Ябядиййят нуру 401
бир-бириндян йахшы айырд едя билирсиниз. Билирсиниз ки, бизим Мцщяммядля
дцшмянчилийимизин йеэаня сябяби эятирдийи динин бизим адятляримизля
уйьун эялмямясидир. Йящудиляр утанмадан жаваб верирляр ки,
бцтпярястлик Мцщяммядин дининдян даща йахшыдыр. Сиз юз дининиздя
галын вя онун дининя гятиййян мейл эюстярмяйин!»1 Онлар бу жавабла
юзляриня бюйцк бир лякя вурараг йящудилярин гара тарихини даща да
гаралдырлар. Бу жаваб о гядяр баьышланылмаздыр ки, щятта йящуди
мцяллифляри дя бундан сон дяряжя наращат олмушлар. Доктор Исраил
«Ярябистан вя йящуди тарихи» ясяриндя йазыр: «Йящудилярин беля бир сящвя
йол вермяйя гяти щаггы йох иди. Дцздц, Гцрейш бюйцкляри жаваб мянфи
олажаьы тягдирдя онлара мцсбят жаваб вермяйяжякди, анжаг щяр щалда
йящудиляр мцшрикляря мцражият етмямяли идиляр. Чцнки бу, Тювратын
тялимляриня зиддир.»2
Бяни-Нязир йящудиляринин о вахткы щярякяти чаьдаш дюврцмцзцн
сийасят нцмайяндяляринин фикри иля цст-цстя дцшцр. Инди сийасят адамлары
дейирляр ки, мягсядя чатмаг цчцн истянилян аддымы атмаг олар. Ня
едирсян ет, тяки мягсядя чатасан. Бу нязяриййянин баниси Макйавел
демишдир: «Мягсяд бцтцн васитяляря бяраят газандырыр.»
Йящудилярин бцтпярястлийи даща йахшы дин щесаб етмясиня даир Гуран
беля буйурур: «(Йа Рясулум!) Китабдан (Тювратдан) бир пай (аз бир шей)
верилянляри (йящудиляри) эюрмцрсянми? Онлар Жибт вя Таьута (бу адда ики
бцтя, йахуд Жибт адлы бцтя вя Таьут дейилян шейтана) инаныр вя кафирляр
цчцн дя: «Бунлар мюминлярдян даща доьру йолдадырлар»-дейирляр.»3
Юзлярини алим кими гялямя верян йящудилярин сюзляри мцшрикляря тясир
едир. Дюйцшя щазыр олдугларыны билдириб Мядиняйя щярякят вахтыны тяйин
едирляр.
Бяни-Нязир башчылары севинжяк щалда Мяккяни тярк едиб Няждя доьру
эялирляр ки, Исламла гяти дцшмян олан Гятяфан гябилясини дя дюйцшя тящрик
етсинляр. Гятяфан гябилясиндян Бяни-Фязаря, Бяни-Мцрря вя Бяни-Яшжя
тайфалары гялябядян сонра Хейбярин бир иллик мящсулунун онлара чатажаьы
шярти иля йящудиляря мцсбят жаваб верир. Диэяр тяряфдян Гцрейш дя юз
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-214; Тарихи Тябяри, ж-2, с-233
2 Щяйату Мущяммяд, с-297
3 Ниса-51
402 Щязрят Мущяммяд (с)
мцттяфигляри Бяни-Сялимля, Гятяфан да мцттяфиги Бяни-Ясяди бу дюйцшдя
иштирак етмяйя разы салыр.
Бцтцн мцттяфигляр тяйин олунмуш эцндя Мядиняни яля кечирмяк
мягсяди иля щярякят едир.1
Пейьямбяря(с) чатдырылан мялуматлар
Пейьямбяр(с) Мядиняйя щижрят етдикдян сонра мцтямади олараг
ятрафа кяшфиййатчылар эюндярир, онлар да юз нювбясиндя лазыми мялуматы
щязрятя чатдырырдылар. Мцхтялиф гябиля вя тайфаларын Мядиняйя щцжум
етмяк мягсяди Пейьямбяря чатдырылдыгда щязрят дярщал цмуми шура
тяшкил едир ки, Цщцдцн ажы тяжрцбяляриндян нятижя чыхарылсын.
Цщцд дюйцшцндя олдуьу кими бу дяфя дя бязиляри дцшмяни шящярдя
гаршыламаьы тяклиф едир. Лакин бу мцдафия тактикасы йетярли ола билмязди.
Чцнки бу дяфяки гошун щяддян артыг бюйцк иди вя шящяр гыса мцддят
ярзиндя тяслим ола билярди. Инди еля бир иш эюрмяк лазым иди ки, дцшмян
Мядиняйя йахынлаша билмясин.
Иран дюйцшляриндяки тактикалара чох йахшы бяляд олан Салман Фарси
айаьа галхыб беля тяклиф едир: «Иранда щансыса дцшмян щцжума кечдикдя
шящярин ятрафында бюйцк хяндяк газылыр вя бунунла да дцшмянин
ирялилямясинин гаршысы алыныр. Инди биз дя Мядинянин ятрафында бюйцк бир
хяндяк газмагла дцшмянин гаршысыны ала билярик. Дцшмян хяндяйи кечя
билмясин дейя, ятрафында нязарятчиляр гойар, юзцмцз дя шящяр диварынын
мцдафия-мцшащидя дяликляриндян дцшмяня ох, даш атмагла хяндяйи
кечмякдя онлара мане ола билярик.»2
Салманын вердийи тяклифи бцтцн мцсялманлар бяйянир. Бу тяклиф
Исламын вя мцсялманларын горунмасында олдугжа юнямли рол ойнайыр.
Пейьямбяр(с) юзц Мядинянин ятрафына доланараг хяндяйин газылажаьы
йеря хятт чякир. Беля гярара алыныр ки, Цщцддян Ратижя гядяр хяндяк
газылсын. Газынты заманы щамы бярабяр чалышсын дейя, щяр гырх зиранын
газылмасы он няфяря тапшырылыр. Илк кцлцнэц Пейьямбяр(с) юзц йеря вуруб
хяндяйи газмаьа башлайыр. Щязрят газыр, Яли(я) ися торпаьы кянара атырды.
1 Мяьази Вагиди, ж-2, с-443
2 Тарихи Тябяри, ж-2, с-234
Ябядиййят нуру 403
Пейьямбяр хяндяйи газа-газа цз-эюзцндян тяр ахдыьы щалда дейирди:
«Ясл щяйат ахирят щяйатыдыр. Илащи мцщажир вя янсарын эцнащыны баьышла!»
Пейьямбяр(с) юзц йеря илк кцлцнэц вурмагла бир даща мцсялманлара
баша салыр ки, орду башчысы юзцнц кянара чякмямяли, ишдян горхуб
гачмамалыдыр. Щязрятин бу щярякяти мцсялманлары олдугжа фяаллашдырыр вя
истиснасыз олараг щамы хяндяк газмаьа башлайыр. Щятта мцсялманларла
мцттяфиг олан Бяни-Гцрейзя йящудиляри дя аваданлыг, газынты алятляри
вермякля ишин эедишатына йардым едирляр.1
Хяндяк газылан заман йемяк-ичмяк бахымындан мцсялманларын
вязиййяти еля дя црякачан дейилди. Анжаг бунунла беля Мядинянин
имканлы аиляляри мцсялманлара йардым едирди. Газынты заманы гайа
парчалары чыхдыгда мцсялманлар Пейьямбяря(с) хябяр верир, щязрят эялиб
эцжлц зярбялярля гайаны парчалайырды.
Ишчилярин сайыны нязяря алмагла хяндяйин юлчцсцнц дя мцяййян
етмяк мцмкцндцр. Беля ки, о вахт дюйцшмяк габилиййяти олан 3000
мцсялман вар иди.2 Щяр гырх зиранын газылмасынын он няфяря тапшырылдыьыны
нязяря алсаг, онда хяндяйин узунлуьу он ики мин зира, йяни, тяхминян
беш километр йарым олмушдур. Ону да беля тяхмин етмяк олар ки,
хяндяйин ени вя щцндцрлцйц беш метр олмушдур.
Хяндяйин газылмасы цчцн мцсялманларын он няфярлик ишчи групларына
бюлцнмяси заманы щамы Салман Фарсинин онларын групуна дцшмясини
истяйир. Бунун цчцн щятта мцбащися дя йараныр. Бу заман Пейьямбяр(с):
«Салман биз Ящли-бейтдяндир!»3-демякля мцбащисяйя сон гойур.
Хяндяк щазыр олана гядяр Пейьямбяр(с) эежя-эцндцз орадан
айрылмырды. Мцнафигляр мцхтялиф бящанялярля ишлямякдян бойун гачырса,
истядикляри вахт ижазясиз олараг чыхыб эетсяляр дя, мюминляр бюйцк
щявясля ишляйир, цзцрлц мягамларда Пейьямбярдян(с) ижазя алараг юз
ишляринин ардынжа эедиб йенидян хяндяйя гайыдырдылар.4
Мядинянин мцшрик вя йящуди ордусу тяряфиндян мцщасиряси
1 Мяьази Вагиди, ж-2, с-445
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-220; Мяьази Вагиди, ж-2, с-453
3 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-224; Мяьази Вагиди, ж-2, с-446
4 Нур-62-63
404 Щязрят Мущяммяд (с)
Мцшрик ордусу алты эцн яввял газылыб баша чатмыш бюйцк хяндяйин
ятрафында дайанмалы олур. Онлар Ислам ордусу иля йеня дя Цщцд даьынын
ятяйиндя растлашажагларыны эцман едирдиляр. Анжаг орайа чатдыгда
мцсялманлардан ясяр-яламят эюрмяйиб ирялилямяйя давам едир вя эялиб
хяндяйя йетиширляр. Бцтцн Мядиня ятрафында бюйцк хяндяк газылдыьындан
тяяжжцблянян мцшрикляр дейирляр ки, бу мцдафия тактикасыны Мцщяммяд
щансыса иранлыдан юйряниб, йохса яряблярдя беля бир шей олмайыб.
Щяр ики орду щаггында статистик мялумат
Дцшмян ордусунун сайы он мин няфярдян артыг иди. Хяндяйин арха
тяряфиндян онларын гылынжларынын парылтысы эюзляри гамашдырырды.
Мугризинин Имтаул-ясмада йаздыьына ясасян тякжя Гцрейш 4000
дюйцшчц, 300 ат, 1500 дявя иля бу дюйцшя гошулмушду. Гцрейшин
мцттяфиги олан Бяни-Сялим гябиляси 700 дюйцшчц иля Мярруз-зящранда
онлара гошулур. Бяни-Фязаря тайфасы 1000, Бяни-Яшжя вя Бяни-Мцрря
тайфаларынын щяр бири 400, диэяр тайфа вя гябиляляр ися 3500 дюйцшчц иля бу
дюйцшя эялмишдиляр ки, дцшмянин цмуми сайы 10.000 няфяри кечирди.
Мцсялманларын сайы цч миндян артыг дейилди. Онлар нисбятян щцндцр
ярази олан Сял даьынын ятяйиндя мювге сечмишдиляр. Орадан бцтцн хяндяйи
вя дцшмянин щярякятлярини мцшащидя етмяк мцмкцн иди. Мцсялманлардан
бязиси хяндяйин мцхтялиф щиссяляриндя нязарятдя дайаныб дцшмянин хяндяйи
кечмяк истяйиня мане олурдулар. Дцшмян ордусу тяхминян бир ай хяндяйин
арха тяряфиндя галса да бу мцддят ярзиндя чох аз адам хяндякдян кечмяйя
мцвяффяг олур. Хяндякдян кечмяйя чалышанлар мцсялманларын атдыьы даш
парчалары иля истякляриня чата билмир, эери чякилмяк мяжбуриййятиндя галырдылар.
Бу мцддят ярзиндя мцсялман дюйцшчцляри иля дцшмян дюйцшчцляри арасында
бир чох мараглы ящвалатлар баш вермишдир.1
Дцшмян ордусунда ярзаг чатышмазлыьы
Хяндяк дюйцшц баш верян заман гыш фясли олса да Мядинядя
гураглыг щюкм сцрцрдц. Дцшмян ордусунун ярзаг тядарцкц о гядяр
дейилди ки, истядикляри гядяр Мядиня кянарында галсынлар. Онлар щеч
тясяввцр етмяздиляр ки, бир ай Мядинядя галажаглар. Беля эцман
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-238
Ябядиййят нуру 405
едирдиляр ки, эцжлц бир щцжумла бцтцн мцсялманлары гылынждан кечириб
Исламын ахырына чыхажаглар.
Дюйцшцн сябябкарлары (йящудиляр) артыг мцщасирянин илк эцнляриндя
бу мясяляни баша дцшцрляр. Онлар анлайырлар ки, заман кечдикжя ордунун
эцжц, ирадяси, ярзагы азалажаг. Буна эюря дя беля гярара эялирляр ки,
Мядинядяки Бяни-Гцрейзя йящудиляриндян кюмяк истясинляр. Мядиня
дахилиндя вязиййят эярэинляшярдися, онда дцшмян ордусу да зяфяр
газана билярди.
Щцйейй ибн Яхтяб Бяни-Гцрейзя галасына эялир
Бяни-Гцрейзя Мядинядя мцсялманларла сцлщ шяраитиндя йашайан
йеэаня йящуди гябиляси иди. Пейьямбярля(с) баьладыглары мцгавиляйя
щюрмятля йанашыр, мцгавилянин шяртляриня риайят едирдиляр.
Щцйейй ибн Яхтяб гялябянин йалныз Мядинядяки дахили вязиййяти
эярэинляшдирмякля мцмкцн олдуьуну эюрцб, Бяни-Гцрейзя йящудилярини
Пейьямбярля(с) баьладыглары мцгавиляни позмаьа тящрик етмяк фикриня
дцшцр.
Бу мягсядля юзцнц Бяни-Гцрейзя галасына йетириб гапыны дюйяряк
юзцнц тягдим едир. Бяни-Гцрейзя башчысы Кяб эюстяриш верир ки, гапыны
ачмасынлар. Анжаг Щцйейй ибн Яхтяб исрар едяряк дейир: «Бир аз чюряйини
йейяжяйимдянми горхуб гапыны ачмырсан?» Щцйеййин бу сюзц Кябя
тясир етдийиндян гапынын ачылмасыны ямр едир. Щцйейй ибн Яхтяб галайа
дахил олур, диндашы Кябин йанында отуруб дейир: «Сяня бцтцн дцнйа
хошбяхтлийини эятирмишям. Гцрейш ордусу, йящуди гябиляляри-щамысы
мцштяряк дцшмянимизи (Мцщяммяди) арадан эютцрмяк цчцн
бирляшмишдир. Инди хяндяйин о бири тяряфиндядирляр. Мяня сюз верибляр ки,
Мцщяммядля мцсялманларын ахырына чыхмайынжа бурадан эедян
дейилляр.» Кяб онун жавабында дейир: «Аллаща анд олсун ки, сян бир
дцнйа хошбяхтлик йох, бядбяхтлик эятирмисян. Мцщяммядля дюйцшя
эялмиш орду мяним эюзцмдя йаьышсыз булуда бянзяйир. Эурулдайыр,
анжаг бир дамжы да йаьыш йаьдырмыр. Ей Яхтябин оьлу, ей дюйцшя сябяб
олан шяхс, биздян ялини цз! Мцщяммядин цстцн жящятляри онунла
мцгавилямизи позмаьа мане олур. Биз онда дцзэцнлцк, тямизликдян
башга бир шей эюрмямишик. Она нийя хяйанят етмялийик?» Щцйейй ибн
406 Щязрят Мущяммяд (с)
Яхтяб ширин дилини ишя салыб о гядяр йаьлы вядляр верир ки, ахырда Кяби
мцгавиляни позмаьа разы салыр. Диэяр йящуди башчыларыны да динляйиб
мцгавиляни позурлар.1 Зцбейр Бата адлы йашлы бир гожа дейир: «Мян
Тювратда охумушам ки, Мяккядян бир пейьямбяр чыхыб Мядиняйя щижрят
едяжяк, дини бцтцн дцнйаны бцрцйяжяк. Щеч бир орду да она мцгавимят
эюстяря билмяйяжяк. Яэяр щямин пейьямбяр Мцщяммяддирся, бу орду
чятин ки, она галиб эялсин.» Щцйейй ибн Яхтяб дярщал дейир ки, хейр, о
пейьямбяр Бяни-Исраилдян чыхажаг. Мцщяммяд ися Исмаил
ювладларындандыр.
Нящайят, Бяни-Гцрейзя йящудиляри Пейьямбярля(с) баьладыьы
мцгавиляни позмаьа разы олур. Щцйейй щямин мцгавиляни жырараг дейир
ки, мясяля битмишдир, дюйцшя щазыр олун!2
Пейьямбяр(с) Бяни-Гцрейзянин мцгавиляни позмасындан хябяр тутур
Пейьямбяр(с) эизли хяфиййяляри васитясиля Бяни-Гцрейзянин
мцгавиляни поздуьундан хябярдар олур. Бундан наращат олан
Пейьямбяр(с) дярщал Сяд ибн Мяазла Сяд ибн Цбадяни (онлар мцвафиг
олараг Овс вя Хязряж гябиляляринин башчылары идиляр) Мядиняйя эюндярир
ки, дягиг мялумат юйрянсинляр. Щязрят онлара тапшырыр ки, дейилянляр
доьру оларса, гайыдаркян буну «Язул вя Гарря» (Ислам тяблиьатчыларынын
адыдыр) демякля чатдырсынлар. Йох яэяр дейилянляр йалан оларса, буну ачыг
шякилдя билдирсинляр. Онлар Бяни-Гцрейзя галасынын гапысына йахынлашыб
Кябля данышмаг истядикдя о, аьзыны ачан кими Пейьямбяри дя,
нцмайяндяляри дя сюймяйя башлайыр. Сяд санки эяляжяйи эюрцрмцш кими
дейир: «Анд олсун Аллаща, бу орду юз йурдуна эери дюняжяк,
Пейьямбяр(с) ися бу галаны мцщасиря едиб сянин башыны вуражаг,
гябилянизи пис эцня гойажаг.»
Сонра Пейьямбярин(с) щцзуруна гайыдыб «Язул вя Гарря» демякля
кифайятлянирляр. Пейьямбяр(с) ужа сясля дейир: «Аллащу Якбяр, ей
мцсялманлар, гялябя йахындадыр.» Пейьямбяр(с) бу жцмля иля
1 Мяьази Вагиди, ж-2, с-455-456
2 Бищарул-январ, ж-20, с-223
Ябядиййят нуру 407
мцсялманларын рущиййясини йцксялдир вя гоймур ки, Бяни-Гцрейзянин
хяйанятини ешитдикдя рущ дцшкцнлцйцня уьрасынлар.1
Бяни-Гцрейзянин илк тяжавцзляри
Бяни-Гцрейзянин илк планы бу олур ки, Мядиняни гарят едиб мцсялман
арвад-ушагларыны горхутсунлар. Онлар йаваш-йаваш бу планы ижра етмяйя
башлайырлар. Эежя икян шящярдя сойьунчулугла мяшьул олурлар.
Пейьямбярин(с) бибиси Сяфиййя бу барядя дейир: «Мян Щяссан ибн Сабитин
евиндя идим. О юзц дя арвад-ушаьы иля евдя иди. Бирдян щасарын ятрафында
цз-эюзцнц юртцб эязян бир киши эюрдцм. Щяссана дедим ки, бунун щеч
йахшы ниййяти йохдур, дур эет ону бурадан узаглашдыр.
Щяссан жаваб верди: «Ей Ябдцлмцттялибин гызы, мяним ону
юлдцрмяйя щцнярим йохдур. Горхурам ки, чюля чыхарам, башыма бир иш
эяляр.» Мяжбур галыб ялимя бир парча дямир алдым, чюля чыхыб йящуди
кишинин башына бир зярбя вурмагла ону юлдцрдцм.»
Пейьямбяря(с) хябяр верилир ки, Мядиняни гарят етмяк цчцн Бяни-
Гцрейзя Гцрейшдян ики мин дюйцшчц истяйиб. Пейьямбяр(с) дярщал Зейд
ибн Щарися вя Мяслямя ибн Яслями беш йцз мцжащидля шящяря эюндярир.
Онлара тапшырыр ки, шящярдя эязиб тякбир дейяряк Бяни-Гцрейзянин
тяжавцзцнцн гаршысыны алсынлар. Щям дя гадынларла ушаглар тякбир
сяслярини ешидиб ращат олсунлар.2
Иманла кцфрцн гаршылашмасы
Хяндяк дюйцшцня гядяр мцсялманларын мцшрик вя йящудилярля
башга дюйцшляри дя олмушду. Анжаг о дюйцшлярдя дцшмян конкрет бир
гябиля иди. Инди ися бцтцн Ярябистан йарымадасы ялбир олуб Ислама гаршы
дюйцшя эялмишди. Инди онлар Исламын ахырына чыхыб ишини бирдяфялик етмяк
истяйирдиляр. Мцсялманлар лазымы вя дцзэцн мцдафия тактикасы
сечмясяйдиляр, йягин ки, дцшмян арзуладыьы гялябяни ялдя едяжякди.
Бюйцк яряб жянэавяри Ямр ибн Ябдявцд дя бу дюйцшя эялмякля
дцшмянлярин эцжцня эцж гатмышды. Демяк олар ки, бу дюйцш иманла
кцфрцн гаршыдурмасы иди.
1 Мяьази Вагиди, ж-2, с-458-459
2 Сирейи Щяляби, ж-2, с-315
408 Щязрят Мущяммяд (с)
Дцшмян ордусунун галиб эяля билмямясинин ян ясас амилляриндян
бири мцсялманларын газдыьы бюйцк хяндяк иди. Дцшмян эежя-эцндцз
хяндяйи кечмяйя жящд ется дя мцсялман эюзятчилярин тязйиги вя шяхсян
Пейьямбярин тядбирляри нятижясиндя эери чякилмяк мяжбуриййятиндя
галырды. Диэяр тяряфдян ордудакы ярзаг чатышмазлыьы, щейванатын йеминин
азлыьы да наращатлыг доьуран сябяблярдян олмушдур.
Дюйцшцн сябябкары Щцйейй ибн Яхтяб Бяни-Гцрейзя
йящудиляриндян ики дявя йцкц хурма алса да, эятиряркян мцсялманлар
хурмалары яля кечирирляр.1
Бир эцн Ябу Сцфйан Пейьямбяря(с) беля бир мяктуб йазыр: «Исламы
мящв етмяк цчцн бюйцк бир орду иля эялмишям. Анжаг нейняйя билярям
ки, сян бизимля дюйцшмяк истямирсян. Арамызда хяндяк газмагла фасиля
йаратмысан. Мян билмирям сян бу тактиканы кимдян юйрянмисян, анжаг
ону дейя билярям ки, Цщцд кими ганлы бир гырьын тюрятмяйинжя гайыдан
дейилям.»
Пейьямбярин(с) Ябу Сцфйана йаздыьы жаваб мяктубу ися беля олур:
«Аллащын елчиси Мцщяммяддян Ябу Сцфйан ибн Щярбя! Ня вахтдыр юзцня
архайынлашыб еля дцшцнцрсян ки, Ислама сон гойа биляжяксян. Анжаг ону бил
ки, сян буну бажармайажагсан. Тезликля мяьлуб олуб эери дюняжяксян. Мян
ися Гцрейшин бюйцк бцтлярини сянин эюзцнцн габаьында сындыражаьам.»2
Мяктубун мязмуну ону йазанын юз фикриндя жидди олдуьундан
хябяр верирди. Бу, Ябу Сцфйанын цряйиня ох кими санжылыр. Мцщяммядин(с)
доьру данышан олдуьуна инанан гцрейшлилярин рущиййяси бу мяктубдан
сонра хейли сарсылыр, лакин йеня дя юз фикирляриндян ял чякмирляр.
Бир эежя Халид ибн Вялид хяндякдян кечмяйя чалышса да Цсейд ибн
Щцзейрин башчылыг етдийи 200 няфярлик мцщафизя дястяси ону эери
чякилмяйя мяжбур едирляр.
Пейьямбяр(с) мцжащидлярин психолоъи щазырлыьыны гятиййян диггятдян
кянарда гоймазды. Юз одлу чыхышлары иля онлара рущ йцксяклийи ашылайырды.
Бир эцн бюйцк издищам гаршысында Аллаща щямд-сяна етдикдян сонра
буйурур: «Ей мцсялман мцжащидляри, дцшмян гаршысында дюзцмлц
1 Сирейи Щяляби, ж-2, с-323
2 Имтаул-ясма, с-240
Ябядиййят нуру 409
олун. Ону да билин ки, Жяннят щагг уьрунда чалынан гылынжларын
кюлэясиндя эизляниб.»1
Дцшмян жянэавярляринин хяндякдян кечмяси
Дцшмянин беш жянэавяри хяндякдян кечмяйя мцвяффяг олур.
Бунлар Ямр ибн Ябдявцд, Якрямя ибн Ябу Жящл, Щцбейря ибн Вящяб,
Нофял ибн Абдуллащ вя Зирар ибн Хяттаб идиляр. Ады чякилянляр дюйцш
палтары эейиб гцрурла Бяни-Кянаня дюйцшчцляри гаршысында дайаныб
дейирляр: «Дюйцшя щазыр олун! Бу эцн эюряжяксиниз ки, ясл гящряманлар
кимлярдир.» Сонра да атларыны чапыб хяндяйин ян дар йериндян тулланараг
диэяр тяряфя кечирляр. Онлар мцсялман охатанларынын щядяфиндян
йайынсалар да нязарятчиляр онлардан башгасынын хяндяйи кечмясиня
имкан вермирляр.
Тякбятяк дюйцш цчцн эялмиш бу беш няфяр Хяндякля Сял даьы
арасындакы яразидя дайаныр, атлары иля мейданда жювлан едяряк юзляриня
рягиб тяляб едирляр.2 Бу беш няфярин арасында щамыдан эцжлц олан Ямр
ибн Ябдявцд бир гядяр дя иряли чыхыб няря чякяряк дейирди: «Дюйцшмяк
истяйян вармы?» Онун сяси бцтцн яразидя ешидилир, мцсялманларын
бядяниня лярзя салырды. Мцсялманлардан сяс чыхмадыьыны эюрцб даща да
жясарятлянир вя дейирди: «Сиз мцсялманлар демирсиниз ки, бизим юлцляр
Жящяннямя, сизинкиляр ися Жяннятя эедир? Мяни Жящяннямя эюндярмяк
истяйян йохдурму? Вя йахуд кимся истямирми ону Жяннятя эюндярим?
Рягиб тяляб етмякдян боьазым тутулду.» О, бу жцмляляри ряжяз охуйа-
охуйа дейирди.
Ислам ордусунда сцкут щюкм сцрцрдц. Пейьямбяр(с): «Бир няфяр
галхыб бунун шяррини арадан галдырсын»- дейя буйурса да Ялидян(я)
башга щеч ким дюйцшмяйя жцрят етмир.3 Ахырда еля Яли онун дюйцшцня
эетмяли олур. Пейьямбяр(с) юз гылынжыны Ялийя верир, яммамясини онун
башына гойараг беля дуа едир: «Илащи, Ялини писликлярдян гору! Аллащым
Бядрдя Цбейдя ибн Щариси, Цщцддя дя Щямзяни мяндян алмышдын.
1 Сирейи Щяляби, ж-2, с-323
2 Тарихи Тябяри, ж-2, с-239; Ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-68
3 Мяьази Вагиди, ж-2, с-470
410 Щязрят Мущяммяд (с)
Илащи, юзцн Ялини дцшмян шярриндян гору!» Сонра да бу айяни охуйур:
«Ей Ряббим! Мяни тяк бурахма!»1-2
Яли(с) чох йубанмасын дейя, мейдана доьру ирялиляйир. Бу заман
Пейьямбяр(с) юз тарихи жцмлясини буйурур: «Иманла ширк цз-цзя эялир.»
Яли(с) Ямр ибн Ябдявцдцн ряжязиня уйьун гафийядян бир ряжяз
охуйараг дейир: «Тялясмя, сянин гаршына эцжлц дюйцшчц эялиб.» Яли(с)
башдан айаьа силащланмыш, яйниня дямир зирещ, башына дябилгя
гоймушду. Дябилгянин дяликляриндян йалныз эюзляри эюрсянирди. Ямр ибн
Ябдявцд рягибинин ким олдуьуну юйрянмяк истядикдя Яли(я) буйурур
ки, мян Яли ибн Ябуталибям. Ямр дейир: «Сяни ганына гялтан етмяк
истямярям. Чцнки атанла дост олмушам. Сянин ямин оьлуна
(Мцщяммядя) тяяжжцб едирям ки, сяни щансы аьылла мяним дюйцшцмя
эюндяриб! Сяни низянин ужунда галдырыб эюйдя еля сахлайарам ки, ня юлц
оларсан, ня дя дири.»
Ибн Ябилщядид дейир: «Тарих устадым Ябцлхейр бу щадисяни шярщ
едяркян щямишя дейярди ки, Ямр ибн Ябдявцд яслиндя Ялидян горхурду.
Чцнки о, Бядр вя Цщцд дюйцшляриндя Ялинин иэидлийини эюрмцшдц. Буна
эюря Яли иля дюйцшмяк истямирди.»
Яли(я) Ямр ибн Ябдявцдцн жавабында дейир: «Сян мяня эюря
наращат олма! Мян щяр ики щалда (юлсям дя, юлдцрсям дя) хошбяхтям вя
йерим Жяннят олажаг. Сян ися щяр ики щалда жящяннямликсян.» Ямр ибн
Ябдявцд эцлцмсяйяряк дейир ки, Яли, бу бюлэц щеч ядалятли олмады, гой
Жяннят дя, Жящянням дя щяр икиси сянинки олсун. Бу заман Яли(я) она
бир ящдини хатырладараг дейир: «Сян Кябянин пярдясиндян тутуб ящд
етмишдин ки, дюйцш мейданында дцшмянин цч истяйиндян бирини гябул
едяжяксян. Мяним биринжи истяйин одур ки, Исламы гябул едясян.»
Ямр дейир: Яли, бундан кеч, бу, баш тутасы шей дейил.
Яли: Дюйцшмяк фикриндян ваз кеч, чых эет бурдан.
Ямр: Буну гябул етсям, рцсвай оларам. Шаирляр мяни щяжв едярляр.
Жамаат еля биляр ки, мян горхуб дюйцшдян гачмышам.
1 Янбийа-89
2 Кянзул-фяваид, с-137
Ябядиййят нуру 411
Яли: Еля ися инди сянин рягибин пийададыр, анжаг сян атлысан, атдан
йеря ен, пийада дюйцшяк.
Ямр: Яли, бу, чох кичик бир истякдир. Щеч инанмаздым кимся мяндян
беля бир шей дилясин.1
Ики гящряманын дюйцшц
Яли(я) иля Ямр ибн Ябдявцд арасында дюйцш башлайыр. Тоз-думан
щавайа галхыб ятрафы бцрцйцр. Кянардакылар онларын дюйцшцнц изляйя
билмирдиляр. Йалныз галханлара дяйян гылынж зярбяляринин сяси ешидилирди.
Бир гядяр дюйцшдцкдян сонра Ямр гылынжыны Ялинин башына ендирир. Яли(я)
галханыны башына сипяр едяряк зярбянин гаршысыны алыр, анжаг буна
бахмайараг зярбя щязрятин башына да ишляйир. О, фцрсятдян истифадя едиб
Ямрин гычларына гцввятли бир зярбя вурараг бир, йа да щяр ики гычыны цзцр,
Ямр йеря сярялянир.
Тоз-торпаг арасындан Ялинин гялябя газандыьыны билдирян тякбир
(Аллащу якбяр) нидасы ужалыр. Ямрин йеря сярилмяси онун архасындакы
жянэавярляри еля горхудур ки, эери дюнцб гачмаьа башлайырлар. Цчц
хяндяйин диэяр тяряфиня кечя бился дя Нофял аты иля гарышыг хяндяйя йыхылыр.
Хяндяйя нязарят едян мцсялманлар тез ону дашгалаг етмяйя
башлайырлар. Буну эюрян Нофял ужа сясля дейир: «Беля адам юлдцрмязляр.
Бу, инсафдан узагдыр. Араныздан бири эялсин, тякбятяк дюйцшяк.» Яли(я)
иряли эедиб ону да гятля йетирир.
Дцшмян гошунуну ващимя бцрцйцр. Щамыдан чох Ябу Сцфйан
щейрят ичиндя иди. О, мцсялманларын Щямзянин гисасыны алмагдан ютрц
Нофялин бядян цзвцлярини (бурун-гулаьыны) кясяжяклярини эцман едирди.
Буна эюря дя он мин динар эюндяриб онун няшини сатын алмаг истяйир.
Пейьямбяр(с) пулу гябул етмяйиб буйурур ки, няши верин апарсынлар,
Исламда юлцнц сатмаг щарамдыр.
Ялинин зярбясинин дяйяри
Илк бахышда Яли(я) ади бир дюйцшчц юлдцрмцшдц. Яслиндя ися Ямр ибн
Ябдявцдцн няря сясляриндя жанына лярзя дцшян Ислам ордусуну
дирилтмиш, он минлик дцшмян ордусуну ися ващимяйя салмышды. Яэяр
1 Бищарул-январ, ж-20, с-227
412 Щязрят Мущяммяд (с)
щямин дюйцшдя Ямр гялябя газансайды, онда Ялинин иэидлийинин дяйяри
мялум оларды.
Яли(я) Пейьямбярин(с) щцзуруна гайытдыгда онун вурдуьу зярбяйя
ян лайигли гиймяти Пейьямбяр юзц верир. Щязрят буйурур: «Ялинин
вурдуьу зярбя бцтцн инсанлар вя жинлярин ибадятиндян цстцндцр.» Чцнки
дцшмянин ян бюйцк пящляванынын юлдцрцлмяси иля бцтцн мцсялманлар
иззятя чатыр, кафирляр ися хар олур.1
Ямр ибн Ябдявцдцн яйниндя чох гиймятли зирещ олса да Яли(я)
эюзцтохлуьундан она ял вурмур. Ямрин бажысы бу щадисяни ешитдикдя
дейир: «Гардашымын юлцмцня гятиййян кядярлянмирям. Чцнки о эюзцтох
вя кярамятли шяхс (мярд адам) тяряфиндян гятля йетирилиб. Яэяр беля
олмасайды, юмрцмцн сонунадяк онун цчцн аьлайардым.»2
Дцшмян ордусунун даьылмасы
Дцшмян ордусундакы мцхтялиф дястялярин щамысы дюйцшя ейни
мягсядля эялмямишди. Йящудиляр Исламын артан инкишафындан наращат
олдуьу цчцн дюйцшцрдц. Гцрейш мцшрикляри Ислам вя мцсялманларла
кющня ядавятляриня эюря вурушурду. Гятяфан, Фязаря вя диэяр гябиляляр
ися Хейбяр мящсулунун тамащы ужбатындан дюйцшя эялмишди. Демяли,
сонунжулар сырф мадди мягсяд цчцн кафирляря гошулмушдулар. Яэяр бу
мягсяд мцсялманлар тяряфиндян дя тямин едилсяйди, онлар мягсядиня
чатдыьына эюря гошундан айрылыб юз ев-ешикляриня дюнярдиляр. Ону да
нязяря алмаг лазымдыр ки, гышын олдугжа сярт кечмяси, мцщасирянин
узанмасы вя щейванатын отунун тцкянмяси дя онлары наращат едирди.
Мадди мягсядя эюря дцшмяня гошулмуш гябиляляри гошундан
айырмагдан ютрц Пейьямбяр(с) онларын башчыларынын йанына
нцмайяндяляр эюндяряряк билдирир ки, гошундан айрылажаглары тягдирдя
мцсялманлар Мядиня мящсулунун цчдя бирини сизя вермяйя щазырдылар.
Нцмайяндяляр ады чякилян гябиля башчылары иля щятта мцгавиля дя тяртиб
едиб имзаламаг цчцн Пейьямбярин щцзуруна эятирирляр. Пейьямбяр(с)
мцгавиля щаггында Овс вя Хязряж башчылары Сяд ибн Мяазла Сяд ибн
Цбадяйя данышдыгда дейирляр: «Яэяр бу, Аллащын ямридирся, бизим щеч бир
1 Мустядряки Щаким, ж-30, с-32; Бищарул-январ, ж-20, с-216
2 Мцстядряки Щаким, ж-30, с-33
Ябядиййят нуру 413
етиразымыз йохдур. Йох яэяр сизин юз фикриниздирся вя бизим дя фикримизи
юйрянмяк истяйирсинизся, биз дейярдик ки, мцгавиля еля бурада дайандырылсын
вя имзаланмасын. Чцнки биз тарих бойу бу гябиляляря баж вермямишик.
Онлардан киминся жцряти чатмазды ки, зорла бизим хурмалардан бир дянясини
беля эютцрсцн. Инди Аллащын лцтфц вя сизин рящбярлийиниз сайясиндя даща да
язиз вя щюрмятли олмушуг. Анд олсун Аллаща, биз онларын тялябляриня анжаг
гылынжла жаваб веряжяйик. Гой Аллащ Юзц ишимизи баша чатдырсын!»
Пейьямбяр(с) буйурур: «Мяним беля бир мцгавиля баьламагда мягсядим о
иди ки, эюрдцм бцтцн гябиляляр щяр тяряфдян цстцнцзя щцжума кечир. Дедим
бялкя бу йолла дцшмяни парчаламаг олар. Инди ки, сизин жясарятинизи эюрдцм,
артыг мцгавиляни ляьв едиб сизя дейирям (вя дедийимя инанырам) ки, Аллащ
щеч вахт Юз Пейьямбярини хар, рцсвай етмяз, вердийи гялябя мцъдяси мцтляг
доьру чыхажаг.» Бу заман щязрятин ижазяси иля Сяд ибн Мяаз мцгавилядя
йазыланлары позараг дейир ки, кафирляр ня истяйирся елясинляр, биз кимяся баж
верян дейилик.1
Дцшмян ордусунун даьылмасына сябяб олан амилляр
Дцшмянин мяьлуб олмасына сябяб олмуш илк амил Пейьямбярин(с)
Гятяфан вя Фязаря башчылары иля апардыьы данышыглар олур. Беля ки, мцгавиля
имзаланмаса да гябул едилмямяси дя рясмян елан олунмур. Бунун
нятижясиндя ады чякилян гябиляляр юз мцттяфигляри иля икили стандартлар
йцрцдцр вя щяр эцн мцгавилянин имзаланажаьыны эюзляйирдиляр. Орду
башчылары онларын щцжума кечмясини истядикдя мцгавилянин имзаланажаьы
цмиди иля мцхтялиф бящанялярля щцжумдан имтина едирдиляр.
2) Дцшмян ордусунун бел баьладыьы Ямр ибн Ябдявцдцн
юлдцрцлмяси вя онун ардынжа диэяр гящраманаларын дюйцш мейданындан
гачмасы да мяьлубиййятдя юнямли амиллярдян олмушдур.
3) Йенижя мцсялман олмуш Нцейм ибн Мясуд дцшмян ордусуну
парчаланмаьында мцстясна рол ойнайыр. О, мащир бир жясус кими дцшмян
сыраларына нцфуз едиб онлары парчалайыр. Нцейм Пейьямбярин(с)
щцзуруна эялиб дейир: «Мян йени мцсялман олмуш бир адамам.
Дцшмян ордусундакы бцтцн дястялярля дя йахшы мцнасибятим вар. Онлар
щяля мяним мцсялман олдуьуму билмирляр. Няся ямриниз варса, йериня
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-223; Бищарул-январ, ж-20, с-252
414 Щязрят Мущяммяд (с)
йетирмяйя щазырам.» Щязрят буйурур ки: «Еля бир иш эюр ки, бу гошун
даьылсын.» Нцейм бир гядяр фикирляшиб дцшмянин ещтийат гцввяси сайылан
вя мцсялманлары тящдид едян Бяни-Гцрейзя галасына эедир. Башчылары иля
отуруб сющбятляшир, онлара хейирхащлыг мягсядиля эялдийини билдиряряк
етимадларыны газаныр. Сонра дейир: «Сизин вязиййятинизля бу
гошундакыларын вязиййяти фярг едир. Чцнки сизин йашайыш йериниз
Мядинядир вя бурадан башга цмид йериниз йохдур. Мцщяммядин
дюйцшцня эялмиш дястялярин йашайыш йери ися Мядинядян чох узагдадыр.
Яэяр бу дюйцшдя онлар галиб эялсяляр, истякляриня чатажаглар, йох яэяр
мяьлуб олсалар, дярщал юз йурд-йуваларына гачыб сизи бурада тянща
гойажаглар. Сюзсцз ки, Мцщяммяд дя сизи ращат бурахмайажаг. Буна
эюря дя мяслящят эюрцрям ки, сиз дюйцшя эялян дястялярля иш бирлийинизи
давам етдирин, анжаг онларын башчыларындан бир нечясини эиров олараг юз
йанынызда сахлайын ки, гцрейшлилярля гятафанлылар дар эцндя сизи тяк гойуб
гачмасынлар. Башчылары сизин йанынызда олдуьу щалда онлар сонадяк
мцбаризя апармаг мяжбуриййятиндя галажаглар.»
Нцеймин тяклифини Бяни-Гцрейзя йящудиляри йекдилликля гябул едирляр.
Нцейм ися галадан чыхыб дцшмянин дцшярэясиня доьру эедир.
Гцрейшлилярля достлуг мцнасибятрляри олан Нцейм онлара дейир: «Бяни-
Гурейзя Мцщяммядля мцгавиляни поздуьу цчцн чох наращатдыр. Инди
бир васитя иля буну арадан галдырмаьа чалышырлар. Онлар сизин
башчыларыныздан бир нечясини эиров эютцрцб Мцщяммядя тящвил вермяк
ниййятиндядирляр. Бу йолла Мцщяммядя олан сядагятини бир даща нцмайиш
етдирмиш олажаглар. Мцщяммяд дя сюзсцз ки, тутуланлары дярщал гятля
йетиряжяк. Онлар бу щагда Мцщяммядля разылыьа эялибляр. Инди яэяр онлар
сиздян бир нечя няфяри апарыб юз галаларында эиров сахламаьы тяклиф етсяляр,
мябада разылашасыныз. Билин ки, бунун ахыры юлцмдцр. Дедикляримя
инанмырсынызса, онлара тапшырын сабащ архадан щцжума кечсинляр, онда
эюряжяксиниз ки, сиз дейяни гябул етмир вя шяртляр иряли сцрцрляр.»
Даща сонра Бяни-Гятафанын дцшярэясиня эедиб юзцня мяхсус тярздя
сюзя башлайыр: «Мяним ясл-кюкцм дя Бяни-Гятяфандандыр. Инанмырам
кимся дедийими тякзиб етсин. Сизя дейяжяклярим вар, анжаг хащиш едирям
бундан щеч кимин хябяри олмасын.» Онун сямимиййятиня щеч кяс шцбщя
етмяди. Нцейм дя Гцрейш бюйцкляриня дедиклярини онлара да тякрар едир.
Ябядиййят нуру 415
Нцейм ющдясиня дцшян вязифяни лайигинжя йериня йетириб эизлижя
мцсялманларын дцшярэясиня гайыдыр. Бяни-Гцрейзя йящудиляринин дцшмян
башчыларындан эиров эютцрмяк истяйи щаггындакы шайияни мцсялманлар
арасында да йайыр ки, гой сюз-сющбят дцшмян ордусуна да эедиб чатсын.
Гцрейш нцмайяндяляри Бяни-Гцрейзя галасында
Ябу Сцфйан жцмя эцнц ахшам мясяляйя бирдяфялик сон гоймаг
гярарына эялир. Бу мягсядля Гцрейш вя Гятяфан башчылары Бяни-Гцрейзя
галасына нцмайяндяляр эюндяриб дейирляр ки, буралар бизим йашайыш
йеримиз дейил. Щейванатымыз гырылмаг яряфясиндядир. Сабащ щцжума
кечмяйя щазырлашырыг, сиз дя архадан щцжум един, ишя бирдяфялик сон
гойаг. Бяни-Гцрейзя башчысы нцмайяндялярин жавабында дейир: «Сабащ
шянбя эцнцдцр вя шянбя эцнц биз йящудиляр щеч бир иш эюрмярик. Чцнки
кечмишдя яждадларымыз шянбя эцнц иш эюрмцш, нятижядя Аллащын бяласына
туш эялмишляр. Цстялик биз йалныз о вахт дюйцшя башлайарыг ки, сизин
башчыларыныздан бир нечяси галамызда эиров галсын. Буну она эюря
истяйирик ки, йары йолда бизи тяк гоймайыб сонадяк дюйцшясиниз.»
Гцрейш вя Гятяфан нцмайяндяляри гайыдыб Бяни-Гцрейзянин жавабыны
юз башчыларына чатдырырлар. Щамы Нцеймин дедикляринин доьру олдуьуну
анлайыр. Нцмайяндяляр бир даща Бяни-Гцрейзя галасына гайыдыб билдирирляр
ки, биз няинки башчыларымызы, щеч ади бир дюйцшчцмцзц дя бурада эиров
гоймарыг. Истяйирсинизся, сабащ щцжума кечин, биз дя сизя кюмяк едярик.
Нцмайяндялярин бу сюзляри Бяни-Гцрейзя йящудиляриндя Нцеймин
дедикляринин доьру олмасында щеч бир шцбщя йери гоймур. Щамы бир
аьыздан дейир ки, Нцейм щаглы имиш, Гцрейш анжаг юзцнц фикирляшир. Бу
дюйцшдя галиб эяля билмясяляр, гачыб арадан чыхараг юз йерляриня
гайыдажаг, бизи ися бурада мцсялманларын чянэиндя гойажаглар.1
4) Дцшмян ордусунун даьылмасына сябяб олан диэяр бир амил ися
гейби кюмяк олмушдур. Беля ки, эюзлянилмядян туфан галхыр, щава
щяддян артыг сойуйур. Кцляк еля эцжлц ясирди ки, чадырлары йериндян
гопарыр, ожагларын цстцндяки ири йемяк газанларыны аьзы цстя чевирирди.
Ожаглары сюндцрцб кюзляри чюля сяпяляйирди. Бу заман Пейьямбяр(с)
Щцзейфяйя тапшырыр ки, хяндякдян кечиб дцшмян дцшярэясиндя няляр баш
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-229-231; Тарихи Тябяри, ж-2, с-242-243
416 Щязрят Мущяммяд (с)
вердийи щагда мялумат топласын. Щцзейфя дейир: «Мян Ябу Сцфйанын лап
йахынлыьынадяк эедиб чыхмышдым. О, гошунун ортасында дуруб беля
дейирди: «Буралар бизим йашайыш йеримиз дейил. Щейванларымыз гырылмаг
тящлцкясиндядир. Эцжлц туфан чадырларымызы, ожагларымызы даьыдыб. Бяни-
Гцрейзя дя бизя кюмяк етмякдян бойун гачырды. Мяслящят эюрцрям ки,
буралардан чыхыб эедяк.» Сонра айагларыны баьладыьы дявясиня миниб ону
щярякятя эятирмяк истяся дя дявя йериндян тярпянмяди. Ябу Сцфйан
башыны о гядяр итирмишди ки, дявянин айагларыны баьладыьыны унутмушду.
Артыг сящяр ачыланда дцшмян ордусундан биржя няфяр дя хяндяйин
ятрафында галмамышды.»1
Беляликля, щижрятин бешинжи или зилгядя айынын ийирми дюрдцндя Хяндяк
дюйцшц баша чатыр.
Сонунжу фясад йувасы
Пейьямбяр(с) Мядиняйя щижрят етдийи илк илдяжя дахили мцнагишяляря сон
гоймаг мягсядиля бир мцгавиля щазырлайыр вя бцтцн гябиляляр ону
имзалайыр. Мцгавиляйя ясасян Овс вя Хязряж гябиляляри, хцсусиля дя щямин
гябилялярин йящудиляри Мядиняни горумаьа боржлу идиляр. Бу мцгавиля
(низамнамя) ютян фясиллярдя охужуларын диггятиня тягдим едилмишди.
Бундан ялавя Пейьямбяр(с) Мядинядяки цч йящуди гябиляси иля хцсуси бир
мцгавиля дя имзалайыр. Щямин мцгавиляйя уйьун олараг цч йящуди
гябилясиндян щяр бири Пейьямбяря вя йа мцсялманлара зяряр йетирярся,
йахуд мцсялманларын дцшмяниня силащ-сурсатла, миник васитясиля кюмяк
едярся, онда Пейьямбярин(с) онларын барясиндя юлцм щюкмц чыхармаьа,
ямлакыны мцсадиря вя арвад-ушагларыны ясир етмяйя щаггы олдуьу
билдирилирди. Заман кечдикжя щяр цч гябиля мцгавиляни мцхтялиф формаларда
позур. Бяни-Гейнцга гябиляси бир няфяр мцсялманы юлдцрцр, Бяни-Нязир
гябиляси Пейьямбяри(с) юлдцрмяйя жящд едир. Буна эюря дя Пейьямбяр(с)
онлары Мядинядян сцрэцн едяряк узаглашдырыр. Бяни-Гцрейзя дя мцшрик вя
йящуди ордусу иля ялбир олуб Ислама зярбя вурмаг истяйирди. Бу сябябдян
Пейьямбяр(с) онлары да жязаландырмаг гярарына эялир.
Сящяр ачылдыгда хяндяйин гаршы тяряфиндяки дцшмян ордусунда щеч
кяс эюзя дяймирди. Мцсялманларын цзцндяки йорьунлуьу щисс етмяк еля
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-244
Ябядиййят нуру 417
дя чятин дейилди. Бунунла беля Пейьямбяр(с) Аллащын ямри иля Бяни-Гцрейзя
иля щесаблашмалы олур. Азан верян азан дейир. Пейьямбяр(с) зющр намазыны
мцсялманларла бирликдя гылыр. Сонра щязрятин эюстяриши иля азан верян яср
намазынын Бяни-Гцрейзя мящяллясиндя гылынажаьыны билдирир. Пейьямбяр(с)
ордунун байраьыны Ялийя(я) верир, жясур вя фатещ Ислам ясэярляри дя Ялинин
ардынжа Бяни-Гцрейзя галасына доьру щярякят едирляр. Мцсялманларын галайа
йахынлашдыьыны эюрян гала эюзятчиляри ичяри мялумат верян кими гала гапылары
баьланыр. Гала мцсялманлар тяряфиндян тамамиля мцщасиря едилир. Щямин
андан етибарян сойуг мцщарибя башлайыр. Бяни-Гцрейзя йящудиляри галадакы
бажалардан Пейьямбяри вя мцсялманлары сюйцб тящгир етмяйя башлайырлар.
Пейьямбяр(с) йящудилярин тящгирлярини ешитмясин дейя, Ислам байрагдары,
Ямирял-мюминин Яли(я) Мядиняйя доьру ирялиляйиб щязрятин гаршысыны
кясмяйя чалышыр. Лакин Пейьямбяр(с) она буйурур ки, Яли, йящудиляр мяни
эюрдцкдя даща сюйцш сюймязляр. Щязрят галанын гаршысына эялиб йящудиляря
дейир: «Аллащ сизи зялил вя хар етмядими?» Йящудиляр Пейьямбярин(с) щеч вахт
беля сярт олдуьуну эюрмямишдиляр. Щязряти йумшалтмаг мягсяди иля дейирляр
ки, ей Ябцлгасим, ахы сян беля сярт адам дейилдин! Йящудилярин бу сюзц
Пейьямбяри(с) о гядяр йумшалдыр ки, ихтийарсыз олараг эери чякилир вя ябасы
чийниндян дцшцр.1
Йящудилярин мцшавиряси
Бяни-Гцрейзя йящудиляри галайа сыьыныб мяслящятляшмяйя башлайырлар.
Гцрейш ордусу чыхыб эетдикдян сонра дюйцшцн сябябкары Щцйейй ибн
Яхтяб Хейбяря эетмяйиб Бяни-Гцрейзя галасына эялир. Галадакы шурада о
да иштирак едирди. Бяни-Гцрейзя башчысы цч тяклиф иряли сцрцр:
1) Щамымыз Исламы гябул едяк. Чцнки Мцщяммядин щагг
пейьямбяр олмасы щамымыза мялумдур. Буну Тюврат да тясдигляйир.
2) Арвад-ушаьы юлдцрцб юзцмцз киши кими дюйцшяк. Юлсяк эюзцмцз
архамызжа галмайажаг, йох яэяр галиб эялсяк, йенидян арвад-ушаг сащиби
ола билярик.
3) Бу эцн шянбя эцнцдцр. Мцщяммяд вя тяряфдарлары чох йахшы
билирляр ки, йящудиляр шянбя эцнц щеч бир иш эюрмцрляр. Буна эюря эежя
щцжума кечиб онлары гяфил йахалайаг.
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-234; Тарихи Тябяри, ж-2, с-245-246
418 Щязрят Мущяммяд (с)
Гябиля башчысынын щеч бир тяклифи гябул едилмир. Шура цзвляри дейирляр:
«Биз щеч вахт юз динимиздян ял чякян дейилик. Арвад-ушаглардан сонра
щяйатын ляззяти дя олмайажаг. Цчцнжц тяклиф дя дини ягидямизля уйьун
эялмир. Чцнки яждадларымыз кими биз дя Аллащын гязябиня туш эяля
билярик.»1
Шура цзвляринин рущиййясини юйрянмяк цчцн ян эюзял васитя онларын
юз сющбятляридир. Гябиля башчысынын илк тяклифинин рядд едилмяси йящудилярин
нежя дя инадкар, тяяссцбкеш бир миллят олдуьуну эюстярир. Башчыларынын да
дедийи кими Пейьямбярин(с) щагг олдуьуну билдикляри щалда йеня дя иман
эятирмямяляриня, она гаршы чыхмаларына инадкарлыгдан башга ня ад
вермяк олар? Икинжи тяклифин гябул едилмямяси ону эюстярир ки, йящудиляр
чох рящимсиз, дашцрякли адамлар олмушлар. Чцнки арвад-ушаьы юлдцрмяк
цчцн йалныз беля олмаг лазымдыр. Диггят йетирирсинизся, шура икинжи тяклифи
рядд едяркян она ясасланырлар ки, арвад-ушагдан сонра щяйатын ляззяти
олмайажаг. Бир няфяр дуруб демир ки, ахы бу арвад-ушаьын ня эцнащы вар
ки, онлары юлдцряк? Щятта Мцщяммяд дя онлары яля кечирся, щеч юлдцрмяз,
бяс биз няйя эюря юлдцряк?
Цчцнжц тяклифин рядд едилмяси ися она дялалят едир ки, онлар
Пейьямбярин(с) щярби тактикаларыны, мцдафия методларыны дцзэцн
дяйярляндиря билмяйибляр. Онлар еля билирдиляр ки, Пейьямбяр(с) шянбя
эцнц йящудиляр щеч бир иш эюрмяз дейя, ещтийаты ялдян веряжякмиш. Юзц
дя щийляэярликдя ад чыхармыш бир дцшмяня гаршы!
Хяндяк дюйцшцнц дяриндян тящлил етдикдя эюрцрцк ки, Бяни-Гцрейзя
гябилясиндя дцшцнжяли, узагэюрян адамлар чох аз имиш. Беля олмасайды,
онлар юз варлыгларыны горуйуб сахлайа биляр вя Мядинядя дя галардылар.
Онлар Хяндяк дюйцшцндя битяряф галмагла буну щяйата кечиря
билярдиляр. Анжаг бядбяхтликдян Щцйяйй ибн Яхтябин щийляляриня уйуб
дцшмян ордусуна гошулурлар. Бир ай щямкарлыгдан сонра Нцейм ибн
Мясудун гурдуьу ссенари ясасында Гцрейш ордусуна кюмякдян имтина
етмякля юзлярини даща да бядбяхт етдиляр. Онлар щеч фикирляшмядиляр ки,
онсуз да артыг Мцщяммядля(с) араны вурублар, диэяр тяряфдян Гцрейшя
кюмяк етмямякля онлары гялябядян мящрум едирляр.
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-235
Ябядиййят нуру 419
Беля олан щалда Бяни-Гцрейзя Мцщяммядля(с) цз-цзя галажаг. Яэяр
онлар дцзэцн план гурсайдылар, Гцрейшя кюмякдян имтина етдикдян дярщал
сонра Пейьямбярля(с) мцгавиляни поздугларына эюря сямими-гялбдян
пешман олуб щязрятдян цзр истяйярдиляр вя мцсялманлар галиб эяляжяйи
тягдирдя щеч бир тящлцкя иля цзляшмяздиляр. Онлар о вахт бядбяхт олдулар ки,
Гцрейш ордусундан гырылдылар, анжаг мцсялманлара да гошулмадылар.
Пейьямбяр(с) Гцрейш ордусу вя мцттяфигляри эетдикдян сонра Бяни-
Гцрейзяни диггятдян кянар гойа билмязди. Чцнки Хяндяк дюйцшцня
эялмиш орду даща ялверишли бир вахтда йенидян Мядиняйя щцжума кечиб
гялябянин ачары олан Бяни-Гцрейзянин кюмяйиндян истифадя едя билярди.
Буна эюря дя дахили дцшмянин мясялясини мцтляг щялл етмяк лазым иди.
Ябу Лцбабянин хяйаняти
Бяни-Гцрейзя галасы мцщасиря едилдикдян сонра йящудиляр
Пейьямбярдян(с) истяйирляр ки, данышыглар апармасы цчцн Ябу Лцбабяни
галайа эюндярсин. Йящудилярин мящз Ябу Лцбабяни истямяси тясадцфи
дейилди, онун Бяни-Гцрейзя иля Исламдан яввял достлуг мцгавиляси вар
иди. Ябу Лцбабя галайа дахил олан кими йящуди киши вя гадынлары онун
башына йыьышыб аьлашмаьа башлайыр вя дейирляр ки, щеч нядян ахы няйя эюря
тяслим олмалыйыг? Ябу Лцбабя: «Бяли, тяслим олмалысыныз.»-дейя бармаьы
иля боьазына ишаря едир. Йяни, яэяр тяслим олмасаныз, щамыныз
юлдцрцляжяксиниз. О, чох йахшы билирди ки, Пейьямбяр(с) Исламын ян
тящлцкяли дцшмяни олан йящудилярин Мядинядя галмасы иля
разылашмайажаг.
Ябу Лцбабя бу щярякяти иля Ислама вя мцсялманлара хяйанят
етдийини баша дцшцб чох наращат олур, кядярли щалда галадан чыхыб бирбаша
мясжидя эедир. Юзцнц мясжиддяки сцтунлардан бириня баьлайыб Аллащла
ящд едир ки, Аллащ онун тягсириндян кечмяйинжя юмрцнцн ахырына гядяр
дя олса, бу вязиййятдя галажаг. Тяфсирчилярин дедийиня эюря ашаьыдакы айя
мящз онун хяйаняти щаггында назил олмушдур: «Ей иман эятирянляр!
Биля-биля Аллаща, Пейьямбяря вя араныздакы яманятляря хяйанят
етмяйин!»1
1 Янфал-27
420 Щязрят Мущяммяд (с)
Ябу Лцбабянин хяйанят етдийи Пейьямбяря(с) чатдыгда буйурур ки,
мясжидя эетмяздян габаг мяним йаныма эялсяйди, Аллащдан онун
баьышланмасыны диляйярдим, Аллащ да ону баьышлайарды. Инди ися Аллащ
ону баьышлайанадяк мясжиддя галмалыдыр.
Ябу Лцбабянин щяйат йолдашы щяр эцн намаз вахтлары эялиб ону ачыр,
намаз гылдыгдан сонра йенидян баьлайырды.
Алты эцн кечир. Пейьямбяр(с) Цмми Сялямянин евиндя оларкян сцбщ
тездян Жябраил эялиб Ябу Лцбабянин баьышландыьыны чатдыран ашаьыдакы
айяни назил едир: «Бир гисми дя эцнащларыны етираф етди. Онлар йахшы бир
ямялля пис бир ямяли бир-бириня гарышдырмышлар.
Ола билсин ки, Аллащ онларын тювбялярини гябул етсин. Щягигятян, Аллащ
баьышлайандыр, рящм едяндир!»1
Цмми Сялямя Пейьямбярин эцлцмсядийини эюрдцкдя щязрят
буйурур: «Аллащ-таала Ябу Лцбабянин тягсириндян кечди, эет щамыйа
хябяр вер!» Цмми Сялямя буну жамаата хябяр вержяк щамы Ябу
Лцбабянин цстцня ахышыр ки, кяндири ачсын. Анжаг Ябу Лцбабя ижазя
вермир вя дейир ки, кяндири Пейьямбяр ачмалыдыр. Пейьямбяр(с) сцбщ
намазыны гылмаг цчцн мясжидя эялдикдя Ябу Лцбабянин баьландыьы
кяндири юз мцбаряк ялляри иля ачыр.2
Сонда ону да гейд едяк ки, Ябу Лцбабя щеч нядян хяйанят
етмишди. Йящуди киши вя гадынларынын аьладыьына йазыьы эялиб
мцсялманларын сиррини фаш етмишди. Лакин иман гцввяси ону мяжбур едир
ки, юзцнц сцтуна баьлайыб баьышланылмасыны эюзлясин вя бир даща беля
сящвя йол вермясин.
Бяни-Гцрейзя йящудиляринин агибяти
Мцщасиря эцнляриндян бириндя Шас ибн Гейс Бяни-Гцрейзя
йящудиляринин нцмайяндяси олараг галадан чыхыб Пейьямбярин(с)
щцзуруна эялиб хащиш едир ки, щязрят Бяни-Гцрейзяйя дя диэяр йящудиляр
кими дашынан ямлакыны да эютцрцб Мядиняни тярк етмяйя ижазя версин.
Пейьямбяр(с) Шасын бу хащишини рядд етдикдя о башга бир тяклиф едир.
Дейир ки, онда онларын ямлакыны мцсадиря един, анжаг юзляриня ижазя
1 Тювбя-102
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-237
Ябядиййят нуру 421
верин Мядиняни тярк етсинляр. Щязрят буну да гябул етмяйиб щяр ики
щалда жаваб верир ки, Бяни-Гцрейзя гейд-шяртсиз тяслим олмалыдыр.1
Бурада беля бир суал иряли чыхыр ки, Пейьямбяр(с) няйя эюря Бяни-
Гцрейзя нцмайяндясинин тяклифлярини гябул етмяди? Жаваб мялумдур.
Чцнки онларын да Бяни-Нязир йящудиляри кими Мядинядян чыхдыгдан
сонра бцтпяряст яряб гябилялярини Ислама вя мцсялманлара гаршы тящрик
едиб дюйцшя эятирмяляри истисна едилмирди. Мящз бу сябябдян
Пейьямбяр(с) онларын тяклифини гябул етмир. Шас ибн Гейс галайа гайыдыб
нятижяни гябиля башчыларына чатдырыр. Бяни-Гцрейзя беля гярара эялир ки,
гейд-шяртсиз тяслим олсунлар. Бязи мянбялярдя ися эюстярилир ки, йящудиляр
онларын барясиндя Овс гябилясинин башчысы Сяд ибн Мяазын гярар
чыхаражаьы тягдирдя тяслим олмаьа разылыг верирляр. (Бяни-Гцрейзя иля Сяд
ибн Мяаз арасында Исламдан габаг достлуг мцгавиляси баьланмышды.)
Беляликя, гала гапылары ачылыр, Ямирял-мюминин Ялинин(я) башчылыьы иля
бюйцк бир дястя ичяри дахил олуб йящудиляри тяркисилащ едирляр. Йящудиляр
галадан чыхарылыб баряляриндя щюкм вериляня гядяр Бяни-Няжжар тайфасына
мяхсус евлярдя сахланырлар.
Бир-ики ил яввял мцсялманлар Бяни-Гейнцга йящудилярини дя
мцщасиряйя алыб ясир тутмушдулар, лакин онда хязряжлилярин, хцсусиля дя
Абдуллащ ибн Цбеййин мцдахилясиндян сонра Пейьямбяр(с) онларын
ганыны ахытмагдан ваз кечмиш вя йалныз Мядинядян сцрэцнля
кифайятлянмишди. Инди дя овслулар санки хязряжлилярля рягабятя эирирлярмиш
кими Пейьямбярдян(с) хащиш едирляр ки, араларындакы мцгавиляйя ещтирам
яламяти олараг Бяни-Гцрейзяни ящв етсин.
Пейьямбяр буйурур ки, бу барядя сон сюзц гябиля башчыныз Сяд ибн
Мяаз дейяжяк. О, ня гярар чыхартса, мян гябул едяжяйям.
Пейьямбярин(с) бу сюзцнц щамы севинжля гаршылайыр. Йящудиляр дя
мящз Сядин щюкм чыхармасыны истяйирдиляр. Щятта Ибн Щишам вя Шейх
Муфидин нягл етдийиня ясасян Бяни-Гцрейзя йящудиляри тяслим олмаздан
габаг Пейьямбяря(с) беля хябяр эюндярмишдиляр ки, барямиздя Сяд ибн
Мяаз щюкм чыхарарса, тяслим олмаьа щазырыг.2
1 Мяьази Вагиди, ж-2, с-501
2 Ял-Иршад, с-50
422 Щязрят Мущяммяд (с)
Щямин вахт Сяд ибн Мяазын ялиня ох батдыьы цчцн ох йарасыны
саьалтмагда мащир олан Фейдя адлы бир гадынын йанында мцалижя
олунурду. Ара-сыра Пейьямбяр(с) она дяймяйя дя эедирди. Овс эянжляри
эедиб гябиля башчысыны щюрмят-иззятля Пейьямбярин(с) щцзуруна
эятирирляр. Сяд мяжлися дахил олдугда щязрят буйурур ки, Сядя щюрмят
яламяти олараг щамы айаьа галхсын. Сяди эятирянляр йолда дяфялярля ондан
хащиш едирляр ки, Бяни-Гцрейзя щаггында йцнэцл гярар чыхартсын. Лакин
Сяд щамынын эюзлядийинин яксиня олараг беля гярар чыхарыр ки, Бяни-
Гцрейзя кишиляри едам, арвад-ушаглары ясир, ямлакы да мцсадиря
олунмалыдыр.1
Сяд ибн Мяазын щюкм чыхараркян ясасландыьы сцбутлар
Мялум мясялядир ки, щакимин шяхси щиссляри аьлына, мянтигиня эцж
эялярся, онда мящкямя системи йарарсыз щала дцшяр, нятижядя жямиййятин
ясасы бир-бириня дяйяр. Цмумиййятля щиссляр йаланчы иштащ кими бир шейдир.
Бязян зярярли бир шейи файдалы кими гялямя веря биляр. Беля олдугда щям
фярдин, щям дя жямиййятин мянафейи тящлцкя алтына дцшцр. Бцтцн бунлары
нязяря алдыгда щябсдя сахланылан йящудилярин агибяти, арвад-ушагларынын
ащ-наляси вя еляжя дя бцтцн овслуларын щакиминин (йяни, Сяд ибн Мяазын)
йящудиляри яфв етмяк истяйи- бунларын щамысы Сяди кичик бир дястянин
(йящудилярин) мянафейинин бюйцк бир дястянин (мцсялманларын)
мянафейиндян цстцн тутмаг мяжбуриййятиндя гойурду. Бу ися Бяни-
Гцрейзя йящудиляриня йа бяраят, йа да ян йцнэцл жяза верилмяси демяк иди.
Лакин щакимин аьыл вя мянтиги она щиссляриня тяслим олмаьа имкан вермир
вя ашаьыдакы сцбутлара ясасян кишилярин юлдцрцлмяси, арвад-ушаьын ясир,
ямлакын ися мцсадиря олунмасына даир щюкм верир:
1) Бяни-Гцрейзя йящудиляринин Пейьямбярля(с) имзаландыьы
мцгавиляйя ясасян онлар Ислама, мцсялманлара гаршы щяр щансы бир аддым
атарса вя йа дцшмянляри мцсялманлара гаршы тящрик едярся, мцсялманларын
онлары юлдцрмяйя ихтийары чатыр. Сяд ибн Мяаз фикирляшир ки, йящудиляри щямин
мцгавиляйя уйьун олараг жязаландырсам, ядалятдян кянара чыхмарам.
2) Йящудиляр гыса мцддят ярзиндя Мядинядяки сабитлийи позараг
шящярдя горху йаратмыш, мцсялманларын евляриня сохулараг
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-240; Мяьази Вагиди, ж-2, с-510
Ябядиййят нуру 423
сойьунчулуг, гарятля мяшьул олмушдулар. Яэяр Пейьямбяр(с) вахтында
шящяря жанлы гцввя эюндярмясяйди, чох эцман ки, йящудиляр юз
истякляриня чатардылар. Мцсялман кишилярини юлдцряр, арвад ушаьы ясир алыб
ямлакы да мцсадиря едярдиляр. Сяд ибн Мяаз фикирляшир ки, онларын
барясиндя бу щюкмц чыхартса, ядалятсизлик етмиш олмаз.
3) Сяд ибн Мяаз Бяни-Гцрейзя йящудиляри иля йахын мцнасибятдя
олдуьундан чох эцман ки, онларын жяза ганунларындан хябярдар имиш.
Тювратда бу жяза барядя дейилир: «Дюйцш мягсядиля бир шящяря эетдикдя
яввялжя оранын ящалисини сцлщя дявят ет! Гябул етмясяляр, шящяри
мцщасиряйя ал! Шящяри яля кечирдикдян сонра кишиляри юлдцр, арвад-ушагла
ямлак ися сянин гянимятин сайылыр.»1
Сяд ибн Мяаз юзлцйцндя фикирляшир ки, мян щяр ики тяряфин гябул
етдийи щакимям. Жинайяткарлары юз дини ганунларына мцвафиг олараг
жязаландырсам, ядалятдян кянара чыхмарам.
4) Бизя еля эялир Сяд ибн Мяазын бу щюкмц чыхармасынын ясас сябяби
яввялки йящуди гябиляляри иля баьлы щяйат тяжрцбяси олмушдур. Беля ки, о,
юз эюзц иля эюрмцшдц ки, Пейьямбяр(с) хязряжлилярин хащиши ясасында
Бяни-Гейнцга йящудилярини баьышлайыр, онлар ися щяля Мядиняни доьру-
дцрцст тярк етмямиш Кяб ибн Яшряф Мяккяйя эедиб Гцрейш башчыларыны
тящрик едяряк Цщцд дюйцшцнцн башланмасына сябяб олур ки, бу да
йетмиш мцсялманын шящид олмасы иля нятижялянир. Щабеля Бяни-Нязир
йящудиляри дя яфв едилир. Анжаг онлар да дцшмянляри тящрик етмякля
Хяндяк дюйцшцнцн башланмасына шяраит йарадырлар. Пейьямбяр(с) вя
мцсялманлар лазымы тядбир эюрмясяйдиляр, Ислам тамамиля мящв олуб
эедяр, минлярля инсан гырыларды.
Сяд ибн Мяаз бцтцн бунлары нязяриндян кечирир. Кечмиш тяжрцбяляр
она щиссляриня гапылмаьа, минлярля инсанын мянафейини кичик бир дястя иля
достлуг мцнасибятляриня эюря онларын мянафейиня гурбан етмяйя имкан
вермирди. О, йахшы билирди ки, Бяни-Гцрейзя йящудиляри яфв едиляжяйи
тягдирдя онлар да сакит отурмайыб мцсялманлара гаршы тяблиьат
апаражаглар. Бу бахымдан о, бу дястянин варлыьыны йцз фаиз Исламын
1 Тюврат, Тяснийя сяфяри, 20-жи фясил
424 Щязрят Мущяммяд (с)
ялейщиня щисс едир вя онларын мцсялманлар цчцн даща бюйцк тящлцкяляр
йарадажаьына ямин олур.
Бу факторлар олмасайды, яксяриййятин нязярини жялб етмяк Сяд ибн Мяаз
цчцн олдугжа ящямиййятли иди. Бир миллятин башчысы илк нювбядя мящз миллятя
архаланмалыдыр вя бунун цчцн тябии ки, милляти разы салмаг лазымдыр. Миллятин
истяйиня гаршы чыхмаг рящбяря бюйцк бир зярбядир. Лакин Сяд ибн Мяаз юз
гябилясинин истяйини бцтцн мцсялманларын мянафейиня зидд билиб онларын
истяйини гябул етмир вя аьлын гярарына ясасланараг дцзэцн щюкм чыхарыр.
Сяд ибн Мяазын чыхардыьы щюкмцн дцзэцнлцйцнц йящудиляри едама
апараркян цряк сюзлярини ачыб демяляриндян дя баша дцшмяк олар. Беля
ки, Хяндяк дюйцшцнцн сябябкары Щцйейй ибн Яхтябин эюзц едамдан
габаг Пейьямбяря(с) саташдыгда дейир: «Сяня гаршы дцшмянчилийимя
эюря гяти пешман дейилям. Анжаг Аллащ истядийини хар едяр.»1 Сонра да
цзцнц жамаата тутараг дейир: «Аллащын щюкмцня эюря наращат олмайын!
Онсуз да Аллащ Бяни-Исраили мцтляг хар едяжяк.»
Йящуди кишиляри иля йанашы гадынлардан да бир няфяр гятля йетирилир.
Чцнки о, дяйирман дашы иля бир мцсялманы юлдцрмцшдц. Кишилярдян ися
Зцбейр Бата адлы бир няфяр Сабит ибн Гейсин васитячилийи ясасында
баьышланылыр, арвад-ушаьы азад едилир, ямлакы да юзцня гайтарылыр.
Йящудилярдян дюрд няфяри Исламы гябул едир.
Йящудилярдян ялдя едилмиш гянимятин хумсу чыхарылдыгдан сонра
мцсялманлар арасында бюлцшдцрцлцр. Сцвариляря цч, пийадалара ися бир
пай верилир. Гянимятдян айрылмыш хумсу Пейьямбяр(с) Зейдя вериб
силащ-сурсат, миник алмаг цчцн Няждя эюндярир.
Беляликля, щижрятин бешинжи или зилщяжжя айынын он доггузунда Бяни-
Гцрейзя йцрцшц дя баша чатыр. Ящзаб сурясинин 26-27-жи айяляри мящз бу
щадися иля баьлы назил олмушдур. Хяндяк дюйцшцндя йараланмыш Сяд ибн
Мяаз ися Бяни-Гцрейзя йцрцшцндян сонра алдыьы щямин йара нятижясиндя
шящид олур.2
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-250
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-250-254
Ябядиййят нуру 425
ЩИЖРЯТИН АЛТЫНЖЫ ИЛИНДЯ БАШ ВЕРМИШ ЩАДИСЯЛЯР
Ислам дцшмянляринин арадан эютцрцлмяси
Щижрятин бешинжи илинин сонларында артыг Мядиня вя ятраф бюлэяляр
мцсялманларын там нязаряти алтында иди. Эянж Ислам дювлятиндя нисби
сабитлик щюкм сцрцрдц. Анжаг бу сабитлик щяр ан позула билярди. Буна
эюря дя щязрят Пейьямбяр(с) дцшмянлярдян щямишя эюз-гулаг олмалы,
онлары даим нязарятдя сахламалы, щяр щансы бир тящлцкяни йериндяжя
йатырмалы иди.
Мядинядяки нисби сабитлик Хяндяк дюйцшцнцн сябябкарларыны
жязаландырмаг цчцн эюзял фцрсят иди. Дюйцшцн башланмасына сябяб
оланлардан Щцйейй ибн Яхтяб Бяни-Гцрейзя дюйцшцндя юлдцрцлся дя
онун йахын досту вя Хяндяк дюйцшцнцн диэяр сябябкары Сяллам ибн
Ябцлщцгейг щяля саь иди вя Хейбярдя йашайырды. Сюзсцз ки, о, щеч вахт
сакит отурмайажаг, дцшмянляри йеня дя Ислама гаршы тящрик едяжякди.
Бцтпяряст яряб гябиляляринин истянилян заман Ислама гаршы дюйцшя щазыр
олдуьуну, лакин мадди бахымдан лазыми вясаитин олмадыьыны нязяря
алсаг, демяли, лазыми вясаит юдяниляжяйи тягдирдя онлар дюйцшя
башлайардылар. Бцтцн бунлары нязяря алан Пейьямбяр(с) Хязряж гябилясинин
бир нечя жянэавяриня тапшырыр ки, арвад-ушаьына тохунмамаг шярти иля
Сяллам ибн Ябцлщцгейги арадан эютцрсцнляр. Хязряжлиляр эежя эизлижя
Хейбяря дахил олуб Сялламын гоншулуьундакы гапылары архадан баьлайырлар
ки, сяс-кцй галхарса, гоншулар кюмяйя эяля билмясинляр. Сонра Сялламын
гапысыны дюйцрляр. Арвады гапыдакыларын ким олдуьуну сорушдугда жаваб
верирляр ки, хурма-кишмиш алмаьа эялмишик. Сялламын арвады онлара инаныб
гапыны ачыр, онлары Сяллам олан отаьа апарыр. Хязряжлиляр дярщал отаьа эириб
гапыны баьлайыр. Чохдан бяри мцсялманлары наращатлыг ичиндя сахлайан бир
фитнякарын щяйатына сон гойурлар. Тез еви тярк едиб галадан кянарда
йерляшян су анбарында эизлянирляр.
Сялламын арвадынын сяс-кцйцня топлашанлар ялляриндя чыраг ятрафы
эязсяляр дя, щеч кими эюрмяйиб евляриня гайыдырлар. Сялламы гятля
йетирянлярдян бири ися кюнцллц олараг эизли шякилдя йящудилярин йанына
426 Щязрят Мущяммяд (с)
гайыдыб онун юлцб-юлмядийини юйрянмяйи бойнуна эютцрцр. О, евя
эялдикдя эюрцр ки, Сялламын арвады баш верянляри ятрафдакылара данышыр.
Бу ан Сялламын цзцня бахан арвады фярйад едяряк дейир ки, о юлдц.
Хябяр юйрянмяйя эялмиш мцсялман эери гайыдыб йолдашларыны да
щадисядян хябярдар едир. Онлар щамысы эизляндикляри йердян чыхыб
Мядиняйя эяляряк эюрдцкляри иши Пейьямбяря(с) данышырлар.1
Гцрейш узаг эюрянляри Щябяшистан сарайында
Ислам дининин эцнбяэцн инкишафындан наращат олан Гцрейш
узагэюрянляриндян бир дястяси Щябяшистана щижрят едиб орада йашамаг
гярарына эялирляр. Онлар беля фикирляширляр ки, Мцщяммяд(с) бцтцн Ярябистан
йарымадасыны яля кечирся дя, Щябяшистана яли чатмайажаг вя беляликля дя
мцшрикляр онун тящлцкясиндян аманда галажаглар. Йох яэяр
Мцщяммяд(с) уьур газанмазса, онда йенидян Мяккяйя гайыда билярляр.
Щябяшистана эедянляр арасында Ямр ибн Ас да вар иди. О, Щябяш
щюкмдары цчцн гиймятли щядиййяляр апармышды. Гцрейшлиляр Щябяшистана
о вахт чатырлар ки, Пейьямбярин(с) Няжашинин сарайына эюндярдийи
нцмайяндяси Ямр ибн Цмяййя Зямри дя орада иди. (Хатырладаг ки, о,
Пейьямбярин(с) Щябяшистандакы мцсялман мцщажирлярин эери
гайтарылмасы иля баьлы мяктубуну щюкмдара эятирмишди). Ямр ибн Ас
щюкмдара йалтагланмаг мягсядиля Мяккядян эятирдийи щядиййяляри дя
эютцрцб сарайа эялир. Щюкмдара тязим едир. Няжаши ону эюржяк сорушур
ки, мяним цчцн йенями щядиййяляр эятирмисян? Ямр ибн Ас дейир: «Бяли,
щюкмдар. Диггятинизя чатдырмаг истяйирям ки, инди щцзурунуздан чыхан
адам бизим бюйцкляримизи, жянэавярляримизи гятля йетирмиш шяхсин
нцмайяндясидир. Ижазя версяниз, биз интигам мягсядиля онун бойнуну
вурардыг. Бунунла бизя бюйцк севинж бяхш етмиш оларсыныз.»
Ямр ибн Асын сюзляри Няжашини еля гязябляндирир ки, ихтийарсыз олараг
юз цзцня бярк шапалаг чякир, аз галыр бурну сынсын. Сонра да еля гязябли
щалда дейир: «Вящй мяляйинин Мусайа назил олдуьу кими она да назил
олан бир шяхсин нцмайяндясини тутуб сизя тящвил верим ки, гятля
йетирясиниз? Аллаща анд олсун ки, о, щагдыр вя юз дцшмянляриня галиб
эяляжяк.» Ямр ибн Ас дейир: «Мян бу сюзляри ешитдикдян сонра
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-274-275
Ябядиййят нуру 427
Мцщяммядин дининя мейлляндим, анжаг буну достларымдан эизли
сахладым.»1
Хошаэялмяз щадисялярин гаршысыны алмаг мягсядиля эюрцлян тящлцкясизлик
тядбирляри
Бяни-Лещйан гябилясинин Язул вя Гарря тайфаларынын Ислам
тяблиьатчыларына гаршы тюрятдийи Ряжи фажияси мцсялманларын цряйиня бюйцк
даь вурмуш вя тяблиь ишини демяк олар дайандырмышды. (Хатырладаг ки,
щямин фажия нятижясиндя мцсялман тяблиьатчылар намярджясиня гятля
йетирилмиш, щятта онлардан икиси дири-дири Гцрейш бюйцкляриня сатылмыш,
мцшрикляр дя щяр ики ясири дара чякмишдиляр.)
Мядинядяки нисби сакитликдян истифадя едян Пейьямбяр(с) диэяр
гябиляляря ибрят олсун вя кимся мцсялман тяблиьатчыларыны инжитмясин
дейя, Бяни-Лещйан гябилясини жязаландырмаг гярарына эялир.
Бу мягсядля о щязрят щижрятин алтынжы или жямадил-яввял айында Ибн
Цмми Мяктуму Мядинядя юз йериня тяйин едяряк мягсядини дя щеч
кимя билдирмядян ордуну щярякятя эятирир. Пейьямбяр(с) Гцрейш вя
Бяни-Лещйан онун мягсядиндян хябярдар олмасын дейя, беля едир. Буна
эюря дя щязрят ордуйа Шама доьру истигамят верир. Бир хейли
ирялилядикдян сонра йолу дяйишиб Бяни-Лещйана мяхсус Гярран адлы
йердя ордуну дайандырыр. Лакин дцшмян артыг мцсялманларын
эялишиндян хябяр тутуб даьлара чякилмишди. Буна бахмайараг бу йцрцш
юз тясирини эюстярир вя дцшмяни горхуйа салыр.
Пейьямбяр(с) йцрцшц давам етдириб щярби маневрляря ял атыр.
Шяхсян юзц ики йцз няфярлик дястя иля Гяррандан Мяккя йахынлыьындакы
Ясяфана гядяр ирялиляйир. Сонра он няфяри Мяккянин ятрафына кяшфиййата
йоллайыр. Гцрейш мцшрикляри Ислам ордусунун бу маневрини юз эюзляри
иля эюрцрдцляр. Бир гядяр сонра Пейьямбяр(с) Мядиняйя эери дюнмяйи
ямр едир. Жабир ибн Абдуллащ дейир ки, Пейьямбяр(с) бу йцрцшдян
гайытдыгдан сонра буйурду: «Сяфяр йорьунлуьундан, эет-эялин
чятинлийиндян вя щяйатдакы ажы щадисялярдян Аллаща пянащ апарырам.»2
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-276-277
2 Тарихи Тябяри, ж-2, с-254; Мяьази Вагиди, ж-2, с-535
428 Щязрят Мущяммяд (с)
Зи-Гиряд дюйцшц
Пейьямбярин(с) Мядиняйя гайыдышындан бир нечя эцн сонра Цйейня
ибн Щисян Фязяри Гятяфан гябилясиндян олан бир нечя няфярин кюмяйи иля
Шам истигамятиндя йерляшян вя Мядиня ящалисиня мяхсус Габя
отлаьындан бир сцрц дявяни оьурлайыр, эюзятчини юлдцрцр, бир мцсялман
гадыны да ясир алыр. Мядинядян ов мягсядиля чыхмыш Сялмя Яслями бу
щадисяни эюрцб тез юзцнц Сял тяпясиня чатдырараг мцсялманлары кюмяйя
чаьырыр. Онун сясини илк олараг Пейьямбяр(с) ешидир. Щязрят дя жамааты
кюмяйя сясляйир. Бир дястя атлы юзцнц щязрятя йетирир. Пейьямбяр(с)
онлары Сялд ибн Зейдин башчылыьы иля дцшмянин ардынжа эюндярир вя юзц дя
онларын архасынжа эедир. Гыса вурушдан сонра мцсялманлардан ики,
дцшмяндян ися цч няфяр юлцр. Дявялярин бюйцк яксяриййяти вя ясир
эютцрцлмцш гадын азад едился дя, дцшмян Гятяфан гябилясиня доьру
гачыб арадан чыхыр.
Пейьямбяр(с) бир эежя Зи-Гиряд адлы йердя галыр. (Мядиня сцвариляри
исрар ется дя) щязрят дцшмяни тягиб етмяйи мяслящят эюрмяйиб Мядиняйя
эери дюнцр.1
Ясирликдян азад едилмиш гадын Пейьямбярин(с) щцзуруна эяляряк
дейир: «(Пейьямбярин дявясиня ишаря едяряк) Мяни бу дявя иля апараркян
нязир етдим ки, азад олсам, бу дявяни гурбан кясярям.» Пейьямбяр(с)
эцлцмсяйяряк буйурур ки, дявя цчцн ня пис шей арзуламысан! О, сяни
юлцмдян гуртарыр, сян ися ону юлдцрмяк истяйирсян? Сонра щязрят жидди
шякилдя буйурур: «Эцнащ иши вя йа малик олмадыьын бир шейи нязир етмяк
дцзэцн дейил. Сян дя юзцнцнкц олмайан дявяни нязир етмисян, буна
эюря дя сяня щеч ня важиб дейил.»2
Бяни-Мцстялиг дюйцшц
Щижрятин алтынжы илиндя мцсялманларын гцдряти артыг хейли артмышды.
Еля бир вязиййят йаранмышды ки, бязи мцсялман дястяляри чох ращат
шякилдя Мяккя йахынлыьына гядяр эедиб чыха билирди. Яэяр мцшрикляр
мцсялманлары тязйигляря мяруз гоймасайды, Исламын тяблиьинин гаршысыны
алмасайдылар, Пейьямбяр(с) щеч вахт силащлы мцбаризяйя ял атмазды.
1 Тарихи Тябяри ж-2, с-255; Мяьази Вагиди, ж-2, с-537-549
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-281-289; ят-Тябягатул-кубра, ж-2, с-133
Ябядиййят нуру 429
Лакин Ислам вя мцсялманлар мцтамади олараг дцшмянлярин щядяфиня туш
эялдийиндян, Пейьямбяр(с) дя силащ-сурсат топлайараг Ислам ордусуну
эцжляндирмяк, мянтигя уйьун олараг лазым эялдикдя дцшмянля
вурушмаг мяжбуриййятиндя галырды.
Ислам уьрунда баш вермиш дюйцшляри ясасян ашаьыдакы амиллярля
ялагяляндирмяк лазымдыр:
1) Бядр вя Цщцд дюйцшляриндя олдуьу кими мцшриклярин
щцжумларынын гаршысыны алмаг
2) Ислам вя мцсялманлары щядяляйиб мцсялман тяблиьатчыларыны узаг
бюлэялярдя гятля йетирян вя йахуд мцсялманларла достлуг мцгавилялярини
позанлары жязаландырмаг мягсядиля онлара лайигли жаваб вермяк
3) Мядиняйя щцжум едиб мцсялманлары гырмагдан ютрц орду
топлайан гябилялярин тящлцкясинин гаршысыны йериндяжя алмаг
Яксяр дюйцшлярин баш вермя сябяби мящз бу амиллярля баьлы олмушдур.
Бяни-Мцстялиг тайфасы Гцрейшин гоншулуьунда йашайан Хцзая
гябилясинин бир голу иди. Тайфа башчысы Щарис ибн Ябу Зирарын Мядиняйя
щцжум етмяк мягсядиля орду йыьмасы щаггында Пейьямбяря(с) чатан
мялуматлара мцвафиг олараг щязрят онларын щцжумунун гаршысыны
йериндяжя алмаг гярарына эялир. Верилмиш мялуматын доьру олуб-
олмадыьыны йохламагдан ютрц Пейьямбяр(с) Бцрейдя адлы сящабяни ады
чякилян тайфайа йоллайыр. О, намялум шякилдя тайфа башчысынын йанына
эялиб онун щягигятян дя Мядиняйя щцжум етмяк фикриндя олдуьуну
юйрянир. Мядиняйя гайыдыб бу щагда мялумат вердикдя Пейьямбяр(с)
Ислам ордусу иля Бяни-Мцстялиг тайфасынын цстцня эедир. Мцрейши
гуйусунун башында гаршылашан ики дястя арасында дюйцш башлайыр.
Мцсялман мцжащидлярин фяаллыьы нятижясиндя бир гядяр дюйцшдцкдян
сонра дцшмян эерилямяк мяжбуриййятиндя галыр. Дцшмян ордусундан
он, мцсялманлардан ися жями бир няфяр (о да сящвян) юлдцрцлцр.
Мцсялманлар дцшмянин бцтцн ямлакыны гянимят олараг яля кечириб
арвад-ушаьы да ясир эютцрцрляр.1 Бу дюйцшдя илк дяфя олараг мцщажирлярля
янсар арасында мцбащися йараныр. Пейьямбяр(с) вахтында мцдахиля
етмясяйди, мцсялманлар арасында бюйцк гырьын дцшярди. Мцбащисянин
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-260
430 Щязрят Мущяммяд (с)
йаранмасына сябяб Бяни-Мцстялигля дюйцш баша чатдыгдан сонра
мцщажирлярдян олан Жящжащ ибн Мясудла янсардан олан Синан Жящяни
арасында су цстцндя йаранан анлашылмазлыг олур.
Нятижядя щяр ики шяхс юз гябиля адамларыны кюмяйя чаьырыр вя
мцбащися бюйцйцр. Пейьямбяр(с) щадисядян хябяр тутдугда буйурур:
«Онларла ишиниз олмасын. Сизи кюмяйя чаьырмалары нежя дя ийрянж вя
Жащилиййят адят-яняняляриндяндир! Жащилиййят галыглары щяля онларын
бейниндян даьылмайыб. Онлар Исламын мцсялманлары бир-бириня гардаш
олмаьа чаьырдыьындан щяля хябярсиздирляр. Ислам тяфригяйя сябяб олан щяр
бир чаьырышы писляйир.» Бу сюзляри иля мцнагишянин бюйцмясиня имкан
вермяйян Пейьямбяр(с) ики дястяни бир-бириндяр айырыр. Лакин Исламы
эюрян эюзц олмайан, Мядиня мцнафигляринин башчысы жищадда сырф
гянимят ялдя етмяк мягсядиля иштирак едян Абдуллащ ибн Цбейй сюз-
сющбяти даща да шиширтмяйя чалышараг ятрафында оланлара дейир: «Бизя щяля
бу да аздыр! Биз мядинялиляр мцщажирляри дцшмян шярриндян горуйуб
онлара йер вердик, анжаг инди онлар юзцмцзя гаршы чыхырлар. Нежя
дейярляр, йерсиз эялди, йерли гач! Бундан сонра Мцщяммядин
ятрафындакылара кюмяк етмяйин, гой щамы даьылышыб эетсин. Анд олсун
Аллаща, Мядиняйя гайыдан кими ян эцжлцляр, ян шяряфлиляр ян зяифляри
орадан чыхартмалыдыр!»
Абдуллащ ибн Цбеййин сюзляри нифаг ришяляри вя тяяссцбкешлик щиссляри
щяля црякляриндян чыхмайанларда пис тясир гойур. Мцсялманлар
арасындакы бирлик парчаланма тящлцкяси иля цзляшир. Хошбяхтликдян Исламы
йени гябул етмиш эянж Зейд ибн Яргям дя Абдуллащ ибн Цбеййин
ятрафында отуранлар арасында иди. О, Абдуллащын бу сюзляриня дярщал
жаваб веряряк дейир: «Аллаща анд олсун ки, зяиф, зялил еля сян юзцнсян!
Гощум-яграбасы йанында щюрмяти олмайан да сянсян. Мцщяммяд(с)
ися бцтцн мцсялманларын эюзцндя щюрмятлидир, щамынын она бюйцк
севэиси вардыр.» Буну дейиб Пейьямбярин(с) йанына эяляряк щязряти
Абдуллащын дедикляриндян хябярдар едир. Вязиййят даща да
эярэинляшмясин дейя, Пейьямбяр(с) Зейдин сюзлярини цч дяфя инкар
едяряк буйурур ки, бялкя сян сящв ешитмисян, бялкя она олан кин-
кцдурятин сяни беля демяйя вадар едир? Анжаг щяр цч дяфядя юз
дедийини тякрар едяряк Абдуллащын мцсялманлар арасында тяфригя
Ябядиййят нуру 431
йаратмаг фикриндя олдуьуну билдирир. Бу вахт Юмяр ибн Хяттаб Абдуллащ
ибн Цбеййи юлдцрмяк цчцн Пейьямбярдян(с) ижазя истяся дя щязрят
буйурур ки, олмаз, сонра жамаат дейяр ки, Мцщяммяд юз адамларыны
юлдцрцр.
Зейд ибн Яргямля Пейьямбярин(с) сющбятиндян хябяр тутан
Абдуллащ ибн Цбейй тез щязрятин йанына эялиб дейир ки, мяним щеч вахт
беля бир фикрим олмайыб. Мясялянин бюйцмямясини истяйян бязи
мцсялманлар да онун тяряфини тутуб дейирляр ки, йягин Зейд няйися сящв
ешидиб.
Илк бахышда сюз-сющбят сянэися дя йаранмыш фитня алтдан юз ишини
эюрцрдц. Буна эюря дя мясяляйя бирдяфялик сон гоймаг цчцн
Пейьямбяр(с) няся тядбир эюрмяли иди. Бу мягсядля истиращят вахты олмасына
бахмайараг Пейьямбяр(с) щярякят ямри верир. Цсейд ибн Щцзейр
Пейьямбярин(с) щцзуруна эялиб сорушур ки, истиращят заманы щярякят ямри
вермяйинизин сябяби нядир? Щязрят буйурур ки, мяэяр Абдуллащ ибн
Цбеййин йаратдыьы фитнядян хябярин йохдур? Цсейд баш верянлярдян
хябярсиз олдуьуну билдиряряк дейир: «Ей язиз Пейьямбяр, ихтийар сянин
ялиндядир, истясяниз, ону арамыздан гова билярсиниз. Сиз язиз, о ися зялилдир.
Ону йола верин эетсин. Сиз Мядиняйя щижрят етмяздян яввял овслуларла
хязряжлиляр ону башчы сечмяйя щазырлашырды. Онун башына гоймаг цчцн таж
да щазырланырды. Лакин Исламын эялиши иля вязиййят тамам дяйишди вя жамаат
онун ятрафындан даьылды. О ися бунун эцнащыны сиздя эюрцр.»
Щярякят ямри верилир. Мцсялманлар дайанмадан дцз ийирми дюрд
саат йол эедирляр. Бу мцддят ярзиндя йалныз намаз гылмаг цчцн
дайанырлар. Нювбяти эцн щава щяддян артыг исти иди. Артыг щеч кимин
йеримяйя тагяти галмамышды. Истиращят етмяйя ижазя верилян кими щамы
йорьунлугдан йухуйа эедир. Бунунла да Пейьямбярин(с) тядбири
нятижясиндя йаранмыш мцбащисяйя сон гойулур.1
Атасынын мцнафиг олмасына бахмайараг Абдуллащын ибн Цбеййин
оьлу тямиз гялбли мцсялман эянжляриндян иди. Ислам дининин тялимляриня
уйьун олараг о, мцнафиг атасына гаршы олдугжа мещрибан иди. Атасынын
йаратдыьы фитнядян хябярдар олдугда еля эцман едир ки, Пейьямбяр(с)
1 Тарих Тябяри, ж-2, с-261-262; Мяжмяцл-бяйан, ж-10, с-292-295
432 Щязрят Мущяммяд (с)
онун гятлиня фярман веряжяк. Буна эюря дя щязрятин щцзуруна эялиб
дейир: «Яэяр атам юлдцрцляжякся, онда хащиш едирям бу иши мяним
юзцмя тапшырын! Чцнки горхурам бу ямри башгасы йериня йетиряжяйи
тягдирдя, атамын гатили олдуьуна эюря ялимдян бир хята чыхар вя нятижядя
ялим мцсялман ганына булашар.»
Абдуллащын оьлунун бу сюзляри онун нежя бюйцк имана сащиб
олмасындан хябяр верир. О, Пейьямбярдян(с) щеч дя хащиш етмир ки,
атасынын тягсириндян кечсин. Чцнки о, щязрятин эюрдцйц бцтцн ишлярин сырф
Аллащын эюстяриши иля щяйата кечирдийини билирди. Лакин бир тяряфдян атасына
олан севэи, диэяр тяряфдян ися иман щисси арасында галмышды. Атасынын
башгасы тяряфиндян гятля йетириляжяйи тягдирдя ата севэиси ону интигам
алмаьа сцрцкляйир, ейни заманда Ислам мцщитиндя сабитлийин
позулмасына эюря атасынын гятля йетирилмяси тяляб олунур. Беля чыхылмаз
вязиййятдя галан оьул цчцнжц бир йолу сечяряк щям Исламын мянафейини
горумаьа, щям дя ялинин мцсялман ганына булашмамасына чалышыр.
Буна эюря дя атасыны шяхсян юзц юлдцрмяйя щазыр олдуьуну билдирир. Бу,
ня гядяр аьыр, чятин бир иш олса да, Аллаща олан иманы ону бу аддымы
атмаьа мяжбур едир. Лакин мещрибан Пейьямбяр(с) она буйурур ки,
атаны юлдцрмяк фикримиз йохдур. Ону йола вермяк лазымдыр.
Пейьямбярин(с) бюйцк руща сащиб олдуьуну эюстярян бу ямял
щамыны тяяжжцбляндирир. Ейни заманда жамаатда Абдуллащ ибн Цбеййя
гаршы бюйцк нифрят йараныр. О, жамаатын эюзцндян еля дцшцр ки, даща щеч
кяс она етина етмир.
Бу кими щярякятляри иля мцсялманлара юрняк олан Пейьямбяр(с)
Исламын дцзэцн сийасятини йцрцтмцш олур. Беля ки, бундан сонра
Абдуллащ ибн Цбеййин сюзцнц щеч ким гябул етмир.
Щямин щадисядян хейли кечдикдян сонра бир эцн Пейьямбяр(с)
Юмяря дейир: «О вахт мян Абдуллащ ибн Цбеййи юлдцрмяк цчцн сяня
ижазя версяйдим, чохлары ону щимайя едяжякди. Инди ися щамы она нифрят
едир. Бу саат онун юлдцрцлмясиня ямр версям, щеч ким тяряддцд
етмядян ямрими ижра едяр.
Хейир-бярякятли евлянмя
Ябядиййят нуру 433
Бяни-Мцстялиг дюйцшцндя ясир эютцрцлянляр арасында тайфа башчысы
Щарис ибн Ябу Зирарын гызы да вар иди. Щарис гызыны азад етмяк цчцн фидйя
иля Мядиняйя эялир. Ягиг вадисиня йетишдикдя фидйя олараг эятирдийи
дявялярдян икисини дярядя эизлядир. Пейьямбярин щцзуруна эялиб фидйя
юдяйяряк гызыны азад етмяк истядийини билдирдикдя щязрят ондан сорушур:
«Дярядя эизлятдийин ики дявя нежя олажаг?» Пейьямбярдян(с) беля бир
гейби хябяри ешитмякля щейрятлянян Щарис йанындакы ики оьлу иля бирликдя
Исламы гябул едир. Дярщал адам эюндяриб дярядя эизлятдийи ики дявяни дя
эятиздирир. Беляликля, мцсялман олмуш Щарисин гызы да ясирликдян азад
едилир. Сонра Пейьямбяр(с) онун гызына елчилик едир. Атасы да дюрд йцз
дирщям мещриййя мцгабилиндя гызыны щязрятя яря верир.
Пейьямбярин Бяни-Мцстялиг тайфасы иля гощум олмасы хябяри
мцсялманлар арасында йайылыр. Бу мцбаряк евлилик Бяни-Мцстялиг
тайфасындан ясир эютцрцлмцш йцз аилянин азад едилмясиня сябяб олур.
Сонрадан щямишя диллярдя дейилирди ки, щеч бир тайфа цчцн беля хейир-
бярякятли евлилик олмамышдыр. Ахырда Бяни-Мцстялигдян бцтцн ясирляр
азад едиляряк юз тайфаларына гайыдырлар.1
Бир фасигин рцсвай едилмяси
Бяни-Мцстялиг тайфасындан ясир эютцрцлянляр ясирлик мцддятиндя
йахшылыгдан башга бир шей эюрмядикляриня вя аз сонра мцхтялиф бящанялярля
азад едилмяляриня эюря щамы сямими гялбдян иман эятирир. Пейьямбяр(с)
Вялид ибн Цгбяни зякат верэисини йыьмаг цчцн Бяни-Мцстялиг тайфасына
эюндярир. Тайфа цзвляри Пейьямбярин(с) нцмайяндясини гаршыламаг цчцн
онун габаьына чыхдыгда Вялид онларын ону гятля йетирмяк цчцн эялдийини
дцшцнцб дярщал Мядиняйя гайыдыр, юзцндян бир йалан уйдурараг
Пейьямбяря(с) дейир ки, Бяни-Мцстялиг тайфасы зякат юдямякдян имтина
едиб мяни юлдцрмяк истяйирди. Вялидин бу сюзц мцсялманлар арасында
йайылдыгда щамы наращат олур. Чцнки щеч кяс щадисялярин бу жцр давам
едяжяйини эюзлямирди. Щадисядян дярщал сонра Бяни-Мцстялиг тайфасынын
нцмайяндяляри Пейьямбярин(с) щцзуруна эялиб дейирляр:
«Биз Вялиди гаршыламаьа чыхдыг. Ону щюрмят-иззятля гаршылайыб зякат
юдямяк фикриндя олсаг да, о, узагдан бизи эюрян кими Мядиняйя гайыдыр.
1 Сирейи ибн Щишам, ж-2, с-295; Тяфсири Гумми, с-681; Тарихи Тябяри, ж-2,с-264
434 Щязрят Мущяммяд (с)
Ешитдийимизя эюря сизя дя башга мялумат вермишдир.» Бу заман
Щужурат сурясинин алтынжы айяси назил олараг Вялидин йалан данышдыьыны вя
сюзцня ящямиййят верилмямясини чатдырыр: «Ей иман эятирянляр! Яэяр бир
фасиг сизя бир хябяр эятирся, дярщал (онун доьрулуьуну) йохлайын, йохса
билмядян бир гювмя пислик едяр, сонра да етдийинизя пешман оларсыныз.»
Бющтан щадисяси
Мядиня мцнафигляринин башчысы щяля Жащилиййят дюврцндян
башлайараг инсан алвери иля мяшьул олур, бу йолла газанж ялдя едирди.
Зинанын щарам олдуьуну чатдыран айяляр назил олдугда о, йеня дя юз
ишиндян ял чякмир, алдыьы кянизляри эцжля яхлагсызлыьа вадар едирди.
Мяняви жящятдян язиййят чякян кянизляр Пейьямбяря(с) шикайят едяряк
дейирляр ки, биз тямиз йашамаг истясяк дя Абдуллащ ибн Цбейй
щяйатымызы лякяляйир, бизи зинакарлыьа мяжбур едир. Ашаьыдакы айя мящз
Абдуллащын тянгиди иля баьлы назил олур: «Яэяр жарийяляриниз (кянизляриниз)
исмятлярини горуйуб сахламаг истясяляр, фани дцнйа малы ялдя етмяк
хатириня онлары зинайа мяжбур етмяйин.»1
Инсанларын намусу иля бу жцр ойун ойнайан Абдуллащ ибн Цбейй Ислам
жямиййятиндя юзцнямяхсус йери олан бир ханымын да исмятиня тохунуб ону
зинакарлыгда иттищам етмяк истяйирди. Бяни-Мцстялиг дюйцшцндян сонра
Абдуллащын нежя рцсвай олдуьу щамыйа бяллидир. Беля ки, юз доьма оьлу да
онун шящяря эирмясиня мане олмаьа чалышырды. Ахырда Пейьямбярин(с)
васитячилийи иля Мядиняйя гайыдыр. Эюр нежя бир вязиййят йараныр ки, юзцнц
щамыдан цстцн щесаб едян шяхси инди юз оьлу шящяря бурахмаг истямирди.
Мялум мясялядир ки, беля бир шяхс щяр ишя ял атар, истядийи сюзц данышар.
Мцсялманлардан интигам алмаг цчцн щятта кимяся бющтан атыб шайия дя
йайар. Ахы дцшмян ачыг щцжумдан мяйус олдугда мящз беля ишляря ял атыр
ки, бялкя бу йолла юз истяйиня чата билди. Тямиз адамы лякяляйиб жамааты онун
ятрафындан даьытмаг цчцн бющтан ян эцжлц васитядир.
Бющтан щадисяси иля баьлы назил олмуш айялярдян беля мялум олур ки,
мцнафигляр намуслу бир гадыны намуссузлугда иттищам етмишляр. Юзц дя
щямин гадын Ислам жямиййятиндя садя бир гадын дейил, олдугжа бюйцк
мювгейя малик олмушдур. Бу бющтанла Ислам жямиййятиня бюйцк бир
1 Мяжмяцл-бяйан, ж-4, с-141; яд-Дуррул-мянсур, ж-5, с-46
Ябядиййят нуру 435
зярбя вурмаьа чалышан мцнафигляри щадися иля баьлы назил олан айяляр юз
йериня отуздурур. Бяс эюрясян щаггында сющбят эедян, мцнафиглярин
щядяфиня туш эялмиш бу гадын ким олмушдур? Бу барядя тяфсирчиляр
арасында мцхтялиф фикирляр олса да яксяриййяти сющбятин Пейьямбярин(с)
ханымы Аишядян эетдийини билдирир. Диэяр бир дястя ися мцзакиря
обйектинин щязрятин диэяр ханымы Марийа олдуьуну сюйлямишдир. Щяр
щалда айялярля баьлы верилмиш тяфсирлярдя мцяййян хяталар да мювжуддур.
Инди ися эялин айялярин Аишя иля баьлы олдуьуну сюйляйян тяфсиря
диггят йетириб доьру вя йанлыш жящятлярини цзя чыхараг.
Биринжи вариант
Бир чох тяфсирчи вя щядис нцмайяндяляри бющтан щадисяси иля ялагядар
назил олмуш айялярин Аишя иля баьлы олдуьуну билдирмишляр. Онлар бу
щагда узун бир ящвалат да нягл етмишляр ки, онун бязи мягамлары
Пейьямбярин(с) мясум олмасы иля гятиййян уйьун эялмир. Буна эюря дя
бу тяфсирин там шякилдя доьру олдуьуну гябул едя билмярик. Лакин
тяфсирин щягигятя уйьун щиссясини охужуларын диггятиня чатдырыб сонра
щадися иля баьлы айяляри гейд едяжяк, сонда ящвалатын Пейьямбярин(с)
мясум олмасы иля уйьун эялмяйян щиссясини дя тящлил етмяйя
чалышажаьыг.
Щаггында данышылан ящвалатла баьлы назил олмуш айялярин тяфсири
Аишянин юз дилиндян нягл едилмишдир. О дейир: «Пейьямбяр(с) щяр дяфя
сяфяря чыхдыгда пцшк васитясиля ханымларындан бирини юзц иля апаражаьыны
мцяййянляшдирирди. Бяни-Мцстялиг дюйцшцня эедяркян пцшк мяним
цзцмя эцлдц вя мян о щязрятля сяфяря чыхмаг шяряфиня наил олдум.
Дцшмяни мяьлуб едиб Мядиняйя гайытмаг ямри верилди. Гайыдаркян
эежя вахты Мядиня йахынлыьында истиращят едирдик. Тябии ещтийажымы
юдямяк цчцн кяжавядян дцшцб бир гядяр кянара эетмишдим. Бу заман
щярякят ямри верилир. Тез кяжавямя тяряф гайытдым. Бирдян анладым ки,
Йямян дашларындан олан бойунбаьым ачылыб. Ону ахтармаьа башладым.
Бойунбаьыны тапыб гайытдыгда эюрдцм ки, артыг орду эедиб. Тяк-тянща
чюлдя галдым. Анжаг билирдим ки, нювбяти дайанажагда мяни кяжавядя
эюрмяйиб ардымжа эяляжякляр. Хошбяхтликдян мцсялманлардан Сяфван
адлы бир няфяр дя ордудан эери галыбмыш. Сящяр ачыларкян узагдан мяни
436 Щязрят Мущяммяд (с)
эюрцб йахына эялир. Таныйан кими щеч биржя кялмя дя кясмядян: «Биз
Аллаща мяхсусуг вя Онун щцзуруна гайыдажаьыг!»-дейиб дявясини йеря
йатыздырыр. Мян дявяйя миндим, о ися дявянин овсарындан тутуб ирялидя
щярякят етмяйя башлады. Нящайят, эялиб Ислам ордусуна чатдыг.
Мцнафигляр, хцсусиля дя башчылары бу мясялядян хябяр тутдугда мяня
бющтан атыб шайия йаймаьа башладылар. Мядинянин бцтцн мяжлисляриндя
мяндян данышылырды. Иш о йеря эялиб чатмышды ки, артыг бязи мцсялманлар
да мяним щаггымда пис фикирляширди. Ахыр ки, Аллащын айяляри назил олуб
мяни бу язабдан гуртарыр.
Бюйцк бир ящвалатдан хцлася етдийимиз бу тяфсир Нур сурясинин 11-
16-жы айяляри иля уйьун эялир вя онда Пейьямбярин(с) мясум олмасына
зидд щеч ня йохдур. Инди эялин щадися иля ялагядар айяляря диггят йетиряк.
«Щягигятян, (Аишя барясиндя) йалан хябяр эятирянляр юз ичяриниздя
олан бир зцмрядир (мцнафиглярдир). Ону (о хябяри) пис бир шей зянн
етмяйин. О, бялкя дя сизин цчцн хейирлидир. О зцмрядян олан щяр бир
шяхсин газандыьы эцнащын жязасы вардыр. Онлардан эцнащын бюйцйцнц юз
цстцня эютцряни (Абдуллащ ибн Цбеййи) ися (гийамят эцнц) чох бюйцк
(шиддятли) бир язаб эюзляйир! Мяэяр о йалан сюзц ешитдийиниз заман
мюмин кишиляр вя гадынлар юз црякляриндя йахшы фикирдя олуб: «Бу, ачыг-
айдын бир бющтандыр!» - демяли дейилдилярми? (Аишяйя ифтира йаханлар) ня
цчцн юзляринин доьру олдугларыны тясдиг едяжяк дюрд шащид эятирмядиляр?
Мадам ки, шащид эятирмядиляр, демяли, онлар Аллащ йанында ясл
йаланчыдырлар! Яэяр Аллащын дцнйада вя ахирятдя сизя немяти вя
мярщямяти олмасайды, о йалан сюзцнцзя эюря сизя шиддятли бир язаб
тохунарды. О заман ки, сиз (мцнафиглярин) йаланы дилинизя эятирир,
билмядийиниз сюзц аьзыныза алыр вя ону йцнэцл бир шей санырдыныз.
Щалбуки бу, Аллащын йанында чох бюйцк эцнащдыр! Мяэяр сиз ону
ешитдийиниз заман: «Бизя буну (бу йаланы) данышмаг йарашмаз. Аман
(Аллащ)! Бу, чох бюйцк бир бющтандыр!»-демяли дейилдинизми?»
Айялярдяки бязи мягамлар
Ашаьыдакы жящятлярдян мялум олур ки, бу бющтаны йайанлар
мцнафигляр олмушдур:
Ябядиййят нуру 437
1) «Онлардан эцнащын бюйцйцнц юз цстцня эютцряни» ифадясиндян
мягсядин мцнафиглярин башчысы Абдуллащ ибн Цбейй олдуьу билдирилир.
2) Он биринжи айядя бющтан атанларын бир зцмря, бир дястя олдуьу
эюстярилир. Ярябжя вариантында ишлядилмиш «усбя» (дястя, зцмря) сюзц
ялбир, щямфикир олан дястя щаггында ишлядилир. О вахт артыг мцсялманлар
арасында мцнафиглярдян башга щеч бир дястянин олмадыьыны нязяря алсаг,
бющтанын мящз мцнафигляр тяряфиндян атылдыьы мялум олур.
3) Бяни-Мцстялиг дюйцшцндян гайыдаркян жамаат Абдуллащ ибн
Цбеййин Мядиняйя эирмясиня етираз етдикдя о, шящярин эириш гапысында
дайанмалы олур. Аишянин Сяфванын дявяси иля шящяря эялдийини эюрдцкдя
она бющтан атараг дейир ки, Пейьямбярин ханымы эежяни башга киши иля
кечириб. Анд олсун Аллаща, онларын щяр икиси (щям Аишя, щям Сяфван)
эцнаща батыб.
4) Он биринжи айядя гейд олунур ки, ону (о хябяри) пис бир шей зянн
етмяйин. О, бялкя дя сизин цчцн хейирлидир. Бяс эюрясян намуслу бир
мцсялман ханымыны лякяляйиб она бющтан атмаг мцсялманлар цчцн нежя
хейир ола биляр? Бунун сябяби одур ки, бу щадися нятижясиндя
мцнафиглярин ич цзц ашкар олуб ортайа чыхыр. Цстялик бу щадися
мцсялманлар цчцн йахшы ибрят дярси олду.
Бющтан щадисяси иля баьлы бурайадяк гейд етдикляримиз Гуранла там
уйьун эялир вя Пейьямбярин(с) мясум олмасы иля щеч бир зиддиййяти
йохдур. Лакин ящвалатла баьлы бязи мцяллифляр, хцсусиля дя Бухари бязи
мягамлар гейд етмишляр ки, онларда ики ясас ирад нязяря чарпыр:
1) Гейд олунанлар Пейьямбярин(с) мясум олмасы иля уйьун эялмир.
Бухари Аишядян беля нягл едир: «Мян сяфярдян гайыдаркян
хястялянмишдим. Пейьямбяр(с) эюрцшцмя эялся дя яввялки
мещрибанлыьыны щисс етмядим. Данышыланлар щаггында да мялуматым йох
иди. Саьалыб евдян чюля чыхдыгда мцнафиглярин йайдыьы шайия гулаьыма
чатды. Бунлары ешидиб йенидян хястяляндим. Щалым эет-эедя писляширди.
Пейьямбярдян(с) ижазя алыб атам евиня эетдим. Анамдан мяним
щаггымда дейилянляр барядя сорушдугда жаваб верди ки, сайылыб-сечилян
гадын цчцн жамаат чох шей дейяр.
Пейьямбяр(с) бу барядя Цсамя иля данышды. О, мяним эцнащсыз
олдуьуму билдирди. Яли иля дя данышды. Яли деди ки, бу барядя ян йахшысыны
438 Щязрят Мущяммяд (с)
Аишянин кянизи биляр. Щязрят кянизими чаьыртдырыб мясяляни сорушду.
Кянизим жаваб верди ки, анд олсун сяни пейьямбяр сечмиш Аллаща, мян
ондан щеч бир пис иш эюрмямишям.»1
Бу щядис Пейьямбярин(с) мясум олмасы иля щеч жцр уйьун эялмир.
Чцнки бурадан ашкар шякилдя эюрцнцр ки, Пейьямбяр(с) шайялярин тясири
алтына дцшяряк Аишяйя олан мцнасибятини дяйишмиш вя щятта бу барядя
сящабялярля дя мяслящятляшмишдир. Ялейщиня щеч бир дялил-сцбут олмайан
мцттящимя гаршы беля давраныш няинки мясум Пейьямбяря(с) щеч ади
мцсялмана да йарашмыр. Шайия щяр щансы бир мцсялманын дцшцнжяляриня
тясир ется дя, ямялиндя щеч бир тясир гоймамалыдыр. Гейд едилмиш
айялярдя (он ики вя он дюрдцнжц айялярдя) Аллащ-таала шайиянин тясири
алтына дцшян мцсялманлары чох сярт шякилдя тянгид едир.
Бухаринин гейд етдийи щядис доьрудурса, онда шайиялярин тясири
алтына дцшмцш шяхсляри тянгид едян айялярин Пейьямбяря(с) дя аид
олдуьуну гейд етмяк мяжбуриййятиндя галажаьыг. Щалбуки бу,
Пейьямбярин(с) мясум олмасы иля уйьун эялмир. Демяли, бу щядиси
доьру щесаб етмяк олмаз.
2) Сяд ибн Мяаз бу щадисядян габаг вяфат етмишдир. Бухари щядисин
давамында Аишянин дилиндян беля нягл едир: «Пейьямбяр(с) кянизим
Бцрейря иля данышдыгдан сонра минбяря галхыб буйурур:
«Йахшылыгларындан савайы щеч ня эюрмядийим бир киши вя бир гадыны
иттищам едян бир шяхси ядябляндирмяк (жязаландырмаг) истясям, мяни
цзрлц сайарсынызмы?» Бу заман Сяд ибн Мяаз айаьа галхараг дейир: «Ей
Аллащын рясулу, мян сизи цзрлц сайарам. Яэяр щямин шяхс Овс
гябилясиндяндирся, онун бойнуну вурарыг. Йох яэяр Хязряждяндирся,
сянин ямриня табе олар (вя онун да бойнуну вурарыг.) Бу сюз Хязряж
гябилясинин башчысы Сяд ибн Цбадяйя пис тясир едир. Галхыб Сяд ибн Мяазын
цстцня гышгырараг дейир ки, анд олсун Аллаща, йалан дейирсян, сян онун
бойнуну вура билмязсян. Дярщал Сяд ибн Мяазын ямиси оьлу Цсейд ибн
Щцзейр йериндян галхыр, Сяд ибн Цбадянин цстцня гышгырараг дейир:
«Аллаща анд олсун ки, биз юлдцрярик. Сян мцнафигсян, мцнафигляри дя
мцдафия едирсян.» Пейьямбяр(с) минбярдя отурдуьу щалда щяр ики
1 Сящищи Бухари, ж-6; Нур сурясинин тяфсири, с-102-103; Сящищи Бухари, ж-5, с-118
Ябядиййят нуру 439
гябилянин адамлары аз галмышды ки, бир-биринин цстцня щцжум чяксинляр.
Нящайят, Пейьямбярин(с) ямри иля щамы сакитляшиб юз йериня кечир.»1
Щядисин бу щиссяси тарихля уйьун эялмир. Чцнки Сяд ибн Мяаз
Хяндяк дюйцшцндя аьыр йараланмыш, Бяни-Гцрейзя йящудиляри щаггында
щюкм чыхардыгдан сонра, алдыьы йара нятижясиндя вяфат етмишдир. Буну
Бухари юзц дя гейд етмишдир. (Сящищ, ж-5, с- 113). Беля олан щалда Сяд ибн
Мяаз Бяни-Гцрейзя дюйцшцндян бир нечя ай сонра баш вермиш бющтан
щадисясиндя нежя иштирак едя билярди? Йохса юлдцкдян сонра дирилиб
эялмиш вя Сяд ибн Цбадя иля мцбащися етмишдир? Тарихчиляр йекдилликля
гейд етмишляр ки, Хяндяк дюйцшцндян дярщал сонра баш вермиш Бяни-
Гцрейзя дюйцшц щижрятин бешинжи илинин шяввал айында олмуш вя еля
щямин илин зилщяжжя айынын он доггузунда баша чатмышдыр. Сяд ибн Мяаз
да Хяндяк дюйцшцндя алдыьы йарадан ачылан эцжлц ганахма нятижясиндя
Бяни-Гцрейзя дюйцшц баша чатан кими вяфат етмишдир.2 Бяни-Мцстялиг
дюйцшц ися щижрятин алтынжы илинин шябан айында (Сяд ибн Мяазын
вяфатындан тяхминян йедди-сяккиз ай сонра) баш вермишдир.
Мцщцм олан одур ки, мцнафиглярин жямиййятдя юзцнямяхсус
мювгейи олан исмятли бир гадыны намуссузлугда иттищам етмякля
мцсялманларын рущиййясини зяифлятмяйя чалышдыьыны биляк. Шайияни ися
мцнафиглярин башчысы Абдуллащ ибн Цбейй йаймышдыр.
Нур сурясинин бющтан щадисяси иля ялагядар 11-16-жы айяляринин назил
олма сябяби щаггында башга бир ещтимал да одур ки, эуйа сюзцэедян
айяляр Пейьямбярин(с) диэяр ханымы Марийа барясиндя назил олмушдур.
Беля ки, Пейьямбяр(с) Марийадан олан оьлу Ибращим вяфат етдикдя щязрят
чох кядярлянир. Ханымларындан бири она дейир ки, ня цчцн бу гядяр
кядярлянирсян? О ки, сянин оьлун дейилди, о, Ибн Жярищдян олмушду.
Буну ешидян Пейьямбяр(с) Ялини(я) Ибн Жярищин ардынжа йоллайыр ки,
эедиб ону юлдцрсцн. Яли, Ибн Жярищин ишлядийи баьа эедир. Ибн Жярищ,
Ялинин(я) гязябли щалда, юзц дя гылынжла эялдийини эюрцб гапыны ачмыр. Яли
гапынын цстцндян баьа дахил олур. Вязиййятин беля олдуьуну эюрян Ибн
Жярищ тез гачыб бир хурма аьажына дырманыр. Яли дя онун ардынжа аьажа
1 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-300
2 Сирейи Ибн Щишам, ж-2, с-250
440 Щязрят Мущяммяд (с)
галхыр. Бу вахт Ибн Жярищ горхудан юзцнц аьажын башындан йеря атыр вя
бирдян палтары яйниндян чыхдыгда мялум олур ки, онун цмумиййятля
щеч кишилик аляти йох имиш. Яли(я) Пейьямбярин(с) щцзуруна эялиб бу
щагда она мялумат верир.
Мцщяддис Бящрейни1 вя Щцвейзинин2 нягл етдийи бу щядис зяифдир вя
гябул едиля билмяз.
Дини-сийаси бир хябяр
Щижрятин алтынжы или эет-эедя баша чатмаг цзря иди. О яряфядя
Пейьямбяр(с) йухуда мцсялманларын щяжж зийарятиня эедиб Мясжидцл-
щярамда Кябяни тяваф етдийини эюрцр. Щязрят йцхусуну сящабяляриня
данышыб ону йахшы мянайа йозур, мцсялманларын тезликля чохданкы
зийарят (вя ейни заманда мцщажирлярин вятян) щясрятиня сон
гойулажаьыны билдирир.3
Йухуну эюрмясиндян бир гядяр сонра Пейьямбяр(с) мцсялманлара
цмря зийарятиня (щяжж мювсцмц олмайан вахтда едилян Мяккя зийаряти
цмря зийаряти адланыр) щазырлашмаларыны тапшырыр. Щятта щяля Исламы гябул
етмямиш ятраф гябиляляр дя бу сяфярдя иштирак етмяйя дявят едилир. Буна
эюря дя мцсялманларын зилгядя айында цмря зийарятиня эедяжяйи хябяри
демяк олар бцтцн Ярябистан йарымадасына йайылыр.
Бу зийарят сяфяри мяняви юзялликляри иля йанашы бир сыра ижтимаи-сийаси
жящятляри дя юзцндя якс етдирирди. Беля ки, мцсялманларын Ярябистан
йарымадасында нцфцзунун артмасына вя Исламын даща да йайылмасына
сябяб олажагды. Буну ашаьыдакыларла ялагяляндирмяк олар:
1) Мцшрик яряб гябиляляри беля тясяввцр едирдиляр ки, Пейьямбяр(с)
онларын бцтцн адят-яняняляри, щятта яждадларындан йадиэар галмыш щяжж
айини иля дя мцхалифдир. Бу бахымдан она вя дининя биэаня эюзц иля
бахырдылар. Пейьямбяр(с) вя мцсялманларын истяр щяжж, истярся дя цмря
зийарятиндя иштиракы бу йанлыш фикри арадан галдыражаг, фактики вя практики
олараг онлара баша салажагды ки, Ислам дини няинки щяжж вя цмря айыны иля
зидд дейил, яксиня, ону важиб бир ямял щесаб едир.
1 Тяфсири Бцрщан, ж-2, с-126-127
2 Тяфсири Нурус-сягялейн, ж-2, с-581-582
3 Мяжмяцл-бяйан, ж-9, с-126
Ябядиййят нуру 441
Беля олан щалда мцшрик яряб гябиляляри Мцщяммядин(с) яряблярин
атасы щязрят Исмаил(я) кими щяжж вя цмря ямялляринин ижра едилмясиндя
мараглы олдуьуну дярк едяжякди. Нятижядя горхуб чякиндикляри Ислама
гаршы онларда мейл йаранажагды.
2) Минлярля мцшрикин иштирак етдийи цмря зийарятиня мцсялманларын
да гатылмасы Ислам дининин башга бир жящятдян дя тяблиьиня хидмят
едяжякди. Беля ки, мцхтялиф бюлэялярдян Мяккяйя ахышыб эялян ярябляр юз
йерляриня гайытдыгда мцсялманлар вя онларын дини барясиндя данышдыгда
йерли жамаатда тязя диня гаршы мараг йаранажаг вя беляликля дя Исламын
сяси о вахтадяк эедиб чатмадыьы бюлэяляря дя эедиб чатажагды. Сюзсцз ки,
бу да мцяййян мцсбят нятижяни веряжякди.
3) Пейьямбяр(с) щяля сяфяря чыхмаздан габаг мцсялманлара: «Биз
йалныз зийарят цчцн Мяккяйя эедирик.»-демякля, щарам айларын
щюрмятинин горунмасынын лазымлыьыны чатдырмыш вя бу сяфярдя щяр бир
мцсафирин юзц иля эютцрдцйц гылынж истисна олмагла щеч бир силащ
эютцрмямяйи тапшырмышды. Бунун юзц дя бязи гейри мцсялманларда
Ислама ряьбят йарадажагды. Чцнки Гцрейш мцшрикляри Исламда щарам
айларын щюрмятинин горунмамасыны тяблиь етмишди.
Инди ися жамаат юз эюзц иля бунун яксинин шащиди олажагды. Беля
олдугда онлар Исламда да щарам айларын гцввядя галдыьыны дярк
едяжякдиляр.
Пейьямбяр(с) чох йахшы баша дцшцрдц ки, бу зийарят сяфяри баш
тутарса, мцсялманлар чохданкы арзусуна чатараг, ейни заманда алты-
йедди ил доьма вятяниндян, ев-ешикляриндян, гощум-ягрябасындан узаг
дцшмцш мцщажирлярин щясрятиня сон гойулажагды. Анжаг бу мясялянин
йалныз бир тяряфи иди. Мясялянин диэяр тяряфи ися ондан ибарят иди ки,
мцшрикляр онларын Мяккяйя эирмясиня мане олажаьы тягдирдя
газандыглары щюрмят-иззяти, рейтинги итиряжякди. Чцнки битяряф олан
гябиляляр Мяккянин бцтцн ярябляря мяхсус олдуьу щалда Гцрейшин
силащсыз мцсялманларла нечя даврандыьыны эюрцб онларын барясиндя ян
азы пис фикря дцшяжякдиляр. Беля олдугда мцсялманларын щагг, Гцрейшин
ися нащаг олмасы даща габарыг шякилдя юзцнц эюстяряжякди. Чцнки
Гцрейш минлярля зявварын эюзц гаршысында мцсялманлары юз гануни
щагларындан мящрум етмиш олажагды.
442 Щязрят Мущяммяд (с)
Бцтцн бу жящятляри нязяря алыб арашдыран Пейьямбяр(с) щярякят ямри
верир. Юзц башда олмагла мин дюрд йцз1 (бязи мянбялярдя мин алты йцз2,
щятта мин сяккиз йцз3) мцсялман Зцлщцлейфя адлы йердя ещрам баьлайыр.
Юзляри иля эютцрдцкляри йетмиш баш гурбанлыг дявя онларын сяфяриндян
хябярдар олмайанлара да мцсялманларын зийарятя эетдийини анладырды.
Пейьямбяр(с) кичик бир дястяни габагжадан эюндярир ки, йолда
дцшмянля растлашсалар, дярщал бу барядя она мялумат версинляр. Ясяфан
адлы йердя Хцзая гябилясиндян олан вя Пейьямбяря(с) хябяр эятирян бир
киши щязрятин щцзуруна йетишиб дейир: «Гцрейш сизин эялишиниздян хябяр
тутмушдур. Бцтцн гцввялярини сяфярбяр едиб Лат вя Цззайа (мцшриклярин
ян бюйцк бцтляри) анд ичмишляр ки, сизи Мяккяйя бурахмайажаглар.
Нцфузлу шяхслярин щамысы Мяккя йахынлыьындакы Зи-Тивада топлашыблар.
Сизин Мяккяйя эиришинизя мане олмаг цчцн жясур сяркярдя Халид ибн
Вялиди ики йцз атлы иля Кураул-гямимя эюндярибляр.4 Онлар да сюз верибляр
ки, йа сизи Мяккяйя бурахмайажаг, йа да бу йолда юлдцрцляжякляр.»
Гасидин хябярлярини динляйян Пейьямбяр(с) буйурур: «Гцрейшя яфсуслар
олсун! Дюйцшмяк онларын ахырына чыхды. Каш мянимля ишляри олмайайды.
Гой башга гябиляляр мянимля вурушайды. Галиб эялсяйдиляр, Гцрейш дя
юз истяйиня чатажагды, йох яэяр мяьлуб олсайдылар, онда йа Исламы гябул
едяр, йа да йени гцввя топлайардылар. Анд олсун Аллаща, тякаллащлыг
(Ислам) дининин тяблиьи йолунда о гядяр чалышажаьам ки, йа Ислам бцтцн
динляря галиб эяляжяк, йа да бу йолда жан веряжяйям.» Пейьямбяр(с)
Халид ибн Вялидин дястяси иля цзляшмясин дейя, йахшы бир бялядчи
чаьыртдырыр. Бялядчи мцсялманлары чох чятин кечилян дярялярля апарыб
Щцдейбиййя адлы мянтягяйя чатдырыр. Орада Пейьямбярин(с) дявяси йеря
йатыр. Буну эюрдцкдя щязрят буйурур ки, бу щейван Аллащын ямри иля
йеря йатыб ки, мясяляйя айдынлыг эялсин. Сонра да щамыйа отраг едиб
чадырлары гурмаьы ямр едир.
Халид ибн Вялидин башчылыг етдийи ики йцз няфярлик сцвари дястя
мцсялманларын щансы йолла эетдийини юйрянян кими тез юзцнц онларын
1 Сирейи ибн Щишам, ж-2,с-309
2 Розейи-кафи, с-322
3 Мяжмяцл-бяйан, ж-2, с-488
4 Бищарул-январ, ж-20, с-330
Ябядиййят нуру 443
йахынлыьына чатдырыр. Пейьямбяр(с) щярякятя давам етсяйди, онда Гцрейш
сцвариляринин жяназяси цстцндян кечмяк мяжбуриййятиндя галажагды.
Щалбуки щамы о щязрятин Мядинядян сырф зийарят мягсядиля чыхдыьыны билирди.
Диэяр тяряфдян бу щярякят Пейьямбярин(с) сцлщмярамлы идейаларына хялял
эятирярди. Щям дя ики йцз няфярлик сцвари дястяни гырмагла мясяля щялл
олунмайажаг вя Гцрейшин йардымчы гцввяляри бир-биринин ардынжа эяляжякди
ки, онда да мцсялманлар мягсяддян тамамиля йайынажагдылар. Цстялик,
мцсялманларын сяфяр гылынжындан башга силащлары да йох иди вя беля бир
вязиййятдя дюйцшмяк щеч дя оптимал вариант дейилди. Демяли, мясяляни
данышыглар йолу иля щялл етмяк зяруряти йаранырды. Бцтцн бу амилляря
ясасланан Пейьямбяр(с) сящабяляриня хитабян буйурур: «Бу эцн Гцрейш
мяндян гощумлуг ялагяляринин мющкямлянмясиня сябяб олажаг бир шей
истяся, гябул едиб сцлщ йолуну сечяжяйям.»1
Сюзсцз ки, дцшмян дя Пейьямбярин(с) бу сюзцндян хябярдар олур.
Буна эюря дя щязрятин сон фикрини юйрянмяк цчцн Гцрейш башчылары
Пейьямбярин(с) щцзуруна нцмайяндя щейяти эюндярир.
Гцрейш нцмайяндяляри иля Пейьямбярин(с) эюрцшц
Гцрейш башчылары Пейьямбярин (с) щансы мягсядля Мяккяйя
эялмясини дягигляшдирмяк мягсядиля бир нечя дяфя щязрятин щцзуруна
нцмайяндя эюндярир. Илк олараг Бцдейл Хцзаи Хцзая гябилясиндян бир
нечя няфярля Пейьямбярин щцзуруна эялир. Щязрят онлара Мяккяйя
дюйцшя эялмядийини, эялишиндян мягсядин сырф зийарят олдуьуну билдирир.
Нцмайяндяляр эери гайыдыб Пейьямбярин(с) дедиклярини мцшрикляря
чатдырырлар. Лакин Гцрейш башчылары онларын сюзцня инанмайыб дейирляр ки,
анд олсун Аллаща, зийарят мягсядиля эялмиш олса да, Мцщяммядин
Мяккяйя эиришиня мане олажаьыг.
Икинжи дяфя Мцкриз адлы шяхс гцрейшлиляр тяряфиндян нцмайяндя
эюндярилир. Пейьямбяр(с) она да ейни жавабы верир. Мцкриз гайыдыб
Бцдейлин дедиклярини тякрарлайыр. Лакин Гцрейш башчылары она да
инанмырлар. Бу дяфя яряблярин ян мащир охатаны Щцлейс ибн Ялгямяни
нцмайяндя кими эюндярирляр. Пейьямбяр(с) ону узагдан эюржяк
буйурур: «Бу киши чох тямиз вя Аллащ таныйан бир гябилядяндир.
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-270-272
444 Щязрят Мущяммяд (с)
Гурбанлыг эятирдийимиз дявяляри бир гядяр габаьа чякин, гой эюрсцн ки,
доьрудан да биз зийарятя эялмишик вя дюйцшмяк фикримиз йохдур.
«Щцлейсин эюзц ажындан бир-биринин йунуну йейян йетмиш баш дявяйя
саташдыгда даща Пейьямбярля(с) эюрцшмяйиб эери гайыдыр. Гязябли щалда
Гцрейш башчыларынын йанына эяляряк дейир: «Биз Аллащ евинин зявварларына
мане олмаг цчцн сизинля мцттяфиг олмамышыг. Мцщяммядин дя
зийарятдян башга мягсяди йохдур. Анд олсун жаным ялиндя олан Аллаща,
Мцщяммядин Мяккяйя эирмясиня мане олсаныз, ох атмагда ад
чыхармыш гябиля цзвляримля бирликдя сизя щцжум едиб кюкцнцзц
кясяжяйик.» Щцлейсин сюзляриндян наращат олан Гцрейш башчылары онун бу
етиразындан ещтийат едяряк дейирляр ки, архайын ол, бизим сечяжяйимиз йол
сяни гане едяжяк.
Нящайят, дюрдцнжц дяфя Црвя ибн Мясуд Сягяфи нцмайяндя олараг
Пейьямбярин(с) щцзуруна эялир. О, яввялжя нцмайяндя сечилмясини
истямирди. Чцнки гцрейшлилярин яввялки нцмайяндяляря етимад етмядийини
эюрцрдц. Лакин онун сюзцнц гябул едяжякляриня даир сюз вердикдян
сонра Црвя дя нцмайяндя сечилмясиня разылыг верир. Пейьямбярин(с)
щцзуруна эяляряк дейир: «Мцщяммяд, мцхтялиф дястяляри башына
топлайараг доьма вятянин Мяккяйя щцжум етмяк истяйирсян. Лакин
Гцрейш гябиляси сянин Мяккяйя эиришиня ижазя вермяйяжяк. Мян ондан
горхурам ки, ахырда ятрафындакы адамлар гачыб сяни тяк гойарлар.» Буну
дедикдя Пейьямбярин(с) башы цстцндя дайанан Ябу Бякр она дейир:
«Сящвин вар, Пейьямбярин(с) сящабяляри ону щеч вахт тяк гоймазлар.»
Пейьямбярин(с) вя сящабяляринин рущиййясини зяифлятмяйя чалышан
Црвя чох дипломатик шякилдя данышырды. О данышаркян тящгир яламяти
олараг ара-сыра ялини Пейьямбярин(с) саггалына узадырды. Бу заман
Мцьейря ибн Шюбя онун ялинин цстцня вурараг дейирди ки, ядябли ол,
Пейьямбяря(с) гаршы тярбийясизлик етмя! Мцьейрянин цзц баьлы олдуьу
цчцн Црвя онун ким олдуьуну сорушдугда Пейьямбяр(с) буйурур ки,
о, гардашын оьлу Мцьейрядир. Буну ешидян Црвя наращат олуб дейир: «Ай
щийляэяр, дцнян сяни юлцмдян мян гуртармадыммы? Мцсялман
олмаздан габаг Бяни-Сягифдян он цч няфяри юлдцрдцн, мян ися гырьынын
гаршысыны алыб юлдцрцлянлярин ган бащасыны юдямядимми?» Пейьямбяр(с)
Црвянин сюзцнц кясиб Мяккяйя эялишинин мягсядини ачыглайыр. Сонра да
Ябядиййят нуру 445
айаьа галхыб дястямаз алмаьа башлайыр. Щязрят дястямаз аларкян
сящабяляр онун цзцндян, ял-голундан даман дамжылары йеря дцшмяйя
гоймур вя щяр бир дамжыны тябяррцк олараг эютцрцрдцляр.
Пейьямбярин(с) щцзурундан айрылан Црвя ибн Мясуд Гцрейшин
мяжлисиня эяляряк дейир: «Мян бу вахтадяк чох шащлар эюрмцшям, Иран
щюкмдарынын1, Бизанс императорунун, Щябяшистан щюкмдарынын сарайында
чох олмушам. Онларын щеч бири Мцщяммядя чатмаз. Мян онун кимисини
щеч эюрмямишям. Юз эюзляримля эюрдцм ки, Мцщяммяд дястямаз
аларкян сящабяляри биржя дамжы суйун да йеря дцшмясиня имкан
вермядиляр, щяр бир дамжыны тябяррцк кими эютцрдцляр. Буна эюря дя
Гцрейш башчылары бу щагда йахшы дцшцнмялидирляр.»
Пейьямбярин(с) нцмайяндясинин Гцрейш башчылары иля эюрцшц
Гцрейш нцмайяндяляринин Пейьямбярля(с) эюрцшляри щеч бир нятижя
вермир. Пейьямбяр(с) беля тясяввцр едир ки, бялкя дя нцмайяндяляр
горхдуглары цчцн онун фикрини олдуьу кими чатдырмайыблар. Буна эюря дя
гярара эялир ки, мягсядини мцшрикляря доьру-дцрцст чатдырмаг цчцн юзц
онларын йанына нцмайяндя эюндярсин. Бу мясулиййят Хцзая гябилясиндян
олан Хярраш ибн Цмяййяйя тапшырылыр. Гцрейш башчыларынын йанына эялян
Хяраш, Пейьямбярин мягсядини онлара чатдырыр. Лакин эюзлянилянлярин
яксиня олараг мцшрикляр нцмайяндяни гябул етмирляр. Щятта дявясинин
гычларыны кясиб аз гала юзцнц дя юлдцряжякдиляр. Фягят бир дястя мащир
охатанын мцдахилясиндян сонра Хярраш юлцмдян гуртарыр. Мцшриклярин бу
йарамаз щярякяти бир даща сцбут етди ки, онлар сцлщ етмяк ниййятиндя
дейил. Бу щадисянин ардынжа Гцрейш башчылары ялли эянж сцварини
мцсялманларын гярарлашдыьы йеря эюндяряряк онлара тапшырырлар ки,
мцмкцн оларса мцсялманларын ямлакындан гарят едиб бир нечя няфяри дя
ясир эютцрсцнляр. Анжаг онларын бу планы баш тутмады. Щяля бу азмыш кими
юзляри дя мцсялманлара ясир дцшдцляр. Лакин Пейьямбяр(с) онларын
щамысыны азад етмякля бир даща сцлщ тяряфдары олдуьуну сцбут едир.2
Няйин бащасына олурса олсун, мясяляни данышыглар йолу иля щялл етмяк
истяйян Пейьямбяр(с) нювбяти нцмайяндя эюндярмяк гярарына эялир. Бу
1 Сирейи ибн Щишам, ж-2, с-314; Тарихи Тябяри, ж-2, с-274-275
2 Тарихи Тябяри, ж-2, с-278
446 Щязрят Мущяммяд (с)
дяфя еля бир шяхс сечилмяли иди ки, бу вахтадяк биржя няфяр дя олсун, Гцрейшдян
щеч кяси юлдцрмцш олмайайды. Буна эюря дя Пейьямбяр(с) Юмяр ибн Хяттабы
нцмайяндя эюндярмяк истяйир. Лакин Юмяр беля дейир: «Осман бу ишин
ющдясиндян даща йахшы эяляр. Чцнки о, Ябу Сцфйанла гощумдур. О, сизин
сюзцнцзц гцрейшлиляря чатдыра биляр.» Нцмайяндя сечилян Осман Мяккяйя
эялир. Йолда, Ябан ибн Сяид ибн Асла растлашыб онун зяманяти иля шящяря дахил
олур. Мцшрикляр Пейьямбярин(с) нцмайяндясинин жавабында дейирляр ки, биз
Мцщяммяди Мяккяйя бурахмайажаьымыза даир анд ичмишик. Беля бир
вязиййятдя даща данышыглар апармаьын мянасы йохдур.
Мцшрикляр Османа Кябяни тяваф етмяйя ижазя версяляр дя, о
Пейьямбяря(с) щюрмят яламяти олараг тяваф етмякдян имтина едир. Лакин
мцшрикляр Османа эери гайытмаьа имкан вермирляр. Бялкя дя ону бир-ики
эцн йубатмагла няся бир чыхыш йолу ахтарырдылар.1
Мцсялманларын Пейьямбяря(с) йени бейяти
Османын эежикмяси мцсялманларда наращатлыг йарадыр. Онун
юлдцрцлдцйц барядя йалан мялумат йайылдыгда мцсялманлар щиддятя
эялиб интигам алмаг фикриня дцшцрляр. Пейьямбяр(с) дя юз нювбясиндя
онларын рущиййясини эцжляндирмяк мягсядиля буйурур ки, бу мясяляйя
бирдяфялик сон гоймайынжа бурадан эедян дейилям.
Мцсялманлар дюйцш мягсядиля Мядинядян чыхмадыглары цчцн тябии
ки, лазыми щазырлыг эюрмямишдиляр. Беля бир эярэин вязиййятдя
Пейьямбяр(с) мцсялманларла бейятини тязялямяк фикриня дцшцр. Буна
эюря дя йахынлыгдакы аьажын алтында яйляшир, мцсялманлар да бир-бир эялиб
щязрятин ялини сыхмагла юз бейятлярини тязяляйир, сон няфясляринядяк
Исламын кешийиндя дуражагларыны билдирирляр. Гуран бу щадисяйя
тохунараг буйурур: «(Йа Рясуляллащ!) Анд олсун ки, (Щцдейбиййядя)
аьаж алтында сяня бейят етдикляри заман Аллащ мюминлярдян разы олду.
(Аллащ) онларын црякляриндя оланы (сяня садиг галажагларыны, ящдя вяфа
едяжяклярини билди, онлара (Юз дярэащындан) архайынлыг эюндярди вя
онлары йахын эяляжякдя газанылажаг бир гялябя (Хейбярин вя йа Мяккянин
фятщи) иля мцкафатландырды.»2
1 Тарихи Тябяри, ж-2, с-278-279
2 Фятщ-18
Ябядиййят нуру 447
Бу бейятдян сонра ня едиляжяйи артыг бялли иди. Мцсялманлар йа
Мяккяйя дахил олуб Аллащ евини зийарят етмяли, йа да мцшрикляря гаршы
дюйцшмяли идиляр. Пейьямбяр(с) вя мцсялманлар бу фикирдя икян Османын
узагдан эялдийи эюзя дяйир. Бу ися Пейьямбярин арзуладыьы сцлщцн
башланьыжы иди. Осман баш верянляри щязрятя чатдырыб дейир ки, мцшриклярин
бизи Мяккяйя бурахмасында ясас проблем анд ичмяляридир. Онлар
андларындан кечя билмядикляриня эюря бизи Мяккяйя бурахмырлар. Щяр щансы
бир чыхыш йолу щаггында мцзакиря етмякдян ютрц щазырда Гцрейш
нцмайяндяси щцзурунуза эялмякдядир.
Сцщейл ибн Ямрля Пейьямбярин(с) сющбяти
Бешинжи дяфя олараг Гцрейш башчылары Сцщейл ибн Ямри хцсуси тапшырыгларла
Пейьямбярин(с) щцзуруна эюндярирляр. Пейьямбяр(с) Сцщейли узагдан
эюрдцкдя буйурур ки, о бизимля Гцрейш арасында сцлщ мцгавиляси
имзаламаьа эялиб. Сцщейл эялиб мцхтялиф мясяляляр щаггында данышыр,
Пейьямбярля(с) олдугжа мещрибан давраныр. Сюзя башлайан Сцщейл дейир:
«Ей Ябцлгасим, биз Мяккя сайясиндя щюрмят газанмышыг. Сянин бизимля
дюйцшдцйцнц бцтцн ярябляр билир. Сян индики вязиййятдя Мяккяйя дахил
олсан, бизим зяифлядийимизи щамы биляжяк, сонра щяр йериндян дуран
цстцмцзя щцжум чякяжяк. Сяни анд веририк бизимля олан гощумлуьуна вя
сянин дя вятянин олан Мяккянин щюрмятиня…» Бу заман Пейьямбяр(с)
Сцщейлин сюзцнц кясяряк буйурур: «Ясас мятлябя кеч!» Сцщейл дейир:
«Гцрейш башчылары истяйирляр ки, бу ил еля бурадан Мядиняйя эери гайыдасыныз.
Эялян илдян етибарян ися бцтцн яряб гябиляляри кими мцсялманлар да щяжж
зийарятиндя иштирак едя билярляр. Бу шяртля ки, Мяккядя цч эцн галмасын вя
эяляркян юзляри иля мцсафир силащындан башга силащ эютцрмясинляр.»
Апарылан данышыглар мцсялманларла Гцрейш мцшрикляри арасында сцлщ
мцгавиляси баьланмасы иля нятижялянир. Мцгавилянин бяндляри йазыларкян
Сцщейл Гцрейшин мянафейиня цстцнлцк верся дя, Пейьямбяр щеч бир
етираз етмир. Ики нцсхядя щазырланан мцгавиля тяряфлярин имзасы иля
тясдиглянир вя щяр бир нцсхяси тяряфлярдя сахланылыр.
Бцтцн тарихчилярин гейд етдийиня эюря мцгавилянин щазырланмасы цчцн
Пейьямбяр(с) Ялини(я) чаьырыб она ашаьдакы мязмунда мцгавиля
йазмаьы тапшырыр: «Йаз мещрибан вя баьышлайан Аллащын ады иля!» Бу
448 Щязрят Мущяммяд (с)
заман Сцщейл етираз едяряк дейир ки, мяним беля бир жцмля щаггында
анлайышым йохдур. Мян мещрибан вя баьышлайан Аллащы танымырам.
«Аллащын ады иля!» жцмлясини йазын. Пейьямбяр(с) онун дедийи иля разылашыб
мцгавилядя дя мящз беля йазылмасыны ямр едир. Даща сонра Ялийя дя беля
йазмасыны билдирир: «Бу, Аллащын елчиси Мцщяммядля Гцрейш нцмайяндяси
Сцщейл арасында баьланан бир мцгавилядир.» Бу дяфя дя Сцщейл етираз
едяряк дейир ки, биз сянин Пейьямбяр олдуьуну гябул етмирик.
Пейьямбяр олдуьуну гябул етсяйдик, сянинля дюйцшмяздик. Мцгавилядя
юз адыны вя атанын адыны йазмалы, «Аллащын елчиси» ифадясини ися
чыхармалысан. Мцсялманлар бунунла разылашмаг истямирляр, лакин
Пейьямбяр(с) Исламын мянафейи наминя бу шярти дя гябул едяряк «Аллащын
елчиси» ифадясини мцгавилянин мятниндян чыхарылмасыны тапшырыр. Яли(я)
буйурур ки, йа Рясуляллащ, бу ифадяни силмяйя ялим эялмяз. Буна эюря дя
Пейьямбяр(с) ифадяни юз мцбаряк яли иля силир.1
Мцгавиля имзаланаркян Пейьямбярин(с) бу гядяр эцзяштя эетдийи
щамыны щейрятя эятирир. О щязрят мадди щиссляря гапылмадыьына эюря
билирди ки, щяр щансы щягигят йазылыб-йазылмамагла дяйишян дейил. Бу
бахымдан мцгавиля имзаланаркян Сцщейлин тутдуьу сярт мювгейя
ряьмян Пейьямбяр(с) сцлщцн бяргярар олунмасында исрарлы иди вя гаршы
тяряфин бцтцн тяляблярини гябул едир.
Тарихин тякрары
Пейьямбярин(с) ян нцмуняви сящабяси Яли(я) дя щяйатында беля бир
аналоъи щадися иля цзляшир. Онун сцлщ мцгавиляляриндян Аллащын елчиси
ифадясини силмяйя яли эялмядийи заман Пейьямбяр(с) Ялийя мцражият едяряк
буйурур: «Яли, вахт эяляжяк бунларын ювладлары сяни дя беля бир ишя мяжбур
едяжякляр. Сян дя чарясиз галыб она разы олажагсан.»2 Пейьямбярин(с) бу
жцмлясини Яли(я) щеч вахт унутмурду. Нящайят, Сиффейн дюйцшц баш верир.
Гялябянин бир аддымлыьында олан Ялинин(я) садялювщ яскярляри Мцавийя вя
Ямр Асын щийляляриня уйуб сцлщ баьланмасыны тяляб едирляр. Сцлщ
мцгавилясинин мятнинин йазылмасы цчцн Ялинин(я) дястясиндян Абдуллащ
ибн Ябу Рафе катиб сечилир. О, мцгавилянин лап башланьыжында «Бу, Ямиляр-
1 Ял-Иршад, с-60; Яламул-вяра, с-106; Бищарул-январ, ж-20, с-368
2 Ял-Камилу фит-тарих, ж-2, с-138; Бищарул-январ, ж-20, с-353
Ябядиййят нуру 449
мюмцнин Яли ибн Ябуталибля Мцавийя ибн Ябу Сцфйан арасында баьланмыш
бир сцлщ мцгавилясидир» йаздыгда Мцавийянин нцмайяндяси катибя дейир
ки, Ялинин ады вя атасынын ады галсын, Ямирял-мюминин ифадясини
мцгавилядян чыхарт. Биз Ялини Ямирял-мюминин кими гябул етсяйдик, она
гаршы дюйцшмяздик.» Бу барядя бир гядяр мцбащися йараныр вя тяряфлярин
щеч бири диэяринин шяртини гябул етмяк истямир.
Ахырда Яли(я) юзц Ямирял-мюминин ифадясинин мцгавилянин мятниндян
чыхарылмасына разылыг веряряк буйурур: «Аллащу якбяр, нежя дя
Пейьямбярин(с) цзляшдийи щадисяйя охшайыр!» Сонра да Щцдейбиййя
сцлщцндя баш верянляри жамаата данышыр.1
Щцдейбиййя сцлщ мцгавилясинин мятни
Пейьямбярля(с) Сцщейл мцгавилянин бяндляри щаггында разылыьа
эялдикдян сонра ашаьыдакы шякилдя Щцдейбиййя сцлщ мцгавиляси баьланыр:
1) Ярябистан йарымадасында сабитлик позулмасын дейя, Гцрейш вя
мцсялманлар он ил мцддятиндя бир-бири иля дюйцшмяйяжякляр.
2) Гцрейш эянжляриндян кимся бюйцйцндян ижазясиз Мядиняйя гачыб
Исламы гябул едярся, Мцщяммяд ону Мяккяйя гайтармаьа боржлудур.
Лакин мцсялманлардан кимся Мяккяйя эялярся, мцшрикляр ону эери
гартармаг мяжбуриййятиндя дейил.
3) Щям мцсялманлар, щям дя Гцрейш истядикляри гябиля иля достлуг
мцгавиляси баьлайа биляр.
4) Бу ил Мцщяммядля сящабяляри Мяккяйя эирмядян Щцдейбиййядян
эери гайыдыр, эялян илдян етибарян ися Мяккядя цч эцндян артыг галмамаг
вя эяляркян юзляри иля мцсафир силащындан башга силащ эютцрмямяк шярти иля
азад шякилдя зийарятя эяля билярляр.2
5) Бу мцгавиляйя уйьун олараг Мяккядя йашайан мцсялманлар юз
дини айинлярини ращат шякилдя йериня йетиря биляр, гцрейшлилярин онлары яля
салмаг, инжитмяк, юз динляриндян дюндярмяк щаггы йохдур.3
6) Тяряфляр бир-биринин ямлакына хяйанят етмямяли, бир-бириня гаршы
гялбиндя кин сахламамалыдыр.
1 Ял-Камилу фит-тарих, ж-3, с-162
2 Сирейи Щяляби, ж-3, с-24
3 Бищарул-январ, ж-20, с-353
450 Щязрят Мущяммяд (с)
7) Мядинядян Мяккяйя эялян мцсялманларын щям юзляринин, щям
дя ямлакынын тохунулмазлыг щцгугу вардыр.1
Мцгавилянин мятни щям Гцрейш, щям дя мцсялманлардан бир нечя
няфярин шащидлийи иля ики нцсхядя щазырланыр, бири Пейьямбяря(с), диэяри ися
Сцщейля тягдим едилир.2
Азадлыг сяадяти
Мцгавилянин бяндлярини инжяляйян щяр бир шяхс ондакы азадлыьы щисс
етмяйя билмяз. Мцгавилянин щяр бир маддяси тягдирялайигдир. Лакин о
вахт мцсялманлары наращат етмиш икинжи маддя диггяти даща чох жялб
едир. Мцгавиля имзаланан эцн икинжи маддяйя юз етиразыны билдирян
мцсялманларын Пейьямбярин(с) сюзцнцн цстцндян сюз демяляри йерсиз
иди. Щямин маддядя щязрятин ирадя, ягидя азадлыьына нежя бюйцк юням
вердийини щисс етмяк еля дя чятин дейил. Щямин маддяйя етираз едян
мцсялманлара Пейьямбяр(с) беля жаваб верир: «Ислам байраьы алтындан
чыхыб ширкя доьру эедян, мцшрикляри мцсялманлардан цстцн тутан шяхсин
бу щярякяти ону эюстярир ки, демяли, о, Исламы сямими-гялбдян гябул
етмяйибмиш. Бизя беля бир мцсялман лазым дейил. Мцшриклярдян
Мядиняйя гачыб эяляни тящвил вермяйимиз ися она эюрядир ки, Аллащын
эеж, йа тез ону азад едяжяйиня инанырыг.»3
Бу маддя иля баьлы Пейьямбяр(с) сырф аьыла, мянтигя ясасланырды.
Заман кечдикдя бу щягигят даща габарыг шякилдя цзя чыхыр. Беля ки,
заман кечдикжя бу маддя нятижясиндя Гцрейшин цзляшдийи хошаэялмяз
щаллар нятижясиндя онлар юзц икинжи маддянин мцгавилядян чыхарылмасыны
исрар едирляр.
Мцгавилядя юз яксини тапмыш икинжи маддя Исламын гылынж эцжцня
инкишаф етдийини иддиа едян гярязли шяргшцнаслара тутарлы бир жавабдыр.
Онлар Исламын азад шякилдя йайылмасы иля барыша билмядийиндян, эуйа
гылынж эцжцня, зор эцжцня инкишаф етдийини иддиа етмишляр. Щалбуки,
минлярля инсанын эюзц габаьында баьланан бу мцгавиля щеч дя онларын
дедийини тясдиг етмир.
1 Мяжмяцл-бяйан, ж-9, с-117
2 Сирейи Щяляби, ж-3, с-25-26
3 Сирейи Щяляби, ж-3, с-12; Бищарул-январ, ж-20, с-312