмырам
карван сизя эялиб чата биля. Тялясин кюмяйя тялясин!»3 Мяккялилярин ганы
жуша эялиб кюмяйя тялясирляр. Йалныз Ябу Лящяб бу дюйцшдя иштирак
етмир. О, Ас ибн Щишама дюрд мин дирщям юдямякля ону юз йериня
1 Имтаул-ясма, с-62-63
2 Щяжж-39
3 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-81
Ябядиййят нуру 311
дюйцшя эюндярир. Цмяййя ибн Хяляф дя мцяййян сябябляря эюря бу
дюйцшдя иштирак етмяк истямирди. Чцнки Пейьямбярин: «Цмяййя
мцсялманлар тяряфиндян гятля йетириляжяк» - дейя буйурдуьуну она
чатдырмышдылар. Гцрейш башчылары Цмяййя кими бир шяхсин (о юзц дя
Гцрейш башчыларындан иди) дюйцшдя иштирак етмямясинин гябиля цчцн
бюйцк зярбя олажаьыны эюрцрляр. Буна эюря дя Цмяййя Мясжидцл-
щярамда бир дястя инсанын ящатясиндя олдуьу заман, дюйцшя эетмяйя
щазырлашан ики няфяр ялляриндя мяжмяи вя сцрмягабы тутмуш щалда онун
йанына эялиб дейирляр: «Цмяййя инди ки, мал-дювлятини, аьалыьыны горумаг
истямяйиб гадынлар кими кянара чякилирсян, онда гадынлар кими сцрмя
чяк, адыны да кишиляр сырасындан чыхарт!» бу сюзляр Цмяййяйя еля тясир едир
ки, дярщал айаьа галхыб сяфяр тядарцкц эюряряк ордуйа гошулур.1
Гцрейшин цзляшдийи проблем
Гцрейш ордусунун щярякят едяжяйи вахт мцяййянляшир. Лакин
Гцрейш башчыларыны Бяни-Бякр гябиляси наращат едирди. Онлар Гцрейшя
архадан щцжум едя билярдиляр. Гцрейшля Бяни-Бякр арасында ган давасы
вар иди. (Ибн Щишам бу барядя ятрафлы мялумат вермишдир.)2 Анжаг Бяни-
Бякрин бир голу олан Бяни-Кянанянин башчыларындан олан Сурягя ибн
Малик Гцрейшлиляри архайын едир ки, Бяни-Бякр сизя щеч вахт архадан
щцжум етмяз.
Зяфранда Гцрейш карванынын йолуну эюзляйян мцсялманлар йени бир
мялумат ялдя едирляр. Мяккялиляр, карваны горумаг цчцн Мяккядян
чыхмыш вя бу йахынларда мяскунлашыблар. Инди Пейьямбяр(с) ики йол
айрыжында галыб. Бир тяряфдян онлар Гцрейш карваныны мцсадиря етмяк
цчцн Мядинядян чыхмышлар, амма ня сай жящятдян, ня дя силащ-сурсат
бахымындан, бюйцк бир орду иля айаглашмаг игтидарында дейилляр. Икинжи
тяряфдян дя яэяр эялдикляри йолла эери дюнсяляр, щярби йцрцшляр
нятижясиндя газандыглары рейтинги итиряжякдиляр. Щятта дцшмян Мядиняйя
гядяр дя ирялиляйя билярди. Буна эюря дя Пейьямбяр(с) беля мяслящят
эюрцр ки, гятиййян эери чякилмяк олмаз. Ялиндяки имканларла сонадяк
мцбаризя апармаг лазымдыр.
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-138; ял-камилу фит-тарих, ж-2, с-82
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-248-249
312 Щязрят Мущяммяд (с)
Диггят йетириляси башга мягам да ондан ибарятдир ки, Ислам орду-
сунун яксяриййятини мядинялиляр тяшкил едирди. 313 няфярдян жями 84
няфяри Мяккя мцщажирляри иди.
Мядинялиляр дя Пейьямбярля ону Мядиня дахилиндя горуйажагларына
даир сюзляшмя имзаламышдылар. Мядинядян кянарда ону горуйажагларына
сюз вермямишдиляр. Беля бир вязиййятдя Пейьямбяр(с) ня етмяли иди?
Щязрят цмуми бир шура тяшкил вериб жамаатын фикрини юйрянмякдян башга
чыхыш йолу эюрмцр.
Цмуми шура
Пейьямбяр(с) сящабяляря мцражият едяряк буйурур: «Бу барядя
(дюйцшмяк вя йа эери гайытмаг барядя) сизин фикриниз нядир?» Илк олараг
Ябу Бякр айаьа галхыб дейир: «Гцрейшин бцтцн жянэавярляри дюйцшя
эялир. Онлар щеч бир диня иман эятирмяйибляр. Щямишя цстцн олублар, щеч
вахт алчалмайыблар. Цстялик биз Мядинядян лазими щазырлыгла чыхма-
мышыг.»1 (Ябу Бякр долайысы иля Мядиняйя гайытмаьы тяклиф едир.) Пей-
ьямбяр ону йериня отуздурдугдан сонра Юмяр галхыб еля Ябу Бякрин
дедиклярини тякрар едир. Пейьямбяр(с) ону да отуздурур. Юмярин ардынжа
Мигдад галхыб дейир: «Ей Аллащын Рясулу, гялбляримиз сизинлядир. Аллащ
сяня няйи ямр едибся, она ямял ет! Анд олсун Аллаща биз щеч вахт Бяни-
Исраилин Мусайа дедийини сяня демярик. Муса онлары жищада дявят
етдикдя онлар: «Сян вя Ряббин эедиб онларла вурушун. Биз ися бурада
отуражаьыг.»-дейя жаваб вермишдиляр. Анжаг биз сяня бунун яксини
дейирик. Аллащын кюмяйи иля жищада эет. Биз дя сянинля бирликдя жищада
эедирик.»2 Пейьямбяр(с) Мигдадын сюзлярини динлядикдян сонра севиниб
онун барясиндя дуа етди.
Щягигятин цстцнц юртмяк
Гяряз, тяяссцбкешлик, щягигяти эизлятмяк бцтцн гялям ялщи цчцн
писдир, тарихчиляр цчцн ися даща писдир. Тарих инсанларын сифятини эюстярян
бир эцзэцдцр. Тарихчи бу эцзэцнц щяр бир лякядян тямизляйиб горумаьа
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-48
2 Маидя-24
Ябядиййят нуру 313
чалышмалыдыр. Ибн Щишам1, Мугризи2 вя Тябяри3 Пейьямбярин сящабялярля
мцшавиря кечирдийини гейд етмишляр. Мцшавирядя Сяд ибн Мяазла
Мигдадын тяклифляри олдуьу кими верился дя, Ябу Бякрля Юмярин тяклифляри
там шякилдя верилмямиш, гысажа олараг: «Бу ики няфяр (Ябу Бякр вя Юмяр)
галхыб фикир билдирдиляр вя йахшы данышдылар.»-ифадяси иля кифайятлянилмишдир.
Бу тарихчилярдян сорушмаг лазымдыр ки, Ябу Бякрля Юмяр йахшы
данышмышдыларса, бяс няйя эюря дедикляри олдуьу кими гейд едилмяйиб?
Биз йухарыда Ябу Бякрин фикрини там шякилдя гейд етдик. Ады чякилян
тарихчиляр садяжя олараг щягигятин цстцнц юртмяйя чалышмышлар. Анжаг
диэяр тарихчиляр илк ики хялифянин фикирлярини олдуьу кими гейд етмишляр.4
Ябу Бякрля Юмяр аьыз ачыб данышан илк шяхсляр олмуш, сонра ися Сяд ибн
Мяазла Мигдад фикир билдирмишляр. Тябяри Абдуллащ ибн Мясудун беля
дедийини нягл едир: «Мян Бядр эцнц Мигдадын йериндя олмаг истярдим.
Чцнки о, Пейьямбяр(с) наращат олдуьу вахт (буну щязрятин цзцндян
щисс етмяк чятин дейилди) сющбятя башлады. Онун сюзляри Пейьямбярин(с)
севинжиня сябяб олду, цзц ачылды. Каш бу шяряф (щязрятин наращатлыьыны
арадан галдырыб ону севиндирмяк) мяня нясиб олайды.»5 Дцздцр, шура
цмуми бир шура иди вя щяря юз фикрини билдирмякдя азад олмушдур. Лакин
сонракы щадисяляр эюстярир ки, Мигдад юз фикриндя щагга Ябу Бякрля
Юмярдян даща йахын олмуш вя йанылмамышдыр.
Шуранын гяти фикри вя йахуд янсарын башчысынын сон сюзц
Бу вахтадяк верилмиш тяклифляр фярди характер дашыйыр. Шура чаьрылма-
сындан ясас мягсяд ися янсарын (йяни, мядинялилярин) фикрини юйрянмяк
иди. Яввялки тяклиф верянлярин щамысы Мяккядян иди. Мядинялиляр юз
фикирлярини билдирмяйинжя щеч бир аддым атмаг олмазды. Буна эюря дя
Пейьямбяр(с) бир даща: «Щамы юз фикрини билдирсин»-дейя сящабяляря
мцражият едир. Бу заман Сяд ибн Мяаз айаьа галхыб дейир: «Дейясян
бизи нязярдя тутурсунуз?» Пейьямбяр: «Бяли»-дедикдя Сяд билдирир: «Ей
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-615
2 Имтаул-ясма, с-74
3 Тарихи Тябяри, ж-2, с-140
4 Мяьази Вагиди, ж-1, с-248; Сирейи Щяляби, ж-2, с-160; Бищарул-январ, ж-19, с-217
5 Тарихи Тябяри, ж-2, с-140
314 Щязрят Мущяммяд (с)
Аллащын рясулу, биз сяня иман эятириб дининин щагг олдуьуну тясдиг-
лямишик. Бу барядя сюзляшмяляримиз дя олуб. Сян ня десян, ня етсян, биз
сяня табе олажаьыг. Анд олсун сяни пейьямбяр эюндярмиш Аллаща,
(Гырмызы дянизя ишаря едяряк) бу дянизя дя эирсян, биз дя арханжа дянизя
эиряжяк вя биржя няфяр дя олсун, ямриндян чыхмайажаг. Биз дцшмянля
цзбяцз эялмякдян гятиййян чякинмирик. Бялкя дя биз сизи севиндиряжяк,
фядакарлыг эюстяряжяйик. Аллащын ямри иля щара мяслящят билирсинизся, бизи
орайа апарын!»
Сяд ибн Мяазын сюзляри Пейьямбяри еля севиндирди ки, бцтцн
наращатлыьы, цмидсизлийи севинжя, цмидя чеврилди. Щязрят дярщал щярякят
ямри веряряк буйурур: «Щярякят един! Эюзцнцз айдын олсун! Йа кар-
ванла растлашыб малларыны яля кечиряжяксиниз, йа да карванын кюмяйиня
эялян гошунла дюйцшяжяксиниз. Санки инди Гцрейшин нежя мяьлубиййятя
уьрайыб бюйцк итки вердийини эюзляримля эюрцрям.»
Ислам ордусу Пейьямбярин(с) башчылыьы иля щярякят едиб Бядр
гуйулары йахынлыьында мювге тутур.1
Дцшмян щаггында мялумат топламаг
Мцасир дюврля гядим дюврцн дюйцш тактикалары, техникалары дяйишся
дя дцшмян щаггында мялумат топламаг, кяшфиййат еля габаг да олуб
инди дя вар. Щятта мцасир дюврдя кяшфиййат, якс- кяшфиййат, жясуслугдан
ютрц хцсуси мяктябляр, курслар вардыр. Бюйцк юлкяляр мящз якс кяшфиййат
сайясиндя уьур газаныб дцшмянин планларындан хябярдар олур.
Ислам ордусу мяхфилик гайдаларына риайят етсин дейя, олдугжа ялве-
ришли мювге сечир. Мцхтялиф груплар кяшфиййата чыхыб дцшмян щаггында
мялумат ялдя етмяйя башлайыр. Ялдя едилмиш мялуматлар ашаьыдакы-
лардан ибарят иди:
1) Яввялжя Пейьямбяр(с) юзц бир сящабя иля ирялиляйиб бир гябиля
башчысына раст эялир. Ондан сорушурлар ки, Гцрейш вя Мцщяммяддян ня
хябяр вар? Гябиля башчысы дейир: «Мяня чатан мялумата эюря Мцщяммяд
сящабяляри иля филан эцн Мядинядян чыхмышдыр. Верилян мялумат доьру-
дурса, онлар инди филан йердя олмалыдырлар. (Дцз мцсялманларын дайан-
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-48; Сирейи ибн Щишам, ж-1, с-615
Ябядиййят нуру 315
дыьы мювгейи эюстярир.) Мяня беля бир хябяр дя чатыб ки, гцрейшлиляр филан
вахт Мяккядян чыхыблар. Мялумат дцздцрся, инди онлар да филан йердя
олмалыдырлар. (Дцз мцшрик ордусунун йерляшдийи мювгейи эюстярир.)»
2) Ялинин(я) башчылыьы иля Зцбейр ибн Яввам вя Сяд ибн Ябу
Вяггасын да иштирак етдийи кичик бир кяшфиййат дястяси мялумат топламаг
цчцн Бядр гуйуларына доьру эедирляр. Онлар гуйунун башында Гцрейшя
мянсуб ики нюкярин су чякдийини эюрцрляр. Щяр икисини тутуб Пейьям-
бярин(с) щцзуруна эятирирляр. Арашдырмадан сонра нюкярлярдян биринин
Бяни-Щяжжаж, диэяринин ися Бяни-Ас тайфаларына мянсуб олдуьу вя гцрейш-
лиляр цчцн су апармаг истядикляри айдын олур. Пейьямбяр(с) онлардан
Гцрейшин щарада мювге тутдуьуну сорушдугда, нюкярляр мцшриклярин
чюлцн йухары тяряфиндяки даьын архасында олдуьуну билдирирляр.
– Сайлары нечя няфярдир?
– Дягиг билмирик.
– Эцндя нечя дявя кясиб йейирляр?
– Бир эцн он, нювбяти эцн доггуз дявя.
Пейьямбяр(с) мцшриклярин сайыны доггуз йцзля мин няфяр арасында
олдуьуну сюйляйир.
– Гцрейш башчыларындан кимляр иштирак едир?
– Цтбя ибн Рябия, Шейбя ибн Рябия, Ябул-Бухтури ибн Щишам, Ябу
Жящл ибн Щишам, Щцкейм ибн Щязам, Цмяййя ибн Хяляф вя башгалары
ордуйа гатылыб.
Пейьямбяр(с) сящабяляриня цзцнц тутуб буйурур: «Мяккя юз
жийярпараларыны йола салыб.»1 Сонра щямин ики няфярин щябс едилиб кяш–
фиййатын давам етдирилмясини ямр едир.
3) Ики няфяр Гцрейш карваны щаггында мялумат топламаг цчцн Бядр
кяндиня эюндярилир. Онлар суйа йахын бир тяпядя дявядян дцшцб юзлярини
сусамыш кими эюстяриб су ичмяйя эялдиклярини дейирляр. Гуйунун башында
ики гадын бир-бири иля мцбащися едирди. Бири о бирисиня: «Боржуну нийя
гайтармырсан? Билирсян ки, юзцмцн ещтийажым вар.»-дедикдя диэяр гадын
она беля жаваб верир: «Сабащ, йа да бириси эцн карван эяляжяк. Карван
цчцн ишляйиб боржуну юдяйярям.» Йахынлыгда олан Мяжди ибн Ямр
гадынын дедиклярини тясдигляйиб онлары бир-бириндян айырыр.
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-617
316 Щязрят Мущяммяд (с)
Кяшфиййата эялмиш щяр ики мцсялман бу хябяри ешидиб севинирляр.
Конспирасийа гайдаларына риайяр едяряк Ислам ордусунун дцшярэясиня
гайыдыб ешитдиклярини Пейьямбяр(с) чатдырырлар.
Артыг Гцрейш карванын эяляжяйи вахты вя дцшмян ордусунун
мювгейини юйрянян Пейьямбяр(с) инди конкрет аддым атмалы иди.
Ябу Сцфйан карваны мцсялманларын щцжумундан гуртарыр
Гцрейш карванынын башчысы Ябу Сцфйан щяля Шама эедяркян мцсял-
манларла цзляшдийиня эюря эери гайыдан заман мцтляг мцсялманларын
щцжумуна мяруз галажаьыны билирди. Карван Ислам ордусунун йерляшдийи
мювгейя йахынлашдыгда Ябу Сцфйан карваны дайандырыр, юзц ися
мялумат ялдя етмяк мягсядиля Бядр кяндиня эялир. Орада Мяжди ибн
Ямрля эюрцшцб сорушур ки, бу йахынлыгда шцбщяляндийин адам эюрмя-
мисян? Мяжди дейир ки, хейр, кимдянся шцбщялянмямишям, анжаг ики
няфяр эялмишди, дявялярини тяпянин башында сахлайыб юзляри эялиб су ичяряк
гайытдылар. Ябу Сцфйан тез тяпянин башына галхыр. Дявялярин салдыьы
пейинляри йохлайыб арасындакы хурма чяйирдяйиндян, эялян шяхслярин
мядиняли олдуьуну юйрянир. Дярщал карвана тяряф гайыдыр, карванын
йолуну дяйишир вя ики мянзили фасилясиз эедир. Беляликля дя карваны
мцсялманларын щцжумундан гуртарыр. О, бир няфяри Гцрейшя тяряф
эюндяриб карванын саь-саламат олдуьуну, мцсялманларын ялиндян гур-
тардыьыны онлара чатдырмасыны тапшырыр. Щям дя билдирир ки, онлара де эери
гайытсынлар вя Мцщяммядя баш гошмасынлар.
Карванын арадан чыхмасы хябяри мцсялманлара чатыр
Карвандакы маллара эюз дикянляр бундан наращат олурлар. Аллащ-
таала онларын гялбини ращатлашдырмагдан ютрц ашаьыдакы айяни назил едир:
«О заман Аллащ сизя ики дястядян биринин (Шамдан гайыдан карванын вя
йа Мяккядян чыхыб онларын кюмяйиня эялян Гцрейш дюйцшчцляринин) сизин
олмасыны вяд едирди. Сиз силащсыз (гцввятсиз) карванын сизин олмасыны
арзу едирдиниз. Аллащ сизя Юз сюзляри (бу барядя назил етдийи айя) иля
щаггы (Исламы) бяргярар етмяк вя кафирлярин кюкцнц кясмяк истяйирди.»1
1 Янфал-7
Ябядиййят нуру 317
Гцрейш ордусунда икитирялик
Ябу Сцфйанын эюндярдийи гасид, карванын гуртулмасы хябярини
мцшрикляря чатдырдыгда араларында мцбащися вя икитирялик йараныр. Бяни-
Зющря вя Бяни-Яхняс ибн Шцрейг тайфалары Бяни-Зющрянин карвандакы
малларыны горумагдан ютрц эялдийини вя инди ися щеч бир тящлцкя
олмадыьыны ясас эятириб мцттяфигляри иля бирликдя эялдикляри йолла эери
гайыдырлар. Ябуталибин мяжбури шякилдя эятирилмиш оьлу Талиб дя Мяккяйя
гайыдыр. Ябу Жящл ися Ябу Сцфйандан фяргли олараг Бядря доьру эедиб
цч эцн орада галмаьы, йейиб-ичмяйи, яйлянмяйи вя бунунла да онларын
гцдрятинин бцтцн ярябляря жатмасыны тяклиф едир. Онун тяклифи иля
мцшрикляр юз мювгейини тярк едиб ирялиляйир, сящранын щцндцр йериндя,
бир даьын архасында дайанырлар. Эцжлц йаьыш йаьыр вя аддым атмаьы
мцшрикляря чятинляшдирир. Онлар даща бундан артыг ирялиляйя билмирляр.
Сящранын ашаьы щиссясиндя-мцсялманларын дайандыьы йердя ися йаьыш еля
дя эцжлц дейилди.
Бядр чох эениш бир мянтягя иди. Жянуб сямти щцндцр, шималы ися
алчаг иди. Орада чохлу су гуйулары вар иди. Буна эюря дя бцтцн карванлар
йолуну орадан салыб истиращят едирди.
Бюйцк дюйцш тяжрцбяси олан Щяббаб ибн Мцнзир Пейьямбярдян
сорушур ки, йа Рясуляллащ, бурада дайанмаьымыз Аллащын ямриня
ясасяндир, йохса озцнцз мяслящят эюрдцнцз? Щязрят буйурур ки, хейр,
бу барядя щеч бир вящй назил олмайыб. Яэяр даща мцнасиб йер мяслящят
билирсянся, орайа эедяк. Щяббаб дейир: «Мяслящятдир ки, дцшмян йахын
олан гуйуларын йанында мювге сечяк. Орадакы гуйуларын кюмяйи иля бир
щовуз дцзялдяк, щям юзцмцз, щям дя щейванларымыз цчцн щямишя
суйумуз олсун.» Пейьямбяр(с) онун тяклифини бяйяниб ирялилямяк ямри
верир. Бу да ону эюстярир ки, Пейьямбяр(с) ижтимаи ишлярдя жамаатын
фикриня сон дяряжя юням верирмиш.1
Команданлыг гцлляси Црейш
Сяд ибн Мяаз Пейьямбяря(с) дейир: «Йахшы олар ки, сизин цчцн бцтцн
дюйцш мейданыны орадан эюря биляжяйиниз бир йер дцзялдяк. Ора
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-620; Тарихи Тябяри, ж-2, с-144
318 Щязрят Мущяммяд (с)
нязарятчиляр дя гойаг, сизин тапшырыгларынызы жамаата чатдырсынлар. Бундан
да ясасы одур ки, яэяр биз бу дюйцшдя галиб эялсяк, ня эюзял! Йох яэяр
мяьлуб олсаг, сиз нязарятчилярля бирликдя итиэедян дявялярля юзцнцзц
Мядиняйя чатдырасыныз. Орада вязиййятимиздян хябярсиз олан чохлу
сайда мцсялман вар. Вязиййятдян хябярдар олсалар, сизи мцдафия едиб
сюз вердикляри кими горуйарлар.» Пейьямбяр(с) Сяд ибн Мяаз цчцн дуа
едяряк эюстяриш верир ки, дюйцш мейданыны эюря биляжяк бир яразидя йер
щазырлансын.
Пейьямбяр(с) цчцн дюйцш мейданындан бир гядяр аралыда йер
тикилмяси вя Сяд ибн Мяазын башчылыьы иля бир груп янсар эянжинин ораны
мцщафизя етмясини Тябяри, Ибн Исщага истинадян нягл етмишдир.1 Лакин
ашаьыдакы сябябляря эюря, бу фикир щягигятя уйьун дейил.
1) Пейьямбярин(с) беля едяжяйи Ислам мцжащидляринин рущиййясини азал-
дар, онлара мянфи тясир эюстяряр. Йалныз юз жаныны эцдян, дюйцшчцляринин
гейдиня галмайан орду башчысы дюйцшчцлярини юзцня табе едя билмяз.
2) Бу фикир Пейьямбярин(с) гейби васитялярля жамаата вердийи мцъдя
иля дя уйьун эялмир. Беля ки, Пейьямбяр(с) щяля Гцрейш гошуну иля
эюрцшмяздян габаг Гцрейш карванынын, йа да кюмяйя эялян ордунун
мцсялманлара мяьлуб олажаьы щагда хябяр вя мцъдя вермишди. О щязрят
цчцн дюйцш мейданындан кянарда йер дцзяляркян карван артыг арадан
чыхмышды. Инди тякжя Гцрейш ордусу ирялидя иди. Щязрятин вердийи гейби
хябяря ясасян, мцсялманлар галиб эяляжяклярини габагжадан билирдиляр.
Беля олан щалда щансы мяьлубиййятдян данышмаг олар? Ибн Сяд Юмяр ибн
Хяттабдан беля нягл едир: «(Бядр вурушунда) бу дястя мцтляг мяьлуб
олажаг вя арха чевириб гачажагдыр!»2 айяси назил олдугда мян
юзлцйцмдя фикирляширдим ки, эюрясян мяьлубиййяти гяти шякилдя билдирилян
бу дястя щансы дястядир? Бядр эцнц Пейьямбярин зирещ эейиб бу айяни
тякрарладыьыны эюрдцм. Онда билдим ки, бу айя Гцрейш ордусу
щаггындадыр.»3 Бу тарихи факты нязяря алдыгда Пейьямбяр вя сящабялярин
мяьлубиййят барядя дцшцндцйцня инанмаг олармы?
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-145; Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-620
2 Гямяр - 45
3 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-25
Ябядиййят нуру 319
3) Яли(я) Пейьямбяр(с) щаггында буйурур: «Дюйцш мейданында ян
чятин анларда щамымыз Пейьямбяря сыьынардыг. Арамызда дцшмяня
ондан йахын адам олмазды.»1 Сизжя Ялинин беля вясф етдийи Пейьямбяр
мцсялманларын илк дюйцшцндя дюйцшдян гачмаг планы щагда
дцшцнярми? Биз беля щесаб едирик ки, дюйцш мейданындан бир гядяр
кянарда Пейьямбяр(с) цчцн йер дцзялдилмяси сырф команданлыг нюгтейи-
нязяриндян олмушдур. Чцнки дюйцш мейданыны йахшы эюря билмяйян
орду башчысы, ордуну лазыми шякилдя идаря едя билмяз.
Гцрейш ордусу щярякятя кечир
Щижрятин икинжи или рамазан айынын он йеддиси сящяр тездян Гцрейш
ордусу дайандыьы тяпянин архасындан Бядр гуйуларына доьру щярякят
едир. Пейьямбярин(с) эюзц онлара саташдыгда цзцнц эюйя тутуб буйу-
рур: «Илащи, Гцрейш чох юзцндян разы шякилдя сянин дюйцшцня, Пейьямбя-
рини тякзиб етмяйя эялир! Аллащым, мяня вердийин кюмяк вядясини бу эцн
эерчякляшдир вя онлары мящв еля!»
Дцшмян ордусу Бядр йахынлыьында дайаныр. Мцсялманларын сайы
барядя щеч бир мялуматлары олмадыьы цчцн Цмейр ибн Вящяби кяшфиййата
эюндярирляр. Цмейр чох жянэавяр адам иди. О, атына миниб Ислам орду-
сунун ятрафына доланыр. Гайыдыб дейир ки, Мцщяммядин тяряфдарларынын
сайы тяхминян цч йцз няфярдир. Анжаг билмяк олмаз архада ялавя кю-
мякляри вар, йа йох. Цмейр бир даща атына миниб бцтцн ятрафы, тяпялярин
архасыны эязиб гайыдыр, дейир: «Ялавя кюмякляри дя йохдур. Анжаг сизин
цчцн юлцмц ярмяьан эятирян дявяляр эюрдцм. Бир дястя адам да эюр-
дцм ки, гылынждан башга щеч няляри йох иди. Онларын щяр бири сиздян бир
няфяр юлдцрмяйинжя юзляри юлян дейил. Юз сайлары гядяр сиздян юлдцрдцк-
дян сонра даща йашамаьын ня мянасы вар? Инди сон фикринизи билдирин!»2
Мярщум ялламя Мяжлиси вя Вагиди йухарыдакылара даща бир нечя
жцмля ялавя етмишляр: «Эюрмцрсцнцз ки, щеч диниб данышмырлар. Ня
едяжякляри сималарындан бяллидир. Яфи иланлар кими диллярини аьызларында о
тяряф-бу тяряфя чевирирляр.»3
1 Нящжцл-бялаья (Ябдущ), гыса кяламлар - 214
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-622
3 Мяьази Вагиди, ж-1, с-62; Бищарул-январ, ж-19, с-234
320 Щязрят Мущяммяд (с)
Гцрейш ордусунда парчаланма
Цмейр ибн Вящябин сюзляри Гцрейш ордусуну тяшвишя салыр. Ордуда
мющкям горху йараныр. Щцкейм ибн Щязам, Цтбянин йанына эедиб
дейир: «Цтбя, сян Гцрейш яйанларындансан. Биз карваны горумагдан
ютрц Мяккядян чыхмышдыг. Карван да артыг гуртулуб. Инди галыр биржя
Ямр Щязряминин ган бащасынын юдянилмяси. Сян эял онун ган бащасыны
юдя, Мцщяммядля дюйцшмякдян ваз кечяк.» Щцкеймин сюзляри
Цтбянин аьлына батыр. Жамаатын йанына эедиб бир хцтбя охуйараг дейир:
«Мцщяммядя баш гошмайын! Гойун башгалары онунла мараглансын.
Яэяр онун дининин гаршысыны ала билсяляр, биз дя ращат оларыг. Йох яэяр
бажармасалар, Мцщяммяддян бизя зийан дяймяз. Чцнки биз эцжлц
олдуьумуз щалда онунла дюйцшмякдян ваз кечярик. Йахшысы будур
Мяккяйя гайыдаг.» Ябу Жящл зирещ эейиняркян Щцкейм онун йанына
эялиб Цтбянин дедиклярини она чатдырыр. Ябу Жящл чох наращат олур. Бир
няфяри Ямр Щязряминин гардашы Амир Щязряминин йанына эюндяриб
дейир ки, эет Амиря сюйля: «Сянин мцттяфигин (Цтбя) жамааты гардашынын
гисасыны алмагдан йайындырыр. Гардашынын ганы сянин эюзцнцн габаьын-
дан эетмяйиб. Эет Гцрейшлиляря гардашынла баьладыглары ящд-пейманы
хатырлат, гардашынын юлцмцня аьла!» Амир жамаатын ичиня эялиб аьламаьа,
шивян етмяйя башлайыр. Бу вязиййяти эюрян мцшрикляр йенидян дюйцшмяк
гярарына эялирляр, Цтбянин сюзляри унудулур. Цтбя юзц дя жамаатын тясири
алтына дцшцр. Бир гядяр яввял жамааты дюйцшдян йайындыран Цтбя артыг
дюйцш зирещини эейинирди.1
Дюйцшцн башланмасы
Ясвяд Мяхзуми олдугжа инадкар адам иди. Эюзц мцсялманларын
дцзялтдийи щовуза дцшдцкдя сюз верир ки, йа щовузун суйундан ичяжяк,
йа ону сюкяжяк, йа да бу йолда юлдцрцляжяк. Мцшриклярин жярэясиндян
чыхыб щовузун йахынлыьында бюйцк Ислам сяркярдяси Щямзя иля цз-цзя
эялир. Араларында дюйцш башлайан кими Щямзя бир зярбя иля онун айаьыны
цзцр. Ясвяд вердийи сюзя ямял етсин дейя, судан ичмяк цчцн сцрцня-
сцрцня щовузун кянарына эялир. Щямзя икинжи зярбя иля ону вуруб
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-623; Бищарул-январ, ж-19, с-224
Ябядиййят нуру 321
щовузун ичиня атыр. Бу щадисядян сонра тяряфляр арасында дюйцшцн
башланажаьы гятиляшир. Чцнки жамааты гыжыгландырмаг цчцн ган тюкцл-
мясиндян эцжлц амил ола билмяз. Инди мцшриклярин ялиня эюзял бящаня
дцшмцшдц.1
Тякбятяк дюйцшляр
Яряблярин адятиня эюря яввялжя тякбятяк дюйцшляр олмалы иди. Йалныз
бундан сонра цмуми щцжум башланырды. Ясвяд Мяхзуминин юлдцрцл-
мясинин ардынжа Гцрейш жянэавярляриндян цчц-Цтбя вя Шейбя гардашлары,
бир дя Цтбянин оьлу Вялид иряли чыхыб рягиб тяляб едирляр. Онлар силащланыб
ата миняряк мейдан охуйурдулар. Дярщал янсар эянжляриндян Овф,
Мцяввяр вя Абдуллащ Ряващя онларла дюйцшмяк цчцн иряли атылырлар.
Цтбя онларын Мядиняли олдуьуну билдикдя дейир ки, бизим сизинля ишимиз
йохдур. Бу заман мцшриклярдян бири фярйад едяряк дейир: «Мцщяммяд,
бизимля дюйцшмяк цчцн юз гябилямиздян лайигли адамлар эюндяр!»
Пейьямбяр(с) цзцнц Цбейдя, Щямзя вя Ялийя тутуб буйурур ки, галхын!
Исламын бу цч мцжащиди дюйцш мейданына йолланыб юзлярини тягдим
едирляр. Цтбя онларын цчцнц дя бяйяниб дейир ки, щя, сиз бизимля
дюйцшмяйя лайигсиниз. Бязи тарихчиляр беля щесаб едирляр ки, Ислам мцжа-
щидляринин щяр бири йашжа юзцня уйьун эяляни рягиб сечир. Бу фикря ясасян
илк цч мцжащидин ян эянжи Яли Мцавийянин дайысы Вялидля, ортанжылы
Щямзя Мцавийянин бабасы (Щиндин атасы) Цтбя иля, йашлысы Цбейдя ися
Шейбя иля вурушмаьа башлайыр. Ибн Щишамын фикринжя ися Щямзя Шейбя иля,
Цбейдя Цтбя иля, Яли дя Вялидля вурушмушдур. Эюрясян бу ики
нязяриййядян щансы доьрудур? Ашаьыдакы ики мясяляйя диггят йетир-
мякля щягигят цзя чыхыр:
1) Тарихчилярин яксяриййяти бу фикирдядирляр ки, Яли иля Щямзя илк
жящддя рягиблярини гятля йетириб, сонра да Цбейдянин кюмяйиня тя-
лясирляр.2
2) Ямирял-мюминин Яли(я) Мцавийяйя эюндярдийи мяктубда йазыр:
«Бир эцндя щям бабан Цтбяйя, щям дайын Вялидя, щям дя гардашын
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-147-148
2 Тарихи Тябяри, ж-2, с-148; Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-625
322 Щязрят Мущяммяд (с)
Щянзяляйя ендирдийим гылынж инди дя мяндядир. Инди дя щямин силащла
силащланмышам.»1
Бу мяктубдан ашкар шякилдя баша дцшцлцр ки, Яли(я) Мцавийянин
бабасы Цтбянин гятлиндя иштирак етмишдир. Диэяр тяряфдян о да мялумдур
ки, Яли(я) иля Щямзя рягиблярини дярщал юлдцрмцшляр. Яэяр Щямзя Цтбя
иля вурушмушдуса, онда Яли(я) демязди ки, ей Мцавийя, бабан Цтбяни
юлдцрдцйцм гылынж инди дя мяндядир. Демяли, Щямзя Шейбя иля ву-
рушмуш, Цбейдянин рягиби ися Цтбя олмушдур ки, Яли иля Щямзя юз тяряф
мцгабиллярини юлдцрдцкдян сонра Цбейдянин кюмяйиня тялясиб Цтбяни
дя гятля йетирмишляр.
Цмуми щцжум башланыр
Гцрейш жянэавярляринин юлцмц иля цмуми щцжумлар башланыр.
Мцшрикляр дястя-дястя щцжума кечирляр. Пейьямбяр(с) команданлыг
гярарэащындан эюстяриш верир ки, щцжуму сахлайыб охатанлары юня
чяксинляр ки, мцшриклярин ирялилямясинин гаршысыны алсынлар. Сонра щязрят
юзц гярарэащдан ашаьы ениб ялиндяки тялим чубуьу иля мцжащидлярин
сыраларыны дцзялдир. Бу вахт Сяввад ибн Язиййя сырадан бир аддым юндя
олдуьуна эюря Пейьямбяр(с) ялиндяки чубугла йавашжа онун гарнына
вуруб дейир ки, сырадан габаьа чыхма!2 Сяввад дейир ки, мяни нащаг йеря
вурдун, мян гисас тяляб едирям. Пейьямбяр(с) дярщал кюйняйини
галдырыб дейир ки, гисасыны ал! Мцсялманлар щамысы щязрятин бу ямялиня
бахырдылар. Сяввад Пейьямбярин(с) синясиндян юпцб ону гужаглайараг
дейир: «Мягсядим о иди ки, юмрцмцн ахыр вахтларында мцбаряк синя-
низдян юпцм.» Бундан сонра Пейьямбяр команданлыг гярярэащына
гайыдыр. Иман долу гялбля цзцнц Аллащ дярэащына тутуб буйурур: «Илащи,
яэяр бу дястя юлдцрцлярся, даща йер цзцндя сяня ибадят едян кимся
галмаз.»3
Цмуми щцжумлар щаггында тарихи мянбялярдя мцяййян гядяр
мялумат верилмишдир. О дягиг мялумдур ки, Пейьямбяр(с) ара-сыра
гярарэащдан чыхыб мцсялманлары Аллащ йолунда дюйцшмяйя щявяслян-
1 Нящжцл-бялаья, 64-жц мяктуб
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-626
3 Тарихи Тябяри, ж-2, с-149
Ябядиййят нуру 323
дирирди. Щятта бир дяфя ужа сясля демишди: «Анд олсун Мцщяммядин жаны
ялиндя олан Аллаща! Бу эцн ким Аллащ ризасы цчцн дюйцшцб шящид оларса,
Аллащ ону Жяннятя апаражаг.»
Пейьямбярин(с) бу сюзц мцсялман мцжащидляриня еля тясир едир ки,
бязиляри тез шящид олмаг наминя яйниндян зирещини чыхарыб дюйцшцрдц.
Цмейр Щяммам Пейьямбярдян(с) сорушур ки, мянимля Жяннят
арасында ня гядяр мясафя вар? Щязрят жаваб верир ки, араныздакы мясафя
гаршындакы мцшрик башчыларыдыр. Цмейр ялиндяки хурмалары кянара атыб
дюйцшмяйя башлайыр.
Дюйцш яснасында Пейьямбяр(с) йердян бир овуж торпаг эютцрцб
мцшрцкляря тяряф атараг буйурур: «Цзцнцз гара олсун!»1 Чох чякмир ки,
мцсялманлар арасында гялябя аб-щавасы щюкм сцрмяйя башлайыр.
Дцшмян дящшятя эялиб гачмаьа цз гоймушду. Юлмяйин дя юлдцрмяйин
дя сяадят олдуьуну билян Ислам мцжащидляри щеч нядян чякинмир,
ирялилямякдя давам едирдиляр.
Мцшриклярин ордусунда иштирак едян ики дястя хцсусиля нязяря алын-
малы иди. Бири, вахтиля Мяккядя мцсялманлара йахшылыг едянляр иди.
Мясялян, игтисади мцщасиря заманы Ябцл-Бухтури мцщасирянин арадан
галдырылмасы цчцн ялиндян эяляни етмишди. Икинжи дястя ися сямими-
гялбдян Исламы вя Пейьямбяри(с) дястякляйиб, лакин Мяккядя галан
мцшрикляр тяряфиндян дюйцшя эцжля эятирилянляр иди. Мясялян, Пейьям-
бярин(с) ямиси Аббас вя Бяни-Щашимин яксяр цзвляри беляляриндян олмуш-
дур. Ислам Пейьямбяри бцтцн алямляря мярщямят олараг эюндярилдийи
цчцн бу ики дястянин ганынын ахыдылмасыны гяти шякилдя гадаьан етмишди.
Цмяййя ибн Хяляфин гятли
Цмяййя ибн Хяляф вя оьлуну Ябдуррящман ибн Овф ясир алмышды.
Цмяййя иля Ябдцррящман арасында достлуг мцнасибятляри олдуьундан,
сонунжу ону дюйцш мейданындан дири чыхартмаг истяйирди.
Билал Щябяши яввялляр Цмяййянин нюкяри олмушдур. О, нюкяр олдуьу
заман Исламы гябул етдийи цчцн Цмяййя она ишкянжя верирди. Гызмар
йай эцнляриндя Билалы исти гумлар цстцндя узадыб синясинин цстцня аэыр
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-628
324 Щязрят Мущяммяд (с)
даш парчасы гойурду ки, Исламдан дюнсцн. Лакин Билал бцтцн язиййятляря
ряьмян «Ящяд, Ящяд» (йяни, Аллащ тякдир) дейя Исламдан
дюнмяйяжяйини билдирирди.
Бядр дюйцшцндя Билал, Ябдцррящманын Цмяййяни мцдафия етдийини
эюрцб ужа сясля дейир: «Ей Аллащын достлары, Цмяййя кцфр башчыларын-
дандыр, ону саь бурахмаг олмаз.»1 Мцсялманлар щяр тяряфдян
Цмяййяни ящатяйя алыб щям юзцнц щям дя оьлуну гятля йетирирляр.
Пейьямбяр(с) эюстяриш вермишди ки, Мяккядя игтисади мцщасиря
дюврцндя Бяни-Щашимя чох кюмяк етмиш Ябцл-Бухтури юлдцрцлмясин.2
Тясадцфян Мцжзир адлы мцжащид ону ясир алмышды. О, чох чалышырды ки,
Ябцл-Бухтурини Пейьямбярин(с) щцзуруна саь апарсын, лакин буна
мцвяффяг олмур вя Ябцл-Бухтури гятля йетирилир.
Итки вя дяймиш зийанлар барядя статистик мялумат
Бядр дюйцшцндя мцсялманлардан он дюрд няфяр шящид олур. Кафир-
лярдян ися йетмиш няфяр юлдцрцлцр, йетмиш няфяр дя ясир дцшцр. Ясир
дцшянляр арасында Гцрейш аьсаггалларындан Нязр ибн Щарис, Ягябя ибн
Ябу Муит, Ябу Гярря, Сцщейл ибн Ямр, Аббас вя Ябул - Ас да вар иди.3
Бядр шящидляри дюйцш мейданынын бир кцнжцндя дяфн едилир. Щал-
щазырда да гябирляри мювжуддур. Сонра ися Пейьямбяр(с) ямр едир ки,
мцшриклярин меййитлярини йыьыб бир гуйуйа тюксцнляр. Ягябин няшини
эятирдикдя оьлу Щцзейфянин эюзц атасынын жяназясиня саташыб рянэи
солур. Буну эюрян Пейьямбяр(с) сорушур ки, няся шцбщянми вар? Ябу
Щцзейфя дейир: «Хейр, мян атамы аьыллы, савадлы адам кими таныйырдым.
Бунларын ону Ислама сювг едяжяйини дцшцнцрдцм. Инди ися сящв
дцшцндцйцмц анлайырам.»
Мушриклярин мейитляри гуйуйа атылдыгдан сонра Пейьямбяр(с) онлары
бир-бир адлары иля чаьырыб дейир: «Цтбя, Шейбя, Цмяййя, Ябу Жящл…
Аллащынызын сизя вяд вердикляринин эерчякми олдуьуну эюрдцнцз? Мян
юз Ряббимин вердийи вяди щагг эюрдцм.» Бу вахт мцсялманлардан
бязиси Пейьямбярдян(с) сорушурлар ки, йа Рясуляллащ, юлцлярлями данышыр-
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-632
2 Ят-Тябягатул-Кубра, ж-2, с-23
3 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-706-708; Мяьази Вагиди, ж-1, с-138-173
Ябядиййят нуру 325
сыныз? Щязрят буйурур: «Сиз щеч дя онлардан даща йахшы ешитмирсиниз. (Вя
йахуд онлар сиздян щеч дя пис ешитмирляр), садяжя жаваб вермяк
игтидарында дейилляр.» Ибн Щишам, Пейьямбярин(с) беля буйурдуьуну
нягл едир: «Пейьямбяриниз цчцн ня пис гощумлар олдунуз! Башгалары ися
мяни тясдиг етди. Сиз мяни юз йурд-йувамдан говдунуз, башгалары ися
мяня йер верди. Сиз мянимля дюйцшя галхдыныз, башгалары ися мяни
мцдафия етди. Аллащын вяд вердийинин щагг олдуьуну эюрдцнцзмц?»
Ислам дюврцнцн илк шаирляриндян олан Щяссан ибн Сабит шер демякля
Ислам вя мцсялманлара кюмяк едирди. Артыг онун диваны ишыг цзц дя
эюрмцшдцр. Онун Бядр дюйцшц щаггында да шеирляри вардыр. Бир нечя
бейтиня диггят йетиряк:
Онлары гуйуйа атдыгда Пейьямбяр(с) буйурду:
Дедикляримин щагг олдуьуну ьюрдцнцзмц?
Аллащын ямри гялбляря щаким олур. Анжаг онлар аьызларыны ачыб
динмядиляр.
Яэяр данышсайдылар, дейярдиляр ки, сянин дедиклярин доьру имиш.
Пейьямбярин(с) мцсялманлара: «Сиз онлардан щеч дя даща йахшы
ешитмирсиниз, садяжя онлар жаваб вермяк игтидарында дейилляр»-жцмлясин-
дян эюзял ифадя ола билмяз. Щязрятин онлары бир-бир адлары иля чаьырмасы,
онларла саьлыгларындакы кими данышмасы чох диггятчякян мягамлар-
дандыр. Кимся: «Мяним аьлым буну кясмир. Беля ола билмяз»-дейиб
буну инкар едя билмяз. Щашийядя вердийимиз мянбяляря мцражият
едяряк Пейьямбярин(с) сюзляринин ориъиналыны охумагла щязрятин нежя
образлы шякилдя данышдыьыны эюря билярсиниз.1
Дюйцшдян сонра
Яксяр тарихчиляр беля щесаб едирляр ки, Бядр дюйцшц эцнортайадяк
давам етмиш, мцшриклярин гачмасы вя бязиляринин ясир дцшмяси иля
эцнбатан вахты баша чатмышдыр. Пейьямбяр(с) шящидляря мейит намазы
гылдыгдан сонра еля орадажа яср намазыны гылмыш, эцн батмамыш дюйцш
мейданыны тярк етмишдир.
1 Сящищи Бухари, ж-5, с-97-98, 110; Сящищи Мцслим, ж-4, с-77; Сцняни Нисаи, ж-4, с-89-90; Мусняди
Ящмяд, ж-2, с-131; Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-639; Мяьази Вагиди, ж-1, Бядр дюйцшц ящвалаты;
Бищарул-январ, ж-19, с-346
326 Щязрят Мущяммяд (с)
Бядр дюйцшцндя Пейьямбяр(с) илк дяфя олараг гянимят бюлэцсцндя
сящабялярин мцбащисясинин шащиди олур. Щамы юзцня даща чох гянимят
гютцрмяк истяйир вя буна лайиг олдуьуну билдирирди. Команданлыг гярар-
эащыны мцщафизя едянляр дейирдиляр ки, биз Пейьямбяри горуйурдуг,
бундан бюйцк иш ола билярми? Гянимят топлайанлар онлара даща чох
гянимят дцшмясини тяляб едирди. Дцшмяни мцмкцн олана гядяр говуб
гянимят топлайанлар цчцн гянимят топламаьа шяраит йараданлар юзлярини
гянимятя даща лайиг щесаб едирдиляр.
Орду сыраларында ихтилаф вя икитирялик йаранмасындан бюйцк
бядбяхтлик ола билмяз. Пейьямбяр(с) мцбащисяйя вя мадди истякляря сон
гоймаг мягсядиля бцтцн гянимятляри Абдуллащ ибн Кябя тапшырыр вя бир
нежя няфяри она кюмякчи верир ки, гянимятляри дашымагда йардым
етсинляр. Гянимят бюлэцсц щагда сон гярары юзц веряжяйини билдирир.
Ядалят вя инсаф принсипиня ясасян гянимят бцтцн орду арасында
бярабяр бюлцнмяли иди. Чцнки гялябядя щамынын пайы вар иди. Буна эюря
дя Пейьямбяр(с) йолда гянимятляри мцжащидляр арасында бярабяр бюлцр.
Щятта шящид оланлар цчцн дя пай айрылыб аиляляриня чатдырылыр.
Гянимятлярин бярабяр бюлцнмясиндян наразы галан Сяд ибн Ябу
Вяггас Пейьямбяря(с) дейир: «Бяни-Зющря яйанлардан олан мяним
кимисини Йясриб баьбанлары иля ейними тутурсан?» Пейьямбяр(с) буну
ешитдикдя чох наращат олуб буйурур: «Мяним бу дюйцшдя мягсядим
эцжлцляр гаршысында зяифляри мцдафия етмякди. Мян бош-бош дяйярляри
цстцнлцкляри арадан галдырмаг вя жамаат арасында бярабярлийи, ядаляти
бяргярар етмяк цчцн пейьямбяр эюндярилмишям.
Хумс айясинин (Янфал суряси, 41-жи айя) тялябиня мцвафиг олараг
дюйцш гянимятинин бешдя бири Аллащ, Пейьямбяр(с) вя гощумларынын,
Ящли-бейтдян (сеййид) олан йетимляр, кимсясизляр вя пулу гуртарыб йолда
галанларын пайына дцшмялидир. Анжаг Пейьямбяр бу дюйцшдя гянимятин
хумсуну да дюйцшчцлярин арасында бюлцр. Ола билсин о вахт хумс айяси
щяля назил олмайыбмыш. Вя йахуд да Пейьямбяр ялиндя олан ихтийарятя
ясасян, дюйцшчцлярин пайына чох гянимят дцшсцн дейя, бу дяфя
гянимятин хумсуну чыхмамышдыр.
Ики ясирин йолда юлдцрцлмяси
Ябядиййят нуру 327
Йолдакы дайанажагларын бириндя ясирляри Пейьямбярин(с) гаршысындан
кечирирляр. Сяфра мянтягясиндя Пейьямбярин(с) гаты дцшмянляриндян олан
Нязр ибн Щарис, Иргун-нятбийя мянтягясиндя ися Ягябя ибн Ябу Муит
едам едилир.1 Инди гаршыйа беля бир суал чыхыр ки, Исламын эюстяришиня ясасян
дюйцш заманы ясир алынмыш шяхсляр мцсялман дюйцшчцляринин нюкяри
олдуьу вя истянилян сатыла биляжяйи щалда няйя эюря Пейьямбяр бу ики
няфярин щаггында юлцм щюкмц верир?
Ахы о щязрят юзц мцсялманлара ясирлярля йахшы давранмаьы тювсийя
едирди.2
Бядр дюйцшцндя Гцрейшин байраьыны тутмуш Ябу Язиз дейир:
«Мцщяммяд ясирлярля йахшы давранылмасыны тювсийя етдикдян сонра
мцсялманлар бизя гаршы олдугжа мещрибан давранырдылар. Бизи дойуздур-
майынжа юзляри йемяйя ял узатмаздылар. «Бунлары нязяря алдыгда мялум
олур ки, йухарда ады чякилян ики ясирин юлдцрцлмяси Пейьямбярин(с) шяхсян
интигам ниййятиня эюря дейил, Исламын цмуми мянафейи наминя
олмушдур. Беля ки, бу ики шяхс кцфр башчыларындан олараг Исламын зиддиня
планлар жызмагда йахындан иштирак едир, гябиляляри мцсялманлара гаршы
тящрик едирди. Чох эцман Пейьямбяр(с) билирмиш ки, онлары азад едяжяйи
тягдирдя йеня дя беля пис ишлярля мяшьул олажаглар.
Пейьямбярин(с) Мядиняйя эюндярдийи гасидляр
Пейэямбяр(с) Абдуллащ ибн Ряващя иля Зейд ибн Щарисяни Мядиняйя
эюндярир ки, дярщал юзлярини шящяря йетириб Ислам ордусунун галиб
эялдийини вя Цтбя, Шейбя, Ябу Жящл, Зямя, Ябцл-Бухтури, Цмяййя,
Нябищ, Мцняббищ кими кцфр башчыларынын гятля йетирилдийини жамаата
мцъдя версинляр. Гасидляр Мядиняйя чатдыгда, мцсялманлар Пейьям-
бярин(с) гызы, Османын щяйат йолдашынын дяфниндян гайыдырлар. Гялябя
севинжи иля Пейьямбярин гызынын вяфатынын кядяри бир-бириня гарышыр.
Мцсялманларын гялябяси нятижясиндя Мядинядяки мцшрик, йящуди вя
мцнафигляри вящшят бцрцйцр. Онлар тясяввцр беля етмяздиляр ки,
мцсялманлар гялябя газанажаг. Буна эюря дя гасидлярин эятирдийи
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-245
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-645
328 Щязрят Мущяммяд (с)
хябярин йалан олдуьуну баша салмаьа чалышырдылар. Анжаг мцсялманларын
вя Гцрейш ясирляринин Мядиняйя эялиши иля щягигят айдын олур.
Мяккялиляр юз башчыларынын юлцмцндян хябярдар олурлар
Мяьлуб Гцрейш ордусунда Мяккяйя илк дахил олан шяхс Щейсиман
Хцзаи иди. О, жамааты баш верян щадисялярдян, гябиля башчыларынын гятля
йетирилмясиндян хябярдар едир. Аббасын нюкяри вя сонралар Пейьямбярля
Ялинин ян йахын достларындан олан Ябу Рафе дейир: «О вахт Ислам нуру
Аббасын евини бцрцмцшдц. Аббас, щяйат йолдашы Цмми Фязл вя мян
Исламы гябул етмишдик, анжаг мцщитин горхусундан мцсялман олдуьу-
музу эизли сахлайырдыг. Ислам дцшмянляринин юлцм хябяри Мяккяйя
чатдыгда биз сон дяряжя хошщал, гцрейшлиляр ися наращат олдулар.
Бядр дюйцшцндя иштирак етмяйян Ябу Лящяб Зямзям гуйусунун
башында отурмушду. Ябу Сцфйанын эялдийини ешитдикдя она хябяр эюндярир
ки, тез йаныма эял. Ябу Сцфйан эялиб баш верянляри Ябу Лящябя даныш-
дыгжа горху онун бядяниня лярзя салыр. Йедди эцн йцксяк щярарятдя
галан Ябу Лящяб мцяммалы хястялик нятижясиндя Жящяннямя васил олур.
Пейэямбярин ямиси Аббасын Бядр дюйцшцндя иштирак етмяси бир
гядяр гарышыг мясялялярдяндир. О, щятта ясир дя алыныр. Аббас бир тяряфдян
Бядр дюйцшцндя иштирак едир, диэяр тяряфдян Ягябя сюзляшмясиндя
мядинялиляря Пейьямбяри(с) мцдафия етмяйи тапшырыр. Бу тязадын щялл
йолу еля Ябу Рафенин дедийидир. Йяни, Аббас гардашы Ябуталиб кими
Мцщяммядин(с) пейьямбярлийини гябул едир, лакин заманын тяляб вя
мяслящятиня уйьун олараг иманыны эизлятмяли вя бу йолла Пейьямбяря
кюмяк етмяли иди. О, Гцрейшин планлары барядя вахты-вахтында гардашы
оьлуна хябяр эюндярирди. Цщцд дюйцшцндя дя о буну едяряк
Пейьямбяри(с) Гцрейшин щярякят етмясиндян хябярдар етмиш илк шяхс
олмушдур. Гцрейш башчыларындан йетмишинин юлцм хябяринин йайылмасы иля
Мяккянин бцтцн евляриндя яйлянжя йыьышыр, щамы матямя гярг олур.1
Юлянляря аьламаг гадаьан едилир
Мцшриклярин гязяби сойумасын вя щямишя интигам щисси иля йашасынлар
дейя, Ябу Сцфйан юлянляря аьламаьы, шивян етмяйи гадаьан едир. Чцнки
1 Фищрису Няжаши, с-5
Ябядиййят нуру 329
аьламаг интигам щиссини азалдыр вя дцшмянлярин тянясиня сябяб олур. О,
жамааты даща да гыжыгландырмаг цчцн билдирир ки, юлянлярин интигамыны
алмайынжа щеч бир гадынла йатаьа эирмяйяжяк.
Бядр дюйцшцндя Ясвяд Мцттялибин цч оьлу гятля йетирилмишди. Ичяриси
од тутуб йанса да аьламаг гадаьан едилдийиня эюря йас сахлайа
билмирди. Бирдян онун гулаьына бир гадынын аьламаг сяси эялир. Ясвяд
аьламаьын азад едилдийини дцшцнцб севинмяйя башлайыр. Бир няфяри хябяр
эятирмяйя эюндярир. Шяхс эери гайыдыб билдирир ки, гадынын дявяси итдийи
цчцн аьлайыр. Буна эюря аьламаг ися гадаьан едилмяйиб. Ясвяд наращат
олуб бир нечя бейт шер дейир:
О гадын дявяси итдийи цчцнмц аьлайыб эежя-эцндцз наля едир?
Яслиндя юлцмляри иля язямятин, вцгарын да эетдийи шяхсляря аьламаг
лазымдыр.1
Ясирляр щаггында сон гярар
Дюйцш баша чатдыгдан сонра елан едилир ки, савадлы ясирлярдян щяр бири
он мцсялман ушаьына йазыб-охумаг юйрятмякля азад едиляжяк. Диэяр
ясирляр дя мин дирщямдян дюрд мин дирщямядяк фидйя юдямякля
ясирликдян гуртара биляр. Имкансыз ясирляр ися фидйя юдямядян азадлыьа
бурахылырлар.
Бу хябяр Мяккядя ясирлярин гощумлары арасында севинжя сябяб олур.
Щяр ясирин гощум-ягрябасы юзц иля пул эютцрцб Мядиняйя йолланыр.
Сцщейл ибн Ямр азад едилдикдя мцсялманлардан бири Пейьямбяря дейир
ки, ижазя вер бунун габаг дишлярини чыхардым, даща Исламын ялейщиня сюз
дейя билмясин. Щязрят буйурур ки, Исламда бу ишя йол верилмир.
Пейьямбярин кцрякяни Ябцл-Ас Мяккянин сайылыб-сечилян тажирля-
риндян иди. О, Щязрятин гызы Зейнябля жащилиййят дюврцндя евлянмиш,
бесятдян сонра да ханымындан фяргли олараг иман эятирмямишди. Бядр
дюйцшцндяки ясирляр арасында о да вар иди. Йолдашы Зейняб о вахт щяля
Мяккядя йашайырды. Яринин азад едилмяси цчцн анасы Хядижянин той
эежясиндя она баьышладыьы гызыл бойунбаьыны Мядиняйя эюндярир. Бирдян
Пейьямбярин(с) эюзц бойунбаьыйа саташыр. Щязрят гящярляниб аьламаьа
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-648
330 Щязрят Мущяммяд (с)
башлайыр. Чцнки ян чятин анларда мал-дювлятини Ислам йолунда хяржлямиш
Хядижя йадына дцшцр. Пейьямбяр(с) мцсялманларын малларынын щюрмяти
горунсун дейя, сящабяляриня буйурур: «Бу бойунбаьы сизин малыныз
сайылыр, ихтийары сиздядир. Яэяр наразылыьыныз йохдурса, ону эери гайтараг
вя Ябцл-Асы да фидйя алмадан азад едяк.» Сящабяляр Пейьямбярин(с)
тяклифини гябул едирляр. Щязрят ися Зейняби Мядиняйя бурахажаьына даир
Ябцл-Асдан сюз алыр. Мяккяйя гайытдыгдан сонра о, вердийи сюзя ямял
едир, юзц дя мцсялман олур.1
Ибн Ябцлщядиддян ачыглама
Ибн Ябцлщядид йазыр: «Пейьямбярин(с) гызы Зейнябин ящвалатыны
устадым Ябу Жяфяр Бясри Ялявийя данышдыгда тястигляйиб деди: «Фатимя-
нин мягамы Зейнябдян даща йцксяк дейилдими? Щятта Фядяк баьынын
мцсялманларын олдуьуну гябул етсяк беля хялифяляр ону Фатимяйя
баьышламагла разылыьыны жялб едя билмяздилярми? «Биз пейьямбярляр
юзцмцздян сонра ирс гоймарыг» щядисиня ясасян Фядяк мцсялманларын
мцлки иди. Хялифяляр мцсялманларын малыны Фатимяйя нежя веря билярдиляр?
Устадым деди ки, мяэяр Зейнябин яринин азад едилмяси цчцн эюндярдийи
бойунбаьы мцсялманларын малы дейилди? Мян жаваб вердим ки, Пей-
ьямбяр(с) шярият сащиби иди, щюкм вермяк сялащиййяти вар иди, анжаг
хялифялярин беля бир ихтийары олмайыб. Устадым деди: «Мян демирям ки,
хялифяляр Фядяйи мцсялманлардан зорла алыб Фатимяйя веряйдиляр.
Демяйим одур ки, хялифяляр мцсялманлары бу ишя разы сала билярдиляр,
анжаг буну етмядиляр. Ня цчцн мцсялманлара демядиляр ки, жамаат,
Фатимя Пейьямбярин гызыдыр, о, атасынын саьлыьында олдуьу кими инди дя
Фядяйин онун ихтийарына верилмясини истяйир. Фядяйин она верилмясиня
разысынызмы? «Мян устадымын бу сюзляри гаршысында щеч ня дейя
билмядим. Биржя ону билдирдим ки, Ябцлщясян Ябдцлжаббар да, хялифя-
лярдя беля бир ирад тутараг демишдир: Онларын щярякяти шяриятя уйьун олса
да, Фатимянин щюрмятини горумайыблар.»2
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-651-658
2 Шярщи Няжщул-бялаья (Ибн Ябилщядид), ж-14, с-191
Ябядиййят нуру 331
Ханымлар ханымы яря эедир
Мцяййян йаш щяддиня чатдыгда инсанын ещтираслары цзя чыхыр. Бязян
аилянин дцзэцн тярбийя вермямяси нятижясиндя йеткинлик щяддиня чатмыш
шяхс жинси фясадлара уьрайыр вя арзуолунмаз щаллар баш верир.
Исмятин, абыр-щяйанын горунмасынын ян эюзял йолу евлянмякдир.
Ислам дини дя киши вя гадыны (оьланы вя гызы) мцяййян шяраитя малик
олдугда евлянмяйя дявят едир. Гуран бу барядя буйурур: «(Ей мюмин-
ляр!) Аранызда олан субай кишиляри вя ярсиз гадынлары (йахуд евлянмяйя
габил) кюля вя жарийяляринизи евляндирин. Яэяр онлар йохсулдурларса,
Аллащ Юз лцтфц иля онлары дювлятли едяр.»1
Евлянмякля баьлы Пейьямбяр(с) буйурмушдур: «Аллащын гаршысына
тямиз рущла чыхмаг истяйян шяхс евлянмялидир.»2 Щямчинин буйурур:
«Гийамят эцнц мян диэяр цммятляр гаршысында юз цммятимин сайынын
чохлуьу иля фяхр едяжяйям.»
Чаьдаш дюврцмцздя евлянмяк бир чох проблемлярля цзляшир. Бязи
оьланлар вя гызлар ялверишли шяраит олмадыьына эюря евлянмякдян йа-
йынырлар.
Мцсялман юлкяляриндяки статистик мялуматлар эюстярир ки, бязи эянж-
ляр евляняркян щягиги сяадят ахтарышында дейил, мал-дювлят наминя аиля
гурурлар. (Мцсялман олмайан юлкялярдя вязиййят даща ажынажаглыдыр.)
Исмят, иффяти чох аз инсан диггятдя сахлайыр. Бязи намуслу, анжаг мадди
бахымдан имкансыз гызлар вар ки, касыбдыр дейя, щеч елчилийиня дя эялян
олмур. Анжаг мянявиййаты, яхлагы чох ашаьы сявиййядя гызлар вар ки,
дювлятли, имканлы аилядян олдугларына эюря оьланлар онларла аиля гурмаьа
жан атыр.
Бязян гыз тяряфин тяляб етдийи йцксяк мябляьдя башлыг (мещриййя) да
оьланлар цжцн аиля гурмагда проблем йарадыр. Бу да эянжлярин аиля
гура билмяйиб пис йоллара дцшмясиня сябяб олан амиллярдян биридир.
Гейд едилянляр щяр бир жямиййятдя, щяр бир вахтда мювжуд ол-
мушдур. Пейьямбярин(с) дюврцндя дя беля щаллар баш вермишдир.
Задяэан ярябляр юз гызларыны сайылыб-сечилян, танынмыш гябилянин оэланла-
1 Нур-32
2 Мян ла йящзурущул-фягищ, ж-3, с-410
332 Щязрят Мущяммяд (с)
рына яря верир, елчи юзляриня уйьун олмадыьы тягдирдя ися она рядд жавабы
верилирди. Бу адят-яняняйя ясасян бир чох яйанлар, гябиля аьсаггаллары
Пейьямбярин(с) гызы Фатимяйя елчилик едирляр. Онлар билирдиляр ки,
Пейьямбяр(с) гызыны яря веряжяк шяхси мадди жящятдян чох сыхмайажаг.
Чцнкц щязрят диэяр гызлары Рцгяййя вя Зейняби яря веряркян дя беля
етмишди. Анжаг Фатимяйя елжилик едянляр онун диэяр гызлардан
фяргляндийини щеч аьылларына да эятирмирдиляр. Анжаг Мцбащиля айясиня
(Али-Имран суряси, 61-жи айя) ясасян Фатимя чох бюйцк мягама сащиб иди.
(Мцбащиля щадисяси щаггында щижрятин онунжу илиндя баш вермиш
щадисялярдян данышаркян ятрафлы мялумат веряжяйик.)
Фатимяйя елчилик едянляр сящвя йол верирдиляр. Онлар Фатимянин яря
эедяжяйи шяхсин фязилят, иман, тягва бахымындан ян азы Фатимянин юзцня
бярабяр олмалы олдуьуну билмирдиляр. Тятщир айясиня ясасян Фатимя эц-
нащдан мясум сайылырдыса, онунла евляняжяк шяхс дя мясум олмалы иди.
Ярля-арвадын бир-бириня уйьун олмасынын шярти маддиййат дейил.
Дцздцр, Исламда гызы яря веряркян юзц иля айаглашан шяхси сечмяйи
мяслящят эюрцр. Лакин айаглашмаг иман нюгтейи-нязяриндяндир. Пей-
ьямбяр(с) елчилийя эялянляря Фатимянин яря верилмясиндя Аллащын ямрини
эюзлядийини билдирир. Инди артыг сящабяляр анлайырдылар ки, Фатимя иля
евлянмяк еля дя асан мясяля дейил. Мадди жящятдян йахшы имкана малик
олмаг бунун цчцн йетярли дейил. Фатимя иля иман, тягва бахымындан
йалныз Пейьямбярдян эери галан шяхс евляня биляр. Беля бир юзяллик ися
Ялидян башга щеч кясдя йох иди. Сящабяляр Ялийя тювсийя едирляр ки,
Фатимяйя елчилик етсин.1 Юз цряйиндян дя кечян Яли бу тяклифи гябул едир.
О, елчилик цчцн мцнасиб бир фцрсят эюзляйирди. Бир эцн шяхсян юзц
Пейьямбярин(с) щцзуруна эялир. Бцтцн варлыьыны щяйа бцрцйян Яли фикрини
ачыб демяйя утанырды. Ахыр Пейьямбяр юзц ону дилляндирмяйя мяжбур
олур. Яли утана-утана бир нечя жцмля иля сюзцнц дейир. Беля елчилик ясл
сямимиййятдян хябяр верирди. Щяля индики заманда да яхлаг мяктябляри
елчилик едян эянжляря тягва иля бярабяр азадлыг ашылайа билмямишдир.
Пейьямбяр(с) Ялинин истяйиня илкин разылыьыны вериб буйурур: «Бир
гядяр эюзля, гой гызым Фатимянин юзцня дя дейим.» Щязрят мясяляни
1 Бищарул-январ, ж-43, с-93
Ябядиййят нуру 333
гызына билдирдикдя Фатимя сцкута гярг олур. Пейьямбяр айаьа галхараг
дейир: «Аллащу якбяр, Фатимянин сцкуту разылыг яламятидир.»1
О вахт Ялинин олан-галан бир зирещ, бир дя гылынждан башга щеч няйи
йох иди. О, зирещини сатыб той цчцн лазымы щазырлыг эюрмяк мяжбурий-
йятиндя галыр. Зирещи сатыб бцтцн пулуну Пейьямбярин(с) щцзуруна
эятирир. Пейьямбяр саймадан пулун бир гядярини эютцрцб Билала верир ки,
Фатимя цчцн бир гядяр ятир алсын. Пулун галаныны ися бяйля эялин цчцн
лазими аваданлыг алмаг цчцн Ябу Бякрля Яммаря вериб онлары Мядиня
базарына эюндярир. Онлар да эедиб Фатимя цчцн нязярдя тутулан же-
щизляри алараг Пейьямбярин(с) щцзуруна эятирирляр.
Пейьямбяр гызынын жещизляринин сийащысы
1) 7 дирщямлик эялинлик палтары
2) 1 дирщямлик баш юртцйц
3) 1 ядяд гара гятифя
4) Тахта вя хурма аьажынын лифляриндян щазырланмыш 1 ядяд яряб тахты
5) Бири йундан, диэяри ися хурма лифиндян олан вя Мисир кятаны иля
тикилмиш ики ядяд дюшяк.
6) Икиси йундан, икиси дя хурма лифиндян олмагла 4 ядяд балыш
7) Пярдя
8) Щяжяри щясири
9) Ял-цз дясмалы
10) Бир ядяд су тулуьу
11) Бир ядяд тахтадан щазырланмыш сцд касасы
12) Бир ядяд дяридян олан су габы
13) Бир ядяд йашыл рянэли долча
14) Бир нечя сахсы кузя
15) Ики ядяд эцмцш голбаг
16) Бир ядяд мис габ
Пейьямбярин эюзц алынан яшйалара саташдыгда буйурур: «Илащи!
габларынын чоху сахсыдан олан адамларын щяйатыны мцбаряк ет!»2
1 Бищарул-январ, ж-43, с-93
2 Бищарул-январ, ж-43, с-94; Кяшфул-гцммя, ж-1, с-359
334 Щязрят Мущяммяд (с)
Пейьямбяр гызынын башлыг парасы диггяти жялб едир. Бу мябляь вур-тут
беш йцз дирщям тяшкил едирди.1 Бу башлыг парасынын чохлуьундан
шикайятлянян эянжляр цчцн ясл бир юрняк олмалыдыр. Цмумиййятля аиля
щяйатынын ясасыны мящяббят, сямимилик, вяфа тяшкил етмялидир. Башлыг
парасы ня гядяр чох олса да щяйатда еля бир юням дашымыр.
Той мярасими
Яли кичик бир зийафят тяшкил едиб щям оьлан, щям дя гыз тяряфдян бир
нечя няфяри гонаг чаьырыр. Нащардан сонра Пейьямбяр(с) Фатимяни йанына
чаьыртдырыр. Фатимя утана-утана атасынын щцзуруна эялир. Ону хяжалят тяри
бцрцмцшдц.Эюзц атасына саташдыгжа айаьы бцдряйир, аз галыр ки, йеря йы-
хылсын. Пейьямбяр(с) тез гызынын ялиндян тутуб онун щаггында беля дуа
едир: «Аллащ сяни бцтцн бцдрямялярдян горусун.»2 Сонра Фатимянин
цзцндян юртцйц эютцрцр, эялинля бяйин ялини бир-бириня веряряк буйурур:
«Рясуляллащын гызы сяня мцбаряк олсун! Яли, Фатимя ня эюзял ханымдыр!»
Даща сонра цзцнц Фатимяйя тутараг буйурур: «Яли ня эюзял ярдир!»
Пейьямбяр(с) о эцн ясл сямимиййят эюстярир. Чаьдаш дюврцмцз ня
гядяр инкишаф ется дя беля сямимиййятдян ясяр-яламят йохдур. Пей-
ьямбяр(с) гызы иля кцрякянинин ялини бир-бириня вериб Яли цчцн Фатимянин,
Фатимя цчцн дя Ялинин фязилятляриндян данышыр. Фатимяйя билдирир ки, яэяр
Яли олмасайды, дцнйада она яр тапылмазды. Бундан сонра ев ишлярини
эялинля бяй арасында бюлцшдцрцр. Евин дахили ишляри Фатимянин, евдян
кянар ишляр ися Ялинин бойнуна дцшцр.
Бязи тарихчилярин йаздыьына эюря Пейьямбяр(с) бязи мцщажир вя янсар
гадынларына тапшырыр ки, Фатимяни апаран дявянин ятрафыны дювряйя алыб
ону яр евиня чатдырсынлар. Беляликля ханымлар ханымынын той мярасими
баша чатыр.
Бязи мянбялярдя эюстярилир ки, Пейьямбяр(с) дявянин овсарындан
йапышыб чякмяйи ян йахын сящабяляриндян олан Салман Фарсийя тапшырыр.
Диггят жялб едян мягамлардан бири дя Яли иля Фатимянин бяй отаьына
эетмяси олмушдур. Утандыгларындан щяр икиси башларыны йеря дикмишдиляр.
Пейьямбяр ичяри дахил олуб ялиня бир габ су эютцрцр, хош ниййятля гызынын
1 Вясаилуш-шия, ж-15, с-8
2 Бищарул-январ, ж-43, с-96
Ябядиййят нуру 335
цст-башына су чиляйир. Чцнки су айдынлыгдыр, щяйат рямзидир. Сонра да
бяйля эялин цчцн беля дуа едир: « Илащи бу, мяним гызым вя дцнйада ян
севимли адамымдыр! Бу да гардашым вя дцнйада ян севимли адамымдыр!
Илащи онларын бир-бириня мящяббятини мющкям ет!.…»1
Ашаьыда гейд едяжяйимиз щядис Пейьямбяр гызынын нежя бюйцк бир
мягама сащиб олдуьуну эюстярир. Яняс ибн Малик дейир, «Пейьямбяр
дцз алты ай сцбщ намазы вахты евиндян чыхыб мясжидя эялярди. Эяляркян
Фатимянин евинин гаршысында айаг сахлайыб буйурарды: Намаздыр, ей
мяним Ящли-бейтим! Щягигятян Аллащ сиз Ящли-бейтдян бцтцн чир-
кинликляри узаглашдырыб сизи тяр-тямиз, пак етмяк истяйир.2 3
Бяни-Гейнцга йящудиляринин жинайяти
Бядр дюйцшц Ярябистан йарымадасында бцтпярястлийя гаршы ясян бир
кцляк олду. Гцрейш ордусунун пярян-пярян дцшмяси бцтцн йарымадайа
сяс салыр. Бу гялябядян сонра мцсялманлар арасында вящшятля гарышыг бир
архайынлыг щюкм сцрцрдц. Буна сябяб ися йарымаданын эяляжяк вязиййяти
щаггында дцшцнмяк иди.
Бцтпяряст гябиляляр, еляжя дя Мядиня, Хейбяр вя Вадил-гурада
йашайан имканлы йящудиляр йени гурулмуш Ислам дювлятинин эцнбяэцн
артан инкишафындан наращат олур, юз варлыгларыны тящлцкя астанасында
эюрцрдцляр. Чцнки онлар Пейьямбярин(с) бу гядяр иряли эедиб Гцрейши
мяьлуб едяжяйини эюзлямирдиляр. Мядинядя йашайан вя шящярин игтисади
сащялярини юз ялиндя жямлямиш Гейнцга йащудиляри башгаларындан даща
чох наращат иди. Она эюря ки, онлар мцсялманларла бир йердя йашайыр вя
вязиййятляри Мядинядян кянарда галан Хейбяр вя Вадил-гура йящудиля-
риндян фяргли иди. Бу сябябдян Бяни-Гейнцга йящудиляри мцсялманлара
гаршы сойуг мцщарибяйя башлайыр, кяскин тянгиди шерляр дейирляр. Беляликля
дя Пейьямбярля(с) имзаладыглары мцгавиляни рясмян позурлар.
Бу сойуг мцщарибя мцсялманлара дярщал силаща ял атмаьа ясас
вермирди. Чцнки ган ахыдылмадан щялл едиля биляжяк мцнагишяни сцлщля
йолуна гоймаг лазымдыр. Цстялик Мядинянин сийасы сабитлийи Пейьямбяр
цчцн олдугда важиб иди.
1 Бищарул-январ, ж-43, с-96
2 Ящзаб-33
3 Мусняди Ящмяд, ж-2, с-259
336 Щязрят Мущяммяд (с)
Пейьямбяр(с) сон сюзцнц демяк мягсядиля Бяни-Гейнцга база-
рында бюйцк бир топланты тяшкил едир. Йящудиляря цнванланмыш чыхышында
щязрят буйурур: «Гцрейшин башына эялянляр сизя ибрят олмалыдыр. Горху-
рам ки, Гцрейшин башына эялянляр сизин дя башыныза эялсин. Аранызда
чохлу дин алимляри вар. Онлардан сорушсаныз, ачыг шякилдя сизя дейярляр
ки, мян Аллащын елчисийям. Бу, сизин сямави китабынызда (Тювратда) да
эюстярилмишдир.»
Инадкар вя дикбаш йящудиляр Пейьямбярин(с) сюзляри гаршысында
няинки сакит дурмур, щятта сярт шякилдя щязрятя жаваб да гайтарараг
дедиляр: «Еля билирсиниз ки, биз зяиф вя гцрейшлиляр кими дюйцш тактика-
ларындан хябярсизик? Сиз дюйцш щаггында мялуматы олмайан дястя иля
вурушмусуз. Гейнцга ювладларынын няйя гадир олдуьуну дюйцш
мейданында эюрярсиниз.»1
Гейнцга ювладларынын етик гайдалардан кянар щярякятляри, онларын
шиширдилмиш гящряманларынын мяням-мяням демяси мцсялманлары гятий-
йян наращат етмир. Артыг онлара сон хябярдарлыг да едилир вя бу дяфя
башга васитяйя ял атмаг лазым эяляжяк. Йохса эцнбяэцн онларын жцряти,
тяжавцзц артажаг, щяддлярини ашажагдылар. Инди онлары сярт жязаландырмаг
цчцн Пейьямбяр(с) фцрсят ахтарырды.
Кичик бир щадися дюйцшя сябяб олур
Бязян ян кичик щадися беля, ардынжа бюйцк нятижяляр, щятта фясадлар
эятирир. Мясялян, бяшяр тарихинин ян бюйцк щадисяляриндян олан биринжи
дцнйа мцщарибяси чох кичик бир щадися нятижясиндя башламышдыр. Беля ки,
Австрийа дювлятинин вялиящди гятля йетирилир вя бу да мцщарибянин баш-
ламасына эятириб чыхарыр. Вялиящд Фердинанд 28 ийунда гятля йетирилир, бир
ай алты эцндян сонра, йяни августун 3-дя Алманийанын Белчикайа
щцжуму иля биринжи дцнйа мцщарибяси башланыр ки, он милйон инсанын
юлцмц вя ийирми милйонун йараланмасы иля нятижялянир.
Мцсялманлар Бяни-Гейнцга йящудиляринин юзбашыналыгларындан без-
миш, онларын ишини битирмяк цчцн бящаня эюзляйирдиляр.
Тясадцфян бир яряб гадыны Бяни-Гейнцга базарында йящуди зярэяр
дцканынын гаршысында дуруб алвер едирди. Кимся онун цзцнц эюрмясин
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-176
Ябядиййят нуру 337
дейя, гадын бярк-мющкям чадрасына бцрцнмцшдц. Гейнцга йящудиляри
онун чадрасыны ачмаьа чалышсалар да истякляриня наил ола билмирдиляр.
Бундан ясябляшян йящуди зярэяр дцканындан чыхыб гадынын чадрасынын
ятяйини архадан белиня тикир. Бир гядяр сонра гадын айаьа галхмаг
истядикдя бядянинин бир щиссяси эюрцнцр. Буну эюрян Гейнцга
йящудиляри гадыны яля салмаьа башлайырлар.
Бцтцн жямиййятлярдя бюйцк ящямиййят кясб едян намус мясяля-
синя ярябляр даща чох юням верир. Хцсусиля бядяви ярябляр намус мяся-
лясиндя ганлар тюкцбляр.
Заваллы гадынын щалына ажыйан бир мцсялманын гейряти жуша эялир.
Дярщал ялини силаща атыб йящуди зярэяри гятля йетирир. Мялум мясялядир ки,
онун бу щярякяти, юзц дя йящудилярин топлашдыьы йердя явязсиз гала
билмязди. Базардакы йящудиляр дя гадынын намусуну горумаг цчцн йя-
щуди зярэяри гятля йетирян мцсялманын цстцня тюкцлцб ону юлдцрцрляр.
Биз мцсялман кишинин йящуди зярэяри юлдцрмякдя щаглы олуб-олма-
дыьына гарышмырыг, анжаг онларла йящудинин бир няфярин цстцня тюкцлцб
юлдцрмяси дцзэцн иш дейилди. Кюмяксиз бир мцсялманын йящудиляр тяря-
финдян ажынажаглы шякилдя гятля йетирилмяси мцсялманларын сябр касасыны
дашдырыр. Буна эюря дя йящудилярин ишини бирдяфялик битирмяк гярарына
эялирляр.
Бяни-Гейнцганын мяням-мяням дейян иэидляри вязиййятин эярэин
олдуьуну анлайыб даща Мядиня кцчя вя базарында алвер етмяйин мяс-
лящят олмадыьыны баша дцшцрляр. Беля мяслящят эюрцрляр ки, щцндцр вя
мющкям галалардакы евляриня чякилсинляр.
Йящудиляр бу планларында сящвя йол верирляр. Яэяр онлар етдиклярин-
дян пешман олуб цзр истясяйдиляр, сюзсцз ки, Пейьямбяр(с) вя мцсял-
манлар онлары баьышлайардылар. Анжаг галайа чякилмяк ямялли-башлы мцща-
рибя елан етмяк иди.
Пейьямбяр(с) мцсялманлара ямр едир ки, йящудилярин галаларыны
мцщасиряйя алыб ичяри щяр щансы бир шейин кечирилмясиня вя кянар шяхслярля
эюрцшмяйя ижазя вермясинляр. Мцщасиря нятижясиндя йящудиляр тяслим
олмаг мяжбуриййятиндя галыр вя Пейьямбярин чыхаражаьы истянилян
щюкмя табе олажагларыны билдирирляр. Пейьямбяр(с) онлара даща сярт жяза
тятбиг етмяк истяся дя Мядиня мцнафигляриндян олан Абдуллащ ибн
338 Щязрят Мущяммяд (с)
Цбеййин хащиши иля фикриндян дюнцр. Беля гярар гябул едилир ки, Бяни-
Гейнцга йящудиляри бцтцн ямлакы мцсадиря олунмагла Мядиняни тярк
етсинляр. Беляликля, Гейнцга ювладлары Мядинядян Вадил-гурайа, орадан
да Месопотамийа яразисиндя йерляшян Язрцата кючмяк мяжбурий-
йятиндя галырлар.
Бяни-Гейнцганын Мядинядян чыхарылмасы иля шящярдя сийаси вящдят,
сабитлик йараныр. Инди Мядинядя демяк олар ки, щамысы мцсялман иди.
Жцзи мигдарда бцтпяряст вя мцнафиг ися мцсялман яксяриййятинин
йанында щеч щисс олунмурду.1
Мядиняйя йени хябярляр чатыр
Еля дя бюйцк олмайан йерлярдя щяр щансы бир хябяр тез йайылыр. Бу
бахымдан Мядиня дя истисна едилмирди. Ислама гаршы планлар йа йолдан
ютянляр, йа да Ислама мейлли оланлар тяряфиндян Мядиняйя чатдырылырды.
Цстялик Пейьямбяр(с) юзц дя бу сащядя чох диггятли олмушдур.
Бу сябябдян дя Ислама гаршы йюнялмиш яксяр планларын еля йериндяжя
гаршысы алынырды. Щансыса гябилянин мцсялманлара гаршы орду, силащ-сурсат
топламасы хябярини ешидян Пейьямбяр дярщал орайа гошун йцрцдцрдц.
Инди щижрятин икинжи илиндя баш вермиш бир нечя беля щадисяйя диггят йетиряк:
1) Кядир йцрцшц. Кядир мянтягяси Бяни-Сялим гябилясинин мяскун-
лашдыьы ярази олмушдур. Ады чякилян гябилянин мцсялманлара гаршы силащ
топламасы барядя Мядиняйя мялумат дахил олур. Пейьямбяр(с) Ибн
Цмми Мяктуму юз йериндя гойуб юзц орду иля бирликдя Кядиря тяряф
йола дцшцр. Ислам ордусу чатана гядяр дцшмян даьылыб эетмишди. Щеч бир
дюйцш баш вермядян Пейьямбяр(с) Мядиняйя гайыдыр. Архайын олмаг
цчцн Галиб ибн Абдуллащын башчылыьы алтында кичик бир групу бир даща
щямин яразийя эюндярир. Бу дястя цч шящид веряряк гялябя иля эери
дюнцр.2
2) Сявиг йцрцшц. Жащилиййят дювр ярябляри бязян чох гярибя нязирляр
едирдиляр. Мясялян, Бядр дюйцшцндян сонра Ябу Сцфйан нязир етмишди
ки, Гцрейшдян юлянлярин интигамыны мцсялманлардан алмайынжа щеч бир
гадынла йатаьа эирмяйяжяк. О, сюзцнцн цстцндя дурмагдан ютрц
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-177-179; ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-38-39
2 Мяьази Вагиди, ж-1, с-182; ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-30
Ябядиййят нуру 339
щцжум етмяк мяжбуриййятиндя иди. Мядинядян кянарда мяскунлашмыш
Бяни-Нязир йящудиляринин башчысы Сяллам ибн Мцшкямин бялядчилийи вя ики
йцз няфярлик ордунун мцшайияти иля Црейз мянтягясиндя бир хурма
баьына од вуруб бир няфяр мцсялманы да гятля йетирир. Щадисядян хябяр
тутан бир няфяр дярщал Мядиняйя мялумат эюндярир. Пейьямбяр(с)
дярщал Мядинядян чыхыб дцшмяни тягиб едир. Лакин Ябу Сцфйанын
гошуну мцсялманларын ялиндян гачыб гуртара билир. Дцшмян йол бойу
сявигля долу (ун вя хурмадан щазырланмыш йемяк нювц) кисяляри атыб
гачмышды. Мцсялманлар кисяляри дя йыьыб Мядиняйя гайыдырлар. Буна эюря
йцрцшц Сявиг йцрцшц адландырмышлар.1
Зил-Ямр дюйцшц
Мядиняйя хябяр чатыр ки, Гятяфан гябиляси Мядиняйя щцжума
щазырлашыр. Бундан хябяр тутан Пейьямбяр(с) 450 няфярлик бир орду иля
дцшмянин цстцня эедир. Мцсялманларын эялишиндян горхуйа дцшян дцш-
мян даьлара чякилир. Бу заман эцжлц йаьыш йаьмаьа башлайыр. Палтарлары
тамамиля исланмыш Пейьямбяр(с) ордудан бир гядяр араланыб хялвят
йердя палтарларыны сойунуб йахынлыгдакы аьажын будагларына сярир, юзц
дя кюлэяликдя узаныр. Дцшмян даьын тяпясиндян щязряти изляйирмиш. Дцш-
мян ордусундакы пящляванлардан бири фцрсятдян истифадя едиб даьдан
еняряк Пейьямбярин(с) башы цстцндя гылынжыны чякиб дейир: «Инди сяни
мяним гылынжымдан ким горуйа биляр?» Пейьямбяр(с) ужа сясля: «Аллащ »
- дейя жаваб верир. Бу жаваб пящлявана о гядяр тясир едир ки, бядяниня
лярзя салыр. Ихтийарсыз олараг гылынж ялиндян дцшцр. Пейьямбяр(с) дярщал
йериндян галхыб гылынжы эютцрцр, пящляванын цстцня шыьыйыб дейир: «Бяс
сяни ким мяндян горуйажаг?» О, мцшрцк олса да тахтадан, палчыгдан
дцзялмиш бцтлярин ону бу анда горумаг игтидарында олмадыьыны анлайыб
жаваб верир ки, щеч ким.
Тарихчиляр гейд едирляр ки, о, щямин ан Исламы гябул едир. Юзц дя
юлцм горхусундан дейил, сямими-гялбдян мцсялман олур. Чцнки сонра-
лар да мцсялман олараг галмышдыр. Садяжя олараг щямин ан онун фитряти
ойаныр. Беля ки, о, эюзлянилмяз вя аьылаэялмяз шякилдя мяьлуб олдуьуну
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-181
340 Щязрят Мущяммяд (с)
эюрцб баша дцшцр ки, Пейьямбярин диэяр бир алямля ялагяси вардыр. Исламы
гябул етдийи цчцн Пейьямбяр(с) ону баьышлайыр, гылынжыны да юзцня
гайтарыр.
О ися бир нечя аддым атдыгдан сонра эери дюнцб Пейьямбярдян(с)
цзр истяйир, гылынжыны да о щязрятя баьышлайараг дейир: «Сизин кими исла-
щатчы бир рящбяр бу гылынжа даща лайигдир.»1
Гцрейш тижарят йолуну дяйишир
Гырмызы дяниз сащилляри мцсялманлар вя онларын мцттяфигляри тяря-
финдян тящлцкядя иди. Гцрейш мцшрикляри бир даща топланты тяшкил едиб юз
вязиййятлярини арашдырырлар. Онлар беля щесаб едирляр ки, тижаряти дайан-
дырсалар, йаваш-йаваш бцтцн сярмайяляри тцкяняжяк, нятижядя мцсялман-
лара тяслим олмаг мяжбуриййятиндя галажаглар. Тижаряти давам
етдиряжякляри тягдирдя ися йол мцсялманлар тяряфиндян тящлцкядядир.
Йяни, онлар истянилян вахт щцжум едиб карваны мцсадиря едя билярдиляр.
Бир няфяр айаьа галхыб бундан сонра Шама Ираг йолу иля эетмяйи тяклиф
едир. Щамы онун тяклифини бяйянир.
Карван щярякят цчцн щазыр вязиййятя эялир. Карвана Ябу Сцфйанла
Сяфван ибн Цмяййя башчылыг, Бяни-Бякрдян олан Фурат ибн Щяййан ися
бялядчилик едирди.
Мугризи йазыр: «Бу сющбяти мядиняли бир киши ешидир. Мядиняйя гайыт-
дыгдан сонра бу щагда юз достуна данышыр. Чох чякмир ки, Пейьямбяр
дя хябярдар олур. Зейд ибн Щарисянин башчылыьы алтында бир дястяни
карваны тягиб етмяйя эюндярир. Бу дястя бир ясир алыб маллары мцсадиря,
карваны да эери гайытмаьа мяжбур едир.»2
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-194-196; Мянагиби Ибн Шящрашуб, ж-1, с-164
2 Имтаул-ясма, с-112
Ябядиййят нуру 341
ЩИЖРЯТИН ЦЧЦНЖЦ ИЛИНДЯ БАШ ВЕРМИШ ЩАДИСЯЛЯР
Цщцд дюйцшц
Щижрятин цчцнжц или, баш вермиш щадисяляря эюря щеч дя икинжи илдян
эери галмыр. Икинжи илдя Бядр дюйцшц баш вермишдися, цчцнжц илдя Цщцд
дюйцшц баш верир ки, щяр икиси Исламын ян бюйцк дюйцшляриндян сайылыр.
Цчцнжц илдя тякжя Цщцд дюйцшц дейил, щям дя Бящран, Щямраул-ясяд
дюйцшляри, щабеля бязи йцрцшляр баш вермишдир. Бунлардан йалныз бир
йцрцш вя ики дюйцшя тохунажаьыг.
Мящяммяд ибн Мяслямянин йцрцшц
Бядр дюйцшцндя мцсялманлар галиб эялдикдян сонра ики мцсялман
дюйцшчцсц зяфяр хябярини Мядиняйя чатдырыр. Мцсялман ордусу щяля
Мядиняйя гайытмамыш ана тяряфдян йящуди олан Кяб Яшряф бу гялябя-
дян наращат олуб шайия йолу иля Мядинядя хошаэялмяз бир хябяр йайыр.
Бядр дюйцшцндян дя габаг юз шеирляри иля Пейьямбяр(с) барядя пис
сюзляр дейян Кяб мцсялманларын галиб эялдийини ешидиб дейир: «Йерин алты
йерин цстцндян даща йахшыдыр.» О, Мяккяйя эедиб шеир демякля Гцрейши
мцсялманлара гаршы тящрик едир. Мядиняйя гайытдыгда мцсялманлара
гаршы щюрмятсизлик етмяйя башлайыр. Щяддини ашыб шеирляриндя мцсялман
гадынларына да саташмаьа башлайыр. Фитнякарлыьын бариз нцмуняси олан бу
шяхсин гаршысы алынмалы иди. Ахырда Пейьямбяр(с) онун юлцмцня щюкм
верир вя бу иши Мящяммяд ибн Мяслямяйя тапшырыр. Мящяммяд ибн
Мяслямя Кяби арадан галдырмаг цчцн эюзял бир план жызыр. Кябин сцд
гардашы Ябу Наиля дя дахил олмагла бир нечя няфяри бу ишя жялб едир.
Кябин гардашы онун йанына эедир, бир гядяр шеир дейишмясиндян сонра
Ябу Наиля Кябя дейир: «Сяня демяк истядийим бир сиррим вар. Анжаг ону
эизли сахламаг лазымдыр. Бу киши (Мцщяммяд) эяляндян бяри ярябляр бизя
дцшмян кясилиб, щамы бизя гаршы чыхыб. Инди аиляляримиз чох пис вязиййятдя
йашайыр.» Кяб гардашынын сюзлярини тясдигляйяряк дейир: «Буну мян сизя
даща яввялляр демишдим. Инди мяндян истяйин нядир?» Ябу Наиля дейир
342 Щязрят Мущяммяд (с)
ки, сяндян бир гядяр ярзаг алмаьа эялмишям. Нягд пулум олмадыьына
эюря няйися эиров гойум. Кяб дейир ки, арвадларыны эиров гойа
билярсянми?
Ябу Наиля: Сян Йясрибин эюзял вя жаван кишиси олдуьун щалда мян
арвадларымы сянин йанында нежя эиров гойа билярям?
Кяб: Онда оьланларыны эиров гой!
Ябу Наиля: Сян мяни русвай етмяк истяйирсян? Ярзаг алмаг истяйян
тякжя мян дейилям. Мяним кими башгалары да вар, сяндян алажаьымыз
ярзаг мцгабилиндя юз силащларымызы эиров гойажаг, пулуну эятирдикдя
силащларымызы эютцряжяйик.
Кяб: Етиразым йохдур.
Силащларын эиров гойулмасындан мягсяд о иди ки, нювбяти дяфя силащлы
дястя эюряндя горхмасын, еля билсин ки, онлар да силащларыны эиров гойуб
ярзаг алмаьа эялиб.
Ябу Наиля гардашындан айрылыб мцсялманларын йанына эялир. Эежя
вахты Мящяммяд ибн Мяслямянин дястяси Кябин евиня эетмяк истяйир.
Онун еви галада йерляширди. Ябу Наиля гала гапысынын архасындан гар-
дашыны сясляйир. Кяб гапыны ачмаг цчцн чыхмаг истядикдя эянж ханымы
онун гаршысыны кясмяйя чалышыб дейирки, мян бу сясдян тящлцкя щисс еди-
рям. Кяб онун сюзляриня мящял гоймайыб гапыны ачыр. Гапыдакыларын
ярзаг алмаьа эялдийини дцшцнцб сющбятя башлайыр. Мцхтялиф сащялярдян
сющбят етмякля мяжлис гызышыр. Бу заман Ябу Наиля дейир ки, эялин сющбя-
тимизин ардыны Шябул-ясасда (гожа гары дярясиндя) давам етдиряк. Щамы
дяряйя доьру йолланыр. Йолда Ябу Наиля ялляри иля гардашынын сачларыны
сыьаллайыб дейир ки, бу вахтадяк беля эюзял ятир ийи гохумамышдым. О, бир
даща щямин щярякяти тякрар едир. Цчцнжц дяфя дя ялини гардашынын сачларына
чякдикдя мющкямжя онун сачларыны дартараг мцсялманлара дейир ки,
юлдцрцн, Аллащын дцшмянини юлдцрцн! Бу ан гылынжлар о фитнякарын
бядяниня санжылыр. Кябин фярйадларынын бир хейри олмады. Ябу Наиля дя
ялиндяки бычагла Кябин гарнына бир зярбя ендириб ону йеря сярир. Сонра да
юз йолларына давам едир. Бяги гябристанлыьына чатдыгда щамы «Аллащу
якбяр» дейир. Онлар бу йолла планларынын баш тутдуьуна ишаря едирдиляр.
Беляликля, фитнякар цнсцр мцсялманларын йолунун цстцндян эютцрцлцр.1
1 Сирейи ИбнЩишам, ж-2, с-51-58; Мяьази Вагиди,ж-1, с-184-190
Ябядиййят нуру 343
Жасуслугда, кафирляри мцсялманлара гаршы тящрик етмякдя Кябдян
эери галмайан Ябу Рафе дя бир гядяр сонра гятля йетирилир. Ибн Ясир онун
ящвалатыны ятрафлы шякилдя вермишдир.1 Бу ики щадися вя щямчинин диэяр
амилляр Цщцд дюйцшцнцн баш вермясиня эятириб чыхарыр. Инди эялин бу
тарихи щадисяни арашдыраг.
Гцрейшлиляр дюйцш бцджяси щазырлайыр
Мяккялиляр интигам щисси иля алышыб йанырдылар. Бядрдя юлянляря
аьламаьын гадаьан едилмяси бу щисси даща да артырырды. Гцрейшин тижарят
йолунун баьланмасы щамыны наращат етмишди. Кяб Яшряфин юлцмц ися бу
наращатлыьы сон щяддя чатдырмышды. Бу сябябдян Сяфван ибн Цмяййя вя
Якрямя ибн Ябу Жящл Ябу Сцфйанын йанына эялиб тяклиф едирляр ки, Бядрдя
юлдцрцлянляр карваны горумаг наминя жанларындан кечдийи цчцн щямин
карванда кимин малы олубса, дюйцш бцджяси цчцн мцяййян мябляьдя пул
вермялидир. Ябу Сцфйан бу тяклифи бяйяниб дярщал ижра етмяйя башлайыр.
Мцсялманларын эцжцня бяляд олан саь галмыш Гцрейш башчылары бу
дяфя даща тяшкилатланмыш бир орду иля Мцщяммядля дюйцшя чыхмаьын вя
бцтцн гябиля жянэавярляринин бу дюйцшдя иштирак етмясинин важиб олду-
ьуну анлайырлар. Ямр Асла даща бир нечя няфяр Кянаня вя Сягиф
гябиляляриня эедиб онлардан жанлы йардым истяйир, дюйцшцн бцтцн
хяржляринин Гцрейш тяряфиндян юдяниляжяйини билдирирляр. Онлар Кянаня вя
Тящамя гябиляляриндян дюйцшчцляр топламаьа мцвяффяг олур. Беляликля
дюрд мин няфярлик бир орду тяшкил едилир. Бу, йалныз дюйцшдя иштирак едян
кишилярин сайы иди. Гадынлары да бура ялавя етсяк, гейд едилян рягям дя
артар. Адятян ярябляр гадынлары дюйцшя апармаздылар. Анжаг бу дяфя
Гцрейшин бцтпяряст гадынлары да кишилярля чийин-чийиня дюйцшя эялирляр.
Гадынларын вязифяси о иди ки, тябил вурмагла кишиляри дюйцшя тящрик етсин вя
шерляр охумагла гачмаг истяйянляри бу фикриндян дюндярсинляр. Чцнки
кишилярин дюйцшдян гачмасы арвад-ушаьынын, гыз-эялининин ясир дцшмяси
демяк иди. Ярябляр ися буна щеч бир вяжщля разы олмаздылар.
Гцрейш ордусунда ейни заманда чохлу сайда нюкяр дя иштирак
едирди. Онлара гялябя газанылажаьы тягдирдя мцхтялиф вядляр верилмишди.
1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-101
344 Щязрят Мущяммяд (с)
Мясялян, низя атмагда хцсуси бажарыьы олан Мцтимин нюкяри Вящши ибн
Щярбя вяд верилмишди ки, Мцщяммяд, Яли вя йа Щямзядян бирини гятля
йетиряжяйи тягдирдя азад едиляжяк.
Бюйцк чятинликля дя олса Гцрейш йедди йцз зирещли, цч мин дявя вя
ики йцз ат сцвариси вя бир гядяр дя пийададан ибарят бюйцк бир орду
щазырлайа билир.
Пейьямбярин(с) хябяр мянбяйинин мялуматлары
Цздя бцрузя вермяся дя, щягиги мцсялман олан Пейьямбярин ямиси
Аббас, Пейьямбяри(с) Гцрейшин дюйцш ниййятиндян хябярдар едир.
Аббас юз хятти вя мющрц иля мяктуб йазыб ону Бяни-Гифардан олан
бир гасидя верир вя цч эцн ярзиндя ону Пейьямбяря чатдырмасына даир
ющдялик алыр. Пейьямбяр(с) Мядиня кянарындакы баьларда истиращят едян
заман гасид мяктубу чатдырыр. Ядябля салам вердикдян сонра баьлы
мяктубу щязрятя тягдим едир. Пейьямбяр(с) мяктубу охуса да, бу
барядя сящабяляриня щеч ня демир.1
Мярщум ялламя Мяжлиси Имам Садигдян(я) нягл едир ки,
Пейьямбяр(с) йазмаьы бажармаса да охумаьы бажарырды. Мялум
мясялядир ки, о щязрят тез бу барядя сящабялярини мялуматландырмалы иди.
Буна эюря дя шящяря гайыдан кими мяктуб щамы цчцн охунур.
Гцрейш ордусу щярякятя башлайыр
Гцрейш ордусу Мяккядян чыхыб Мядиняйя доьру щярякят едир.
Пейьямбяр(с), анасы Аминянин дяфн олундуьу Ябва мянтягясиня
йетишдикдя, аьылсыз эянж гцрейшлиляр тяклиф едирляр ки, Мцщяммядин
анасынын гябрини ачыб сцмцклярини чыхартсынлар. Лакин дцнйаэюрмцш
аьсаггаллары бу фикри гятиййятля писляйиб дейирляр ки, буна йол вермяк
олмаз. Йохса сонрадан бу, адят щалыны алар, Бяни-Бякр вя Бяни-Хцзая дя
бизим юлцляримизи гябирдян чыхарар.
Щижрятин цчцнжц или шяввал айынын беши, щяфтянин чяршянбя эцнц
Пейьямбяр(с) Фязалянин оьланлары Янясля Муниси Гцрейш ордусу барядя
мялумат топламагдан ютрц Мядинядян кянара йоллайыр. Бу ики гардаш
хябяр эятирир ки, мцшрикляр артыг шящяря йахынлашыр. Щазырда дявялярини
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-203
Ябядиййят нуру 345
Мядиня отлагларына бурахыблар. Сонра Щяббаб ибн Мцнзир хябяр эятирир
ки, ордунун габаьы Мядинянин лап йахынлыьындадыр. Жцмя ахшамы
Гцрейш ордусу артыг Цщцд даьы ятрафында мювге тутмушду.
Мцсялманлар эежя икян мцшриклярин щцжума кечиб Пейьямбяря(с) зяряр
веря биляжяйиндян наращат идиляр. Бу сябябдян Овс вя Хязряж башчылары
эежяни мясжиддя, Пейьямбярин(с) евинин йанында вя Мядинянин эириш
гапыларында силащла пускуда дурурлар. Онлар сябирсизликля сящяр
ачылмасыны эюзляйирдиляр.
Цщцдцн жоьрафи мювгейи
Шамла Йямян арасындакы тижарят йолуну бирляшдирян бюйцк вя узун
дяря Вадил-гура адланырды. Бу дяря бойу щарада йашамаг цчцн ялверишли
шяраит вар идися, мцхтялиф яряб вя йящуди гябиляляри эялиб орада мяскян
салырды. Буна эюря дя щямин дярядя бир чох кянд (вя йа кянд типли
гясябя, шящяр) салынмышды ки, бунларын да ян бюйцйц сонрадан
Мядинятур-Рясул (йяни, Пейьямбяр шящяри) адландырылан Йясриб иди.
Мяккядян Мядиняйя эялмяк истяйян шяхс мцтляг шящярин жянуб
сямтиндян дахил олмаг мяжбуриййятиндя иди. Анжаг ора дашлыг ярази
олдуьундан ордунун щярякяти чятинляширди. Бу сябябдян Гцрейш ордусу
Мядиняйя йахынлашдыгда йолуну дяйишиб Мядинянин шимал щиссясиндя,
Ягиг вадисиндя Цщцд даьынын ятяйиндя гярарлашыр. Ора хурмалыг
олмадыьы вя йер сятщинин щамар олмасы бахымындан щярби фяалиййят цчцн
олдугжа ялверишли бир ярази иди. Орадан Мядиняйя даща чох зярбя дяйя
билярди. Чцнки йолда еля дя манеяляр йох иди. Гцрейш ордусу жцмя
ахшамы эцнортадан сонра Цщцд даьы ятяйиндя мювге тутур.
Пейьямбяр(с) ися жцмя ахшамыны Мядинядя галыр. Жцмя эцнц щярби
мяслящят шцрасы тяшкил едилир. Пейьямбяр(с) сяркярдялярля мцдафия
тактикасы барядя мяслящятляширди.
Мцдафия тактикасы барядя мяслящятляшмя
Аллащ-таала Пейьямбяря(с) ямр етмишдир ки, щярби вя с. ишлярдя
сящабялярля мяслящятляшсин. Бу, щям дя мцсялманлара ясл демократийаны
ашылайырды. Пейьямбяр сящабялярин фикирляриндян истифадя едирдими,
етмирдими, бу суалын жавабыны ягаид сащясинин нцмайяндяляринин
346 Щязрят Мущяммяд (с)
ясярляриндя ахтармаг лазымдыр. Бу мяслящятляшмяляр Пейьямбярдян
мцсялманлара мирас галмышдыр. Беля ки, щязрятин вяфатындан сонра
хялифяляр дя мцсялманларын, хцсусиля Ямирял-мюминин Ялинин(я)
фикирляриндян щярби вя ижтимаи сащядя файдаланмышлар.1
Бцтцн мцсялман сяркярдяляринин иштирак етдйи бюйцк бир топлантыда
Пейьямбяр(с) ужа сясля буйурур: «Гцрейш ордусу тяряфиндян тящдид
едилян динимизин мцдафияси щаггында щяря юз фикрини билдирсин.» Мядиня
мцнафигляриндян олан Абдуллащ ибн Цбейй тяклиф едир ки, Мядинядян
кянара чыхмайыб дцшмяни шящярин дахилиндя гаршыласынлар. Кишиляр
кцчялярдя дцшмянля вурушсун, гадынлар да дамларын цстцндян онлары
дашгалаг етсинляр. О, сюзцня беля башлайыр: «Биз кечмишдя бу цсулдан
истифадя едирдик. Гадынлар дамларын цстцндян бизя кюмяк едирдиляр.
Буна эюря дя Йясриб бу вахтадяк щеч вахт тяслим олмайыб. Биз ня вахт бу
тактикадан истифадя етмишикся, галиб эялмишик. Она садиг галмадыгда ися
мяьлубиййятя уьрамышыг.»
Йашлы мцсялманлар бу фикирля разылашсалар да эянжляр вя ортайашлылар,
хцсусиля дя Бядр дюйцшцндя иштирак едя билмяйянляр верилян тяклифи гябул
етмяйиб дейирляр: «Бу мцдафийя тактикасы дцшмяни жясарятляндиряр вя
Бядрдя газандыьымыз иззят, шювкяти итирярик. Жянэавярляримизин евдя
отуруб дцшмянин аьзына гядяр эялмясиня разы олмасы ейб дейилми?
Бядрдя эцжцмцз индикиндян гат-гат аз иди. Буна бахмайараг гялябя
газанмаьы бажардыг. Биз чохдандыр беля бир фцрсят эюзляйирик, инди щямин
фцрсят юзц эялиб чыхыб.»
Бюйцк Ислам сяркярдяси Щямзя дейир: «Анд олсун Гураны назил
едян Аллаща, бу эцн шящярдян кянарда дцшмянля гаршылашмайынжа
йемяк йемяйяжяйям. Мцтляг шящярдян кянара чыхыб дцшмянля киши кими
вурушмалыйыг.»2
Шящид олмагдан ютрц атылан пцшк
Мяслящятляшмя заманы Хцсеймя адлы йашлы бир киши айаьа галхыб
дейир: «Йа Рясуляллащ! Гцрейш дцз бир илдир ки, бу дюйцшя щазырлашыб. Инди
бцтцн гябиляляри йыьыб цстцмцзя эятириб. Биз онлары шящярдян кянарда
1 Нящжцр-Бялаья, 1-жи хцтбя
2 Мяьази Вагиди, ж-1, с-211
Ябядиййят нуру 347
гаршыламасаг, онлар йягин ки Мядиняни мцщасиря едяжякляр. Бялкя дя
мцщасирядян ня вахтса ял чякиб, дюйцшмядян эери дюняляр. Анжаг бу,
онлары нювбяти дюйцшлярдя даща да жцрятляндиряжяк вя биз Мяккя
сарыдан щеч вахт архайын олмайажаьыг. Мян Бядр дюйцшцндя иштирак едя
билмядийимя эюря чох тяяссцфлянирям. Дюйцшя эетмяйя эюря оьлумла
арамда мцбащися дцшдц. Щяр икимиз эетмяйя жан атырдыг, лакин Бядрдя
иштирак етмяк она нясиб олду.
Мян дедим ки, оьлум, сян щяля эянжсян, арзуларын вар, эянжлийини
эяляжякдя дя Аллащ йолунда сярф едя билярсян. Мяним юмрцм ися артыг
эеридя галыб, эюрдцйцмц эюрмцшям. Гой жищада мян эедим, шящид дя
олсам, аиляйя сян бахарсан. Оьлум дедикляримля разылашмады, дюйцшя
эетмяк истядийини билдирди. Ахырда беля гярара эялдик ки, кимин дюйцшя
эетмяси цчцн пцшк атаг. Пцшк оьлумун цзцня эцлдц вя о Бядрдя иштирак
едиб шящидлик зирвясиня йцксялди. Дцнян Мядинянин щяр йериндя Гцрейш
щцжумундан данышырдылар. Мян дя бу фикирля йухуйа эедим. Йухуда
оьлумун Жяннятдя эяздийини, оранын эюзял немятляриндян йедийини
эюрдцм. Чох мещрибан бир сясля мяня деди ки, атажан, сянин йолуну
эюзляйирям.
«Йа Рясуляллащ! Артыг мяним сач-саггалым аьарыб, сцмцклярим
бошалыб. Хащиш едирям Аллащдан мяним цчцн шящадят диляйин!»1
Ислам тарихиндя беля жясур, фядакар шяхсляря чох раст эялмяк олар.
Ахирят эцнцня инамы вя иманы олмайан мяктяблярдя чятин ки, Хцсеймя
кимиляря раст эяляк. Щагг уьрунда жанындан кечмяйя бюйцк щявясля
жан атмаг йалныз пейьямбярлярин мяктябиндя мцмкцндцр. Щал-
щазырда, габагжыл юлкялярдя, орду эенералларынын щяйатына бюйцк юням
верилир. Чцнки онларын ясас мягсяди щяйатдыр. Пейьямбярлярин
мяктябиндя ися ясас мягсяд Аллащын ризасыны жялб етмякдир. Бу, щятта
юлцмля баша эялся беля, шяхс горхмадан, чякинмядян юлцмцн гужаьына
эедяжяк ки, тяки Аллащ разы галсын.
Щязрят Пейьямбяр(с) щамынын фикрини юйряндикдян сонра
яксяриййятин вердийи тяклифля разылашыр, Мядинядян чыхмаьы шящярдя
галмагдан цстцн тутур. Щямзя, Сяд ибн Цбадя вя диэяр бюйцк
1 Бищарул-январ, ж-2, с-125
348 Щязрят Мущяммяд (с)
сяркярдялярин фикрини мцнафиглярдян олан Абдуллащ ибн Цбеййин тяклифиня
гурбан вермяк, ялбяття ки, олмазды. Цстялик Мядинядя галыб дцшмяни
шящярдя гаршыламаг, гадынлары да дюйцшя гатмаг мцсялманларын зяиф
олдуьуна дялалят едяжякди вя Бядрдяки гящряманлыгла ясла уйьун
эялмязди. Бу щям дя мцсялманларын рущиййясини зяифлядяр, онларда
дюйцш рущуну юлдцрярди. Чох эцман ки, Абдуллащ ибн Цбейй
Пейьямбяри эюзц эютцрмядийиня эюря беля бир тяклиф вермишди.
Мядинядян чыхыб дцшмяни кянарда гаршыламаг барядя гярар гябул
едилдикдян сонра Пейьямбяр(с) евиня эетди. Яйниня зирещ эейиб гылынжыны
эютцрцр, кцряйиня галхан, чийниня дя ох-каман атыб евдян чыхды. Бу
сящняни эюрян мцсялманлардан бязиси наращат олду. Чцнки онлар еля
билирдиляр ки, Мядинядян кянара чыхмаг фикрини Пейьямбяр бяйянмяйиб,
садяжя, мяжбур галыб гябул етмишдир. Буна эюря сящвлярини дцзялтмяк
мягсядиля щязрятя дейирляр: «Мцдафия тактикасы барядя биз сизя табейик.
Шящярдян кянара чыхмаг мяслящят дейился, онда Мядинядя галаг.»
Щязрят буйурду: «Пейьямбяр зирещ эейибся, дцшмянля вурушмадан ону
яйниндян чыхармасы йарамаз.»1
Ислам ордусу шящярдян чыхыр
Пейьямбяр(с) жцмя намазыны гылыб тяхминян мин няфярлик бир орду
иля Мядинядян Цщцдя доьру ирялиляйир. Щязрят, Цсамя, Зейд ибн Щарися
вя Абдуллащ ибн Юмяр кими азйашлыларын дюйцшя эетмясиня ижазя вермир.
Йалныз Сямря вя Рафе адлы ики йенийетмя дюйцшя эедир. Онларын тяхминян
он беш йашы олса да, мащир охатан олдугларына эюря Пейьямбяр онлара
дюйцшя эетмяйя ижазя верир.
Орду щярякят едяркян мцнафиг Абдуллащ ибн Цбейй иля мцттяфиг
олан бир дястя йящуди дя дюйцшя эетмяк истядийини билдирди. Лакин
мцяййян сябябляря эюря Пейьямбяр(с) онларын дюйцшя эетмясиня разы
олмады. Орду Шут адлы йеря чатдыгда Абдуллащ ибн Цбейй
Пейьямбярин(с) онун тяклифини гябул етмядийини бящаня эятириб йары
йолдан гайыдыр. Онунла ейни гябилядян олан 300 «Овслу» да ордудан
1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-214; ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-38
Ябядиййят нуру 349
айрылыр. Бунунла да Цщцд дюйцшцндя ня мцнафигляр ня дя йящудиляр
иштирак етмир.
Пейьямбяр(с) вя еляжя дя орду кяся йолла дюйцш бюлэясиня чатмаг
истяйирди. Буна эюря дя Мцряббя адлы бир йящудинин баьындан кечмяк
мяжбуриййятиндя галырлар. Йящуди мцсялманларын онун баьына
эирмясиня чох наращат олур, щятта Пейьямбяри(с) тящгир дя едир.
Мцсялманлар ону юлдцрмяк истясяляр дя щязрят ижазя вермяйиб буйурур:
«Бу инадкар, жащил адамла ишиниз олмасын!»1
Ики фядакар дюйцшчц
Цщцд даьына чатмамыш Пейьямбяр(с) ордуну сахлайыр. Сырайа
дцзцб низам-интизамына фикир верир. Мцсялманларда бюйцк рущ
йцксяклийи мцшащидя едилирди. Ордуда мцхтялиф йаш групларындан олан
мцсялманлар иштирак едирди. Бурада онбеш йашлы йенийетмядян тутмуш
сач-саггалы аьармыш гожайа беля раст эялмяк оларды. Онларын щамысы
мцгяддяс дин уьрунда жищада эялмишди. Щамы бюйцк щявясля ордуйа
гошулмушду. Ашаьыдакы ики нцмуня буна сцбут ола биляр:
1) Ямр ибн Жямущ ялдян дцшмцш, бели бцкцлмцш бир гожа иди. Бир
айаьы да ахсаг иди. Онун дюрд оьлу да юзц иля бирликдя жищада эялмишди.
Буна эюря о щяддян артыг севинир вя Аллащындан разы иди. О, юзлцйцндя
фикирляшир ки, мяним жищада эетмямяйим щеч инсафдан дейил. Няйя эюря
беля бир сяадяти ялдян вермялийям? Гощум-яграбасы онун дюйцшя
эетмясиня мане олмаьа чалышса да юзц эедяжяйиня исрар едирди.
Пейьямбярин(с) щцзуруна эялиб дейир ки, йа Рясуляллащ, гощумларым
жищада эетмяйимя мане олурлар, сиз ня буйурурсунуз? Мян шящид
олмаг истяйирям, Жяннятя говушмаг арзусундайам. Щязрят она
буйурур ки, Аллащ сизя жищады важиб етмяйиб,(гожа олдуьуна эюря)
цзрлцсян.» Ямр ибн Жямущун жищада эетмякдя исрарлы олдуьуну эюрян
Пейьямбяр(с) онун гощумларына буйурур ки, она мане олмайын, гойун
Ислам уьрунда шящадят шярбятини дадсын!
Ямр ибн Жямущ евиндян чыхаркян дуа едяряк дейир: «Илащи, Сянин
йолунда юлмяйи мяня нясиб еля вя мяни бир даща евимя гайтарма!» О,
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-65
350 Щязрят Мущяммяд (с)
Цщцд дюйцшцндя бюйцк жанфяшанлыг эюстярир. Ахсайа-ахсайа щцжума
кечиб дейирди ки, мян Жяннят арзусундайам. Оьланларындан бири даим
онун ардынжа щярякят едирди. Ата-бала шящид олана гядяр дюйцшцрляр.
Цстялик Ямрин Абдуллащ адлы диэяр бир оьлу да шящид олур.1
Щянзяля 23-25 йашларында эянж бир оьлан иди. Атасы Ябу Амир,
Пейьямбярин(с) гаты дцшмянляриндян иди. Цщцд дюйцшцндя Гцрейш
ордусунда иштирак едирди. Мцшрикляри Пейьямбяря гаршы тящрик
едянлярдян олмушдур. Юмрцнцн сонуна кими Ислама гаршы
дцшмянчилийиндян ял чякмямишдир. Зирар мясжидинин тямялини
гойанлардан бири олмушдур.
Атасынын дцшмян сыраларында олмасы Щянзяляни жищада эетмякдян
йайындырмыр. Тясадифян мцсялманларын Цщцдя эедян эцн Щянзялянин
тойу иди. О, Абдуллащ ибн Цбеййин гызыны алмышды. Жарчы мцсялманлары
жищада сяслядикдя Щянзяля чыхылмаз вязиййятдя галыр. Щеч олмаса той
эежясини эярдякдя галмаг цчцн Пейьямбярдян(с) ижазя алмаг истяйир.
Ялламя Мяжлисинин нягл етдийиня ясасян ашаьыдакы айя мящз Щянзялянин
барясиндя назил олмушдур: «Щягигятян, мюминляр анжаг Аллаща вя Онун
Пейьямбяриня иман эятирян цмуми бир иш (жищад, мяслящят-мяшвярят)
цчцн Пейьямбярля бир йердя олдугда ондан изн алмамыш бир йеря
эетмяйян кимсялярдир! (Йа Рясулум!) сяндян изн истяйянляр-мящз
беляляри Аллаща вя Онун Пейьямбяриня инананлардыр. Яэяр онлар бязи
ишляр цчцн сяндян изн истясяляр, онлардан юзцн истядийиня (йанындан
эетмяйя) изн вер вя онлар цчцн Аллащдан баьышланма диля. Щягигятян,
Аллащ баьышлайандыр, рящм едяндир!»2 3
Пейьямбяр(с) той эежясини Мядинядя галмаг цчцн Щянзяляйя бир
эцнлцк ижазя верир. Сящяр тездян Щянзяля бяй отаьындан чыхыб щеч
жянабят гцслц дя алмадан дюйцш мейданына тялясир. Евдян чыхаркян
тязя эялинин эюзляри долур, голларыны яринин бойнуна салыб бир гядяр
йубанмасыны хащиш едир. Эялин тез эедиб мцяййян сябябляр цзцндян
Мядинядя галмыш дюрд киши чаьырараг онлара дейир: «Шащид олун ки,
дцнян эежя ярим мянимля йахынлыг етмишдир.» (Онун мягсяди бу иди ки,
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-9
2 Нур-62
3 Бищарул-январ, ж-20, с-57