The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by elmeddinquliyev022, 2022-03-18 17:04:01

Əbədiyyət nuru

Əbədiyyət nuru

Ябядиййят нуру 351

яри шящид оларса вя юзц щамиля галарса, ону зинакарлыгда иттищам
етмясинляр.)

Щянзяля евдян чыхан кими щяйат йолдашы дюрд няфяр шащидя дейир:
«Ахшам йухуда эюрдцм ки, эюй араланыр, ярим орайа дахил олур. Сонра
эюй йенидян бирляшир. Цряйимя дамыб ки, ярим шящадят шярбятини дадажаг
вя рущу эюйя йцксяляжяк.»

Щянзяля ордуйа гошулуб дюйцшя башлайыр. Дюйцшцн гызьын чаьында
бирдян эюзц Ябу Сцфйана саташыр. О, щцжума кечиб бир зярбя ендирся дя
гылынжы атын белиня дяйир вя Ябу Сцфйан атдан йыхылыр. Гцрейш
ордусундан тез бир няфяр иряли шыьыйыб низясини Щянзялянин гарнына
санжыр. Щянзяля низяни бядяниндян чыхартмамыш ону тягиб едиб гятля
йетирир. Сонра щямин низя нятижясиндя юзц дя шящид олур. Дюйцшдян сонра
Пейьямбяр(с) онун барясиндя беля буйурур: «Мяляклярин Щянзяляйя
гцсл вердийини эюрдцм.» Буна эюря дя о «гясилцл-мялаикя» йяни,
мяляклярин гцсл вердийи шяхс адландырылыр.

Овс гябилясиндян оланлар юз цстцнлцклярини сайаркян ону да ялавя
едиб дейирдиляр ки, мяляклярин гцсл вердийи Щянзяля дя биздяндир.

Ябу Сцфйан дейярмиш ки, мцсялманлар Бядр дюйцшцндя оьлум
Щянзялини юлдцрсяляр дя биз дя Цщцддя онларын Щянзялисини юлдцрдцк.

Бир эцнлцк бу ярля-арвадын вязиййяти чох мараглы олмушдур. Беля ки,
юзляри щагг йолунун фядаиляри олдуглары щалда аталары Ислам
дцшмянляриндян олмушлар. Бяйин атасы Ябу Амир Жащилиййят дюврцндя
ращиблик етмиш, Пейьямбяр(с) Мядиняйя щижрят етдикдян сонра Мяккя
мцшрикляриня гошулмуш, щятта Бизанс императору Щераклы Ислама гаршы
тящрик етмишдир.1

Мцсялман вя мцшрик ордусунун гаршылашмасы
Шяввал айынын йеддиси сящяр тездян Ислам ордусу тяжавцзкар Гцрейш

ордусунун гаршысында дайаныр. Мцсялманлар еля бир йердя мювге
сечирляр ки, Цщцд даьы архада галыр. Бу, тябии бир цстцнлцк сайылырды. Лакин
даьын ортасында бир йарыг вар иди вя дцшмян даьы фырланыб щямин
йарыгдан кечяряк мцсялманлара архадан щцжум едя билярди. Бу

1 Усдул-габя, ж-2, с-59; Бищарул-январ, ж-20, с-57

352 Щязрят Мущяммяд (с)

тящлцкянин гаршысыны алмаг мягсядиля Пейьямбяр(с) ики охатан дястяси
тяйин едиб онлары щямин йарыьын гаршысындакы тяпянин цстцндя йерляшдирир.
Охатанларын башчысы Абдуллащ ибн Жцбейря буйурур: «Бурайа
йахынлашажаьы тягдирдя дцшмяня ох атмагла онлары бурадан
узаглашдырын. Гоймайын архадан бизя щцжум етсинляр. Дюйцшцн
эедишатында биз галиб эялсяк дя, мяьлуб олсаг да, сиз йериниздян
тярпянмяйин!»

Дюйцш башладыгдан сонра щямин йарыьын чох ящямиййятли бир дящлиз
олдуьу мялум олур. Мцсялманларын газанылмыш гялябяни ялдян
вермясинин дя сябяби мящз бу иди ки, охатанлар щямин мювгейи
бошалдырлар. Мяьлубиййятя уьрайан дцшмян ися Цщцд даьыны фырланараг
щямин мювгедян кечиб мцсялманлары архадан йахалайыр.

Пейьямбярин(с) охатанлара даьдакы йарыьы бош гоймамаларына
тящрик етмяси о щязрятин дюйцш тактикаларына чох эюзял шякилдя бяляд
олмасындан хябяр верир. Дюйцшц галиб битирмяйин ян ясас шярти ися
команданын дюйцш тактикаларыны билмяси йох, дюйцшчцляря верилян
тапшырыьын ющдясиндян эялмякдир.

Дюйцшчцлярдя мцбаризя рущиййясини йцксялтмяк
Пейьямбяр(с) дюйцшлярдя дюйцшчцлярин психолоъи дурумуну щямишя

диггят мяркязиндя сахлайырды. Бу бахымдан Цщцд дюйцшц дя истисна
едилмир. 3000 няфяря гаршы дюйцшян 700 няфярлик орду цчцн Пейьямбяр(с)
хцтбя охумагла онларын рущиййясини йцксялдир. Бюйцк Ислам тарихчиси
Вагиди йазыр: «Пейьямбяр(с) Ейнейн дящлизиня 50 охатан йерляшдирир.
Цщцд даьы мцсялманларын архасында, Мядиня ися гаршыларында галмышды.
Бцтцн сяркярдялярин йерини тяйин етди. Бязи дястяляри юня, бязилярини
эерийя чякир. О, сыралары тянзимляйяркян о гядяр дягиг иди ки,
дюйцшчцлярдян биринин чийни бир гядяр иряли чыхсайды, ону эерийя чякирди.
Пейьямбяр(с) сыралары низамладыгдан сонра буйурур: «Сизи Аллащын мяня
ямр етдийиня дявят едирям: Аллаща итаят един, она аси чыхмайын.»
Дцшмянля вурушмаг чятиндир, зящмят тяляб едир. Чох аз адам дцшмяня
мцгавимят эюстяря билир. Аллащын щидайят етдийи шяхсляр дцшмяня
мцгавимят эюстярир. Чцнки Аллащ она итаят едянлярлядир. Шейтан ися
Аллаща аси чыханларладыр. Щяр шейдян чох жищадда дюзцмлц олмаг

Ябядиййят нуру 353

лазымдыр. Бу йолла Аллащын сизин цчцн нязярдя тутдуьу сяадятя чатын!
Жябраил мяня хябяр вериб ки, бу дцнйада щеч кяс онун цчцн нязярдя
тутулан сон рузини йемядян юлмяз… Дюйцш ямри верилмяйинжя кимся
щцжцма кечмясин!»1

Дцшмян ордусунун щазырлыьы
Ябу Сцфйан ордуну цч щиссяйя бюлцр. Бир щиссяси зирещли пийадалар.

Онлар ордунун дцз ортасында йерляшдирилир. Икинжи щисся –ордунун саь тяряфи
Халид ибн Вялидя, цчцнжц щисся-ордунун сол тяряфи ися Якрямяйя тапшырылыр.
Хцсуси бир дястя ися ордунун лап юнцндя эедянляр иди. Онларын иши байраг
тутмаг иди. Байраг тутанларын щамысы Бяни-Ябдцддар тайфасындан иди. Ябу
Сцфйан онлара дейир: «Ордунун айаг цстя галмасы сизин дюзцмцнцздян
асылыдыр. Биз Бядрдя бу сащядя удуздуг. Инди яэяр Бяни-Ябдцддарлылар
байраьы сахламаьы бажармасалар, бундан сонра бу шяряф башга тайфайа
нясиб олажаг.» Ябу Сцфйанын бу сюзц Гцрейшин илк байрагдары олан Тялщя
ибн Ябу Тялщяйя чох пис тясир етдийиндян, о, иряли чыхыб дюйцшчц тяляб едир.

Психолоъи сащядя рущландырма
Дюйцш башламаздан габаг Пейьямбяр(с) ялиня бир гылынж алыб

дюйцшчцляри щявясляндирмяк цчцн буйурур ки, бу гылынжын щаггыны ким
юдяйя биляр? Бир нечя няфяр айаьа галхса да щязрят гылынжы онлара вермир.
Сонра Ябу Дяжаня айаьа галхараг сорушур ки, йа Рясуляллащ, бу гылынжын
щаггы нядир вя щямин щаггы нежя юдямяк олар? Щязрят буйурур: «Онун
щаггы одур ки, гылынж яйилянядяк вурушасан.» Ябу Дяжаня билдирир ки,
мян онун щаггыны юдямяйя щазырам. О, «юлцм дясмалы» адландырдыьы
гырмызы дясмалыны алнына баьлайыб гылынжы Пейьямбярдян(с) алыр. О, ня
вахт бу дясмалы баьлайардыса, о демяк иди ки, демяли, ня гядяр
бядяниндя жан вар, вурушажаг. Ябу Дяжаня мяьрур пялянэ кими йол
эедир, она нясиб олмуш шяряфдян чох мямнун иди. Алнындакы гырмызы
дясмал ися язямятини даща да артырырды.2

Щагг уьрунда мцбаризя апаран бир орду цчцн бундан эюзял
щявясляндирижи амил ола билмяз. Пейьямбяр(с) бу щярякяти иля тякжя Ябу

1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-221-222
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-66

354 Щязрят Мущяммяд (с)

Дяжаняни дейил, бцтцн дюйцшчцляри рущландырыр вя онлара баша салыр ки,
щамы бу шяряфя наил олмаьа жан атмалыдыр. Зцбейр ибн Яввам чох
жясарятли дюйцшчцлярдян бири иди. Пейьямбяр(с) гылынжы она вермядийи
цчцн наращат олан Зцбейр Ябу Дяжанянин щярякятлярини излямяк
мягсядиля ону тягиб етмяйя башлайыр. О дейир: «Мейданда Ябу
Дяжанянин ардынжа дцшмцшдцм. Щеч ким онун гаршысына чыха билмирди.
Бцтцн рягиблярини йеря сярирди. Кафирлярдян бир няфяр сцрятля мцсялман
йаралыларынын башыны бядяниндян айырырды. Мян бу щадисядян чох
яндишяляндим. Хошбяхтликдян Ябу Дяжаня онунла цз-цзя эялди. Бир нечя
гаршылыглы зярбядян сонра щямин кафир Жящяннямя васил олур.» Ябу
Дяжаня дейир: «Гцрейш ордусуну вурушмаьа тящрик едян бир няфяри
эюрдцм. Дярщал она доьру тялясдим. Гылынжымы башы цзяриндя щисс
етдикдя мющкям гышгырды. Бирдян онун Ябу Сцфйанын арвады Щинд
олдуьуну сездим. Пейьямбяр(с) вердийи гылынжы онун кими алчаг адамын
ганына булашмаьа рява эюрмядим.»1

Дюйцшцн башланмасы
Дюйцшц Мядинядян кючцб Мяккя мцшрикляриня гошулмуш Ябу Амир

(Щянзялянин атасы) башлайыр. О, Овс гябилясиндян иди вя Ислам дининя олан
дцшмянчилийиня эюря Мяккяйя кючцр. Эедяркян он беш няфяр дя она
гошулур. О, беля тясяввцр едирди ки, Овс гябилясиндян оланлар дюйцшдя
ону эюрсяляр, Мцщяммяди мцдафия етмякдян ял чякярляр. Буна эюря дя
дюйцшц илк олараг о башлайыр. Анжаг мцсялманларла цзляшдикдя онларын
тяня-тянгидляриня туш эялир. Бир гядяр дюйцшдцкдян сонра дюйцш
мейданындан узаглашыр.2

Цщцд дюйцшцндя бир нечя дюйцшчцнцн фяаллыьыны тарихчиляр хцсуси
вурьуламышлар. Онларын да арасында Ялинин(я) жанфяшанлыьы даща чох
тягдирялайигдир. Ибн Аббас дейир: «Бцтцн дюйцшлярдя Ислам ордусунун
байраьыны Яли тутурду. Цмумиййятля байраьы щямишя иэид вя жясарятли
адама верирдиляр. Яксяр тарихчиляр билдирирляр ки, Цщцд дюйцшцндя дя илк
байрагдар Мцсяб ибн Цмейрин шящид олмасындан сонра Пеьямбяр(с)
байраьы Ялийя верир. Байраьын даща юнжя Мцсябя верилмяси ися онун да

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-68-69
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-12

Ябядиййят нуру 355

Гцрейш ордусунун байрагдарлары кими Бяни-Ябдцддар тайфасындан
олмасы иля ялагядардыр.1

Гцрейш ордусунда байрагдар олан Тялщя ибн Ябу Тялщя (ону дюйцш
мейданынын гочу адландырырдылар) иряли чыхыб дейир: «Ей Мцщяммядин
тяряфдарлары! Сиз дейирсиниз ки, бизим юлянляримиз Жящяннямя, сизинкиляр ися
Жяннятя эедир. Араныздан кимися Жяннятя эюндярмяйими арзулайан
вармы? Вя йахуд кимся мяни Жящяннямя эюндярмяк истяйирми?» Онун
сяси якс-сяда веряряк бцтцн дюйцш мейданына йайылырды. Яли(я) иряли чыхыб
онунла дюйцшмяйя башлайыр. Бир гядяр сонра Тялщя, Ялинын гылынжынын
зярбяси нятижясиндя йердя чабалайырды.

Тялщядян сонра Гцрейш байраьыны ардыжыл олараг онун ики гардашы
эютцрцр вя щяр икиси Асим ибн Сабитин атдыьы охларла гятля йетирилир.

Икинжи хялифянин юлцмцндян сонра тяшкил едилмиш шурада Ямирял-
мюминин Ялинин(я) буйурдугларындан беля баша дцшцлцр ки, Цщцд
дюйцшцндя Гцрейш ордусунун байраьыны эютцрмяк доггуз няфяря
тапшырылмышды. Онлар бир-биринин ардынжа байраьы горумалы идиляр. Онларын
щамысы Бяни-Ябдцддардан идиляр. Доггуз байрагдарын доггузуну да Яли
гятля йетирир. Сон байрагдар да юлдцкдян сонра ири яндамлы гара гул Сявяб
Щябяши байраьы ялиня эютцрцб рягиб тяляб едир. Яли(я) ону да Жящяннямя
васил едир.

Яли(я) бюйцк сящабялярин дя иштирак етдийи йыьынжагда онлара
мцражият едяряк буйурур: «Йадыныздадырмы Цщцд дюйцшцндя Гцрейш
байраьыны бир-биринин ардынжа эютцрцб рягиб тяляб едян вя щамысы Бяни-
Ябдцддардан олан доггуз жянэавяри гятля йетирдим.?» Мяжлисдякилярин
щамысы о щязряти тясдиг едир. Щязрят йенидян буйурур: «О да йадыныза
эялирми ки, щямин доггуз няфярин ардынжа Сявяб Щябяши байраьы эютцрцб
иряли чыхыр? Онун Пейьямбяри юлдцрмякдян башга мягсяди йох иди. О
гядяр ясябляшмишди ки, аьзы кюпцклянмиш, эюзляри гызармышды. Ону
эюрдцкдя щамыныз горхуб эери чякилдиниз, мян ися иряли чыхыб она
мющкям бир зярбя ендиряряк гятля йетирдим. Бунлары хатырлайырсынызмы?»
Мяжлисдякиляр бир даща ону тясдигляйир.2

1 Ял-Иршад, с-43
2 Бищарул-январ, ж-20, с- 51

356 Щязрят Мущяммяд (с)

Шящвани истякляри уьрунда дюйцшян орду
Щинд вя диэяр гадынлар Гцрейш ордусуну щявясляндирмяк цчцн

мащнылар, шерляр охуйур, дяф чалырдылар. Онларын охудугларындан мялум
олур ки, Гцрейш ордусу мянявиййат, ягидя, азадлыг, яхлаги дяйярляр цчцн
вурушмурду. Онлар йалныз вя йалныз мадди, шящвани истякляри цчцн
дюйцшцрдц. Гадынлар дюйцшчцлярин жярэяси арасында дайаныб
охуйурдулар:

Биз гиймятли халчалар цзяриндя эязян Тариг гызларыйыг
Дцшмянля вурушсаныз, сизинля йатаьа эиряжяк,
Дцшмяня арха чевирсяниз, сиздян цз дюндяряжяйик
Мялум мясялядир ки, сырф шящвят щиссляри хатириня дюйцшян ордуну
мянявиййат, мцгяддяс амал уьрунда мейдана эирян орду иля
мцгайися етмяк доьру олмаз. Ики мцхтялиф ягидяли орду арасындакы бу
фярг нятижясиндя чох чякмир ки, Ислам ордусунун Яли, Щямзя, Ябу
Дяжаня, Зцбейр вя с. сяркярдялярин сайясиндя Гцрейш ордусу бцтцн
азугясини атыб гачмаьа башлайыр. Беляликля дя Ислам ордусу даща бир
ифтихар газаныр.1

Итирилмиш гялябя
Ислам ордусу она эюря галиб эялди ки, дюйцшчцлярин Аллащ йолунда

жищад етмякдян башга фикирляри йох иди. Гялябядян сонра мяьлубиййятя
уьрамаларынын сябяби ися о олду ки, яксяр мцсялман дюйцшчцлярин ниййяти
дяйишир, гачмагда олан Гцрейш дюйцшчцляринин гойуб эетдийи гянимяти
топламаг щявяси мцсялманлары жищад фикриндян йайындырыр. Вязиййят о йеря
эялиб чатыр ки, Пейьямбярин(с) дя сюзцня мящял гойулмур.

Цщцд мянтягясинин жоьрафи мювгейи щаггында данышаркян гейд
етдик ки, Цщцд даьынын ортасында бир дящлиз вар иди. Пейьямбяр(с) щяля
дюйцш башламаздан габаг Аббуллащ ибн Жцбейрин башчылыьы алтында 50
няфяр охатана щямин дящлизи горумаьы тапшырараг буйурур ки, биз галиб
дя эялсяк, мяьлуб да олсаг, бураны тярк етмяйин. Дюйцшцн гызьын
чаьында дцшмян бир нечя дяфя щямин дящлиздян кечмяйя жящд
эюстярмиш, лакин охатанларын мцгавимяти иля растлашмышды.

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-68; Тарихи Тябяри, ж-2, с-194

Ябядиййят нуру 357

Гцрейш ордусу силащ-сурсатыны атыб гачмаьа башладыгда чох надир
сайда мцсялман дюйцшчцсц онлары изляйир. Яксяриййяти ися дюйцш
гянимяти топламагла мяшьул олур. Онлар артыг дюйцшцн баша чатдыьыны
дцшцнцрдцляр.

Даьдакы дящлизи горуйанлар да фцрсятдян истифадя едиб гянимят
топламаьа енмяк истяйирляр. Онлар дейирляр ки, бизим бурада
галмаьымызын даща щеч бир мянасы йохдур, йахшысы будур ашаьы ениб биз
дя гянимят топлайаг. Башчылары онлара Пейьямбярин(с) сюзцнц
хатырладараг дейир ки, мцсялманлар галиб дя эялся, мяьлуб да олса биз
бураны тярк етмямялийик.

Охатанларын яксяриййяти Абдуллащ ибн Жцбейрин дедикляриня мящял
гоймайыб билдирир ки, онсуз да бурада галмаьымыз мянасыздыр.
Пейьямбярин(с) мягсяди о иди ки, биз дюйцш вахты бураны тярк етмяйяк.
Инди ися дюйцш артыг баша чатыб. Буну дейиб ялли охатандан гырхы йерини
тярк едир. Дящлизин башында жями он няфяр галыр.

Бюйцк сяркярдялярдян сайылан Халид ибн Вялид чох йахшы билирди ки,
даьдакы дящлиз гялябянин ачарыдыр. Бир нечя дяфя орадан кечмяк истяся
дя охатанларын сяйи нятижясиндя эери чякилмяйя мяжбур олмушду. Инди ися
дящлиздяки охатанларын азлыьындан истифадя едяряк дюйцшчцлярини дящлизя
доьру эятирир. Щцжум едиб мцсялманларын архасына кечир. Дящлиздя
галан он охатанын мцгавимяти бир файда вермир. Халид ибн Вялидля
Якрямя ибн Ябу Жящлин дюйцшчцляри он няфярин щамысы гятля йетирир. Чох
чякмир ки, силащсыз мцсялманлар архадан силащлы дцшмянин щцжумуна
мяруз галыр.

Халид ибн Вялид ясас стратеъи нюгтяни яля кечирдикдян сонра гачмагда
олан мяьлуб Гцрейш ордусуну йенидян дюйцшя дявят едир. Фярйад, няря
чякмякля онлара рущ йцксяклийи ашылайыр.

Бу мяьлубиййятин сябябкары дцнйа малындан ютрц дюйцш сянэярини
бошалдыб щеч юзляри дя билмядян дцшмяня йол ачан шяхсляр идиляр. Беля ки,
дящлизин бошалмасы нятижясиндя Халид ибн Вялидин табечилийиндя олан
Гцрейш сцвариляри мцсялманлары архадан йахалайыр.

Халид ибн Вялидя Якрямя ибн Ябу Жящл дя дястяк верир. Щямин анда
мцсялманлар арасында мисли эюрцнмямиш пяракяндялик йаранмышды.
Мцсялманлар мцхтялиф дястяляря бюлцнцб мцдафия олунмагдан башга

358 Щязрят Мущяммяд (с)

чыхыш йолу эюрмцрляр. Лакин баш команданлыгла ялагя кясилдийиня эюря
бунун да еля бир файдасы олмур. Мцсялманлар бюйцк иткилярля цзляшир.
Щятта бир нечя мцсялман дюйцшчцсц диггятсизлик цзцндян еля
мцсялманлар тяряфиндян гятля йетирилир.

Халидля Якрямянин щцжумлары Гцрейш ордусуна инамы гайтарыр.
Гачмагда олан орду инди йенидян щцжума кечмишди. Инди мцсялманлар
щяр тяряфдян гцрейшлилярин ящатясиндя иди вя бир чохлары артыг гятля
йетирилмишди.

Пейьямбярин(с) юлдцрцлмяси шайияси
Гцрейш жянэавярляриндян олан Лейси Ислам ордусунун байрагдары

Мцсяб ибн Цмейря щцжум едир. Араларындакы эярэин дюйцшдян сонра
Мцсяб шящид олур. Дюйцшдя мцсялман дюйцшчцлярин цзц юртцлц
олдуьундан, Лейси гятля йетирдийи шяхсин Мцщяммяд(с) олдуьуну
дцшцнцб ихтийарсыз олараг фярйад едир ки, Мцщяммяд юлдцрцлдц. Бу
шайия Гцрейш ордусунда аьыздан аьыза эязир. Гцрейш башчылары о гядяр
севинжяк олмушдулар ки, сясляри бцтцн мейданы бцрцмцшдц. Щамы бир
аьыздан: «Мцщяммяд юлдцрцлдц»-дейя фярйад едирди.

Бу ясассыз шайиянин йайылмасы Гцрейш ордусуну жошдуруб щярякятя
эятирир. Щамы Мцщяммядин язаларыны кясмяйя жан атыр вя бу йолла ширк
дцнйасында адыны тарихя салмаг истяйирди.

Пейьямбярин(с) юлдцрцлмяси шайияси мцшриклярин рущиййясини
йцксялтдися, мцсялманларын да рущиййясини зяифлядир. Инди
мцсялманларын бюйцк яксяриййяти дюйцшдян кянарлашыб даьа чякилмишди.
Йалныз жцзи сайда мцсялман дюйцш мейданында галмышды.

Бязиляринин дюйцш мейданындан гачмасыны инкар етмяк олмаз
Мцсялман ордусунда бязи сящабялярин дюйцшдян гачмасы инкар

олунмаз бир щягигятдир.
Онларын сонрадан мцсялманлар арасында йцксяк вязифяляря

йцксялмяси дя бу ажы тарихи щягигяти инкар етмяйя ясас вермир. Бюйцк
Ислам тарихчиси Ибн Щишам йазыр: «Яняс ибн Маликин ямиси Яняс ибн Нязр
дейир ки, мцсялманлар Гцрейшин щцжумуна мяруз галиб Пейьямбярин(с)
юлдцрцлдцйц шайияси йайылдыгда мцсялманларын чоху юз жанынын щайына

Ябядиййят нуру 359

галмыш вя щяря бир тяряфя чякилмишди. Бир дястя мцщажирля янсарын бир
кянарда отуруб юзлярини фикирляшдийини эюрдцм. Ачыглы шякилдя онлардан
сорушдум ки, няйя эюря бурада отурмусунуз? Жаваб вердиляр ки,
Пейьямбяр юлдцрцлцб, даща дюйцшмяйин мянасы йохдур. Дедим ки,
Пейьямбяр юлдцрцлцб вя даща щеч йашамаьын да мянасы йохдур. Галхын
сиз дя онун юлдцрцлдцйц ягидя уьрунда шящид олун!»1

Бир чох тарихчиляр Яняс ибн Нязрин щямин вахт беля дедийини
йазмышдыр: «Мцщяммяд юлдцрцлся дя Мцщяммядин Аллащы ки саьдыр.
Сюзцмцн онлара тясир етмядийини эюрцб юзцм ялимя силащ эютцряряк
дюйцшмяйя башладым.»

Ибн Щишам йазыр: «Цщцд дюйцшцндя Яняся йетмиш йердян зярбя
дяйир. Онун няшини бажысындан башга щеч кяс танымыр. Мцсялманлардан
бязиси о гядяр йорулмушду ки, жаныны гуртармагдан ютрц Абдуллащ ибн
Цбеййя сыьынмаг истяйирди ки, Ябц Сцфйандан онун цчцн аман алсын.»2

Гуран бязи щягигятляри цзя чыхарыр
Гурани-Кярим жящалят вя тяяссцбкешлик пярдялярини йыртараг ачыг

шякилдя билдирир ки, бязи сящабяляр Пейьямбярин(с) гялябя барядя вердийи
вядлярин ясассыз олдуьуну дцшцнцрдцляр. Онларын барясиндя Гуран беля
буйурур: «О бири гисминиз ися анжаг юз жанларынын щарайына галараг:
«Бу ишдя бизим цчцн бир шей (хейир) вармы?»-дейя Аллаща гаршы щагсыз
йеря, жащилиййятя хас олан дцшцнжяляря гапылдылар…»3

Али-Имран сурясинин 121-180-жи айяляри Цщцд дюйцшц иля баьлы бир чох
щягигятляря айдынлыг эятирир. Айяляр шия мязщябинин сящабяляр щаггындакы
фикринин доьру олдуьуну эюстярир. Шияляр беля щесаб едирляр ки,
Пейьямбярин(с) щеч дя бцтцн сящабяляри сидг црякдян мюмин олмамыш,
араларында зяиф ягидяли, щятта мцнафигляр дя олмушдур. Лакин бир чох
мцяллифляр Цщцд дюйцшцндя баш вермиш фактлар кими бязи щягигятлярин
цстцнц юртмяйя чалышараг бцтцн сящабялярин цстцн олдуьуну гялямя
вермяк истяйир. Анжаг бир шейи йаддан чыхармамалыйыг ки, биз истясяк дя,
истямясяк дя факт фактлыьында галыр. Мясялян, ашаьыдакы айянин

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-83
2 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-109
3 Али - Имран-154

360 Щязрят Мущяммяд (с)

мязмунуну ким дяйишя биляр: «Сиз (дцшмяндян гачараг даьа) галхдыныз
вя Пейьямбяр арха тяряфдян сизи чаьыраркян щеч кяся бахмадыьыныз заман
Аллащ сизи гяминизин цстцня гям гоймагла жязаландырды…»1 Бу айя Яняс
ибн Нязрин юз эюзляри иля гачараг бир кянарда отуруб эяляжяклярини
дцшцндцклярини эюрян кясляр щаггында назил олмушдур. Ашаьыдакы айя
даща ачыг шякилдя буйурур: «(Цщцд мцщарибясиндя) ики орду гаршылашдыьы
эцн сиздян цз дюндярянляри шейтан йалныз етдикляри бязи ямяллярля
(Пейьямбярин ямриня аси олмагла) йолдан чыхмаьа мяжбур етди. Аллащ
артыг онлары баьышлады. Щягигятян, Аллащ баьышлайандыр, щялимдир!»2 Диэяр
бир айя ися Пейьямбярин(с) юлдцрцлмяси шайиясини бящаня едиб дюйцшдян
ял чякян вя Абдулащ ибн Цбеййин васитясиля Ябу Сцфйандан аман алмаг
фикриндя оланлары данлайыр: «Мцщяммяд анжаг бир пейьямбярдир. Ондан
яввял дя пейьямбярляр эялиб эетмишляр. Яэяр о юлся вя йа юлдцрцлся, сиз
эерими дюняжяксиниз? (Дининиздян дюняжяк вя йа дюйцшдян гачажагсыныз?)
Щалбуки, эери дюнян шяхс Аллаща щеч бир зяряр йетирмяз. Лакин Аллащ шцкр
едянляря мцкафат веряр.»3

Ажы хатиряляр
Цщцд дюйцшцндя баш верян щадисяляри мцталия етдикдя ажылы-ширинли

хатирялярин, тяжрцбялярин шащиди олуруг вя бир дястянин сон ана гядяр
сабитгядям олдуьуну, диэяр дястянин ися сонадяк вурушмайыб дюйцш
мейданындан гачдыьыны юйрянирик. Бу тарихи щадисяляря диггят йетирдикдя
мялум олур ки, бцтцн мцсялманлары Пейьямбярин(с) сящабяси олуб дейя,
ейни тута вя тягвалы, ядалятли щесаб едя билмярик. Даьдакы дящлизи бурахыб
гянимят ардынжа эедянляр дя, ян чятин мягамда Пейьямбяри атыб даьын
башына галхан, щязрятин чаьырышларына мящял гоймайанлар да сящабя иди:
Бюйцк Ислам тарихчиси Вагиди йазыр: «Цщцд эцнц жями сяккиз няфяр
Пейьямбяри сон ана гядяр горуду. Онлардан цчц мцжащир (Яли, Тялщя,
Зцбейр), беши ися янсардан иди. Сяккиз няфярдян башга щамы гачмышды.»

Ибн Ябилщядид йазыр: «Щижри 608-жи илдя Баьдадда Вагидинин ял-
Мяьази китабыны бюйцк устад Мящяммяд ибн Муидд Ялявинин йанында

1 Али-Имран-153
2 Али-Имран-155
3 Али-Имран-144

Ябядиййят нуру 361

охуйурдум. Орада беля бир йеря чатдыг ки, Мящяммяд ибн Мяслямя
ачыг шякилдя беля нягл едир: «Цщцд эцнц юз эюзляримля эюрдцм ки,
мцсялманлар гачыб даьа галхырдылар. Пейьямбяр(с) онлары адлары иля
чаьырыб дейирди ки, филанкяс, бура эял. Лакин щеч бири о щязрятин чаьырышына
мцсбят жаваб вермирди.»1

Бир гядяр сонра Исламын фядакар гадынларындан олан Нцсейбянин
дюйцш мейданында Пейьямбяри(с) нежя мцдафия етмяси барядя
данышажаьыг. Онун барясиндя щязрятин буйурдуьу жцмля долайысы иля дя
олса, гачанларын шяхсиййятини алчалдыр. Биз Пейьямбярин щансыса
сящабясиня гаршы шяхси-гярязлик етмяк фикриндя дейилик. Садяжя олараг
щягигяти олдуьу кими чатдырмаьа чалышырыг. Дюйцш мейданындан
гачанларын щярякятини пислядийимиз кими, сонадяк мейданда галыб
дюйцшянлярин дя жясарятини алгышлайырыг.

Пейьямбярин юлдцрцлмясиня сюз верилир
Мцсялманлар пярян-пярян дцшцб даьылышдыьы заман Гцрейш

ордусунун беш жянэавяри сюз верирляр ки, няйин бащасына олурса олсун,
Пейьямбяри юлдцряжякляр. Бу беш няфяр ашаьыдакылар олмушдур.

1) Пейьямбярин алныны йаралайан Абдуллащ ибн Шящаб
2) Дюрд даш атараг Пейьямбярин саь тяряфдяки азы дишини сындыран
Цтбя ибн Ябу Вяггас
3) Ибн Гямия Лейси. Онун Пейьямбяря(с) вурдуьу зярбя
нятижясиндя щязрятин башындакы дябилгянин щалгалары цзцня эирир. Онлары
Ябу Цбейдя Жярращ дишляри иля дартыб чыхарыр. Щямин вахт Ябу
Цбейдянин дюрд диши сыныр.
4) Абдуллащ ибн Щямид. О, щцжцм едян заман Ябу Дяжаня
тяряфиндян юлдцрцлцр.
5) Цбейй ибн Хяляф. О щцжума кечся дя Пейьямбяр(с) онун юзцнц
юлдцрцр. Беля ки, Пейьямбяр(с) артыг юзцнц дяряйя йетирмишди.
Сящабялярдян бир нечяси щязряти таныйыб ящатяйя алмышды. Бу заман Цбейй
ибн Хяляф щязрятя щцжум едир. Пейьямбяр(с) тез Щарис ибн Симмядян
низясини алыб Цбеййин бойнуна санжараг ону атдан салыр. Онун йарасы

1 Шярщи Нящжцл-бялаья (Ибн Ябилщядд), ж-15, с-23-24

362 Щязрят Мущяммяд (с)

еля дя жидди дейилди. Достлары она тяскинлик верся дя сакитляшмир вя
дейирди: «Мян Мяккядя олан вахт Мцщяммядя демишдим ки, сяни
юлдцряжяйям. О ися мяня демишди ки, йох, мян сяни юлдцряжяйям. О, щеч
вахт йалан данышмаз.» Доьрудан да Пейьямбярин(с) вурдуьу йцнэцл
йара юз ишини эюрцр вя Цбейй йолда икян жаныны тапшырыр.1

Эюрцн Гцрейш мцшрикляри нежя ахмаг, нежя алчаг адамлар олублар
ки, Пейьямбярин дцз данышан, щеч вахт йалан данышмайан олдуьуну
билдикляри щалда йеня дя она гаршы чыхыб ганыны тюкмяк истяйирдиляр.

Пейьямбяр(с) щям динини, щям дя жаныны горуйараг мейданда даь
кими дайанмышды. Дцшмянин мящз онун цстцня эялдийини билдийи вя
юлцмцн бир аддымлыьында олдуьу щалда гятиййян тяшвишя дцшмцр, горху,
наращатлыг щисс едилян биржя кялмя дя ишлятмир. Йалныз биржя дяфя алнынын
ганыны силяркян тяяссцф щисси иля буйурур: «Юз пейьямбярляри онлары
Аллаща доьру чаьырдыьы щалда ону ганына булашдыран жамаат нежя
сяадятя чата биляр?» Диггят йетирин, Пейьямбяр(с) дцшмянин дя щалына
тяяссцфлянир вя онларын сяадятя чатмасыны арзулайыр.

Ямирял-мюминин Яли(я) буйурур: «Пейьямбяр(с) дюйцш мейданында
дцшмяня щамымыздан йахын иди. Ишимиз дара дцшян кими она сыьынырдыг.»
Демяли, Пейьямбярин(с) саь галмасында ясас ролу юзц ойнамышдыр.
Дцздцр, чох аз сайда сящабяляр дя о щязряти сон ана гядяр горумуш вя
юлцмцн чянэиндян гуртармышдыр.

Пейьямбяр(с) Цщцд эцнц чох вурушур. Ялиндяки бцтцн охларыны атыр,
щятта каманы вя зирещи дя сыныр.2

Пейьямбяри горуйан сящабяляр еля дя чох олмамышдыр.3 Тарихдя
йалныз жцзи сайда шяхсин о щязряти горудуьу юз яксини тапмышдыр ки, инди
мювзуну мящз бу барядя давам етдиририк.

Нювбяти гялябяни эятирян уьурлу мцдафия
Ислам тарихинин бу щиссясини башлыгдакы кими адландырсаг, йанылмарыг.

Нювбяти гялябя дедикдя кафирлярин дцшцндцйцндян фяргли олараг
мцсялманларын Пейьямбяри(с) юлцмдян горуйа билмяляри нязярдя

1 Сирейи ибн Щишам, ж-2, с-84; Мяьази Вагиди, ж-1, с-244
2 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-107
3 Шярщи Нящжцл-бялаья, (Ибн Ябилщядид), ж-15, с-21

Ябядиййят нуру 363

тутулур. Бу, сюзцн ясл мянасында гялябя демяк иди. Бу гялябяни бцтцн
ордуйа аид етмяйимиз Ислам мцжащидляринин щюрмятини горумаг
наминядир. Яслиндя ися бу мясулиййятин аьырлыьы бир нечя няфярин чийниня
дцшмцшдцр. Пейьямбярин саь галыб Ислам дювлятинин йашамасынын
сябябкары жанларындан кечмиш ашаьыда адлары чякилянляр олмушдур:

1) Дюйцшдя сон ана гядяр вурушан, чятин мягамларда горхуб
гачмайан 26 йашлы бу бюйцк сяркярдя ушаглыьындан башлайараг
Пейьямбярин(с) вяфатынадяк онун йанында олмушдур. Бу, Ямирял-
мюминин Яли ибн Ябуталиб иди. Ону Исламын инкишафы йолунда эюстярдийи
фядакарлыглар тарих сящифяляринин бязяйиня чеврилмишдир. Дюйцшцн
яввялиндя олдуьу кими сонра да Яли бюйцк гящряманлыг нцмайиш етдирир.
Дюйцшцн яввялиндя Гцрейш ордусунун гачмасынын сябяби о иди ки,
байрагдарлары бир-биринин ардынжа Ялинин зярбяси иля йеря сярилирди. Бундан
дящшятя эялян мцшрикляр мейданда галмаьа юзляриндя эцж тапмайыб
гачмаьа башлайырлар.

Мцасир Мисир йазычылары (сющбят Ислам тарихи сащясиндян эедир) Ялинин
щаггыны лайигинжясиня юдямямишляр. Онлар Ялинин иэидлийини башгаларындан
щеч фяргляндирмямишляр. Буна эюря дя Ялинин бязи гящряманлыгларыны гейд
етмяйи лазым билирик.

а) Ибн Ясир йазыр: «Мцшрикляр щяр тяряфдян Пейьямбяря щцжцм едирляр.
Щязрятин ямри иля Яли щцжцм чякян дястяйя тяряф йюнялиб онлары даьыдырды.
Бу щадися Цщцддя бир нечя дяфя тякрарланыр. Бу заман Жябраил назил олуб
Ялинин эюстярдийи гящряманлыьы тярифляйяряк дейир ки, Яли сон дяряжя иэидлик
эюстярир. Пейьямбяр(с) Жябраилин дедийини тястигляйяряк буйурур: «Мян
Ялидяням Яли дя мяндяндир.» Сонра дюйцш мейданында беля бир сяс
ешидилирди: «Зцлфцгардан башга гылынж, Ялидян башга иэид йохдур.»1

Ибн Ябилщядид йухарыдакы ящвалаты даща ятрафлы нягл едяряк йазыр:
«Пейьямбяри юлдцрмяк цчцн щцжума кечян щяр дястядя 50 няфяр вар
иди. Яли пийада олмасына бахмайараг онлары узаглашдырырды.» Жябраилин
назил олмасыны гейд етдикдян сонра ялавя едир: «Бяли, бу тарихи бир фактдыр.
Мян Мящяммяд ибн Исщагын «Гязяват» (Дюйцшляр) ясяриндя Жябраилин
назил олдуьуну юзцм охумушам. Щятта бир эцн устадым Ябдцлвящщаб

1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-107

364 Щязрят Мущяммяд (с)

Сцкейнядян бу мясялянин доьру олуб-олмадыьыны сорушдум. Билдирди ки,
бяли доьрудур. Дедим бяс онда ня цчцн Сящищ мцяллифляри ону гейд
етмяйибляр? Жавабында деди ки, бир чох сящищ щядисляримиз вар ки, Сящищ
мцяллифляри онлардан хябярсиздир.»1

б) Ямирял-мюминин Яли(я) сящабяляринин дя иштиракы иля йящудилярин
башчысы иля етдийи сощбятдя юз иэидлийиня ишаря едяряк буйурур: «…Гцрейш
ордусу щцжума кечяркян мцщажир вя янсарын яксяриййяти евляриня доьру
цз алдыьы вахт мян йетмиш йердян йараландыьым щалда Пейьямбяри
мцдафия етмяйя башладым. Сонра о щязрят ялини йери галмыш йараларымын
цстцня чякди.»2

Мярщум Шейх Сядугун «Илялуш-шярайе» китабында йаздыьына ясасян
Яли(я) Пейьямбяри(с) мцдафия едяркян о гядяр жанфяшанлыг эюстярир ки,
гылынжы сыныр. Пейьямбяр(с) юз гылынжы Зцлфцгары она верир ки, жищады
давам етдирсин.

Ибн Щишам Цщцд дюйцшцндя мцшриклярдян 22 няфярин юлдцйцнц
йазараг онлардан он икисинин мящз Яли тяряфиндян гятля йетирилдийини
билдирир. Галан он няфяр ися диэяр мцсялманлар тяряфиндян
юлдцрцлмцшдцр.3

Ялинин эюстярдийи иэидликляр бунунла битмир вя биз диэяр китабларда,
хцсусиля дя Бищарул-январда4 олдуьу гядяр бу мясяляйя йер айырмадыг.
Лакин ону гейд етмялийик ки, тарих вя щядис мянбялярини арашдырдыгда
Цщцд дюйцшцндя щеч кимин Яли гядяр сабитгядям олмадыьы мялум олур.

2) Ябу Дяжаня. Ялидян сонра Пейьямбяри горуйан икинжи шяхс мящз о
олмушдур. О, юзцнц Пейьямбяря галхан етмиш, охлар кцряйиня дяйяряк
щязрятдян йан кечмишдир. Мярщум Сепещр Насихут-тяварих ясяриндя онун
барясиндя бир ящвалат гейд етмишдир. Биз щямин щадисянин мянбяйини
тапмасаг да олдуьу кими гейд едирик. Мярщум Сепещр йазыр:
«Пейьямбярля Яли мцшриклярин мцщасирясиня дцшдцкдя Пейьямбярин
эюзц Ябу Дяжаняйя саташыр. Щязрят она буйурур: «Ябу Дяжаня, мян юз
бейятими сяндян эютцрдцм, анжаг ону бил ки, Яли мяндяндир, мян дя

1 Шярщи Нящжцл-Бялаья (Ибн Ябилщядид), ж-14, с-251
2 Ял-Хисал, ж-1, с-368
3 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-81
4 Бищарул-январ, ж-20 с-84

Ябядиййят нуру 365

Ялидяням.» Ябу Дяжаня щюнкцртц иля аьламаьа башлайыб дейир: «Башымы
эютцрцб щара эедим? Арвадымын йанынамы эедим? Онсуз да юляжяк.
Евимя доьруму эедим? Онсуз да даьылажаг. Мал-дювлят ардынжамы
эедим? Онсуз да йох олуб эедяжяк. Йохса юлцмдянми гачым? Эеж-тез
эялиб чатажаг. Пейьямбяр(с) Ябу Дяжанянин аьладыьыны эюрцб дюйцшмяк
цчцн она ижазя верир. О, Яли иля бирликдя Пейьямбяри(с) мцшриклярин
щцжумларындан горуйур.»1

Бязи мянбялярдя Асим ибн Сабит, Сящл ибн Щцнейф, Тялщя ибн
Цбейдуллащ вя гейриляринин дя ады Пейьямбяри горуйанлар сырасында
гейд едилиб. Щятта бязиляри щямин шяхслярин 36 няфяр олдуьуну
билдирмишдир. Лакин тарихдя гяти олан Яли, Ябу Дяжаня, Щямзя вя
Нцсейбя (Цмми Амир) адлы бир гадынын щязряти горумасыдыр.

3) Щямзя ибн Ябдцлмцттялиб. Пейьямбярин(с) ямиси Щямзя танынмыш
яряб вя Ислам жянэавярляриндян олмушдур. О, Цщцд дюйцшцндя
мцсялманларын Мядинядян чыхыб дцшмяни шящярдян кянарда гаршыламаьа
тякид едирди. Щяля щижрятдян габаг Мяккядя ян чятин мягамларда
Пейьямбяри дястлякляйирди. Пейьямбяри(с) тящгир етдийи цчцн Ябу Жящли
сярт шякилдя данлайараг башыны йармышды. Онун гаршысына чыхмаьа щеч ким
жцрят етмязди. Бядр дюйцшцндя Гцрейш гящряманы Шейбя дахил бир нечя
няфяри жящяннямя васил едян, бир о гядярини дя йаралайан мящз Щямзя
олмушдур. Онун мягсяди йалныз вя йалныз щагг уьрунда мцбаризя иди.

Цтбянин гызы вя Ябу Сцфйанын арвады Щиндин цряйиндя Щямзяйя
гаршы бюйцк нифрят щисси вар иди. О, няйин бащасына олурса олсун,
мцсялманлардан атасынын гисасыны алмаьы планлашдырырды.

Жцбейр ибн Мцтямин нюкяри Вящши, Щиндин арзусуну ижра етмяк
цчцн нязярдя тутулмушду. Щинд Вящшийя демишди ки, атасынын гисасыны
алмаг цчцн Мцщяммяд, Яли, йа да Щямзядян бирини юлдцрмялидир.
Вящши она демишди: «Мцщяммядя щеч жцр йахынлаша билмярям, чцнки
сящабяляри ону щяр тяряфдян ящатяйя алыб горуйур. Яли дя дюйцш
мейданында чох диггятлидир. Щямзя ися дюйцшяркян о гядяр ясябляшир ки,
саь-солуну эюрмцр. Бир щийля ишлядиб бялкя ону юлдцря билдим.» Щинд
буна разы олуб Вящшийя сюз верир ки, дедийини бажарса, ону азад едяжяк.

1 Насихут-тяварих, ж-1, с-357

366 Щязрят Мущяммяд (с)

Бязи тарихчиляр ися беля щесаб едирляр ки, Вящшинин азад едиляжяйини сюз
верян шяхс Жцбейр (Вящшинин юз аьасы) олмушдур. Чцнки Жцбейрин ямиси
дя Бядрдя юлдцрцлмцшдц.

Вящши дейир: «Цщцд эцнц Гцрейш щцжум едян заман мяним
эюзцм Щямзядя иди. О, шир кими няря чякиб юзцнц гошунун арасына салыр,
гаршысына чыханы гылынждан кечирирди. Юзцмц аьажларын, гайа парчаларынын
архасында эизлядирдим ки, мяни эюрмясин. Башы дюйцшя гарышдыьы вахт
пусгудан чыхдым. Щябяш олдуьума эюря атдыьым низяляр надир щалда
щядяфдян йайынырды. Бир гядяр дя йахынлашыб низями Щямзяйя тяряф
тулладым. Низя онун гарнындан санжылды. Мяня тяряф щцжум етмяйя
чалышса да низянин аьрысындан бажармады. Еляжя йыхылыб йердя галды.
Ещтийатла она тяряф эетдим, низями чыхарыб ордумуза доьру гайыдараг
азад едиляжяйими эюзлямяйя башладым.

Мцсялманлар Мяккяни фятщ едяня гядяр орада галдым. Мяккянин
фятщиндян сонра Таифя эетдим. Чох чякмир ора да мцсялманларын ялиня
кечир. Ешитмишдим ки, эцнащындан, тюрятдийи жинайятдян асылы олмайараг
тювбя едян шяхси Пейьямбяр яфв едир. Кялмяйи-шящадяти дейя-дейя
Пейьямбярин щцзуруна эялдим. Мяни эюряндя сорушду ки, Вящши
сянсянми? Жаваб вердим ки, бяли. Буйурду: «Щямзяни нежя юлдцрдцн?»
Щадисяни олдуьу кими она данышдым. Чох кядярлянди, сонра да мяня
буйурду: «Ня гядяр саьсан, эюзцмя эюрцнмя! Чцнки ямими фажияли
шякилдя гятля йетирян сян олмусан.»

Пейьямбяр(с) онларла ясаса эюря Вящшини едам едя биляжяйи щалда
ону баьышлайыр. Бу, онун бюйцк рущундан иряли эялир. Бюйцк Ислам
пейьямбяри беля бир рущиййяйя малик олмушдур. Вящши дейир: «Ня гядяр
ки, пейьямбяр саь иди, онун эюзцня эюрцнмядим. Онун вяфатындан
сонра Мцсейлямейи-Кяззаба гаршы дюйцшдя Ислам ордусунда иштирак
етдим. Щямзяни юлдцрдцйцм низядян онун да юлцмцндя истифадя едиб
янсардан бир няфярин кюмяйи иля Мцсейлямяни гятля йетирдим. О низя иля
ян йахшы инсанлардан олан Щямзяни юлдцрмцшдцмся, ян пис адам
Мцсейлямяни дя щялак етмишям.»

Мцсейлямейи-Кяззаба гаршы дюйцшдя Вящшинин иштирак етдийини о юзц
иддиа едир. Ибн Щишам ися бунун там яксини дейир. О йазыр: «Вящши
юмрцнцн сонларында гара гарьайа охшайырды. Щяддян артыг шяраб

Ябядиййят нуру 367

ичдийиня эюря щамы она нифрят едир вя мцтямади олараг шяраб жязаси иля
жязаландырылырды. Пис ямялляриня эюря адыны орду сийащысындан да
чыхартмышдылар. Юмяр ибн Хяттаб дейирди ки, Щямзянин гатили ахирятдя
хошбяхт олмамалыдыр.»1

4) Нцсейбя-Цмми Амир. Щцжум характерли жищад гадынлар цчцн
щарамдыр. Бу сябябдян Мядиня гадынлары тяряфдян бир нцмайяндя
Пейьямбярин(с) щцзуруна эялиб бу щюкмцн фялсяфяси щаггында сорушур
вя етираз едяряк дейир ки, биз гадынлар ярляримиз цчцн щяр шяраит
щазырлайырыг, онлар жищада эедя билир, биз ися бу бюйцк савабдан мящрум
олуруг. Пейьямбяр(с) онун симасында бцтцн гадынлара чатдырараг
буйурур: «Сиз мцяййян ижтимаи вя фитри сябябляря эюря жищадда иштирак
етмякдян мящрум олсаныз да, яринизин гуллуьунда дурмагла жищад
савабыны газанмыш оларсыныз. Яря лайигинжя гуллуг етмяк Аллащ йолунда
жищад етмяйя бярабярдир.» Бунунла беля бязян тяжрцбяли гадынлар да
Ислам ордусуна гошулурду. Онлар су пайламаг, дюйцшчцлярин
палтарларыны йумаг, йаралыларын йарасыны сарымаг кими ишляри эюрмякля
мцсялманлара кюмяк едир, гялябядя пай сащиби олурдулар.

Нцсейбя дейир: «Мян Цщцд эцнц дюйцшчцляря су пайлайырдым.
Мцсялманлар гялябянин бир аддымлыьында иди. Бирдян вязиййят тамам
дяйишир, мцсялманлар гачмаьа башлайырлар. Пейьямбяр тящлцкя иля цзбяцз
иди. Ону мцдафия етмяйи юзцмя борж билдим. Су тулуьуну йеря гойуб
ялимя бир гылынж алдым. Дюйцшя-дюйцшя дцшмян щцжумларыны дяф едирдим.
Бязян гылынжы кянара гойуб ох атмаьа башлайырдым. О ан бирдян чийнимдя
аьры щисс етдим. Мцсялманларын дюйцшдян гачдыьы бир вахтда
Пейьямбяр(с) бир няфяря дейир ки, инди ки гачырсан, онда галханыны гой эет.
О да галханыны йеря атыб гачыр. Мян онун галханыны эютцрцб истифадя
етдим. Бир дя эюрдцм ки, Ибн Гямия адлы бир кафир: «Мцщяммяд
щарададыр?»-дейя фярйад едир. Пейьямбяри таныйыб дярщал цстцня щцжум
едир. Мян вя Мцсяб онун щцжумунун гаршысыны алмаьа чалышырдыг. Мяни
кянара итялямяк цчцн чийнимя аьыр бир зярбя ендирди. Мян она бир нечя
зярбя вурсам да тясир етмирди. Сонра мялум олду ки, яйниндя ики зирещи
вар имиш. Анжаг онун вурдуьу зярбянин йери бир ил чийнимдя галды.

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-69-72

368 Щязрят Мущяммяд (с)

Чийнимдян алдыьым йара чох жидди иди. Ганымын ахдыьыны эюрян
Пейьямбяр(с) тез оьланларымдан бырини чаьыртдырыб дейир ки, ананын
йарасыны баьла. Оьлум йарамы баьладыгдан сонра йенидян дюйцшмяйя
башладым. Бирдян оьланларымдан биринин йараландыьыны эюрдцм. Дярщал
йаралыларын йарасыны сарымаг цчцн эютцрдцйцм парчалардан чыхарыб
оьлумун йарасыны баьладым. Щямин ан Пейьямбяр(с) тящлцкя иля цз-цзя
иди. Ону горумаг цчцн оьлума дедим ки, галх дюйцшц давам етдир!»

Пейьямбяр(с) бу гадынын жясарятиня щейран галмышды. Оьлуну
йаралайан шяхси эюржяк ону Нцсейбяйя эюстярир. Пярваня кими
Пейьямбярин(с) башына доланан ана шир кими онун цстцня щцжум едиб
гычына бир зярбя ендирир. Пейьямбяр(с) онун жясарятиня даща да
щейрятлянир вя еля эцлцр ки, арха дишляри дя эюрцнцр. Сонра да Нцсейбяйя
буйурур ки, сян оьлунун гисасыны алдын!

Сящяриси эцн Пейьямбяр(с) ордуну Щямраул-ясяд мянтягясиня
чякиб апараркян Нцсейбя дя эялмяк истяйир, лакин алдыьы йаралар
нятижясиндя ордуйа гошула билмир. Щязрят Щямраул-ясяддян гайыдан
кими Нцсейбянин вязиййятини юйрянмяк цчцн бир няфяри онун евиня
эюндярир. Онун саь-саламат олдуьуну юйряндикдя хошщал олур. Бцтцн
бу фядакарлыгларын гаршылыьы олараг Нцсейбя Пейьямбярдян(с) хащиш едир
ки, Аллащдан онун Жяннятдя щязрятля дост олмасыны дилясин.
Пейьямбяр(с) дя онун хащишини гябул едиб дуа едир.

Нцсейбянин дюйцшдяки фяаллыьы Пейьямбяри о гядяр хошщал етмишди
ки, онун барясиндя буйурур: «Нцсейбя бинт Кябин фядакарлыьы бу эцн
филанкясдян, филанкясдян цстцндцр.»

Ибн Ябилщядид йазыр: «Бу щядиси нягл едян шяхс Пейьямбяря хяйанят
етмишдир. Чцнки Пейьямбяр о шяхслярин адларыны чякиб, щядиси нягл едян
ися адлары чякмяйиб. Мян беля щесаб едирям ки, щядиси нягл едян шяхс
онларын адыны чякмякдян ещтийат етмишдир.»1

Щадисялярин сонракы эедишаты
Жцзи сайда мцсялманын фядакарлыьы нятижясиндя щязрят

Пейьямбяр(с) йцзфаизлик тящлцкядян гуртарыр. Хошбяхтликдян дцшмянин
бюйцк бир щиссяси щязрятин юлдцрцлдцйцнц зянн едяряк онун няшини

1 Шярщи Нящжцл-бялаья, (Ибн Ябилщядид), ж-14, с-265-267; Усдул-габя, ж-5, с-555

Ябядиййят нуру 369

ахтарырды. Онун саь галдыьыны билиб щцжцма кечянляри ися Яли, Ябу
Дяжаня вя гейриляри зярярсизляшдирирдиляр. Онда беля мяслящят эюрцлцр ки,
Пейьямбярин юлцм шайиясинин цстц ачылмасын вя о щязрят ятрафындакы бир
нечя мцсялманла дяряйя тяряф чякилир. Йолда Пейьямбяр(с) Ябу Амирин
мцсялманларын дцшмяси цчцн газдыьы гуйуйа дцшцр. Яли(я) дярщал
щязрятин ялиндян тутуб йухары дартыр. Мцсялманлардан Пейьямбяри
эюрцб илк таныйан шяхс Кяб ибн Малик олур. О, щязрятин эюзлярини
дябилгянин алтындан эюрцб таныйыр. Дярщал чыьырыр ки, ай мцсялманлар,
Пейьямбяр бурададыр, о саьдыр. Аллащ ону дцшмянин шярриндян
горумушдур. Щязрятин саь олмасы хябяри йайылажаьы тягдирдя йени
щцжумларын башланмасына сябяб ола билярди. Буна эюря дя щязрят Кяб ибн
Маликя сакит галмасыны тапшырыр, о да сакит галыр.

Пейьямбяр дяряйя чатыр. Ятрафда олан мцсялманлар Пейьямбярин(с)
саь олдуьуну билиб севиндиляр. Дюйцшдян гачдыгларына эюря щязрятдян
утаныб башларыны ашаьы салдылар. Ябу Цбейдя Жярращ, Пейьямбярин цзцня
батмыш дябилгя щалгаларыны дартыб чыхарыр, Яли(я) дя галханыны су иля
долдурур. Пейьямбяр ял-цзцнц йудугдан сонра буйурур: «Юз
пейьямбяринин сифятини гана булашдыран жамаата Аллащын гязяби даща да
артды.»

Дцшмян фцрсят ахтарышында
Мцсялманлар мяьлубиййятя уьрадыьы бир вахтда фцрсят ахтаран

дцшмян юз ягидялярини диктя етмяк цчцн эюзял шанс ялдя едир. Онлар
Ислама, тювщидя зидд шцарлар сясляндирмякля садялювщ мцсялманлары тясир
алтына салыр. Мцасир йазычылардан бири демишкян, щансыса бир жямиййятя юз
ягидяни йеритмяк цчцн ян эюзял фцрсят онларын мяьлуб олдуьу вахтдыр.
Чятинликляр заманы жамаатын рущиййяси еля зяифляйир ки, аьыллары да башдан
чыхыр. Мящз беля бир вахтда якс тяблиьат юз бящрясини верир.

Ябу Сцфйанла Якрямя ибн Ябу Жящл ян бюйцк бцтляри ялляриня
эютцрцб севинжяк щалда дейирдиляр: «Вар олсун Щцбял, вар олсун Щцбял!»

Бунунла ону демяк истяйирдиляр ки, гялябямиз бцтпярястлийимизин
сайясиндядир. Яэяр тякаллащлыг щагг олсайды, мцсялманлар мяьлуб
олмаздылар.

370 Щязрят Мущяммяд (с)

Пейьямбяр(с) дцшмянин якс тяблиьата кечдийини баша дцшцб щяр шейи
унудараг Яли вя диэяр мцсялманлара эюстяриш верир ки, десинляр Аллащ
даща бюйцк, даща ужадыр! Йяни, бу мяьлубиййятимизин тякаллащлыьа
аидиййаты йохдур. Мяьлубиййятимизин сябяби команданымызын
тапшырыгларына ямял етмямяйимиздир.

Ябу Сцфйан якс тяблиьатына давам едиб дейир: «Бизим Цзза кими
бцтцмцз вар, сизин ися Цззаныз йохду.» Пейьямбяр(с) дя мцсялманлара
юйрядир ки, беля дейин: «Аллащ бизим мювламыздыр, сизин ися мювланыз
йохдур!» Йяни, яэяр сиз тахтадан вя йа дашдан олан бир бцтя
архаланырсынызса, бизим архамыз, пянащымыз йенилмяз гцдрят сащиби олан
Аллащдыр.

Ябу Сцфйан цчцнжц дяфя беля дейир: «Бу эцн Бядрин явязини чыхдыг.»
Мцсялманлар бу дяфя дя ону жавабсыз гоймур вя Пейьямбярин
эюстяришиня ясасян дейирляр: «Бу ики эцн (Цщцдля Бядр эцнляри) щеч вахт
бир ола билмяз. Биздян юлянляр Жяннятдя, сиздян юлянляр ися
Жящяннямдядир.»

Йцзлярля мцсялманын бир аьыздан дедийи бу тутарлы жаваблар Ябу
Сцфйаны наращат едир. О, «Бизимля сизинки галсын эялян иля!»- демякля
мейданы тярк едиб Мяккяйя доьру ирялиляйир.1 Мцсялманлары ися йетмиш
юлц вя йцзлярля йаралы эюзляся дя онлар щяр шейдян юнжя Илащи боржу
юдямяли-зющр вя яср намазларыны гылмалы идиляр.

Дюйцшцн сону
Цщцд дюйцшц баша чатыр. Ики дястя бир-бириндян айрылыр. Мцсялманлар

мцшриклярдян цчгат артыг итки вермишдиляр. Инди онларын пак няшлярини дяфн
етмяк лазым иди.

Гцрейш ордусу гялябя газандыьы заман онларын юзляри иля эятирдийи
гадынлар мцсялман юлцляринин башына ойун ачырлар. Дцнйанын щяр
йериндя дцшмян гошунундан юлянлярин тохунулмазлыг щцгугу вар.
Лакин Гцрейш гадынлары защири гялябя иля кифайятлянмяйиб мцсялман
юлцляринин бурун, гулаг вя с. язаларыны кясмяйя башлайырлар. Ябу
Сцфйанын арвады Щинд мцсялманларын бядян цзвляриндян юзц цчцн

1 Бищарул-январ, ж-20, с-44-45

Ябядиййят нуру 371

бойунбаьы, сырьа дцзялдир. Бюйцк Ислам сяркярдяси Щямзянин гарныны
йарыб жийярини чыхардыб, ня гядяр ону йемяйя чалышса да бажармыр. Онун
бу алчаг щярякяти барядя Ябу Сцфйан беля дейир: «Мян бу щярякятя
нифрят едирям. Ахы беля бир ямр вермямишдим, щярчянд чох наращат да
дейилям.»

Щиндин бу щярякяти онун мцсялманлар арасында жийярйейян Щинд
кими танынмасына сябяб олур. Щятта онун ювладларына да жийярйейянин
оьлу дейилирди.

Мцсялманлар Пейьямбярля(с) бирликдя йенидян дюйцш мейданына
гайыдыб шящидляри дяфн етмяк истяйирляр. Пейьямбярин эюзц ямисинин
няшиня саташдыгда онун пис вязиййятя салынмыш бядяни щязряти щяддян
артыг наращат едир.

Щязрят бу мянзярядян о гядяр ясябляшир ки, буйурур мян щеч
юмрцмдя бу дяряжядя ясябляшмямишдим.

Тарихчи вя тяфсирчиляр йазырлар: «Мцсялманлар ящд едирляр ки, (бязи
мянбялярдя Пейьямбярин дя ящд етдийи эюстярилир) ня вахтса мцшрикляри
тутсалар, онларын юз башына бу ойуну ажажаглар. Бир мцсялманын явязиня
отуз мцшрикин бядян цзвлярини кясяжякляр. Онларын бу фикринин цстцндян
чох чякмир ки, Жябраил ашаьыдакы айяни назил едир: «(Ей мюминляр!
Интигам алмаг мягсядиля бириня) жяза веряжяк олсаныз, сизя ня жяза
верилибся, ейни щямин жязаны верин. Яэяр (онлардан интигам алмайыб)
сябр етсяниз, бу сябр едянляр цчцн даща хейирлидир.»1

Бу айя бир даща эюстярир ки, Ислам дини интигам дини дейил. Щятта
инсанын бцтцн вцжудуну гязяб бцрцдцйц вахтда да ядалят
унудулмамалыдыр.

Щямзянин бажысы Сяфиййя (Пейьямбярин бибиси) гардашынын няшини
эюрмяйя исрар едир, оьлу Зцбейр ися она мане олурду. Сяфиййя оьлуна
дейир ки, ешитмишям гардашымын язаларыны кясибляр. Анд олсун Аллаща,
гардашымы эюрсям, юзцмдян чыхмайажаьам вя бу мцсибятя Аллаща хатир
дюзяжяйям. О, вцгарла гардашынын няшиня йахынлашыр, она меййит намазы
гылыр вя Аллащдан баьышланмасыны диляйир. Доьрудан да иман чох бюйцк

1 Нящл-126

372 Щязрят Мущяммяд (с)

гцввядир. Ян чятин анларда да инсаны жиловлайыб она вцгар, язямят бяхш
едир.

Пейьямбяр(с) Цщцд шящидляриня меййит намазы гылыр, онлары тяк-тяк
вя йа ики-ики басдырыр. Щязрят эюстяриш верир ки, Ямр ибн Жямущла
Абдуллащ ибн Ямри бир йердя дяфн един. Чцнки онлар дцнйада дост
идиляр, гой юлцм вахтында да бир йердя олсунлар.1

Сяд ибн Рябинин сон сюзляри
Сяд ибн Ряби Пейьямбярин(с) вяфалы вя иманлы сящабяляриндян

олмушдур. Цщцд дюйцшцндя он ики йердян йараландыгдан сонра йеря
йыхылыр. Бир няфяр онун йанындан кечяркян дейир ки, дейирляр
Мцщяммяд(с) юлдцрцлцб. Сяд дейир: «Мцщяммяд(с) юлдцрцлся дя
Аллащы ки, саьдыр. Биз Аллащын дини уьрунда жищад едирик.»

Дюйцш баша чатдыгдан сонра Пейьямбяр(с) Сяд ибн Рябини хатырлайыб
сящабяляря дейир ки, мяним цчцн Сяд барядя ким хябяр эятиря биляр?
Зейд ибн Сабит айаьа галхыб Сядин йа юлцсц, йа да дириси барядя дягиг
хябяр эятиряжяйини билдирир. О, Сяди юлцляр арасында тапыб дейир:
«Пейьямбяр сянин баряндя хябяр юйрянмяк цчцн мяни эюндяриб.» Сяд
дейир: «Пейьямбяря саламымы йетир вя де ки, Сядин юмрцнцн сон
анларыдыр. Ей Аллащын рясулу, Аллащ сяня пейьямбярляря лайиг ян эюзял
мцкафаты версин! Янсарла мцщажирляря дя саламымы чатдыр! Онлара де ки,
сиз саь ола-ола Пейьямбярин башына бир иш эялся, Аллащ дярэащында
цзрцнцз гябул олмайажаг.»

Зейд ибн Сабит, Сядин йанындан кянарлашмамыш о, жаныны тапшырыр.2
Инсанын юзцня гаршы севэиси о дяряжядядир ки, щеч вахт юзцнц
унутмур. Анжаг иман бундан да тясирли бир гцввядир. Тарихдян эюрцрцк
ки, юлцм астанасында олан Сяд ибн Ряби юзцнц унудараг Пейьямбярин
горунмасыны тювсийя едир. Буну ян бюйцк амал щесаб едир.

Пейьямбярин Мядиняйя дюнцшц
Эцняш батмаьа доьру эедирди. Цщцд мянтягясиня санки юлцм

сцкуту чюкмцшдц. Инди бюйцк итки вермиш вя хейли сайда йаралысы олан

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-498; Бищарул-январ, ж-20, с-131
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-95

Ябядиййят нуру 373

мцсялманлар йаралыларын мцалижяси вя еляжядя динжялмяк цчцн евляриня
гайытмалы идиляр. Пейьямбяр(с) Мядиняйя гайытмаг ямри верир вя
дюйцшдя иштирак етмиш сящабялярин мцшайияти иля шящяря дахил олур.
Мядинянин демяк олар бцтцн евляриндян шивян сяси ужалырды.

Пейьямбяр(с) Бяни-Ябдцляшщял тайфасынын евляриндян эялян шивян
сяслярини ешитдикдя щалы дяйишир, мцбаряк эюзляриндян йаш ахмаьа
башлайыр вя додаьынын алтында йавашжа дейир: «Щейиф ки, Щямзянин
аьлайаны йохдур!»1 Сяд ибн Мяаз вя бир нечя башга шяхс Пейьямбярин(с)
мягсядини анлайыр. Бир груп гадына тапшырырлар ки, Щямзя цчцн аьлайыб
мярсийя охусунлар. Бундан хябяр тутан Пейьямбяр(с) гадынлар цчцн
дуа едиб буйурур: «Мян щямишя янсарин мадди вя мяняви кюмяйиндян
файдаланмышам.» Сонра да Щямзя цчцн мярсийя дейян гадынларын евя
гайытмасыны тапшырыр.

Иманлы бир гадынын щяйяжан долу хатиряляри
Ислам тарихиндя иманлы гадынларын башына эялянлярля йалныз фяхр етмяк

олар. Ян азындан она эюря ки, беляляриня чаьдаш дюврцмцздя чох надир
щалда раст эялмяк олар.

Бяни-Динар тайфасындан олан, щям ярини, щям атасыны, щям дя
гардашыны итирян бир гадын диэяр гадынлар арасында отуруб аьлайыр,
башгалары да мярсийя охуйурду. Тясадцфян Пейьямбяр(с) онларын
йахынлыьындан кечир. Бюйцк мцсибятля цзляшмиш гадын йанындакылардан
Пейьямбяри сорушур. Она жаваб верирляр ки, Пейьямбярин вязиййяти
йахшыдыр. Бяни-Динардан олан гадын дейир ки, щязряти юзцм шяхсян
эюрмяк истяйирям. Пейьямбярин(с) дайандыьы йер орадан чох да узаг
дейилди. Щязряти она эюстярирляр. Гадынын эюзц она саташжаг бцтцн дярд-
гямини унудуб ужа сясля дейир: «Йа Рясуляллащ! Сизин йолунузда бцтцн
чятинликляр асан олур. Бизя ня фажия цз верся дюзярик, тяки сиз саь
оласыныз!»

Афярин беля мцсялмана! Ешг олсун бцтцн чятинликляри инсанын
эюзцндя кичилдян имана!2

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-99
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-99

374 Щязрят Мущяммяд (с)

Фядакар гадынлардан диэяр бир нцмуня
Ютян сящифялярдя Ямр ибн Жямущ барядя гысажа да олса мялумат

вермишдик. Бир айаьынын ахсаг олдуьуна эюря жищадын она важиб
олмамасына бахмайараг исрар едиб Пейьямбярдян дюйцшя эетмяйя
ижазя алмасыны, юзцнцн, оьлу Хялладын вя гайны Абдуллащ ибн Ямрин-щяр
цчцнцн шящид олдуьуну гейд етмишдик. Онун арвады Щинд, Ямр ибн
Щязамын гызы вя Жабир ибн Абдуллащ Янсаринин бибиси иди. О, Цщцдя
эялиб язизляринин (яринин, оьлунун вя гардашынын няшини дявяйя миндириб
Мядиняйя йолланыр.

Мядинядя Пейьямбярин(с) юлдцрцлдцйц шайияси йайылмышды. Гадынлар
о щязрят щаггында доьру мялумат ялдя етмяк мягсядиля Цщцдя сары
эялирдиляр. Щинд йолда Пейьямбярин(с) ханымлары иля растлашыр. Ондан
Пейьямбяр барядя сорушдугда санки щеч ня баш вермяйибмиш кими
севинжяк щалда дейир: «Сизя шад хябярим вар, Пейьямбяр саь-саламатдыр.
Бу немятин гаршысында бцтцн чятинликляр асанлашыр. Бир хябяр дя одур ки,
кафирляр ясяби щалда йенидян дюйцшц давам етдирирляр.»1 Гадынлар дявянин
цстцндяки жяназялярин кимя мяхсус олдуьуну сорушдугда дейир ки,
онларын щамысы юзцмя мяхсусдур. Бири оьлум, бири гардашым, диэяри дя
яримдир. Дяфн етмяк цчцн онлары Мядиняйя апарырам.

Бу ящвалатдан да иманын инсаны щансы мярщяляйя йцксялтдийинин,
иман сайясиндя бцтцн чятинликлярин асанлашдыьынын шащиди олуруг.
Материалист йюнцмлц мяктябляр щеч вахт беля шяхсляр йетишдиря
билмямишдир. Мясяля бурасындадыр ки, беля шяхсляр мадди мягсядляр
уьрунда дейил, мцгяддяс амал уьрунда дюйцшцрляр.

Щиндин ящвалатынын давамы даща мараглыдыр вя мадди ясасларла
гятиййян уйьун эялмир. Йалныз щагга инананлар ящвалатын ардыны тящлил
вя гябул едя билярляр.

Щинд дявянин овсарындан йапышыб Мядиняйя доьру чякся дя дявя чох
чятинликля йерийирди. Пейьямбярин(с) ханымларындан бири дейир ки, йягин
дявянин йцкц аьырдыр, она эюря чякя билмир. Щинд онун жавабында дейир:
«Хейр, бу, чох эцжлц бир дявядир, ики дявянин йцкцнц чякя билир. Бу ишин башга
бир сябяби вар. Дявяни Цщцдя сары чевирдикдя чох ращат йерийир, анжаг

1 Шярщи Нящжцл-бялаья (Ибн Ябилщядид) ж-14, с-262

Ябядиййят нуру 375

Мядиняйя тяряф чевирдикдя чятинликля йерийир, йа да цмумиййятля эетмир.» О,
беля гярара эялир ки, Цщцдя гайыдыб мажяраны Пейьямбяря(с) данышсын.
Жяназялярля бирликдя дявяни дя сцрцб Цщцдя эятирир. Баш верянляри щязрятя
данышдыгда Пейьямбяр(с) сорушур: «Ярин дюйцшя эяляркян Аллащдан няся
истямишдими?» Щинд жаваб верир ки, ярим евдян чыхаркян ялини Аллащ
дярэащына галдырыб дейир: «Илащи, мяни бир даща евимя гайтарма!»
Пейьямбяр(с) буйурур: «Яринин дуасы гябул олуб. Аллащ бу няшин бир даща
Ямрин евиня гайытмасыны истямир. Онларын щяр цчцнц еля бурада-Цщцддя
дяфн ет. Ону да бил ки, бу цч няфяр ахирятдя дя бир йердя олажаглар.»

Эюзляриндян йаш сел кими ахан Щинд, Пейьямбярдян хащиш едир ки,
Аллащдан онун да язизляри иля бир йердя олмасыны истясин.1

Пейьямбяр(с) Мядиняйя гайыдыб евя эирир. Язиз гызы Фатимянин эюзц
атасынын йаралы сифятиня саташдыгда аьламаьа башлайыр. Пейьямбяр(с)
гылынжы йумаг цчцн гызына верир.

Щижри йеддинжи яср тарихчиси Ирбили йазыр: «Пейьямбяр(с) цзцнцн
ганыны йусун дейя, Яли(я) су эятирир. О, су тюкцр, Фатимя щязрятин цз-
эюзцндяки ганы йуйурду. Пейьямбярин(с) цзцндяки йара дярин олдуьу
цчцн ган кясилмир. Мяжбур олуб бир щясир парчасы йандырыр вя кцлцнц
йаранын цстцня басараг ганы дайандырырлар.»2

Дцшмянин тягиб едилмяси
Мцсялманларын Цщцддян гайыдыб Мядинядя йатдыглары илк эежя чох

щяссас бир эежя олмушдур. Мядинядяки йящудиляр, мцнафигляр вя
Абдуллащ ибн Цбеййин тяряфдарлары Цщцддя баш верянляря щяддян артыг
севинмишдиляр. Яксяр евлярдян шивян сяси эялирди. Щяр шейдян ясас ися о
иди ки, мцнафиглярля йящудиляр мцсялманлара гаршы гийам едя вя йа ян
азы йени гурулмуш щюкцмятдя сабитлийи поза билярдиляр.

Дахили чякишмялярин вурдуьу зийан харижи дцшмянин щцжумларындан
гат-гат артыг олур. Буна эюря дя дахили дцшмянляря бармаг силкяляйиб
щядялямяк лазым иди. Онлара баша салмаг лазым иди ки, Ислам ордусунда
щеч бир щярж-мяржлик йохдур, Ислама гаршы чыханлар бешикдяжя
боьулажаглар.

1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-265
2 Кяшфул-гуммя, ж-1, с-189; Имтаул-ясма, ж-1, с-137-138

376 Щязрят Мущяммяд (с)

Щязрят Пейьямбяр(с) щямин эежянин сящяриси дцшмяни тягиб етмяк
гярарына эялир. Бу мягсядля бцтцн Мядиняйя жарчы салыб билдирир ки,
дцнян Цщцддя оланлар сабащ дцшмяни тягиб етмяйя чыхмалыдыр. Цщцддя
олмайанларын ися ордуйа гошулмаьа щаггы йохдур.1

Цщцддя иштирак етмяйянляря ордуйа гошулмаг ижазяси верилмямяси
мцяййян сябябляр цзцндян иди ки, бунлар ясасян ашаьыдакылар олмушдур:

1) Бу, Цщцддя иштирак етмяйянляря бир нюв етираз иди. Пейьямбяр(с)
бунунла онлара баша салыр ки, сизин жищадда иштирак етмяйя ляйагятиниз
йохдур.

2) Цщцддя иштирак едянляри тянбещ етмяк. Чцнки мящз онларын
диггятсизлийи, табесизлийи цзцндян мцсялманлар мяьлубиййятя
уьрамышдылар. Инди дя бунун явязини онлар юзц чыхмалы идиляр ки, бир даща
беля сящлянкарлыьа йол вермясинляр.

Жарчынын сяси Бяни-Ябдцляшщял тайфасындан олан бир эянжин гулаьына
чатыр. О, гардашыйла бирликдя дюйцшдя йараланмышды. Инди ися жарчынын
сясини ешидиб бир-бириня дейирляр ки, Пейьямбяр жищада эетдийи щалда
бизим евдя галмаьымыз щеч йахшы иш дейил. Икиси бир аты нювбя иля сцря-сцря
эялиб архадан Ислам ордусуна гошулурлар.2

Щямраул-Ясяд йцрцшц
Пейьямбяр Ибн Цмми Мяктуму Мядинядя юз йериня тяйин едиб

орду иля бирликдя шящярдян чыхыр. Ислам ордусу Мядинядян сяккиз мил
аралыда йерляшян Щямраул-ясяд адлы йердя мювге сечир. Мцшрик олмасына
бахмайараг Хцзая гябилясинин башчысы Мябяд Хцзаи, Пейьямбяря
башсаьлыьы верир. Цмумиййятля Хцзая гябилясинин бцтцн цзвляри щямишя
Исламы дястяклямишляр. Мябяд, Пейьямбярин эюстяриши иля Щямраул-
ясяддян Гцрейш ордусунун гярарлашдыьы Рявщайа эяляряк Ябу Сцфйанла
эюрцшцр. Онун Мядиняйя гайыдыб мцсялманларын олан-галан эцжцнц дя
тар-мар етмяк истяйини юйряндикдя Мябяд ону фикриндян дашындырараг
дейир: «Ябу Сцфйан, Мцщяммяд щал-щазырда бюйцк бир орду иля
Щямраул-ясяддя дайаныб. Дцнян дюйцшя эялмяйянляр дя бу эцн она
гошулублар. Мян онларын арасында олдугжа гейзли сималар эюрдцм. Бу

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-101
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-101

Ябядиййят нуру 377

вахтадяк юмрцмдя еля сималар эюрмямишдим. Мцсялманлар дцнянки
интизамсызлыгларына эюря чох наращат олублар.» Мябяд мцсялманларын
эцжцндян, рущ йцксяклийиндян о гядяр данышыр ки, Ябу Сцфйаны йенидян
Мядиняйя щцжум етмяк фикриндян йайындырыр.

Пейьямбяр бцтцн эежяни Щямраул-ясяддя кечирир вя дюйцшчцляря
эюстяриш верир ки, чюлцн мцхтялиф йерляриндя тонгал галасынлар. Гой
дцшмян онларын сайынын Цщцддякиндян гат-гат артыг олдуьуну зянн
етсин.

Бюйцк бир яразидя мцсялманларын тонгал галадыьыны эюрян Сяфван
ибн Цмяййя Ябу Сцфйана дейир: «Мцсялманлар чох гязяблидирляр. Мяня
еля эялир ки, бунунла кифайятляниб Мяккяйя гайытмаг лазымдыр.»1

Мюмин бир дяфя сящв едяр
Башлыгдакы ифадя Пейьямбярин(с) буйурдуьу хцтбянин хцласясидир.

Щязрят бу жцмляни Ябу Ярря Жямщи ондан азадлыьа бурахылмасыны хащиш
етдикдя буйурмушдур. О, Бядр дюйцшцндя ясир дцшмцшдц. Щязрят
Пейьямбяр(с) ону азад едяряк тапшырмышды ки, бир даща мцсялманлара
гаршы мцшриклярля ялбир олмасын. О ися сюзцндя дурмайыб йенидян Цщцд
дюйцшцндя иштирак едир. Тясадцфян мцсялманлар Щямраул-ясяддян
гайыдаркян йолда онунла растлашыб ясир тутурлар. О, бу дяфя дя
Пейьямбярдян(с) азадлыьа бурахылмасыны хащиш едир. Анжаг щязрят онун
хащишиня мящял гоймур вя «мюмин ейни сящви бир дяфя едяр»-демякля
онун едам щюкмцнц верир. Беляликля дя башдан-айаьа ибрят дярси олан
Цщцд дюйцшц баша чатыр.2 Бу дюйцшдя мцсялманлардан 70, йа да 74
(бязи мянбялярдя 82) няфяр шящид олур. Мцшриклярдян юлянлярин сайы ися
жями 22 няфяр олмушдур. Щижрятин цчцнжц или шяввал айынын йеддиси,
щяфтянин шянбя эцнц башлайан Цщцд дюйцшц Щямраул-ясяд йцрцшц дя
дахил олмагла нювбяти щяфтянин жцмя эцнц шяввал айынын он дюрдцндя
баша чатыр.

Щижрятин цчцнжц илиндя баш вермиш ян яламятдар щадисялярдян бири дя
икинжи имам щязрят Щясян Мцжтябанын анадан олмасыдыр. О щязрят
щижрятин цчцнжц или рамазан айынын он беши дцнйайа эялмишдир.

1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-49
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-104

378 Щязрят Мущяммяд (с)

ЩИЖРЯТИН ДЮРДЦНЖЦ ИЛИНДЯ БАШ ВЕРМИШ ЩАДИСЯЛЯР

Тяблиьат групунун фажияси
Цщцд дюйцшцндян сонра мцсялманларын мяьлубиййятинин тясири щисс

олунурду. Ислам ордусу дцшмяня сонадяк мцгавимят эюстяриб онларын
йени щцжумунун гаршысыны алса да, Цщцддян сонра Исламы арадан
апармаг цчцн дахили вя харижи тящрикляр баш галдырыр. Мядинядяки йящуди
вя мцнафигляр, еляжя дя шящярдян кянарда йашайан бцтпярястляр
жцрятляниб мцсялманлара гаршы орду, силащ топламаьа башлайырлар.

Пейьямбяр(с) беляляриня гаршы чох мящарятля мцбаризя апарыр,
Мядинядян кянардакыларын цстцня мцжащид дястяляри эюндярмякля
онлары даьыдырды. О вахтларда Бяни-Ясяд тайфасынын Мядиняйя щцжум
етмяк истяйи хябяри йайылыр. Пейьямбяр(с) дярщал Ябу Сялямянин башчылыьы
алтында 150 няфярлик бир дястяни онларын цстцня эюндярир. Пейьямбяр(с)
Ябу Сялямяйя тапшырыр ки, дястянин мягсядиндян щеч ким хябяр
тутмасын. Буна эюря дя эежяляр щярякят ет, эцндцзляр динжял. О, щязрятин
тапшырыьына ямял едиб Бяни-Ясяд тайфасыны эежя икян мцщасиряйя алмагла
тящлцкянин гаршысыны йериндяжя алыр. Мцсялман дястяси бир гядяр
гянимятля галиб щалда Мядиняйя гайыдыр. Бу щадися щижрятин отуз бешинжи
айында баш вермишдир.1 (Хатырладаг ки, Пейьямбяр(с) щижри илинин цчцнжц
айынын илк эцнц щижрят етдийи цчцн биринжи ил он ай чякмишдир вя буна
эюря дя отуз бешинжи айда дюрдцнжц ил башламышдыр.)

Щязрят Пейьямбяр(с) бир тяряфдян щярби дястяляр эюндярмякля
дцшмянлярин планларыны позурдуса, диэяр тяряфдян дя ятраф гябиляляря,
тайфалара тяблиьат груплары эюндяряряк битяряфляри Ислам маарифи иля таныш
едирди. Гураны вя Пейьямбяр кяламларыны язбяр билян тяблиьат груплары
Ислам идеолоэийасыны жани-дилдян жамаата баша салырды.

Пейьямбяр(с) щярби вя тяблиьат дястяляри эюндярмякля ики мцщцм
вязифяни йериня йетирирди. Яслиндя щярби дястяляри эюндярмякля о щязрят
тяблиьат груплары цчцн ялверишли шяраит щазырлайырды. Анжаг тяяссцфляр

1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-340-346

Ябядиййят нуру 379

олсун ки, бязи вящши, алчаг тайфалар Исламын мяняви эцжц сайылан тяблиьат
групларына гаршы щийля ишлядиб онлары ажынажаглы шякилдя гятля йетирирди.
Инди Ибн Щишамын1 дедийиня эюря алты, Ибн Сядин2 фикринжя ися он няфярдян
ибарят бир тяблиьат групунун башына эялмиш фажияни диггятинизя чатдырырыг.

Язул вя Гарря тайфаларынын нцмайяндяляри кяляк ишлядиб
Пейьямбярин(с) щцзуруна эяляряк дейирляр: «Ей Аллащын рясулу, биздя
Ислама мейл йараныб, мцщитимиздя Ислам динини гябул етмяк цчцн эюзял
шяраит вар. Юз адамларыныздан бизимля эюндярин гой онлар бизя Гуран,
Ислам маарифи юйрятсинляр.»3 Пейьямбяр(с) онларын истяйиня мцсбят жаваб
вермяйя боржлу иди.

Чцнки онлар чох бюйцк тайфаларын нцмайяндяляри иди вя
мцсялманлар няйин бащасына олурса олсун, бу фцрсятдян истифадя етмяли
идиляр. Буна эюря дя Пейьямбяр(с) Мурсяд адлы сящабянин башчылыьы иля
бир груп тяблиьатчыны адычякилян тайфанын нцмайяндяляриня гошур.

Тяблиьат групу нцмайяндялярля бирликдя Мядинядян чыхыр. Ряжи адлы
су щювзясиня йетишдикдя Язул вя Гарря тайфаларынын нцмайяндяляри юз
чиркин ниййятлярини ачараг тяблиьат групуну юлдцрмякдян ютрц Щцзейл
тайфасындан кюмяк истяйирляр.

Силащлы дястянин ящатясиндя галан мцсялманлар гылынжа ял атмагдан
башга чыхыш йолу эюрмцрляр. Щамы гылынжа ял атыб юзлярини мцдафия етмяйя
щазырлашыр. Язул вя Гарря тайфаларынын нцмайяндяляри анд ичиб билдирирляр ки,
сизи юлдцрмяк фикриндя дейилик. Мягсядимиз сизи ясир эютцрцб гцрейшлиляря
тящвил вермяк вя бунун гаршылыьы олараг онлардан мцяййян мябляьдя пул
алмагдыр. Мцсялманлар бир-бириня бахыб дюйцшмяк гярарына эялирляр вя
дейирляр ки, биз мцшрикин, бцтпярястин андына инанмырыг. Цч няфяр истисна
олмагла галанлары Ислам уьрунда вурушуб шящид олур. Саь галанлар-Зейд
ибн Дисня, Хцбейб ибн Ядийй вя Абдуллащ ися гылынжлары гынына салыб тяслим
олурлар. Йолда Абдуллащ тяслим олдуьуна пешман олуб гылынжа ял атыр. Бир
гядяр мцгавимят эюстярся дя дцшмян ону дашгалаг едяряк гятля йетирир.
Диэяр ики ясир Мяккя мцшрикляриня тящвил верилир, явязиндя мцсялманлары
тутанларын тайфасындан олан ики ясир азад едилир.

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-169
2 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-39
3 Мяьази Вагиди, ж-1, с-354

380 Щязрят Мущяммяд (с)

Атасы Бядр дюйцшцндя юлдцрцлмцш Сяфван ибн Цмяййя Зейди пулла
алыр ки, щеч олмаса бир мцсялман тяблиьатчысыны юлдцрмякля атасынын
интигамыны алсын. Беля гярар гойулур ки, Зейди тянтяняли бир мярасимдя
дара чяксинляр. Тянимдя дар аьажы гурулур. Гцрейш мцшрикляри,
мцттяфигляр щамы тамашайа йыьылмышды. Юмрцнцн сонуна бир нечя
дягигядян артыг галмайан Зейд ися дар аьажынын кянарында дайанмышды.
Йа билаваситя, йа да долайысы иля бцтцн ишлярдя яли олан Мяккя фирону Ябу
Сцфйан Зейдя дейир: Сяни анд верирям инандыьын Аллаща, сянин явязиня
Мцщяммядин юлдцрцлцб юзцнцн азад едилмяйини истярдинми? Зейд
сойугганлы шякилдя жаваб верир: «Азад едилмяйим цчцн Пейьямбярин(с)
айаьына щеч тикан батмасына да разы олмарам.» Зейдин бу жавабы Ябу
Сцфйаны наращат едир. Пейьямбяря(с) сящабялярин сон дяряжя ялагясиндян
тяяжжцбляняряк дейир: «Юмрцмдя Мцщяммядин достлары кими вяфалы
достлар эюрмямишям.» Беляликля дя Зейд щагг уьрунда дара чякилир.

Мцсялман тяблиьатчыларындан диэяр мящбус Хцбейб узун мцддят
щябсдя сахланылдыгдан сонра онун да Тянимдя дара чякилмяси гярара
алыныр. О, дар аьажынын кянарында ики рикят намаз гылмаг цчцн Гцрейш
башчыларындан ижазя алыр. Намазы гыса шякилдя гылыб мцшрикляря дейир:
«Юлцмдян горхдуьум цчцн намаз гылдыьымы дцшцнмясяйдиниз, даща
чох намаз гылар,1 рцку вя сяждяляри даща чох узадардым.» Сонра башыны
эюйя галдырыб дейир: «Илащи, биз Пейьямбярин эюндярдийи иши йериня
йетирдик.» Бу заман едам щюкмц верилир вя Хцбейб дара чякилир. О, щяля
жаны чыхмамыш дар аьажынын башында дейирди: «Илащи, эюрцрсян ки, саламымы
Пейьямбяря чатдырмаг цчцн ятрафымда биржя дост да йохдур. Аллащым,
саламымы пейьямбяря сян юзцн чатдыр!» Хцбейбин бу сюзляриндян
ясябляшян Ябу Ягябя иряли эялиб она бир зярбя вурараг гятля йетирир.

Ибн Щишам йазыр ки, Хцбейб дар аьажынын башында бир нечя бейт шер
дя демишдир. Ашаьыдакы ики бейтини диггятинизя чатдырырыг:

Анд олсун Аллаща ки, мцсялман олараг юлсям, щарада
басдырылажаьымын фярги йохдур. Мяним юлцмцм Аллащ йолундадыр, яэяр о
истяся, буну мяним тикя-тикя доьранмыш цзвляримя дя мцбаряк едяр.2

1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-359
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-17

Ябядиййят нуру 381

Бу щадисядян хябяр тутан Пейьямбяр(с) вя бцтцн мцсялманлар чох
наращат олурлар. Бюйцк Ислам шаири Щяссан ибн Сабит бу барядя гямли
шерляр йазыр. (Ибн Щишам онун шерлярини гейд етмишдир.) Пейьямбяр(с)
даща чох ондан ниэаран иди ки, беля щадисялярин сайы артар вя чятинликляр
бащасына тяшкил олунмуш тяблиьат груплары тайфаларын мякирли
ниййятляринин гурбанына чевриляр.

Зейдля Хцбейбин няши бир мцддят дардан асылы галыр вя ятрафында
эюзятчиляр дайаныр. Йалныз Пейьямбярин(с) эюстяришиндян сонра ики
жясарятли мцсялман эежя икян онларын няшини эятириб дяфн едир.1

Бирри-Мяуня фажияси
Щижрятин дюрдцнжц или сяфяр айында Пейьямбяр(с) щяля Ислам

тяблиьатчыларынын Ряжи мянтягясиндяки фажиясиндян хябяр тутмамыш Амир ибн
Малик ибн Жяфяр Мядиняйя эялиб щязрятля эюрцшцр. Пейьямбяр(с) ону Ислама
дявят ется дя гябул етмир. О, Пейьямбяря дейир ки, Няждя бюйцк бир
тяблиьатчы групу эюндярсян, оранын ящалиси иман эятиряр. Чцнки онлар Ислама
мейиллидирляр. Пейьямбяр(с) Няжд ящалисинин щийляйя ял ата биляжяйиндян
ещтийатландыьыны билдирдикдя Амир дейир: «Тяблиьат групу мяним
щимайямдядир. Мян сизя сюз верирям ки, онлара щеч бир хятяр дяймяйяжяк.»

Пейьямбяр(с) Мцнзирин башчылыьы алтында Гураны язбяр билян 40
няфярлик бир тяблиьат групуну Няждя эюндярир. Тяблиьатчылар эялиб Бирри-
Мяуня мянтягясиндя мяскян салырлар. Пейьямбярин(с) Ислама дявятля
баьлы Няжд башчыларындан олан Амир ибн Тцфейля йаздыьы мяктубу
мцсялманлардан бири она чатдырыр. О, няинки Пейьямбярин(с) мяктубуну
охумур, щятта мяктубу эятиряни гятля йетирдир. Сонра да юз гябилясини
тяблиьатчылара гаршы тящрик едир. Гябиля цзвляри етираз едиб дейирляр ки,
гябиля башчымыз Амир ибн Малик тяблиьатчылара аман веряряк онлары юз
щимайясиня эютцрмцшдцр. Ибн Тцфейл мяжбур галыб ятраф гябилялярдян
кюмяк истяйир. Онлар Ислам тяблиьатчыларынын йерляшдийи яразини эежя
мцщасиряйя алырлар.

Тяблиьат групунун цзвляри дини мясяляляри билдийи кими щям дя жясур
дюйцшчцляр идиляр. Дцшмяня тяслим олмаьы ар билиб вурушмаьа башлайырлар.

1 Сяфинятцл-бищар, ж-1, с-372

382 Щязрят Мущяммяд (с)

Бир гядяр вурушдугдан сонра Кяб ибн Зейд истисна олмагла щамы шящид
олур. Кяб ися йаралы щалда юзцнц биртящяр Мядиняйя йетириб, Пейьямбяри
щадисядян хябярдар едир.1 Бу бюйцк фажия бцтцн мцсялманлары наращат
едир. Пейьямбяр(с) узун мцддят Бирри-Мяуня шящидлярини унутмур.

Щям Ряжи, щям дя Бирри-Мяуня фажияси Цщцд дюйцшцнцн мянфи
нятижясинин тясири иди. Беля ки, ятраф гябиляляр мцсялманлара гаршы юзцндя
жясарят тапмышды.

Гярязли шяргшцнаслар
Щансыса мцшрикин жцзи зядялянмясиня ирад тутан бязи шягшцнаслар

Ислам вя мцсялманлары тянгид атяшиня тутараг дейирляр ки, Ислам дини гылынж
эцжцня инкишаф едиб. Лакин щямин шягшцнаслар бу ики щадисяйя гятиййян
мцнасибят билдирмямиш, аьызларына су алыб отурмушлар. Дцнйанын щарасында
эюрцнцб ки, елми нцмайяндя щейяти гятля йетирилсин? Яэяр Ислам дини
доьрудан да сырф гылынж эцжцня инкишаф едибся, бяс онда бу ики фажиядя
юлдцрцлянляр няйя эюря язаб-язиййятя гатлашыб Исламы тяблиь етмяйя
эедирлярмиш? Доьрудан да бу ики фажиядя юйряниляси чох мягамлар вар.
Иман, фядакарлыг, жясарят-бцтцн бунлар ибрят аласы дярслярдир.

Хейли сайда мцсялман тяблиьатчысынын юлмц иля нятижялянмиш Ряжи вя
Бирри-Мяуня фажияляри бцтцн мцсялманлары кядярляндирир. Санки щамы
гям дярйасына батыр. Бурада беля бир суал иряли чыха биляр ки, Ряжи фажияси
баш вердийи вя Пейьямбяр беля бир ажы тяжрцбяйя малик олдуьу щалда ня
цчцн икинжи тяблиьат групуну Бирри-Мяуняйя эюндярир. Мяэяр о щязрят
юзц буйурмайыб ки, мюмин ейни сящви бир дяфядян артыг бурахмаз?

Тарихи мянбяляря мцражият етдикдя бу суалын жавабына айдынлыг
эялир. Беля ки, икинжи груп Бяни-Амир тайфасынын башчысы Амир ибн Малик
ибн Жяфярин онлары щимайясиня эютцрмясиня зяманят верилмясиндян
сонра езам едилир. Онун тайфасы ися башчыларынын ялейщиня щеч бир иш
эюрмязди. Архайынлыг йарансын дейя, тяблиьат групу гайыдана гядяр
Амир юзц Мядинядя галмаг гярарына эялир. Щяр щалда Пейьямбяр(с)
сящф аддым атмыр, чцнки Бирри-Мяуняйя эюндярилян тяблиьат групу Ябу
Амирин тайфасы тяряфиндян гятля йетирилмир. Дцздцр, онун гардашы оьлу

1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-364-369

Ябядиййят нуру 383

Амир ибн Тцфейл тайфаны тяблиьатчылара гаршы тящрик етмишди, лакин
тайфадан щеч ким онунла разылашмыр. Ахырда мяжбур галыб Сялим вя
Зякван гябиляляриндян кюмяк алараг Ислам тяблиьатчыларыны гятля йетирир.

Тяблиьат групу Бирри-Мяунядя мяскунлашдыгдан сонра араларында
Ямр ибн Цмяййя иля Щарис ибн Симяни дявяляри отармаг цчцн айырырлар.
Онлар дявяляри отлаьа апарыб отаран заман Амир ибн Тцфейл онлара да
щцжум едиб Щарис ибн Симяни юлдцрцр. Ямр ибн Цмяййя ися саь галыр. О,
Мядиняйя гайыдаркян йолда ики няфярля растлашыр вя онларын да
тяблиьатчылары юлдцрян тайфадан олдуьуну зянн едир. Буна эюря дя онлар
йатан вахт Ямр ибн Цмяййя щяр икисинин башыны кясиб Мядиняйя эятирир.
О, юз зянниндя йанылмышды. Чцнки юлдцрдцйц адамлар Бяни-Амирдян
идиляр вя Ислам тяблиьатчыларына гаршы вурушмагдан имтина етмишдиляр.

Бу щадися Пейьямбяри(с) даща да кядярляндирир вя беля гярара эялир
ки, юлдцрцлян ики няфярин ган бащасы юдянилсин.

Ят-Тябягатул-кубра ясяринин мцяллифи Ибн Сядин фикри даща доьру
жаваба охшайыр. О, беля щесаб едир ки, щяр ики фажиянин хябяри
Пейьямбяря(с) ейни эцндя чатыр. Икинжи груп эюндярилян заман щяля
биринжи групдан бир хябяр йох иди.1

Бяни-Нязир дюйцшц
Цщцд дюйцшцнцн ардынжа Ислам тяблиьатчыларынын фажияляриня дя севинян

Мядиня йящуди вя мцнафигляри шящярдя гийам галдырыб ятраф гябиляляря
мцсялманларын зяифлядийини баша салмаг цчцн фцрсят ахтарырдылар.

Пейьямбяр(с) Бяни-Нязир йящудиляринин мювгейини юйрянмяк
мягсядиля кичик бир дястя иля онларын йерляшдийи гала шящяржийиня эедир.
Пейьямбяр(с) цздя юзцнц еля эюстярир ки, эцйа эялишиндя мягсяд Бяни-
Амирдян юлдцрцлмцш ики няфярин ган бащасыны юдямяк цчцн онлардан
(йящудилярдян) кюмяк истямякдир. Бяни-Нязир гябиляси щям мцсялманларла,
щям дя Бяни-Амир тайфасы иля мцттяфиг олдуьу цчцн бу кими ишлярдя
йахындан иштирак етмяли иди.

Пейьямбяр(с) галанын гапысына чатыб мягсядини ачыглайыр. Йящуди
башбилянляри щязрятин сюзцнц цздя мямнуниййятля гябул едир вя дийя

1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-52-53

384 Щязрят Мущяммяд (с)

(ган бащасы) юдянилмясиндя йардымчы олажагларына сюз верирляр. Онлар
Пейьямбярдян галайа дахил олмасыны истясяляр дя щязрят гала
диварларынын кюлэясиндя отуруб эюзлямяйя цстцнлцк верир. О щязрят
йящудилярин беля ширин мцнасибятинин архасында щансыса бир щийля
эизляндийини анламышды. Диэяр тяряфдян Пейьямбярин(с) отурдуьу йер
эет-эял йолу олдуьундан вя щямчинин йящудилярин бир-бири иля пычылтылары
шякк-шцбщяни бир гядяр дя артырырды. Сян демя йящудиляр Пейьямбяри
гяфил йахалайыб юлдцрмяк барядя план жызырлармыш. Ямр ибн Жящщаш гала
диварынын цстцня галхыб йекя бир дашы щязрятин цстцня атмаьа
щазырлашырды. Хошбяхтликдян онларын планынын цстц ачылыр. Вагидинин
фикринжя ися Жябраил назил олуб Пейьямбяри хябярдар едир. Бундан сонра
щязрят йериндян галхыб щеч кимя бир сюз демядян бир баша Мядиняйя
эялир. Йящудиляр еля баша дцшцрляр ки, о щараса эедиб йенидян гайыдажаг.

Онлар ня гядяр эюзляся дя Пейьямбяр гайыдыб эялмир.
Бяни-Нязир йящудиляри тяшвишдя идиляр. Бир тяряфдян фикирляширдиляр ки,
бялкя Пейьямбяр онларын планындан хябярдар олуб. Онда онлары бюйцк
жяза эюзляйирди. Диэяр тяряфдян дя дейирдиляр ки, инди ки, Мцщяммяд
ялимиздян чыхыб, щеч олмаса сащабяляриндян щейфимизи чыхаг. Анжаг чох
йахшы билирдиляр ки, беля оларса, Пейьямбяр мцтляг онлардан интигам
алажаг. Онлар бу фикирдя икян щязрятля эялянляр Пейьямбярин ардынжа
эетмяйя галхырлар. Галадан еля дя чох араланмамышдылар ки, Мядинядян
эялян бир киши иля растлашырлар. Ондан Пейьямбярин(с) Мядиняйя эялдийини
ешитжяк тез щязрятин щцзуруна тялясирляр. Пейьямбяр(с) онлары да
йящудилярин щийлясиндян хябярдар едир.
Инди Пейьямбяр(с) Бяни-Нязир йящудиляриня гаршы ня етмяли иди?
Ислам щюкцмятиндя йашайан, щязрят Мцщяммядин(с) бцтцн нишанялярини
юз сямави китабларында охуйан, ону гябул етмяк явязиня хаинжясиня
юлцм планыны жызанлара гаршы ядалят ня тяляб едир? Бу кими щалларын
тякрарланмамасы цчцн ня етмяк лазым иди? Ян доьру вя мянтиги йол еля
Пейьямбярин(с) тутдуьу йол иди. Беля ки, мцжащидляря щазырлашмаг
эюстяриши верир. Сонра да Мящяммяд ибн Мяслямяни чаьырыб Бяни-Нязир
йящудиляриня доьру эюндярир. Мящяммяд ибн Мяслямя йящудилярин
йанына эялиб Пейьямбярин(с) тапшырыьыны чатдырыр: «Он эцн ярзиндя буралары

Ябядиййят нуру 385

тярк един. Чцнки юз ящдинизи (мцгавилянин шяртлярини) позуб щийля
ишлятмисиниз. Он эцн ярзиндя бурадан чыхыб эетмясяниз, ганыныз ахыдылажаг.»

Бу хябярдарлыгдан наращат олан йящудиляр бир-бирини эцнащкар
чыхармаьа башлайыр. Башчылардан бири беля тяклиф едир ки, эялин щамылыгла
Исламы гябул едяк. Анжаг яксяриййяти онун фикрини бяйянмир. Инди онлар
ня едяжяклярини билмирляр. Мящяммяд ибн Мяслямяйя цз тутуб дейирляр:
«Ей Мящяммяд, сян Овс гябилясиндянсян, Ислам пейьямбяри Мядиняйя
эялмяздян габаг бизим сизинля мцдафия сазишимиз вар иди. Инди няйя эюря
бизимля дюйцшмяк истяйирсян?» Мящяммяд чох сойугганлы шякилдя
жаваб верир ки, о эцнляр кечди, инди гялбляр тамам дяйишиб.

Пейьямбярин(с) гябул етдийи бу гярар Пейьямбяр(с) Мядиняйя йени
эяляркян йящуди тайфалары иля баьладыьы мцгавиляйя там уйьундур. Щямин
мцгавиляни Бяни-Нязир йящудиляри тяряфиндян Щцйейй ибн Яхтяб
имзаламышды. Бир даща щямин мцгавилянин хцласясини диггятинизя чатдырырыг:
«Бу Мцгавиляйя ясасян Бяни-Нязир, Бяни-Гейнцга вя Бяни-Гцрейзя
йящудиляри Пейьямбяр вя онун тяряфдарларына гаршы ня сюзля, ня щярякятля щеч
бир пис иш эюрмяйяжякляр. Бу цч гябилядян щяр щансы мцгавилянин шяртлярини
позарса, Пейьямбярин онларын ганыны тюкмяк, ямлакыны мцсадиря етмяк вя
арвад-ушагларыны ясир алмаг щцгугу вардыр.»1

Бу мясялядя дя гярязли шяргшцнаслар жинайяткар Бяни-Нязир
йящудиляринин тяряфини тутараг, Пейьямбяри(с) ядалятсиз гярар чыхармагда
иттищам етмишляр. Яслиндя Пейьямбяр(с) онларын барясиндя чох йцнэцл жяза
чыхармышдыр. Мцгавиляйя ясасян онлара даща аьыр жяза тятбиг едиля билярди.

Мцнафиглярин планы
Мцнафиглярин тящлцкяси йящудилярин тящлцкясиндян даща бюйцк иди.

Чцнки онлар юзлярини цздя дост кими эюстяриб алтдан юз ишлярини
эюрцрдцляр. Мцнафиглярин башчысы ясасян Абдуллащ ибн Цбейля Малик ибн
Цбейй иди. Йящудиляря хябярдарлыг едилдийини ешидян кими онлара хябяр
эюндярирляр ки, щеч йеря эетмяйин. Биз ики мин няфярлик орду иля сизя
кюмяйя эяляжяйик. Диндашларыныз олан Бяни-Гцрейзя вя Гятяфан
йящудиляри дя сизи тяк гоймайажаг.

1 Бищарул-январ, ж-19, с-110-111

386 Щязрят Мущяммяд (с)

Бу йалан вядляр Бяни-Нязир йящудилярини жцрятляндирир. Яввялжя
тяслим олмаг гярарына эялмишдилярся, инди мцгавимят эюстярмяк фикриня
дцшцрляр. Дюйцш сцрсаты иля силащланыб гала гапыларыны баьлайырлар.
Мцгавимят эюстярмядян ев-ешиклярини, баь-баьатларыны мцсялманларын
ихтийарында гоймаг истямирляр.

Бяни-Нязир башчыларындан олан Сяллам ибн Мцшкям Абдуллащ ибн
Цбеййин вердийи вядин йалан олдуьуну билдириб дейир ки, йахшысы будур
эялин буралардан кючяк. Лакин Щцйейй ибн Яхтяб жамааты мцгавимятя
сясляйир.

Абдуллащ ибн Цбеййин йящудиляря вердийи кюмяк вя диндян хябяр
тутан Пейьямбяр(с) Ибн Цмми Мяктуму Мядинядя юз йериня тяйин едиб
орду иля бирликдя тякбир (Аллащу Якбяр) дейя-дейя Бяни-Нязир галасына
доьру ирялиляйир. Ордуну Бяни-Нязирля Бяни-Гцрейзя арасындакы яразидя
йерляшдирмякля бу ики гябилянин ялагясини кясир. Ибн Щишамын1 дедийиня
эюря алты, гейриляринин дедийиня эюря ися он беш эцн галанын мцщасиряси
давам едир. Бу мцддят ярзиндя йящудиляр даща да эцжлц мцгавимят
эюстярирляр. Пейьямбяр(с) мцсялманлара ямр едир ки, галаятрафы хурма
аьажларыны кясин, гой йящудиляр бурадан ял чякиб эетсинляр. Аьажларынын
кясилдийини эюрян йящудиляр галадан фярйад едяряк дейирляр ки, ей
Ябцлгасим, (бу, Пейьямбярин кцнйясидир) сян щямишя дюйцшчцляриня
аьажлары кясмяйи гадаьан едирдин, бяс инди ня цчцн аьажлары кясирсян?

Нящайят, йящудиляр тяслим олуб дашынан ямлакы апармаг шяртиля
кючмяйя разылыг верирляр. Пейьямбяр(с) дя силащдан башга истядиклярини
апармаьа онлара ижазя верир. Онлар бцтцн яшйаларыны, щятта гапы-
пянжяряляри дя щашийяляри иля бирликдя йериндян гопарыр. Евин гуру
диварларыны да юз ялляри иля сюкцб бязиси Хейбяря, бязиси дя Шама кючцр.
Онлардан йалныз икижя няфяр Ислам динини гябул едир.

Рцсвай олмуш йящудиляр дяф чала-чала, мащны охуйа-охуйа
Мядиняни тярк едирляр. Онлар бунунла юзлярини еля гялямя вермяк
истяйирдиляр ки, эцйа Мядиняни тярк етдикляриня эюря чох да наращат
дейилляр.

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-191

Ябядиййят нуру 387

Бяни-Нязирин якин сащяляринин мцщажирляр арасында бюлцшдцрцлмяси
Гуранын щюкмцня ясасян (Щяшр суряси, 6-жы айя) Ислам ордусунун

дюйцшсцз олараг ялдя етдийи гянимят щязрят Пейьямбяря мяхсусдур. О,
нежя мяслящят билярся, еля дя щярякят едяр. Щязрят беля гярара эялир ки, Бяни-
Нязирин якин сащялярини, баьларыны, су архларыны мцщажирляр арасында
бюлцшдцрсцн. Чцнки онлар щижрят едяркян бцтцн ямлакыны гойуб Мядиняйя
эялмишдиляр. Демяк олар ки, бу мцддят ярзиндя онлар янсарын (Мядиня
мцсялманларынын) гонаьы идиляр. Пейьямбярин(с) бу фикрини Сяд ибн Мяазла
Сяд ибн Цбадя дя тясдигляйир. Беляликля ялдя едилмиш ярази мцщажирляр
арасында бюлцшдцрцлцр. Мядинялилярдян йалныз щяддян артыг имкансыз олан
Сящл ибн Щцнейфля Ябу Дяжаняйя пай дцшцр. Бяни-Нязир башчыларындан
биринин чох гиймятли гылынжы ися Сяд ибн Мяаза верилир. Бунунла да бцтцн
мцсялманларын мадди бахымдан имканлары хейли дцзялир.

Бу щадися щижрятин дюрдцнжц или рябицл-яввял айында баш верир. Щяшр
суряси дя мящз бунунла ялагядар назил олур.

Яксяр тарихчиляр беля щесаб едирляр ки, бу дюйцшдя ган ахыдылмыр.
Мярщум Шейх Муфид ися йазыр: «Чох гыса бир дюйцш олду. Он йящудинин
юлцмцндян сонра Бяни-Нязир тяслим олмаг мяжбуриййятиндя галыр.»1

Спиртли ичкилярин щарам буйурулмасы
Шяраб (спиртли ичкиляр нязярдя тутулур) жямиййятдя бюйцк фясадлар

тюрядян ян бюйцк бялалардан биридир. Онун мянфи жящятлярини
садалайаркян тякжя ону гейд етмяк кифайятдир ки, шяраб инсаны диэяр
мяхлуглардан фяргляндирян гцввяни, йяни, аьлы арадан апарыр. Инсан
йалныз аьлы сайясиндя сяадятя чата биляр. Инсаны щейванлардан
фяргляндирян жящят дя мящз аьылдыр. Шяраб ися аьлын бир нюмряли
дцшмянидир. Бу бахымдан шяраба гаршы мцбаризя щяр бир пейьямбярин
програмына дахил олмуш вя бцтцн динлярдя гадаьан (щарам) едилмишдир.

Ярябистан йарымадасында шяраб ичмяк эениш йайылараг цмуми бир
бялайа чеврилмишди. Она гаршы мцбаризя апармаг цчцн замана ещтийаж
вар иди. Мцщит вя жамаатын вязиййяти шярабын бирдяфяйя щарам
едилмясиня имкан вермирди. Буна эюря дя Пейьямбяр(с) бир доктор кими

1 Ял-Иршад, с-47-48

388 Щязрят Мущяммяд (с)

ону тядрижян гадаьан етмяли иди. Мящз бу сябябдян шярабла баьлы назил
олмуш дюрд мцхтялиф айянин бир-бири иля узлашмадыьыны эюрцрцк. Беля ки,
щямин айялярдя шярабын щарам сайылмасы (гадаьан едилмяси) цчцн
тядрижян шяраит йарадылыр. Щямин айяляря диггят йетирдикдя
Пейьямбярин(с) тяблиь методу мялум олур. Ижтимаи фясадлара гаршы
мцбаризядя мящз бу тяблиь методундан истифадя етмяк лазымдыр.

Бяйянилмяз ишляря гаршы мцбаризянин биринжи шярти илк олараг
жямиййятин диггятини онун (бяйянилмяз ишин) фясадларына, зийанларына
йюнялтмяк лазымдыр. Жямиййятин юзцндя щямин фясадлара гаршы мцбаризя
рущу йаранмайынжа щеч бир мцбаризядян данышмаьа дяймяз. Буну
нязяря алараг Гуран бцтцн яряблярин шяраба алудя олдуьу бир вахтда
хурма вя цзцмдян шяраб дцзялтмяйи эюзял рузидян фяргляндиряряк ону
эюзял рузи щесаб етмямиш, бунунла да йатмышлары ойатмаьа чалышмышдыр:
«Сиз хурма аьажларынын мейвясиндян вя цзцмлярдян шяраб вя эюзял рузи
(кишмиш, мювцж, бящмяз вя.с) дцзялдирсиниз...»1

Гуран илк дяфя шяраб щаггында айя назил едяряк билдирир ки, шяраб
эюзял рузи дейил. Эюзял рузи одур ки, хурма вя цзцмц олдуьу кими
истифадя едясиниз. Бундан сонра жамаат нисбятян айылыр, Пейьямбяр(с) ися
нювбяти фикрини даща кяскин шякилдя чатдырараг билдирир ки, шярабла гумарын
жцзи файдасы онларын зийаны иля мцгайисядя щеч нядир. Айяйя диггят
йетиряк: «(Йа Рясулум!) Сяндян ички вя гумар щаггында суал едянляря
сюйля: «Онларда щям бюйцк эцнащ, щям дя инсанлар цчцн мянфяят (дцнйа
мянфяяти) вардыр. Лакин эцнащлары мянфяятляриндян даща бюйцкдцр!»2

Мялум мясялядир ки, зийанла хейрин мцгайисясиндя зийанын артыг
олмасы йалныз чох аьыллы адамларын щямин шейя нифрят етмясиня кифайят едир.
Жамаатын яксяриййяти ися щямин шей гяти олараг гадаьан (щарам)
едилмяйинжя ондан ял чякян дейил. Йухарыда гейд етдийимиз ики айянин назил
олмасына бахмайараг Ябдцррящман ибн Овф тяшкил етдийи зийафятдя сцфряйя
шяраб да дцзцр. Зийафятдя иштирак едянляр йейиб-ичдикдян сонра намаз
гылмаьа башлайырлар. Онлардан бири намазда Кафирун сурясини охуйаркян:
«Мян сизин ибадят етдикляринизя (бцтляря) ибадят етмярям!» айясини «Мян

1 Нящл-67
2 Бягяря-219

Ябядиййят нуру 389

сизин ибадят етдикляринизя (бцтляря) ибадят едярям!» кими дейир. Бу ися ясл
бцтпярястлик демяк иди.

Бу щадися она сябяб олур ки, шяраб ичмяк ян азы мцяййян вахтларда
щарам сайылсын. Буна эюря дя айя назил олур ки, щеч ким мяст щалда
намаз гыла билмяз: «Ей иман эятирянляр! Сярхош икян ня дедийинизи
анламайана гядяр... намаза йахынлашмайын (намаз гылмайын)!»1

Бу айя еля тясирли олур ки, бязи мцсялманлар няинки тякжя намаз вахты,
цмумиййятля шярабы бирдяфялик тярэидяряк дейирляр: «Инсанын намазына
хялял эятирян шейдян тамам узаглашмаг лазымдыр.» Лакин щяля дя
яксяриййят ичкидян истифадя едирди. Щятта янсардан бир няфяр зийафят
веряркян сцфряйя шяраб да гойур. Гонаглар йейиб-ичдикдян сонра бир-
биринин жанына дцшцб гырьын салырлар. Сющбят Пейьямбяря(с) эедиб чатыр.
Инди артыг шярабын там гадаьан едилмяси цчцн лазымы шяраит щазыр иди.

Буна эюря шярабын щарам олдуьуну билдирян ашаьыдакы айя назил олур:
«Ей иман эятирянляр! Шяраб да (ички дя) гумар да, бцтляр дя, фал охлары да
шейтан ямялиндян олан мурдар бир шейдир. Бунлардан чякинин ки, бялкя,
нижат тапасыныз!»2

Бу айянин назил олмасы иля о вахтадяк гяти бир сюз дейилмямяси
бящаняси иля щяля шяраб ичян шяхсляр шяраб ичмяйи тярэидирляр. Сцнни вя шия
мянбяляриндя эюстярилир ки, икинжи хялифя йухарыдакы айяни ешитдикдян
сонра дейир: «Илащи, даща сон гойдуг!»3 Нящайят, сонунжу айя назил олуб
мясяляйя нюгтя гойур. Тяяссцфляр олсун мцасир дюврцмцздя кимлярся
шярабла баьлы айялярин щеч бирини онун щарам сайылмасы цчцн ганеедижи
саймыр. Онлар беля щесаб едирляр ки, шярабын щарам едилмяси цчцн мцтляг
«щарам сюзцндян истифадя едилмяли иди. Якс тягдирдя онун щарам
едилдийи айдын олмаз.»

Щявайи-няфся табе олан вя бящаня ахтаран беля адамлар шяраб
алудяси олдуьундан ондан ял чякя билмир вя бу сябябдян ясассыз
бящаняляря ял атырлар. Анжаг беляляринин диггятиня чатдырмаг истярдик ки,
Гуран долайысы йолла да олса, «щарам» сюзцнц ишлядиб. Беля ки, бир айядя:
«Лакин эцнащлары мянфяятляриндян даща бюйцкдцр!»-дейян Аллащ башга бир

1 Ниса-43
2 Маидя-90
3 Рущул-мяани, ж-7, с-15

390 Щязрят Мущяммяд (с)

айядя бцтцн эцнащларын щарам едилдийини билдирир: «Де: «Ряббим йалныз
ашкар вя эизли алчаг ишлярин, щяр жцр эцнащы... щарам буйурмушдур.»1

Мяэяр бу ики айядян шярабын щарам олдуьуну баша дцшмяк олмаз?
Садяжя олараг гярблиляр даща ачыг бяйан эюзляйирлярмиш. Бизим ялавя щеч
бир сцбута ещтийажымыз йохдур. Шярабы мурдар, чиркинлик, шейтан ямяли,
сяадятин зидди вя гумара тай вя дцшмянчилийя сябяб олан васитя щесаб
едян дюрд айя онун щарам олдуьуну чатдырмаг цчцн кифайят едир.
Пейьямбяр(с) дя юз мцщитини бу дюрд айя васитясиля шярабдан тямизляйя
билди. Гярб дцнйасы ися ялиндяки эениш имканата ряьмян бу сащядя щяля
щеч бир уьурлу аддым ата билмямишдир. Эюрдцйц тядбирляр дя нятижясиз
галмышдыр. 1933-1935-жи иллярдя АБШ-ын спиртли ичкиляря гаршы мцбаризя
програмынын уьурсузлуьа дцчар олмасыны бцтцн дцнйа эюрмцшдц.

Затур-руга дюйцшц
Дюйцшцн беля адландырылмасынын сябяби одур ки, дюйцш мянтягяси

енишли-йохушлу даь олубмуш. Бязи мянбялярдя ися бу дюйцшдя мцсялманлар
пийада эетдикляриня эюря айагларына кющня парчалар доладыьындан беля
адландырылдыьы эюстярилир.

Затул-руга дюйцшц мцдафия характерли бир дюйцш олмушдур. Беля ки,
Пейьямбяр(с) Гятфан гябилясинин Бяни-Мящариб вя Бяни-Сялябя
тайфаларынын гаршысыны алмаьа чалышмышдыр. Беля ки, Пейьямбяр(с) мянтягя
щаггында мялумат топламаг мягсядиля ара-сыра ятрафа кяшфиййатчылар
эюндярирди. Бир дяфя дя беля мялумат чатыр ки, ады чякилян тайфалар орду
топлайыб Мядиняйя щцжума щазырлашыр. Пейьямбяр(с) ордуну щазыр
вязиййятя эятириб Няжд истигамятиня доьру ирялиляйир. Фядакарлыьы, жясаряти
бцтцн йарымадайа сяс салмыш Ислам ордусунун эялишиндян хябяр тутан
дцшмян эери чякилмяйя мяжбур олуб даьын башына галхыр.

Бу йцрцшдя Пейьямбярин(с) мцсялман дюйцшчцлярля бирликдя важиб
намазы горху намазы шяклиндя гылмасындан вя Ниса сурясинин 102-жи
айясиня ясасян бу намазы мцсялманлара юйрятмясиндян мялум олур ки,
дцшмян кифайят гядяр тящлцкяли вя вязиййят олдугжа эярэин имиш. Лакин
сонда гялябя газанан тяряф мцсялманлар олур.

1 Мустядряк, ж-4, с-143

Ябядиййят нуру 391

Тарихчи вя тяфсирчиляр, о жцмлядян Ибн Щишамла1 мярщум Тябярси2 бу
дюйцшля баьлы бир ящвалат гейд етмишляр ки, Пейьямбярин(с) дцшмяня
олан мцлайим ряфтарындан хябяр верир. Она бянзяр башга бир щадисяни биз
Зи-ямр йцрцшцндя гейд етмишдик.3

Дюзцмлц нязарятчиляр
Ислам ордусу вурушмадан эери дюнся дя, мцяййян гядяр гянимят

ялдя едир. Мцсялманлар эежяни бюйцк бир дярядя эежялямяли олурлар.
Пейьямбяр(с) дярянин эиришиндя ики няфяр нязарятчи гойур. Цбадла Яммар
щяряси эежянин бир щиссясини нювбя чякмяли олур. Илк олараг Цбад пусгуда
дурмалы иди.

Гятфан гябилясиндян олан бир киши мцсялманлара зяряр йетирмяк цчцн
онлары тягиб едирди. О, эежянин гаранлыьындан истифадя едиб намаз гылан
Цбады охла вурур. Ох онун айаьына дяйся дя башы намаза гарышдыьындан
аьрыны щисс етмир. Бу щадися цч дяфя тякрар олур. Сонунжу дяфя охун
аьрысындан Цбад намазы тялясик битириб диэяр эюзятчи Яммары ойадыр.
Цбадын йараландыьыны эюрян Яммар она етираз едяряк дейир ки, няйя эюря
мяни яввялжядян ойатмамысан? Цбад онун жавабында дейир: «Илк ики
охда Аллащымла мцнажатымы (намазымы) кясмядим. Цчцнжц охда ися
мяжбур галыб намазы битирдим. Яэяр Пейьямбяр(с) мяни бурайа эюзятчи
тяйин етмясяйди, щеч цчцнжц охда да намазымы кясмяз вя еля намаз
гыла-гыла жанымы тапшырардым.»4

Икинжи Бядр
Цщцд дюйцшцнцн сонунда Ябу Суфйан мцсялманлара мцражият

едяряк дейир ки, эялян ил бу вахт Бядрдя эюрцшярик.
Нювбяти ил чатдыгда (хатырладаг ки, Цщцд дюйцшц щижрятин цчцнжц

илиндя баш вермиш вя артыг цстцндян бир ил кечмишдир.) Пейьямбяр(с)
ордуну щазыр вязиййятя эятирир. Лакин Ябу Сцфйан дюйцшя щазыр дейилди.

1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-205
2 Мяжмяцл-бяйан, ж-3, с-103
3 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-534
4 Сирейи Ибн Щишам, ж-1, с-208-209

392 Щязрят Мущяммяд (с)

Гцрейш бир чох проблемлярля цзляшмишди. Щям мцсялманлар, щям дя
мцшриклярля сямими мцнасибяти олан Няим ибн Мясуд Мяккяйя
эялдикдя Ябу Сцфйан ондан хащиш едир ки, дярщал Мядиняйя гайыдыб
Мцщяммяди дюйцшя эялмякдян чякиндирсин. Ону да билдирир ки, Гцрейш
бу ил дюйцшя щазыр дейил вя Мцщяммядин бцтцн яряблярин тижарят
мяркязи сайылан Бядр яразисиндяки щярби маневрляри бизим зийанымыза
нятижяляняр.

Няим ибн Мясуд Мядиняйя эялиб Ябу Сцфйанын сюзцнц
Пейьямбяря чатдырыр. Лакин щязрят онун дедикляриня мящял гоймайыб
1500 няфярлик орду вя бир гядяр тижарят йцкц иля зилгядя айынын яввяли
Бядр мянтягясиня эялир. Мцсялманлар сяккиз эцн орада галырлар. Тижарят
вахты олдуьу цчцн юз малларыны сатыб хейли газанж эютцрцрляр. Базара
эялянлярин щамысы чыхыб эется дя, мцсялманлар щяля дя Бядрдя идиляр.

Мцсялманларын Бядря эялмяси хябяри Мяккяйя чатдыгда Гцрейш
башчылары юз щюрмятлярини горуйуб сахламаг цчцн шящярдян чыхмагдан
башга чаря эюрмцрляр. Бядр ады иля чыхсалар да, Гцрейш ордусу Мярруз-
зящран яразисиня чатдыгда Ябу Сцфйан гящятлийи бящаня эятириб эери
дюнцр. Мцшриклярин эери гайытмасы о гядяр пис нятижя верир ки, Сяфван ибн
Цмяййя Ябу Сцфйана етираз едяряк дейир: «Бу эерилямя иля бцтцн
щюрмятимизи итирдик. Сян кечян ил дюйцш вядяси вермясяйдин, инди беля
рцсвайчылыгла гаршылашмаздыг.»1

Щижрятин цчцнжц илиндяки ян яламятдар щадисялярдян бири дя Шябан
айынын цчц Пейьямбярин(с) икинжи нявяси щязрят Щцсейнин(я) анадан
олмасыдыр.2

Ямирял-мюминин Яли ибн Ябуталибин(я) анасы Фатимя бин Ясядин
вяфаты3 вя еляжя дя Пейьямбярин(с) эюстяриши иля Зейд ибн Сабитин
йящудилярдян сирйани хяттини юйрянмяси дя щижрятин дюрдцнжц илиндя баш
вермишдир.4

1 Мяьази Вагиди, ж-1, с-390, 484
2 Тарихул-хямис, ж-1, с-467
3 Тарихул-хямис, ж-1, с-467
4 Имтаул-ясма, с-187; Тарихул-хямис, ж-1, с-464

Ябядиййят нуру 393

ЩИЖРЯТИН БЕШИНЖИ ИЛИНДЯ БАШ ВЕРМИШ ЩАДИСЯЛЯР

Щижри бешинжи илдя баш вермиш ян мцщцм щадисяляр Хяндяк (Ящзаб)
дюйцшц, Бяни-Гцрейзя мажярасы вя Пейьямбярин(с) Жящшин гызы
Зейнябля евлянмяси олмушдур. Тарихчилярин йаздыьына эюря щязрятин
Зейнябля евлянмяси бешинжи илин илк йадда галан щадисясидир. Гуран бу
мясяляйя Ящзаб сурясинин 4, 6 вя 36-40-жы айяляриндя тохунараг гярязли
шяргшцнасларын ясасыз иддиаларыны рядд етмишдир. Инди биз дя мясяляни ян
мютябяр мянбя олан Гуран бахымындан арашдырдыгдан сонра
шяргшцнасларын фикирляриня мцнасибят билдиряжяйик.

Зейд ибн Щарися ким иди?
Зейди ушаг вахтларында бядяви ярябляр бир карвандан оьурлайараг

Мяккядяки Оказ базарында гул кими сатмышдылар. Щяким ибн Щязам ону
бибиси Хядижя цчцн алыр. Хядижя дя щязрят Мцщяммядя(с) яря эетдикдян
сонра Зейди она баьышлайыр.

Мцщяммяд(с) щяля пейьямбяр сечилмяздян габаг Зейд онун эюзял
яхлагынын вурьуну олур. Вязиййят еля бир щяддя эялиб чатыр ки, Зейдин атасы
онун ардынжа эялиб юзц иля апармаг истядикдя о разы олмур. Пейьямбяр(с)
она эетмякля галмаг арасында ихтийар вердикдя Зейд ата-анасыны, йурд-
йувасыны Пейьямбяря гурбан вериб онун йанындан айрылмыр.

Зейдин Пейьямбяря(с) олан севэиси гаршылыглы иди. Зейд щязряти
севирдися, Пейьямбяр(с) дя она баьланмышды, ону оьуллуьа эютцрмцшдц.
Жамаат она Зейд ибн Щарися демяк явязиня, Зейд ибн Мцщяммяд
дейирди. Пейьямбяр(с) бу оьуллуьу рясмиляшдирмяк мягсядиля бир эцн
Зейдин ялиндян тутуб гцрейшлиляря мцражият едяряк дейир: «Жамаат, бу,
мяним оьлумдур. Биз, бир-биримиздян ирс апарырыг.» Бу гаршылыглы севэи,
Зейдин Мутя дюйцшцндя шящид оламасынадяк давам етмишдир. Онун
шящадятиндя Пейьямбяр(с) юз оьлунун юлцмц кими наращат олур.1

1 Усдул-габя; ял-Истиабу вял-исабя

394 Щязрят Мущяммяд (с)

Зейдин Пейьямбярин(с) бибиси гызы иля евлянмяси
Щязрят Пейьямбярин(с) ясас мягсядляриндян бири дя жямиййятдяки

тябягяляшмяни арадан галдырмаг вя инсанлыьын йалныз яхлаги дяйярляр
ясасында юлчцлмясини чатдырмаг иди. Бунун цчцн дя илк олараг Жащилиййят
дюврцнцн пис адят-янянялярини (мясялян, ясилзадя гызыны йалныз ясилзадя
ала биляр) йыьышдырмаг лазым иди. Йахшы оларды ки, бу иши щамыдан габаг юз
гощум-ягрябасындан башласын. Бу мягсядля Пейьямбяр(с) юз бибиси гызы
Зейняби (Ябдцлмцттялибин нявясини) вахтиля гул олмуш Зейдя алмаг вя
бунунла да Жащилиййят адятляринин тезликля арадан галдырылмалы олдуьуну
жамаата чатдырмаг истяйир.

Жамаат билмяли иди ки, Пейьямбяр: «Цстцнлцк тягва иля юлчцлцр»,
«Мцсялман гадын йалныз мцсялман кишийя лайигдир»- дедикдя бу
гануна илк нювбядя ямял едир.

Йалныш адят-яняняни арадан галдырмаг мягсядиля Пейьямбяр(с)
Зейнябин евиня эедиб она Зейд цчцн елчилик едир. Яввялжя Зейнябля
гардашы Абдуллащ буна разы олмаг истямирляр. Чцнки щяля жащилиййят
фикирляри башларындан там чыхмамышды. Диэяр тяряфдян ися Пейьямбяря(с)
рядд жавабы вермяк онлары наращат етдийи цчцн Зейдин яввялляр гул
олдуьуну бящаня эятирирляр.

Бу щадисядян дярщал сонра Жябраил назил олуб Зейнябля гардашынын
щярякятини писляйян айяни эятирир: «Аллащ вя Пейьямбяри бир иши щюкм
етдийи (мяслящят билдийи) заман щеч бир мюмин кишийя вя гадына ишляриндя
башга йол сечмяк йарашмаз. Аллаща вя Онун Пейьямбяриня аси олан кяс,
шцбщясиз ки, (щагг йолдан) ачыг-айдын азмышдыр!»1

Пейьямбяр(с) дярщал айяни охуйур. Зейнябля гардашы Абдуллащын
Пейьямбяря(с) олан иманы Зейнябин яря эетмяйя разылыг вермясиня
сябяб олур. Беляликля, ясилзадя бир гыз вахтиля гул олмуш бир оьлана яря
эедир. Бунунла да Исламын бязи амалы щяйата кечир.

Зейдля Зейнябин бошанмасы
Бу евлилийин ахыры мцяййян сябябляря эюря бошанма иля нятижялянир.

Бязи тарихчиляр гейд едирляр ки, бошанманын сябябкары Зейняб олмушдур.

1 Ящзаб-36

Ябядиййят нуру 395

Чцнки о, дяфялярля юзцнцн мящшур бир аилядян олмасыны, Зейдин ися
кечмишдя гул олдуьуну диля эятирмякля мцнасибятляри корлайыр. Анжаг
беля бир ещтимал да вар ки, Зейд юзц арвады иля йола эетмядийиндян
бошанмышдыр. Буну Зейдин дяфялярля евляниб айрылмасы да тясдигляйир. Бу
ардыжыл бошанмалар эюстярир ки, демяли, проблем Зейддя имиш.

Зейдин дя бу мясялядя эцнащкар олдуьуну эюстярян диэяр бир
сцбут Пейьямбярин(с) она сярт хитаб етмясидир. Беля ки, щязрят
оьуллуьунун бошанмаг истядийини ешитдикдя наращат олуб Зейдя сярт
шякилдя дейир: «Арвадыны бошама, Аллащдан горх!»1 Яэяр бошанмадан
Зейдин эцнащы олмасайды, Пейьямбяр(с) ону беля сярт шякилдя
данламазды. Щяр щалда Зейдля Зейняб арасындакы евлилик телляри гырылыр.

Пейьямбяр(с) даща бир йалныш адяти арадан галдырмагдан ютрц Зейнябля
евлянир

Бу евлянмянин ясас сябябини арашдырмаздан габаг жямиййятин
тямялини тяшкил едян нясяб-гощумлуг ялагяляри барядя мялумат вермяк
мяжбуриййятиндяйик. Башга сюзля десяк, щягиги оьулла оьуллуг
арасындакы фярги, ясас фярги диггятинизя чатдырмаг истяйирик.

Щягиги оьул атанын белиндян эяляряк валидейнляринин жисмани вя
мяняви вариси сайылыр.

Бу ган гощумлуьу нятижясиндя оьулла ата бир-биринин мал-дювлятини
ирс апара биляр вя кябин-тялаг мясялясиндя хцсуси щюкм дашыйырлар. Буну
сюзля демяк, садяжя мцмкцнсцздцр. Йяни, биринин башга бирисини оьлу
олмадыьы щалда: «Бу, мяним оьлумдур»-демяси щямин шяхси доьрудан
да онун оьлу едя билмяз. Инсанын оьуллуьу онун щягиги оьлу ола билмяз,
бир-бириндян ирс апара билмязляр. Щягиги оьлун йолдашы гайнатасына
щарамдыр. Щятта оьул юлдцкдян сонра да гайната онун йолдашы иля
евляня билмяз. Анжаг бу щюкмц оьуллуьун арвадына аид етмяк олмаз.
Бир сюзля оьуллуг щягиги оьулла ейни дейил.

Ики няфярин бир-бири иля ган гощуму олмасы инсанын щялл едя биляжяйи бир
мясяля дейил. Йяни, беля дейил ки, истядикдя кимися кимяся ган гощуму едяк.

Орта ясрлярдя (Исламдан габаг вя илкин Ислам дюврцндя) ярябляр
оьуллуьу щягиги оьул кими гябул едирдиляр. Пейьямбяр(с) оьуллуьу

1 Ящзаб-37

396 Щязрят Мущяммяд (с)

Зейдин сабиг арвады Зейнябля евлянмяйя гярар вермякля даща бир йанлыш
фикри дцзялтмяк, сящв адяти арадан галдырмаг истяйир. Бу евлилийин
бундан башга бир сябяби олмамышдыр. Пейьямбяр(с) билирди ки, бу йанлыш
адяти арадан галдырмаг цчцн щеч кяс илк олараг бир аддымы атмаьа жцрят
етмяйяжяк. Буна эюря дя Аллащ-таала бу аддымы атмаьы Пейьямбярин
юзцня ямр едир: «Зейд зювжяси иля ялагясини кясдикдя (Зейняби
бошадыгда) сяни онунла евляндирдик ки, оьуллуглары юврятлярини
(арвадларыны) бошадыглары заман онларла евлянмякдя мюминляря щеч бир
чятинлик (эцнащ) олмасын! (Бу ишдян мюминляря щеч бир эцнащ
эялмядийини билдирмяк цчцн беля бир гадынла биринжи сяни евляндириб бцтцн
мцсялманлара нцмуня етдик.) Аллащын щюкмц мцтляг йериня йетяр!»1

Бу издиваж йанлыш бир адятя сон гоймагла йанашы щям дя жямиййятдя
бярабярлийин ян бюйцк нцмуняси иди. Беля ки, Пейьямбяр(с) кечмишдя бир
гула эетмиш ханымла евлянирди. Бу ися о вахт гябуледилмяз бир иш сайылырды.
Тябии ки, Пейьямбярин(с) бу жясарятли аддымы дардцшцнжялиляр, хцсусиля дя
мцнафигляр тяряфиндян бюйцк етиразла гаршыланыр. Артыг щяр йердя сюз-
сющбят долашыр ки, Мцщяммяд юз оьуллуьунун арвады (юз эялини) иля
евляниб. Аллащ-таала бу йерсиз сюз-сющбятя бирдяфялик сон гоймаг
мягсядиля ашаьыдакы айяни назил едир: «Мцщяммяд араныздакы кишилярдян
щеч биринин атасы дейилдир. (Оьул одур ки, кишинин юз белиндян ямяля эяля!)
Лакин о, Аллащын елчиси вя пейьямбярлярин сонунжусудур. Аллащ щяр шейи
биляндир!»2 Бунунла да Аллащ-таала жамаата баша салыр ки, Зейд
Пейьямбярин оьлу, Зейняб ися онун эялини дейил. Аллащ бунунла
кифайятлянмяйиб Ящзаб сурясинин 38-39-жу айяляриндя Пейьямбяри(с)
Онун ямрлярини щеч кясдян горхмадан ижра етдийиня эюря тярифляйир.

Инди ися эялин гярязли шяргшцнасларын бу издиваж щаггындакы
фикирляриня диггят йетиряк.

Шяргшцнасларын Пейьямбярля Зейнябин евлянмясиня мцнасибятляри
Пейьямбярин(с) Зейд ибн Щарисянин сабиг щяйат йолдашы Зейнябля

евлянмяси чох садя бир мясялядир вя бурада щяр щансы гаранлыг мясяля
йохдур. Лакин бязи шяргшцнаслар бунун васитясиля садялювщ инсанлары

1 Ящзаб-37
2 Ящзаб-40

Ябядиййят нуру 397

Пейьямбяря(с) гаршы бядбин етдийи цчцн онларын ясассыз иддиаларыны гейд
едиб жавабыны вермяк мяжбуриййятиндяйик.

Бязи шяргшцнаслар Жащилиййят адят-янянясинин арадан галдырылмасына
хидмят едян бир издиважа ешг-мящяббят дону эейдирмякля роман
мцяллифляри ону бязямяйя чалышмыш вя дцнйанын ян пак инсаныны ешг-
мящяббят мажярасында сучламышлар. Беля ки, эцйа бир эцн Пейьямбярин(с)
эюзц ихтийарсыз олараг Зейдин арвады Зейнябя саташыр.1 Зейд щязрятин
Зейнябя вурулдуьуну щисс едир. О, Пейьямбяри(с) щяддян артыг чох
истядийиндян онун йанына эялиб Зейняби бошамаг истядийини билдирир. О,
яслиндя бунунла Пейьямбярин Зейнябля евлянмясиня шяраит йарадырды.
Пейьямбяр(с) Зейди бу фикриндян йайындырмаьа чалышса да о, арвадыны
бошайыр. Бундан сонра Пейьямбяр дя Зейнябля евлянир.

Бу фикирдя олан шяргшцнаслар щямин щадисянин тарихи сянядини,
мянбяйини арашдырмаг явязиня бу уйдурма щадисяни даща да бязяйиб
мин бир эежя яфсаняляриня охшатмышлар. Мялум мясялядир ки,
Пейьямбярин(с) щяйаты иля йахындан таныш оланлар бу щадисянин уйдурма
олдуьуну, онун щязрятин щяйаты иля уйьун эялмядийини чох йахшы
анлайырлар. Щятта Фяхр Рази, Алуси кими либерал мцяллифляр дя беля бир
ящвалатын баш вердийини тякзиб едяряк билдирирляр ки, ону Ислам
дцшмянляри уйдурараг мцсялман мцяллифляри арасында йаймышлар.2

Сюзцэедян шяргшцнаслар бу ящвялаты Тябяри вя Ибн Ясирин нягл
етдийини сюйляйирляр. Ахы бу ики эюркямли тарихчи бунун яксиня дялалят
едян онларла дялил-сцбут нягл етдикляри щалда беля бир шейи нежя сюйляйя
билярляр? Щяр щалда ашаьыдакы фактлара ясасян бу ящвалатын уйдурма
олдуьуну анламаг еля дя чятин мясяля дейил:

1) Бу ящвалат Ислами мянбялярля щеч жцр уйьун эялмир. Чцнки Ящзаб
сурясинин 37-жи айясиндя ачыг-ашкар эюстярилир ки, Пейьямбяр(с) Зейнябля
мящз Жащилиййят адят-янянясини арадан галдырмаг мягсядиля
евлянмишдир. Беля ки, о вахткы яряблярин фикринжя оьуллуьун арвады иля
оьуллуг ону бошадыгдан сонра евлянмяк олмазды. Анжаг бу, сящв бир
адят олмушдур вя Пейьямбяр(с) бу сящви жамаата баша салмаг цчцн

1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-121
2 Мяфатищул-гейб, ж-25, с-212; Рущул-мяани, ж-22, с-23-24

398 Щязрят Мущяммяд (с)

Аллащын ямри иля Зейняби алмышдыр. Бурада щяр щансы ешг-мящяббят
мажярасындан сющбят эедя билмяз.

Яэяр Гуранын буйурдуьу дцз олмасайды, йящуди, хачпяряст вя
мцнафигляр дярщал етираз едиб Гуранда сящв олдуьуну дейярдиляр.
Щалбуки онлар беля бир шей диля эятирмяйибляр.

2) Зейняб Зейдя яря эетмяздян габаг Пейьямбярин(с) юзцня яря
эетмяйя щазыр олдуьуну билдирмишди. Лакин онун истяйиня ряьмян щязрят
онун Зейдя яря эетмясини тювсийя етмишди. Яэяр щягигятян дя
Пейьямбярин(с) Зейнябля евлянмяк фикри вар идися, бяс няйя эюря еля о
вахт бу иши эюрмцр? Онда ки онунла евлянмяйя щеч бир манея йох иди.
Демяли, бу, йаландан, уйдурмадан башга бир шей дейил. Ялли йашына
гядяр юзцндян 15-20 йаш бюйцк бир гадынла йашамыш Пейьямбяр(с) щеч
вахт беля бир аддым атмаз.

Мювзуну бу барядя назил олмуш вя ики жцмляси кимляр цчцнся
шцбщя йарадан айяни изащ етмякля баша чатдырырыг. Айядя дейилир: «(Йа
Пейьямбяр!) Хатырла ки, бир заман Аллащын (Ислам дининя йюнялтмякля)
немят вердийи вя сянин юзцнцн (кюляликдян азад етмякля) немят вердийин
шяхся (Зейд ибн Щарисяйя): «Зювжяни сахла (бошама), Аллащдан горх!»-
дейир...» Айянин бу щиссясиндя щеч бир анлашылмазлыг йохдур. Ясас шцбщя
доьуран ашаьыдакы ики щиссядир:

1) «Аллащын ашкар етдийи шейи (Зейнябин бошанажаьы тягдирдя ону
алмаьын щагда сяня назил олан вящйи) цряйиндя эизли сахлайыр...»

Эюрясян Пейьямбярин(с) эизли сахладыьы ня имиш? Йохса о щязрят
цздя Зейдя арвадыны бошамамаьы исрар ется дя, цряйиндя онун
бошанмасыны вя юзцнцн онунла евлянмясини арзулайырмыш? Бу, доьру
фикир дейил. Чцнки беля олсайды, Аллащ ону ачыб дейярди. Ахы Аллащ Юзц
буйурур ки, сянин эизлятдийин шейи Аллащ ашкар едяжяк.

Тяфсирчиляр айянин бу щиссяси иля баьлы дейирляр: «Пейьямбярин(с) эизли
сахладыьы шей Аллащын она етдийи вящй иди. Аллащ о щязрятя вящй етмишди
ки, Зейд Зейняби бошайажаг, сян ися «оьуллуьун арвады иля евлянмяк
олмаз» фикринин йанлыш олмасыны ашкар етмяк цчцн онунла евлянмялисян.
Буна эюря дя Пейьямбяр(с) Зейдя бошанмамасыны тювсийя едяркян
щямин вящй йадына дцшцр. Лакин ону Зейд вя гейриляриндян эизлядирди.
Аллащ ися йухарыдакы жцмля иля билдирир ки, ону эизлятмяк лазым дейил,

Ябядиййят нуру 399

онсуз да Аллащ Юзц ону ашкар едяжяк. Еля беля дя олур. Аллащ-таала
щямин айянин тяркибиндя Зейнябля евлянмяйи Пейьямбяря вящй едир.
Демяли, Пейьямбярин(с) эизлятдийи шей Жащилиййят адятляриндян биринин
арадан галдырылмасына даир назил едилмиш вящй олмушдур. О да бу иди ки,
щязрят оьуллуьу Зейдин бошадыьы Зейнябля евлянмяли иди.

2) «Адамлардан (онларын-Пейьямбяр оьуллуьунун бошадыьы гадынла
евлянир-дейяжякляриндян) горхурдун. Щалбуки яслиндя сянин горхмалы
олдуьуна ян чох лайиг олан Аллащдыр.» Бу жцмлядяки анлашылмазлыг яввялки
жцмлядякиндян гат-гат аздыр. Пейьямбярин(с) наращатлыьы она эюря иди ки,
Жащилиййят фикирляри башында галанлар дейяжякдиляр ки, Пейьямбяр юз
оьуллуьунун бошадыьы гадынла евлянир. Жямиййятдя узун мцддятдян бяри
пис сайылан иши эюрмяк тябии ки, наращатлыг доьурмайа билмяз.

Щижрятин бешинжи илиндя бир нечя дюйцш вя бир нечя дя йцрцш баш
тутмушдур ки, бунларын арасында Хяндяк дюйцшцнцн хцсуси йери вардыр.
Инди щижри бешинжи илдя баш вермиш дюйцш вя йцрцшляри щюрмятли охужуларын
диггятиня чатдыражаьыг.

Домятул-жяндял йцрцшц
Мядиняйя беля бир хябяр чатыр ки, Домятул-жяндял яразисиндя бюйцк

бир дястя топлашыб йолдан кечянляря язиййят едир вя тезликля Мядиняйя
щцжум етмяк фикриндядирляр. Пейьямбяр(с) онлары даьытмаг мягсядиля
мин няфярлик орду йыьыб Мядинядян чыхыр. Мцсялманлар эежяляри йол эедир,
эцндцзляри динжялирдиляр. Мцсялманларын эялишиндян хябяр тутан дцшмян
даьылышыр. Пейьямбяр(с) бир нечя эцн орада галыб ятрафа кяшфиййатчылар
эюндярир. Рябицл-яввял айынын ийирмиси Пейьямбяр(с) Мядиняйя гайыдыр.
Гайыдаркян йолда Фязар гябилясиндян олан бир няфярля мцгавиля баьлайыр.
Мцгавиляйя ясасян Фязар гябилясиндя баш вермиш гящятлийя эюря щямин
шяхс Мядиня отлагларындан истифадя едя билярди.1

Хяндяк дюйцшц
Ютян сящифялярдя гейд етдийимиз кими щижрятин дюрдцнжц или Бяни-

Нязир йящудиляри Пейьямбярля(с) баьладыьы мцгавилянин шяртлярини
поздуьуна эюря Мядинядян чыхарылыр, ямлакынын бир гисми мцсадиря

1 Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-44; Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-213

400 Щязрят Мущяммяд (с)

едилир. Онларын бир дястяси Хейбяря, бир дястяси дя Шама кючмяк
мяжбуриййятиндя галыр. Пейьямбярин(с) бу щярякяти тяряфляр арасында
баьланмыш мцгавиляйя там уйьун иди. Бу щадися сябяб олур ки, Бяни-
Нязир башчылары Мяккяйя эедиб Гцрейши йенидян Мцщяммядя(с) гаршы
тящрик етсинляр.

Бу дюйцшдя бцтцн мцшрик вя йящуди гябиляляри Ислама гаршы сяфярбяр
олур. Онлар щяддян артыг бюйцк, гцввятли, тяжщизатлы орду иля Мядиняни
тяхминян бир айадяк мцщасирядя сахлайырлар. Бу дюйцшдя мцхтялиф
дястяляр иштирак етдийиня вя еляжя дя мцсялманлар дцшмянин
ирялилямясинин гаршысыны алмагдан ютрц Мядинянин ятрафында башдан-баша
хяндяк газдыгларына эюря дюйцш Ящзаб (дястяляр) вя йа Хяндяк дюйцшц
кими танынмышдыр.

Бир даща хатырладырыг ки, Бяни-Нязир вя Бяни-Ваил башчылары бу
дюйцшцн башланмасына сябяб олур. Беля ки, йящудиляр Мядинядян
чыхарылдыгдан сонра Исламы бирдяфялик арадан апармаг цчцн план
щазырлайырлар. Гейд етмялийик ки, планлары щягигятян дя бюйцк иди. Демяк
олар ки, бцтцн гябиляляри мцсялманлара гаршы айаьа галдырырлар. О
вахтадяк яряб тарихиндя беля бир щал баш вермямишди.

Бу дюйцшдя мцхтялиф яряб гябиляляри йящудилярин мадди дястяйиндян
йарарланыр. Ордунун бцтцн тяминаты йящудилярин ющдясиндя иди.

Йящудилярин щазырладыьы план ондан ибарят иди ки, Бяни-Нязир
башчыларындан Сяллам ибн Ябцлщцгейг вя Щцйейй ибн Яхтяб кичик бир
щейятля Мяккяйя эедиб Гцрейш башчылары иля эюрцшяряк онлара дейирляр:
«Мцщяммяд сизинля бизи дцшмян эютцрцб Бяни-Гейнцга вя Бяни-Нязир
йящудилярини Мядинядян чыхарыб. Сиз гцрейшлиляр мцттяфигляринизля
бирликдя айаьа галхын, Мядиня йахынлыьындакы йедди йцз няфяр Бяни-
Гцрейзя дюйцшчцсц дя сизя кюмяйя эяляжяк. Онларын Мцщяммядля
мцгавиляси олса да, биз онлары мцгавиляни позмаьа вадар едярик.»1

Йящудилярин сюзляри мцсялманларла дюйцшмякдян тянэя эялмиш
мцшриклярдя тясир гойур. Бу фикри бяйяниб дюйцшя щазыр олдугларыны
билдирирляр. Анжаг щазырлыьа эялмяздян габаг йящудиляря беля бир суал
верирляр: «Сиз китаб ящлисиниз, сямави китабыныз вар, щагла батил шяриятляри

1 Мяьази Вагиди, ж-2, с-441


Click to View FlipBook Version