เสภาขุนช้างขุนแผน

จบพระหตั ถ์ตรัสวา่ โมทนา                    แล้วประทานเสือผ้าพระหมืนไวย
พระทรงคดิ กิจการในด้าวแดน               อ้ายขนุ แผนพอ่ มงึ เป็นไฉน
จะให้ครองกาญจน์บรุ ีลีอยไู่ ย                อ้ายไวยเอ็งจงออกไปบอกกนั  
   ครานนั จมืนไวยวรนารถ                     รับพระราชโองการขมีขมนั
กลบั บ้านจงึ บอกขนุ แผนพลนั                 พระทรงธรรม์ให้เตือนทา่ นบิดา
ให้ขนึ ไปอยเู่ มืองกาญจน์บรุ ี                 เกลือกจะมีเหตกุ ารณ์ข้างดา่ นหน้า
ขนุ แผนทราบความตามกิจจา               จงึ กะหาคืนวนั ทีฤกษ์ดี
แล้วจดั แจงธปู เทียนดอกไม้                เข้าไปประณตบทศรี
ครันพลบคาํ ยํายามราตรี                     คดิ ไปให้มีความหว่ งใย
จงึ มาบอกเนือความทองประศรี             วา่ ลกู นีวิตกเป็นไหนไหน
ด้วยบดั นีพระองคผ์ ้ทู รงชยั                   จะให้ลกู ขนึ ไปกาญจน์บรุ ี
เจ้าไวยไปเฝ้ าเมือเช้านนั                      พระทรงธรรม์ตรัสสงั เป็นถ้วนถี
สงสารแมด่ ้วยแก่ลงเตม็ ที                   ลกู นีจะไปให้รําคาญ
แล้วก็เป็นหว่ งด้วยจมืนไวย                  อกลกู ราวกบั ไฟมาเผาผลาญ
แตห่ ว่ งแมน่ นั แลเหลือประมาณ             ลกู คิดอา่ นจะเชิญคณุ แมไ่ ป 
   ทองประศรีฟังวา่ นําตาหลงั                นงั นกึ ตรึกตราแล้วปราศรัย
จะขืนขดั ทดั ทานประการใด                  ก็จนใจด้วยเกรงพระอาญา
ครันแมจ่ ะตามเจ้าขนึ ไป                      ก็สงสารเจ้าไวยเป็นหนกั หนา
จะอยเู่ ดียวเปลียวเปลา่ เศร้าวิญญา      กําพร้าสารพดั ทกุ สิงไป
หว่ งลกู หว่ งหลานปานอกหกั                  ไมร่ ู้ทีจะยกั ไปทางไหน
จําเป็นเหน็ ต้องอยกู่ บั เจ้าไวย                  ไมม่ ีใครก็จะซํานําตาย้อย
ตงั แตแ่ มต่ ายไมห่ ายเศร้า                    พอ่ จะจากอิกเลา่ เหลือละห้อย
ครันไมไ่ ปก็อาลยั ชมุ พลน้อย               แกอ้อยส้อยถอนจติ คดิ รีรอ
โอ้เจ้าประคณุ ทนู หวั แม ่                      จงเอ็นดคู นแกเ่ ถิดนะพอ่
อยา่ ให้แมช่ อกชํานําตาคลอ                ขอชมุ พลให้แมเ่ ถิดนเป็นไร
เกรียมตรมจะได้ชมแตห่ ลานน้อย          จงึ จะคอ่ ยคลายทกุ ข์ทีหมน่ ไหม้
แมแ่ ก้วกิริยาอยา่ อาลยั                        เอน็ ดกู กู ไู หว้แล้วแมค่ ณุ  

651

   ครานนั นางแก้วกิริยา                      ฟังคําคณุ ย่าก็ว้าวนุ่
ให้อาลยั ลกู ยาด้วยการุญ                    เนืออนุ่ ของแมจ่ ะจากไป
ทา่ นขอไว้จะมิให้กบั คณุ ย่า                  ก็กลวั วา่ จะขดั อชั ฌาสยั
นางแขง็ จติ เจรจาวา่ ตามใจ                  คณุ แมจ่ ะเอาไว้ก็ตามที
วา่ พลางนางลกุ อําลามา                      นําตาไหลนองยิงหมองศรี
พอพระสรุ ิยนสนธยาเข้าราตรี               พาลกู เข้าทีกินนมนอน
โอ้โออ๋ นิจจาแก้วตาแม่                       จะหา่ งแหเจ้าไปใจคออ่อน
แตก่ อดลกู ร้องไห้ไมห่ ลบั นอน              จนอมั พรแจม่ แจ้งแสงอทุ ยั
ขนุ แผนตืนพลนั มทิ นั ช้า                      แล้วลกุ มาล้างหน้าให้หมดใส
กินข้าวผลดั ผ้าเรียกข้าไท                   ก็เข้าในราชวงั ดงั ใจจง 
   จะกลา่ วถงึ พระองคผ์ ้ทู รงภพ            เฉลมิ ลบลําเลิศระเหิดระหง
จงึ ตรัสสงั ขนุ แผนแสนณรงค ์               เอง็ จงออกไปกาญจน์บรุ ี
ราชการบ้านเมืองเอาใจใส ่                  ระวงั ระไวเขตขอบบรุ ีศรี
ตรวจตราดา่ นดงพงพี                        เอง็ ไปจงดีอยา่ มีภยั  
   ขนุ แผนรับพระพรใสเ่ กศา               เสดจ็ ขนึ กลบั มาหาช้าไม่
ครันมาถงึ เคหาสงั ข้าไท                    บา่ วไพร่ให้เตรียมเสบยี งพลนั
เจ้าแก้วกิริยานางลาวทอง                 หาของเสร็จสินทกุ สงิ สรรพ์
เตรียมช้างบรรทกุ ทกุ สงิ อนั                ข้างพวกเกวียนนนั ให้ลว่ งไป
รุ่งขนึ เช้านนั วนั อาทิตย์                    มหาสิทธิโชคอนั ผ่องใส
ชวนเจ้าแก้วกิริยาคลาไคล                กบั ลาวทองกราบไหว้ลามารดา 
   ทองประศรีตําหมากทงิ สากผึง        แลตะลงึ เสียใจเป็นหนกั หนา
ให้พรพมึ พําทงั นําตา                       ขออยา่ มีโรคาทงั สามคน 
ให้อายเุ จ้ายืนสกั หมืนปี                     สวสั ดมี ีสขุ สถาผล
ให้เกิดลกู สกั พนั วนั ละคน                 ออชมุ พลมานีสิพอ่ มา
จะร้องไห้ตามแมเ่ ขาไปไย                ไมก่ ลวั อ้ายลงิ แสมต๊กุ แกป่ า
อยกู่ บั ยา่ ยา่ จะให้ต๊กุ ตา                        ซือขนมส้มซา่ ให้เจ้ากิน
นางแก้วรําฝากซงึ ลกู รัก                    โศกสลกั เพมิ พนู อาดรู ดนิ

652

คลอนําตาปรีปรีลงรีริน                      ผนิ หน้ามาสงั วงั เวงใจ
ขนุ แผนปลอบน้องประคองขวญั          จะครวญครํารําพนั ไปถึงไหน
หนทางก็ไมส่ ้จู ะใกล้ไกล                  ระลกึ ถึงเมือไรจงึ คอ่ ยมา
นางแก้วกิริยาคลายอาลยั                  อ้มุ ลกู สง่ ให้แก่คณุ ยา่
เป็นหว่ งใยมิใคร่จะไคลคลา               นําตานางไหลละลมุ ลง
ขนุ แผนสงั สอนพระหมืนไวย              กบั ลกู สองสะใภ้ตามประสงค์
เอาฟ้ าฟื นยืนให้ดงั ใจจง                    แล้วลงยนั ต์ฝ่ ามือไมท่ นั ช้า
ตบหน้าผากพระไวยแล้วให้พร            พระไวยออ่ นเศียรเกล้าด้วยหรรษา
น้อมคาํ นบั รับพรของบดิ า                   วนั ทาแทบเท้าขนุ แผนพลนั
เจ้าสร้อยฟ้ าศรีมาลาทงั สองนาง           ไหว้พอ่ ผวั พลางตา่ งโศกศลั ย์
ฟมู ฟายนําตายงิ จาบลั ย์                     ตา่ งรําพนั รําสงั หลงั นําตา
เจ้าแก้วฝากฝังพลายชมุ พล                ทงั สองคนฝากน้องด้วยเถิดหนา
ผดิ ชอบขรู่ ู่เอาเถิดรา                         แมอ่ ยา่ ได้ฉนั ทารังเกียจน้อง 
   รําสงั กนั แล้วก็ขนึ ช้าง                    สองนางขีพงั มาทงั สอง
พระกาญจน์บรุ ีขนึ ขีพลายจําลอง         บา่ วไพร่เนืองนองตามกนั ไป
แฟ้ มโพลโ่ ย้โยนอยยู่ วบยาบ              ยกหาบซวนเซเป๋ ไป๋
ต้อนพลด้นตรงเข้าพงไพร                 ชมพรรณมงิ ไม้มาตามทาง
เป็นหมหู่ มดู่ ชู อมุ่ เป็นพมุ่ ชฏั                 ใบระบดั ชอ่ ดอกออกสล้าง
สมอทะเลเพกาขานาง                       นกยางบินขยบั จบั พยอม
นกเขาจบั ข่อยแล้วขนั ค ู                     แมลงภ่ตู อมดอกประดหู่ อม
ผลจนั ทน์ดกจริงจนกิงค้อม                 เหนียวน้อมเดด็ ชมภิรมย์ใจ
สตั ว์สิงวงิ พลา่ นในดานดง                   บ้างบกุ ชฏั ลดั พงมาไสว
โคกระทงิ วิงเบงิ กระเจงิ ไป                  พยคั ฆ์ใหญ่ยอ่ งยอบแล้วหมอบมอง
มงุ่ เขม้นหมายจะเลน่ กระทงิ ถกึ             ออกสะอกึ โจนส้สู องตอ่ สอง
เสือสะบดั กดั ติดโลหิตนอง                 กระทงิ ร้องคนรู้จเู่ ข้าไป
เสือผงะปละปลอ่ ยกระทิงทงิ               วางวิงหนีหน้าเข้าป่ าใหญ่
กระทิงเจบ็ ปวดครันแทบบรรลยั            ด้วยเกรงภยั หนีออกวงิ ซอกซอน 

653

  รีบรัดตดั ทางวางมา                       บกุ แฝกแหวกคาหวา่ งสงิ ขร
พระสรุ ิยาสายณั ห์ลงรอนรอน             ปักษินบนิ ร่อนเข้ารังราย
นางชะนีเหนียวไม้แล้วไห้โหย             วเิ วกโวยหวาดหวนั ฤทยั หาย
หวนคดิ ถึงเมียยงิ เสียดาย                   ถ้าไมต่ ายจะได้มาพนาลี
โอ้ป่ านีแลหนาเจ้าวนั ทอง                   พีพาน้องมาเมือลกั ขนุ ช้างหนี
ชวนเจ้าเนือเย็นเลน่ วารี                      เห็นทีแล้วยงิ ทกุ ข์ระทมใจ
โอ้เจ้าวนั ทองของพีเอย๋                      เมือไรเลยงามชืนจะคนื ได้
เป็นเวรหลงั ได้สร้างไว้ปางใด              จงึ ดลใจน้องนางจนวางวาย
ขรัวครูดแู นเ่ ป็นแมน่ มนั                      พีจดจําสําคญั กําหนดหมาย
ไมห่ ลีกเลียงเทียงธรรม์เหมือนทา่ นทาย     เจ้าจงึ ตายจริงจงั ประจกั ษ์ใจ
อตุ สา่ ห์ฝื นขืนจิตคิดระงบั                    รีบขบั ช้างมาหาช้าไม่
แรมรอนนอนป่ าพนาลยั                      สามคนื เข้าในกาญจน์บรุ ี
เสบียงลงปลงช้างไว้เสร็จสรรพ           กรมการต้อนรับอยอู่ งึ มี
เกณฑ์ไพร่ตดั ไม้ปลกู เรือนดี              จดั แจงแตง่ ทีไว้ครบครัน
แสนสําราญอยบู่ ้านกาญจน์บรุ ี            เปรมปรีดเิ ป็นสขุ เกษมสนั ต์
ปรึกษาความสารพดั เป็นสตั ย์ธรรม์       ทกุ คนื วนั แสนสขุ สําราญเรือน 

654