เสภาขุนช้างขุนแผน

เจ้าสนิ รักหกั เดด็ กระเดน็ ไป                  พีอาลยั มไิ ด้ลืมสกั เวลา
นีจะมีลกู เต้าเจ้าวนั ทอง                       สําคญั ฤๅวา่ ท้องมาแตป่ ่ า
เมือเจ้าอยใู่ นห้องของพียา                   เจ้าก็ขาดระดมู ากวา่ เดือนปลาย
พีฝันสําคญั วา่ ได้แหวน                        รังแตนรุ้งไฟไมส่ ลาย
บริสทุ ธิบตุ รเราจะเป็ นชาย                    เมือเจ้าพรากจากกายพีแพ้ท้อง
ข้าวปลารานําไมก่ ินได้                        เสียใจเพราะเจ้ าจนเศร้ าหมอง
มนั ให้อยากส้มมะขามผกั หนามดอง        เหน็ หน้าน้องวนั นีพีดีใจ
ขอเชญิ เจ้าไปเรือนอยา่ เชือนช้า             ผวั หาตีดา่ วนั ทองไม่
พลางคว้าข้อมืออยา่ ถือใจ                    วนั ทองผลกั ไสอยไู่ ปมา 
   พระหมืนศรีตวาดอ้ายชาตถิ ่อย           ชา่ งสําออยอ้อยองิ ไมอ่ ายหน้า
คราวโกรธราวกบั ไฟไหม้หลงั คา             มทุ ะลดุ ดุ า่ จนนา่ กลวั
ไหนวา่ มงึ แค้นวนั ทองนกั                       ได้มาแล้วไมร่ ักจะตดั หวั
ตามของดอกไมต่ ้องธรุ ะตวั                    ครันเห็นหน้าตามวั ก็ลืมแค้น
มงึ กลอกกลบั อย่างนีอ้ายขีครอก            จงึ ถกู เขา่ ถกู ศอกจนหงายแหงน
เจรจาวา่ เลน่ ไปตามแกน                      แคะแคน่ คอ่ นวา่ จะพาไป
ไมร่ ู้ฤๅจะถามความรับสงั                    มงึ จะรังคนกลางไปข้างไหน
เร่งหานายประกนั มาทนั ใด                   ผ้คู มุ เหวยรับไว้ทงั สามรา 
   ครันวา่ ได้เพลามาพร้อมกนั                ลกู ขนุ ทงั นนั ก็พร้อมหน้า
ผ้คู มุ ก็คมุ คคู่ วามมา                            คดั ข้อฟ้ องหาแล้วถามไป
ขนุ ช้างหาวา่ นางวนั ทอง                       ได้สขู่ อหอห้องมารดาให้
ซดั นําสวดมนต์คนแจ้งใจ                          ขนุ แผนแก้ไขวา่ ไมร่ ู้
ขนุ ช้างอ้างสืบสกั ขีพยาน                    ชายหญิงชาวบ้านได้เห็นอยู่
ข้อหนงึ ขนุ ช้างได้เลียงด ู                      เป็นครู่ ่วมเรือนกบั วนั ทอง
อยปู่ ระมาณสองเดือนปลาย                 วนั ทองน้องหายไปจากห้อง
เก็บเอาทรัพย์สนิ เงินทอง                     ข้าวของผ้าผอ่ นไปมากมาย
ครันตามไปพบทีต้นไทร                      ขนุ แผนคมุ โจรไพรไว้มากหลาย
เหน็ วนั ทองนอนเรียงอยเู่ คียงกาย          จงึ รู้วา่ ชายช้จู ลู่ กั ไป

351

สอบขนุ แผนพลนั มิทนั ช้า                     ขนุ แผนแก้วา่ หามไิ ด้
ขนุ ช้างอ้างพยานไปทนั ใด                    สอบข้ออืนไปมไิ ด้ช้า
ข้อหนงึ ขนุ แผนกบั โจรไพร                   เข้าไลห่ ําหนั ฟันฆา่
ขนุ เพชรขนุ รามก็มรณา                       ขนุ แผนรับวา่ ข้อนีจริง
ข้อหนงึ ขนุ แผนกบั โจรป่ า                     ปลกู ตําหนกั พลบั พลาทําสงุ สงิ
เห็นขนุ ช้างเข้าไปก็ไลย่ งิ                      ผกู มดั รัดพงิ กบั ต้นไม้
เฆียนด้วยหนามหวายลายจนแขน        ขนุ แผนแก้วา่ หามไิ ด้
ขนุ ช้างเวียนวนให้จนใจ                       ระบไุ ปวา่ จะอ้างไมม่ ีคน
ด้วยวิงแยกแตกทพั ยบั ย่อย                  อาศยั รอยทีหลงั ยงั ปี ป่ น
ขอพิสจู น์ลงดําทีนําวน                        สนิ ฟ้ องแตต่ ้นตลอดปลาย
จงึ คดั คําให้การมทิ นั ช้า                       ข้อคดมี ีมาเป็ นมากหลาย
ขนุ แผนตวั ดมี ีแยบคาย                       อา่ นมนตร์สนธยายอดั ทวาร
เป่ าต้องขนุ ช้างเข้าหวา่ งอก                  เหงือตกอกใจให้ฟ้ งุ ซา่ น
หน้าแดงแสยงขนลนลาน                    ขอประทานฉานไมส่ บายใจ
เวียนหวั ยงิ ยวดปวดท้องขี                   จะแก้ความวนั นีเหน็ ไมไ่ ด้
มนั ให้อดั พลงุ่ พลงุ่ พงุ พองไป               งดไว้พรุ่งนีเถิดพอ่ คณุ  
   พระหมืนศรีวา่ นีความรับสงั                จะแกล้งรังความไว้ให้เกิดวนุ่
ใครจะงดกดไว้ให้เจ้าคณุ                     อ้ายขนุ แมต่ งั ไมฟ่ ังมนั
ขนุ ช้างตาพองร้องแรก                       ขีจะแตกทนได้ทีไหนนนั
แนน่ อดั จะขอผดั ไปสกั วนั                     ไมฟ่ ังกนั แล้วก็ตามจะถามไป
ผดุ ลกุ ขยบั ขนึ จากที                           เป็ นตายจะไปขีให้ จงได้
ขนุ แผนวา่ ประทานฉานตดิ ใจ                โจทก์จะหลบหนีไปได้บญั ชา
ขนุ ช้างอดึ อดั ให้ขดั ใจ                         พอก้าวไปขีทะลกั ออกราดผ้า
เป็ นชามชามปามลงกลางศาลา             คนฮาแตกเอนระเนนไป
ลกู ขนุ วนุ่ วิงทงั ศาลา                           เหม็นกวา่ ขีหมาอ้ายหน้าไพร่
ขนุ ช้างแลดเู มียยงิ เสียใจ                    ขีไหลทรุดนงั ลงทงั ยืน
โอ้วา่ เจ้าวนั ทองน้องแก้ว                     ขีเปื อนผ้าแล้วสนิ ทงั ผืน

352

ชว่ ยทเุ ลาผวั บ้างพอค้างคนื                   ชืนใจแล้วก็ไมท่ เุ ลาเลย
ลกุ มาจะคว้าเจ้าวนั ทอง                       ออกอีกกองหนงึ แล้วแก้วแมเ่ อย๋
พระหมืนศรีร้องมาวา่ ฮ้าเฮ้ย                 เฉยเสียทีเดียวเจียวผ้คู มุ
ผ้คู มุ ตาํ รวจมารวดเร็ว                         เข้าฉวยฉดุ บนั เอวอยเู่ กลือนกล้มุ
ผลกั ออกจากศาลาหน้าชมุ นมุ               วงิ กมุ เรียราดพรูดพราดมา
ครันถึงตลงิ วิงลงสะพาน                      โผนทะยานโดดนําลงตาํ ฉ่า
ดํามดุ ผดุ โผลเ่ หมือนโลมา                   วิงขนึ หน้าทา่ ของยายมี
ยายมีร้องมาวา่ อะไร                         กระสือฤๅมใิ ชเ่ หม็นกลนิ ขี
ขนุ ช้างร้องฮ้ายยายอปั รีย์                    วิงรีเข้ามาศาลาใน
ผลดั ผ้ามานงั ใกล้จําเลย                      ลกู ขนุ เงยหน้าเหม็นไมท่ นได้
กลินมนั พ้นกําลงั นงั กลนั ใจ                  ให้เสมียนเขียนถามเนือความพลนั
ข้อหนงึ ขนุ แผนให้การวา่                      ได้สขู่ อมารดาเป็นแมน่ มนั
แตย่ งั ชือพมิ อยเู่ ป็นช้กู นั                       ศรีประจนั ยกให้ได้แตง่ งาน
ได้อยภู่ ิรมย์ประสมสอง                       จนมีทพั เชียงทองไปจากบ้าน
ขนุ ช้างแก้ไขมิได้นาน                         ขอประทานข้อนีฉนั ไมร่ ู้
สอบขนุ แผนอ้างสกั ขีพยาน                  ชายหญิงชาวบ้านได้เห็นอยู่
ข้อหนงึ กองทพั กลบั พรังพรู                  เข้าสกู่ รุงศรีอยธุ ยา
ขนุ แผนก็กลบั ขนึ ไปบ้าน                     ขนุ ช้างทําหกั หาญเป็นหนกั หนา
ปลกู หอขอพิมเป็นภรรยา                     ซําทําช้เู มียข้าก็ขดั ใจ
สอบขนุ ช้างพลนั มทิ นั ช้า                      ขนุ ช้างแก้วา่ หามไิ ด้
ขนุ แผนอ้างหญิงชายทงั หลายไป           ยกข้อความใหมอ่ อกถามพลนั
ข้อหนงึ ถึงขนุ แผนไมร่ ้องฟ้ อง                   เป็นเมียของขนุ แผนนนั แมน่ มนั
มารับก็กลบั ไปด้วยกนั                         แตข่ ้าวของทงั นนั ไมเ่ อาไป
ขนุ ช้างตาเขียวเหลียวมา                     ขดั ใจแก้ว่าหามไิ ด้
ขนุ แผนวา่ อ้างเป็นกลางไพร                 ระบไุ ปขอตอ่ ซงึ ข้อนี
ข้อหนงึ ขนุ ช้างตามนางไป                    จะไลฟ่ ันขนุ แผนให้เป็ นผี
ขดั ใจจงึ ได้เข้าตอ่ ตี                            ถ้อยทีถ้อยฟันกนั ในไพร

353

ขนุ ช้างไมร่ ับสนิ ทงั ข้อ                         ขนุ แผนวา่ จะตอ่ ก็ตอ่ ได้
คดั เอาสํานวนทวนตอ่ ไป                      ชีสองสถานไว้ตามอยั การ
รับในสํานวนควรฟังได้                        ทีข้อตอ่ งดไว้ไมว่ า่ ขาน
ขออ้างให้ดาํ เนินเชญิ พยาน                  เทียบผกู มินานหยิกเลบ็ ไว้
แล้วจดคําให้การนางวนั ทอง                 ต้องด้วยคําขนุ แผนหาผิดไม่
แตข่ ้อความนนั แยกแตกออกไป            วา่ มารดาขืนใจให้แตง่ งาน
ครันไมเ่ ข้าหอกดคอตี                         องึ มีได้ยนิ สนิ ทงั บ้าน
เมือขนุ แผนขนึ ไปราชการ                    ขนุ ช้างมาวา่ ขานขนุ แผนตาย
เอากระดกู หอ่ ผ้ามาให้ด ู                       คนนงั พรังพรูอยมู่ ากหลาย
ขนุ ช้างร้องไปชา่ งไมอ่ าย                     กลบั กลายทกุ อยา่ งนางวนั ทอง
ได้ใหมล่ ืมเกา่ อีเจ้าเลห่ ์                        ให้การปรวนเปรทําจองหอง
ลกุ ขนึ ถกขานยั น์ตาพอง                       ยนั กถู องเสียให้ยบั อีอปั รีย์
วนั ทองร้องบอกกลา่ วตระลาการ             อ้ายขนุ หวั ล้านทําจ้จู ี
ข้าพเจ้าให้การพาลจะต ี                        มงึ ชว่ ยไถก่ นู ีมาเทา่ ไร
ผ้คู มุ เข้าขวางขนุ ช้างโกรธ                    ลกุ โลดผ้าลยุ่ หานงุ่ ไม่
พระหมืนศรีร้องดา่ มาทนั ใด                   งามทงั ห้าไร่อ้ายตาลาย
ผ้าผอ่ นล่อนไปก็ไมน่ งุ่                          แลเห็นไส้พงุ อ้ายฉิบหาย
วนั ทองร้องบอกกลา่ วคณุ พระนาย          ขนุ ช้างทําวนุ่ วายฉนั มีคํา
ขนุ ช้างอดสดู ตู ้นขา                             นงั ลงฉวยผ้าปากดา่ พรํา
จนใจหาไมเ่ ตะคะมํา                            จะเสียเงินสกั ขนั นํากไู มก่ ลวั  
   พระหมืนศรีขดั ใจวา่ อ้ายกาก                ความยากมนั จะถึงกะลาหวั
ไมร่ ู้จกั หนกั เบาเมามวั                           ระวงั ตวั ของมงึ อยา่ องึ ไป
จงึ จดถ้อยคํานางวนั ทอง                       แตต่ ้องคาํ ห้ามไมฟ่ ังได้
วา่ หญิงคนกลางกระด้างใจ                    เพราะตกไปทีผิดไมค่ ิดกลวั
รักช้กู ็เข้าไปข้างช้ ู                               อยกู่ บั ผวั ก็เข้าไปข้างผวั
จงึ มใิ ห้ฟังเอาด้วยเมามวั                        ให้ผกู หยกิ เล็บตวั ไว้ฉบั พลนั  
   ครันเวลารุ่งแจ้งแสงสรุ ิยา                  ให้เผชญิ พยานมาขมีขมนั

354

สามคนคคู่ วามเดนิ ตามกนั                      ถงึ เรือนศรีประจนั เข้าทนั ใด
ขนุ ช้างชีเอาเฒา่ ศรีประจนั                     งกงนั เดนิ มาหาช้าไม่
สาบานแล้วพลนั ด้วยทนั ใด                   ขนุ แผนร้องตดิ ใจมไิ ด้ช้า
วา่ เป็นแมย่ ายข้างฝ่ ายโจทก์                  แกโกรธชงิ ชงั ช้าหนกั หนา
เป็นคนหลงใหลใจฉนั ทา                      พรากข้าให้พลดั กบั วนั ทอง
ยกให้ขนุ ช้างไปชมเชย                        ชอบพดู กบั ลกู เขยสองตอ่ สอง
เป็ นโมหจิตคิดคะนอง                          ให้ลกู เขยนวดท้องอยใู่ นเรือน
จนเป็นมารหวั ขนหลน่ จากพงุ                  ประคบท้องยงั รุ่งจนหน้าเฝื อน
จอมปลอมผอมแห้ งแร้ งมาเตือน            เป็ นพยานร่วมเรือนอาสามา
ศรีประจนั ฟังค้านก็โกรธงก                   นมยานฟัดอกมือชีหน้า
เหมเ่ หมอ่ ้ายโลนโพนทนา                   ตระลาการห้ามวา่ อย่าองึ ไป
ศรีประจนั รับค้านวา่ แมย่ าย                       แตข่ ้อความทงั หลายหารับไม่
สินคาํ แล้วสืบคนอืนไป                        หมดพยานทีได้เผชิญมา
สืบสมไปข้างขนุ แผนอ้าง                     พยานโจทก์ต้องบ้างไมแ่ นน่ หนา
ผกู หยิกเล็บพลนั พากนั มา                    จงึ ชําระเข้าหาคําพยาน
ตดั รอนทอนลงกระทงแถลง                 ปรึกษาชีแจงออกไปศาล
ตะวนั บา่ ยพร้อมกนั มทิ นั นาน                 ทงั ทา่ นพระมหาราชครู
หลวงญาณประกาศเทพาราชธาดา          พร้อมหน้านงั ฟังใบสตั ย์อยู่
เชิญบทพระอยั การออกอา่ นด ู               ผ้ปู รับทงั คอู่ ยพู่ ร้อมกนั
จะนําความกราบทลู พระทรงชยั               ให้คมุ คคู่ วามไว้ในวงั นนั
แล้วให้ไปเกาะศรีประจนั                       แกกลวั ตวั สนั อยวู่ นุ่ วาย
เหลียวหน้ามาดเู จ้าขนุ ช้าง                    พลางดา่ อบุ อิบอ้ายฉิบหาย
อ้ายล้านขีถ่อยพลอยกตู าย                  ขนุ ช้างห้ามแมย่ ายอย่าองึ ไป 
   จวนเวลาพากนั เข้าไปเฝ้ า                  ทกุ เหลา่ พระหลวงผ้นู ้อยใหญ่
พระหมืนศรีได้เวลาก็คลาไคล               คคู่ วามอยไู่ หนให้ตามมา
นา่ สงสารทา่ นยายศรีประจนั                  แกงกงนั หอบฮากจนปากอ้า
ผ้คู มุ รุมกนั เอาตวั มา                            ยายเฒา่ ขีปลาร้ามาไวไว

355

ศรีประจนั ตวั สนั อยงู่ นั งก                      เผอเรอเพ้อพกออกเหลวไหล
นายเสมียนร้องวา่ ช้าอยไู่ ย                   ก็รีบเดินตามไปอยลู่ นลาน
ครันวา่ มาถงึ ทมิ ดาบใน                        เหน็ ผ้คู นตกใจไส้พงุ พลา่ น
ลมจบั ล้มลงโก้งโค้งคลาน                    ขนุ ช้างทะยานเข้าบีบคอ
ไมฟ่ ังรังลงไปไหปะร้า                       เรอรากปากอ้าตาปอหลอ
ลกุ ขนึ นงุ่ ผ้าทําหน้างอ                         ร้ องขอมะกรูดไปใครเอามา
วนั ทองเคียวหมากใสป่ ากป้ อน               แกโกรธนกั ควกั ค้อนไมด่ หู น้า
วนั ทองร้องไมน่ า่ จะเวทนา                    ขนุ แผนเดนิ เมนิ หน้าแล้วเลยไป 
   เสดจ็ ออกพากนั เข้ามาเฝ้ า                 เป็นเหลา่ เหลา่ ขนุ นางทงั น้อยใหญ่
ฝ่ ายพระองคผ์ ้ทู รงภพไตร                    สําราญราชหฤทยั เปรมปรีดิ
พระจงึ มีสีหนาทประภาษถาม                   ถ้ อยความเป็ นกระไรจมืนศรี
พระหมืนศรีทลู พลนั ในทนั ที                  อนั ชีวีอยใู่ ต้พระบาทา
ณ วนั ศกุ ร์เดือนแปดขนุ ช้างโจทก์           ฟ้ องหากลา่ วโทษใจความวา่
ได้หาผ้เู ฒา่ ผ้แู กม่ า                             สขู่ อภรรยาชือวนั ทอง
เฒา่ ศรีประจนั ยกลกู ให้                        ทําขนั หมากใหญ่ได้ร่วมห้อง
เป็นคผู่ วั ตวั เมียครอบครอง                   ประมาณได้สกั สองเดือนตรา
เทียงคนื ขนุ แผนแสนสะท้าน                 สะกดคนอาจหาญขนึ เคหา
ทําช้รู ่วมรักแล้วลกั พา                          วนั ทองภรรยาขนุ ช้างไป
ขนุ แผนไมร่ ับในข้อหา                         วา่ หาใชภ่ รรยาขนุ ช้างไม่
เดมิ วนั ทองชือพิมพิลาไลย                   กบั ขนุ แผนรักใคร่เป็นช้กู นั
จงึ ไปสขู่ อตอ่ มารดา                            ได้เลียงเป็นภรรยาเกษมสนั ต์
นอนหอกบั วนั ทองได้สองวนั                   มีราชการพลนั ต้องไปทพั
ครันกลบั ลงมาแตเ่ ชียงทอง                   เห็นขนุ ช้างร่วมห้องเข้านอนหลบั
ขนุ แผนไมฟ่ ้ องปองสนิ ทรัพย์                 อาลยั เมียก็กลบั รับเมียมา
ขนุ แผนนําสืบก็สมอ้าง                         ทงั ต้องคําคนกลางให้การวา่
ขนุ ช้างนําเฒา่ ศรีประจนั มา                    ขนุ แผนค้านวา่ เป็นแมย่ าย
ลกู ขนุ ปรึกษาให้ลงโทษ                       วา่ เพราะแมย่ ายโฉดทํามกั งา่ ย

356

ยกลกู ให้ครองทงั สองชาย                     ประจานเฒา่ แสนร้ายแทนวนั ทอง
ขนุ ช้างบอกวา่ ขนุ แผนตาย                    จะหมายเมียเขาประสมสอง
บงั อาจรือหอเขาเข้าครอบครอง              ต้องปรับตามบทพระอยั การ
ให้ยกเอาศกั ดขิ นุ แผนปรับ                    เป็ นทรัพย์ผิดเมียเสียตามฐาน
ศรีประจนั ขนุ ช้างเป็นคนพาล                  ให้เทียบไถ่คา่ ประจานแทนวนั ทอง
แล้วให้ทวนขนุ ช้างศรีประจนั                   ยายกลอยยายสานนั ด้วยทงั สอง
ถ้าเจ้าผวั กลวั ผิดไมค่ ิดปอง                    ต้องบทให้เอาสินไหมไป
ถ้าเจ้าผวั ไมก่ ลวั ซงึ เวรา                        จะฟันฆา่ เสียก็ตามอชั ฌาสยั
วนั ทองสง่ คืนขนุ แผนไป                        ตามในพระราชกฤษฎีกา 
   ครานนั สมเดจ็ นเรนทร์สรู                    ฟังทลู ตามคําลกู ขนุ วา่
เฮ้ยขนุ แผนเป็นกระไรให้วา่ มา                จะฟันฆา่ อ้ายขนุ ช้างฤๅอยา่ งไร
ขนุ แผนแสนสภุ าพกราบกราน                 กระหมอ่ มฉานหาให้เป็ นเวรไม่
ตามแตส่ ินไหมแลพนิ ยั                          จะโปรดปรับอยา่ งไรก็อย่างนนั  
   พระองคท์ รงฟังขนุ แผนวา่                    เออจะเป็นเวราเป็ นแมน่ มนั
เอ็งก็ตรงคงคิดวา่ มิตรกนั                        อ้ายชาตชิ วั หวั ควนั นีใจพาล
ให้เสร็จความตามแตล่ กู ขนุ ปรับ               จมืนศรีเร่งกลบั ออกไปศาล
พระหมืนศรีบงั คมก้มกราบกราน               คลานถอยพ้นหน้าทีนงั มา
จงึ ให้ผ้คู มุ คมุ ลกู ความ                            เดนิ ตามกนั ออกมาพร้อมหน้า
ขนุ แผนขนุ ช้างทงั สองรา                         ยายกลอยยายสาศรีประจนั
ครันวา่ มาถึงซงึ ศาลา                             ผ้คู มุ พร้อมหน้าอย่ทู ีนนั
จงึ อา่ นใบปรับขนึ ฉบั พลนั                        พร้อมกนั ได้ยินสนิ ทกุ คน
ขนุ ช้างเอาเงินออกนบั ให้                        ไถโ่ ทษทวนได้ไมข่ ดั สน
ศรีประจนั งนั งกอยลู่ กุ ลน                         สามคนยายสากบั ยายกลอย
นบั เงินออกให้ใจจะขาด                          นําตาหยาดไหลหลงั ลงผอยผอย
เขามงั มีดงั สําลีทีเลือนลอย                      เราคนจนมาพลอยไปเจียนตาย
เสียทรัพย์แล้วกลบั ออกไปบ้าน                ขนุ ช้างง่นุ ง่านไมส่ มหมาย
กระถดคลานเข้ามาหาพระนาย                 เจ้าคณุ ชว่ ยเบียงบา่ ยให้ฉนั ที

357

เงินทองเสียไปก็ไมค่ ดิ                            เว้นแตช่ ีวิตไมเ่ ป็นผี
เจ้าคณุ ได้เมตตาปรานี                            อนั ตรงทีวนั ทองต้องขอคืน
จะแทนคณุ ทงั นียีสิบชงั                           ยกทนู หวั ตงั ให้พระหมืน
ถ้าเจ้าคณุ รับได้ให้ยงั ยืน                          อยา่ ให้กลายเป็นอืนให้เสียใจ 
   พระหมืนศรีขดั ใจวา่ ไอ้งงั                      ใครจะขืนรับสงั ไปอีกได้
อยา่ มาตะบอยถอยออกไป                      ขนุ ช้างจนใจถอยออกมา
นงั ถอนใจใหญ่ใกล้วนั ทอง                      ด้วยรักใคร่ใจปองเป็นหนกั หนา
นกึ อยากปากพลงั ดงั ออกมา                    โอ้เจ้าดวงดอกฟ้ าของพีเอย
ผ้คู นหญิงชายทงั หลายฮา                            โปรดอีกเจ้าข้าพอ่ คณุ เอ๋ย
มนั ชา่ งเพราะจบั ใจกระไรเลย                   ขนุ ช้างทําเฉยเลยกลบั ไป
ขนุ แผนวนั ทองแก้วกิริยา                         ชนะความงามหน้าก็ผอ่ งใส
พระหมืนศรีชวนพากนั คลาไคล                 รีบไปถงึ บ้านเข้าทนั ที 

ตอนท ี ๒๓ ขุนแผนติดคุก อาศยั อยบู่ ้านพระหมืนศรี
   ครานนั ขนุ แผนแสนสะท้าน                  วนั เมือจะมีซงึ เหตมุ า
เป็นสขุ สบายหลายราตรี                         หลบั แล้วสําราญใจในเคหา
ขนุ แผนวนั ทองกบั นางแก้ว                      ดาราดาดไปในอมั พร
พระจนั ทร์แจ้งแสงสวา่ งกระจา่ งฟ้ า            รวยรินรสต้องละอองออ่ น
พระพายพาบปุ ผชาตสิ ะอาดกลนิ               ให้อาวรณ์คิดคะนงึ ถึงลาวทอง
ขนุ แผนตืนฟื นตวั ทีเตยี งนอน                   มาจําใจพลดั พรากไปจากห้อง
โอ้เพือนยากจากเมืองมาอยใู่ ต้                สงสารน้องประหนงึ พีไมอ่ ีนงั
วนั ทองแก้วกิริยาก็มาครอง                     ตรําตรากตรอมใจในเขตขงั
พลดั ผวั ตวั ต้องไปลําบาก                        เห็นจะตงั ตาคอยให้ไปรับ
ถ้ารู้ขา่ วเข้าไปถงึ ในวงั                            ไมห่ ลีกเลียงย้อนยอกกลอกกลบั
เราก็ได้สญั ญาวา่ จะเลียง                       เป็นเห็นกบั เมียสองทีต้องใจ
จะเพกิ เฉยเลยละให้ลีลบั                         เสียอืนสนิ อยา่ เสียวาจาได้
โบราณวา่ เสียทรัพย์อย่าเสียศีล              

358

นางก็ไมม่ ีผดิ คดิ นอกใจ                           จากไปเป็นเหตดุ ้วยขนุ ช้าง
มนั เพด็ ทลู ใสไ่ คล้ให้เป็นโทษ                 พระจงึ โปรดให้พรากไปจากข้าง
บดั นีก็สินเรืองเคืองระคาง                      แตต่ วั นางยงั ขงั ในวงั ไว้
พระผา่ นเกล้าเจ้าชีวิตทา่ นทรงลืม             ปลืมจติ จงึ ไมอ่ อกมานอกได้
จําจะต้องทลู ขอตอ่ ทรงชยั                      ครันคดิ ไปให้เกรงจะราคี
พระองคก์ ็ยกโทษโปรดแล้ว                     จะกล้าแกล้วทลู กวนไมค่ วรที
ถ้าพระองค์ไมท่ รงพระปรานี                   ก็จะเสียความดีทีมีมา
จะละเมียเสียเลา่ อนาถใจ                      คดิ ไปให้สงสารเป็นหนกั หนา
แตเ่ วียนคดิ จนแจ้งแสงสรุ ิยา                  ล้างหน้าแล้วก็ลกุ จากห้องใน
ตรงมาหาพระจมืนศรี                           วา่ ลกู นีมีทกุ ข์เป็นข้อใหญ่
ถ้อยความก็สําเร็จเสร็จไป                     เพราะเจ้าคณุ เอาใจชว่ ยป้ องกนั
ให้รําคาญสงสารแตล่ าวทอง                  ทียงั ต้องกกั ขงั ในวงั นนั
โปรดด้วยชว่ ยทลู พระทรงธรรม์               ให้ได้ลาวทองนนั กลบั ออกมา 
   ครานนั ฝ่ ายวา่ พระหมืนศรี                   ฟังวาทีพลนั ตอบขนุ แผนวา่
เจ้าก็เป็นคนดมี ีปัญญา                          ช้าช้าไว้สกั ปี ดีกระมงั
เหมือนดบั ไฟไมท่ นั จะสินเปลว               ดว่ นเร็วจะกําเริบเมือภายหลงั
มิใชอ่ ยอู่ ืนไกลอยใู่ นวงั                         ห้ามประตกู กั ขงั ทกุ เวลา
ไมเ่ ข้านอกออกในเหมือนใครอืน            จะตืนอะไรไปหนกั หนา
ช้ผู วั หาไหนใครจะมา                           ช้าช้าสกั หน่อยก็เป็นไร 
   ขนุ แผนตอบคาํ พระหมืนศรี                ทีตรงตวั ชวั ดีหาแคลงไม่
ข้อทีคิดสงสารรําคาญใจ                      ด้วยนางมไิ ด้ผิดแกต่ วั
เดมิ พระองค์ทรงพระพโิ รธลกู                 ลาวทองต้องถกู ขงั เพราะผวั
ลกู พ้นโทษทงิ ไว้ให้หมองมวั                  เหมือนใจชวั หลงเมียเสียข้างนี
จงึ เกิดความร้อนรนทําวนใจ                   ฟ้ าจะผา่ มาอยา่ งไรให้รู้ที
เจ้าคณุ ชว่ ยขยบั ขยายทีร้ายด ี                 เหน็ ทีก็จะทรงพระเมตตา 
   พระหมืนศรีสดุ ทีจะห้ามปราม              เมือไมฟ่ ังแล้วก็ตามแตว่ าสนา
พดู กนั พอควรจวนเวลา                          เรียกหาบา่ วไพร่เข้าในวงั

359

พวกทนายตามก้นออกล้นหลาม              ขนุ แผนเดนิ ตามมาข้างหลงั
นงั ลงตรงนอกลบั แลบงั                          คอยฟังวา่ จะโปรดประการใด 
   จะกลา่ วถงึ พระองคผ์ ้ทู รงศกั ด ิ             ปินปักหลกั ทวีปทงั น้อยใหญ่
สถิตในปรางคม์ าศปราสาทชยั                 นางในหมอบเฝ้ าเป็นเหล่ามา
ตรัสประภาษราชกิจพระนิเวศน์               จนสรุ ิเยศเรืองแรงแสงกล้า
เสดจ็ ออกท้องพระโรงรัตนา                   เบกิ บรรดาข้าเฝ้ าให้เข้าไป
ตา่ งถวายบงั คมก้มกราบ                        หมอบราบตามตําแหนง่ ผ้นู ้อยใหญ่
ทีมีราชการงานเวียงชยั                     ก็ทลู ให้ทรงทราบทกุ สงิ อนั  
   ครานนั จมืนศรีเสาวรักษ์ราช               ชาญฉลาดตริตรึกให้นกึ พรัน
ครันได้ชอ่ งทลู ฉลองไปฉบั พลนั              อนั ชีวนั อยใู่ ต้พระบาทา
บดั นีขนุ แผนแสนสะท้าน                      ให้เกล้ากระหมอ่ มฉานกราบทลู วา่
ซงึ โทษผิดตดิ ตวั แตก่ ่อนมา                   ทรงพระกรุณาให้พ้นภยั
ยินดีพ้นทีจะประมาณ                           จะขอทําราชการแก้ตวั ใหม่
ไปกวา่ ชีวนั จะบรรลยั                            มใิ ห้ขนุ่ เคืองเบอื งบาทา
ลาวทองต้องติดอยใู่ นวงั                        กกั ขงั ช้านานมาหนกั หนา
ขอพระเดชปกเกศจงเคลือนคลา             จะได้มาเป็นกําลงั ราชการ 
   ครานนั พระองค์ทรงธรณี                    ได้ฟังจมืนศรีแถลงสาร
ฉนุ พโิ รธพระพกั ตร์เผือดเดือดดาล           อ้ายนีหาญเหน็ กนู ีใจดี
ครังขนุ เพชรขนุ รามตามออกไป              บงั อาจใจฆา่ คนเสียป่ นปี
กกู ็งดอาญาไมฆ่ า่ ตี                              ซํายกอีวนั ทองให้แก่ตวั
ยงั ลวนลามตามขออีลาวทอง                  จองหองไมค่ ดิ ผิดท่วมหวั
พดู เลน่ ตามใจไมเ่ กรงกลวั                      เพราะตวั อีลาวทองต้องอยวู่ งั
ไกลตาตกวา่ ไมไ่ ว้ใจ                            มนั กลวั กนู ีจะไพลเ่ อาข้างหลงั
ฟังมนั เจรจาดนู า่ ชงั                               ถ้าแม้นตงั หน้ารับราชการไป
ทําดีแล้วอย่าวา่ แตล่ าวทอง                    อีกสกั สองสามคนกจู ะให้
เห็นไมท่ ําแล้วยงิ ซําทะนงใจ                   ละไว้จะกําเริบทกุ เวลา
ถ้าตามใจยอมให้อีลาวทอง                    จะจองหองเยอ่ หยิงขนึ หนกั หนา

360

เป็นวา่ ไรไมข่ ดั สกั เวลา                             ทีหลงั จะชะลา่ ไมเ่ กรงใคร
เฮ้ยเอาตวั มนั ไปสง่ ไว้คกุ                         ประทกุ ห้าประการหมดอยา่ ลดให้
เชือมหวั ตะปซู ําให้หนําใจ                        สงั เสร็จเสดจ็ ในทีไสยา
พระหมืนศรีตระหนกตกใจ                       ถอยหลงั ออกไปเป็นหน้าบ้า
บอกขนุ แผนให้ฟังหลงั นําตา                    เมือกวู า่ แล้วเอ็งไมฟ่ ังก ู
   ฝ่ ายพวกนครบาลได้รับสงั                    เข้าล้อมหน้าล้อมหลงั อยเู่ ป็นหมู่
พาขนุ แผนคมุ ออกนอกประต ู                  พระหมืนศรีเอน็ ดรู ้องสงั ไป
ฝากด้วยเถิดพอ่ เจ้าทกุ เช้าคํา                 จองจําแตพ่ ออชั ฌาสยั
นครบาลรับคาํ แล้วนําไป                       เอาตวั เข้าคกุ ใหญ่ในทนั ที
โซต่ รวนเอามาทงั คาขือ                        ตีนมือใสล่ า่ มไปตามที
เข้มงวดตรวจตรัดพศั ดี                          พระหมืนศรีไปบ้านรําคาญใจ
จงึ เรียกแก้วกิริยากบั วนั ทอง                   นําตานองตกเซ็นกระเดน็ ไหล
บอกความตามจริงทกุ สงิ ไป                    รับสงั ให้จําผวั ไว้ตรึงตรา
ให้ทลู ขอลาวทองกหู ้ามแล้ว                   อ้ายพลายแก้วไมฟ่ ังคํากวู า่
ทลู ขนึ ตละไฟไหม้พารา                        สดุ ปัญญาเหลือทีจะทดั ทาน 
   ครานนั วนั ทองแก้วกิริยา                    ฟังวา่ ดงั อกจะแตกฉาน
ให้อดั อนั ตนั ใจอาลยั ลาน                      ไมค่ วรการเลยมาดว่ นให้ควรเป็น
คอ่ ยเป็นสขุ แล้วมาทกุ ข์ไปอีกเลา่             ชะรอยเขาคนนีนีตวั เขญ็
จงึ พกิ ลดลใจมใิ ห้เยน็                            ไมเ่ คยเหน็ จะอย่ดู ้วยกนั นาน
ตงั แตเ่ ริมไปประเดมิ ก็ไม่ด ี                     ปี ละร้อยเรือนเดือนละร้อยบ้าน
จนนอนเวรเกณฑ์ขาดราชการ                 ยงั ทะยานปี นข้ามกําแพงไป
นางลาวสาวน้อยคนนีเอย๋                        เมือไรเลยพอ่ จะตดั เสียขาดได้
ทงั ทกุ ข์ทงั แค้นแนน่ หวั ใจ                      สะอืนไห้โศกเศร้าเฝ้ าครําครวญ
ครันคลายวายโศกลงได้บ้าง                   สองนางลกุ รีบมาโดยดว่ น
สงสารแตว่ นั ทองท้องแก่จวน                  อกั อ่วนยา่ งเยืองพยงุ ตวั  
   ครันถึงคกุ ซกุ ซนด้นเดามา                  เหน็ หน้าซบลงตรงตนี ผวั
สองนางกลิงเกลือกเสือกตวั                    ทนู หวั ชา่ งไมเ่ ลา่ ให้เมียฟัง

361

จะทลู ความตามขอเจ้าลาวทอง                ปรึกษาน้องก็จะห้ามปรามไว้มงั
นีเนือวา่ เคราะห์กรรมให้จําบงั                   แตด่ งรังร้อยรือมาเทา่ ไร
เมือคมุ สง่ ลงมาแตพ่ ิจิตร                        ยงั หาตดิ ขือคาอยา่ งนีไม่
เป็นความหน้าทีจะมีภยั                             ยงั กลบั ไปเป็ นชอบทกุ สิงอนั
ไมค่ วรจะมาดว่ นแตโ่ ดยได้                     ทําใจว้าวนุ่ หนุ หนั
เลยเก่าใหมไ่ ด้ยากต้องจากกนั                 โอ้แตน่ ีนบั วนั จะทนทกุ ข์
จะต้องจําซําเชือมหวั ตะป ู                        จะรู้ฤๅวา่ เมือไรจะได้สขุ
จะดบั ชีวิตจิตใจอยใู่ นคกุ                         ฤๅจะทกุ ข์ไปจนได้พ้นภยั
เวรกรรมทําไว้ฉนั ใดเลย                         ไมม่ ีเงยหน้าเทียมกบั เขาได้
ไหนจะท้องไหนจะทกุ ข์ระทมใจ               ผ้คู นข้าไททีไหนมี
จะสง่ ข้าวเช้าเย็นก็แสนยาก                     จะออกปากพงึ ใครทีไหนนี
ถึงท้องไส้ก็จะมาทงั ตาปี                          กลวั แตท่ ีจะคลอดซงึ ลกู ยา
ถ้าอยไู่ ฟใครเลา่ จะสง่ เสีย                       เมียเหลียวหาใครไมเ่ ห็นหน้า
จะตกั นําคําเช้าหาข้าวปลา                       เหน็ แตแ่ ก้วกิริยาผ้เู ดียวดาย
ถ้ามาอยไู่ ด้ทีในคกุ                                พอคลายทกุ ข์หงุ ต้มได้ง่ายงา่ ย
คดิ ไปใจเจียนจะขาดตาย                       สองนางฟมู ฟายฝ่ ายนําตา 
   ขนุ แผนแสนโศกด้วยสองนาง              นําตาพร่างพรายซาบลงอาบหน้า
พีคดิ ผิดจงึ ตดิ ขือคา                              เป็ นเวลาเคราะห์กรรมมานําไป
อนั เหตทุ ีพีขอเจ้าลาวทอง                       เพราะได้น้องสองคนมาอยใู่ กล้
ยงั นางเดยี วต้องลําบากยากไร้                 ทงิ ไว้ก็เป็นพีนีอาธรรม์
มิได้นกึ วา่ พระองค์จะทรงโกรธ                ให้จองจําทําโทษถึงมหนั ต์
ครังนีตายเป็นเหน็ เทา่ กนั                         ด้วยโทษทณั ฑ์แทบพ้นจะทนไป          
อนั เครืองพนั ธนาทีจําจอง                       อีกสกั สองเทา่ นีก็หนีได้
จะเสียสตั ย์ขดั สนจงึ จนใจ                       หนีไปใครจะนบั วา่ เป็นชาย
เสมือนหนงึ บดิ าทา่ นทําโทษ                   แม้นมโิ ปรดตามทีไมห่ นีหาย
จะทนไปให้ตลอดจนวอดวาย                  ส้ตู ายตามแตพ่ ระอาญา 
ตวั เจ้าวนั ทองสิท้องไส้                           อลกั เอลือเหลือใจเป็นหนกั หนา

362

ไปอยบู่ ้านนานนานจงึ คอ่ ยมา                  พอเห็นหน้าเยียมเยือนวา่ อย่ดู ี
เจ้าแก้วกิริยานนั ตวั เปลา่                         พอหงุ ข้าวต้มแกงกินทีนี
เวียนมาเวียนไปเป็ นไรมี                         เมือแก้วพีอยบู่ ้านนานวนั ไป
คลอดลกู คลอดเต้าจะเปลา่ ตา                  เจ้ าแก้ วกิริยาเป็ นเพือนได้
ข้าวนําคําคืนหาฟื นไฟ                            กวา่ จะออกเดนิ ได้เจ้าจงึ มา
พีจะทรมานไปหลายวนั                              กวา่ พวกตรวจทงั นนั จะนบั หน้า
จงึ จะอ้วนวอนเขาทเุ ลาลา                           จะไปหาเยียมเจ้าอยา่ เศร้าใจ
ครันจะอยดู่ ้วยพีทีนีเลา่                           จะคลอดลกู คลอดเต้าอยา่ งไรได้
จวนคาํ แล้วน้องวนั ทองไป                       อยา่ ร้องไห้เลยจงเหือดทีเดือดดาล
อตุ สา่ ห์ฝากตวั พระจมืนศรี                       ลกู เมียทา่ นมีอยทู่ ีบ้าน
เจียมตวั กลวั เขาอยา่ ระราน                       พีนีนานเนินแล้วจะพ้นภยั
เจ้าแก้วไปสง่ เจ้าวนั ทอง                          แล้วจดั แจงข้าวของออกมาให้
ข้าวปลาผ้าผอ่ นทอ่ นสไบ                        ตามประสาเขญ็ ใจทีเรามี 
   นางแก้วกิริยากบั วนั ทอง                      นําตานองอาบหน้าทงั สองศรี
สะอืนถอนใจใหญ่ให้รอรี                        อําลาสามีแล้วเดนิ ไป         
ครันถงึ สองนางยา่ งเข้าห้อง                     จดั แจงข้าวของหาช้าไม่
หมากบหุ รีผ้าผอ่ นทอ่ นสไบ                     ทีนอนหมอนม้งุ ได้ไปตามมี
เหลือมือถือแบกไปไมไ่ หว                     ก็ไหว้วานข้าไทพระหมืนศรี
สง่ ถึงคกุ พลนั ทนั ที                               พศั ดนี ายตรวจก็เอ็นดู
ให้คนโทษในคกุ ชว่ ยปลกู ทบั                   ทีนอนหบั เผยให้นางแก้วอยู่
ครันสินแสงพระอาทิตย์ปิ ดประต ู              ร้อยลนั แหลง่ คกู่ นั ทวั ไป 
   ครันยามดกึ กําดดั สงดั นอน                  พระจนั ทรแจม่ กระจา่ งสวา่ งไสว
ขนุ แผนแสนโศกวโิ ยคใจ                       เขาร้อยไว้ตวั ตดิ ทงั ขือคา
โซต่ รวนถ้วนครบห้าประการ                    ทรมานมนึ เมือยเป็นหนกั หนา
จะพลกิ ตวั ตงึ ทวั ทงั กายา                        ยงิ นานยิงระอาระอิดใจ
โอ้วา่ คนโทษทงั ปวงเอย๋                          กระไรเลยทนทานตงั ปี ได้
อนั ตวั กจู ะอยใู่ ห้จองภยั                           เป็นวา่ ไมต่ ้องการจะทนทาน

363

เพียงถือสตั ย์สจุ ริตไมค่ ิดหนี                   แตเ่ ทา่ นีก็พอจะเป็นผล
ไมค่ ดิ คดตอ่ เจ้าข้าวแดงตน                    ก็เป็นคนเลิศโลกยอ่ มฦๅชา
คดิ แล้วจงึ สะเดาะด้วยฤทธิมนตร์               ตรวนหล่นคนหลบั สนิทหน้า
ร่วงกราวเท้ามือทงั ขือคา                       ก็ลอ่ งหนอออกมาจากคกุ พลนั  
   ถึงทบั แก้วกิริยาเห็นยงั ตืน                  นงั สะอืนรัญจวนป่ วนปัน
เข้าทบั ประคองปลอบน้องพลนั           จะโศกศลั ย์ครวญครําไปทําไม
ถึงร้องไห้ใชว่ า่ จะเป็นสขุ                        เหลือทกุ ข์แล้วจะทกุ ข์ไปถงึ ไหน
ทกุ ข์นกั ก็จะหนกั ลงรําไป                      จะเจบ็ ไข้ให้หว่ งถงึ ดวงตา
ฟังคาํ พีวา่ เถิดน้องแก้ว                          พีมาแล้วลืมทกุ ข์เสียดกี ว่า
กอดนางพลางชว่ ยเช็ดนําตา                   เงยหน้าจบู หน่อยเถิดกลอยใจ
งามชืนอยา่ สะอืนอาลยั วอน                    เจ้านอนเถิดพีจะกลอ่ มให้
กอดประทบั กบั ทรวงด้วยหว่ งใย              หลบั ใหลอยใู่ นห้องทงั สองรา 
   ครานนั ทํามะรงและยามใน                 ตนื ขนึ ร้องไปขานยามหวา
ถึงใครใครรับลําดบั มา                          วา่ ชือเรียกหาซําตอ่ ไป
รับสนิ สดุ ไปไมข่ าดแคลน                    แตข่ นุ แผนหารับร้องโฮยไม่
หลบั อยไู่ มร่ ู้ฤๅอยา่ งไร                       เรียกชือซําไปไมข่ านมา
ยามในเอาชดุ ไปจดุ สอ่ ง                        ยงั แตโ่ ซต่ รวนกองแล้วเจ้าข้า
หนีลอดไปได้ทงั ขือคา                          เรียกกนั เร็วหวาตามให้ทนั
เราตนื อย่ดู เู หน็ เมือตะกี                         จะซุกซนด้นหนีไปไหนนนั
บอกพศั ดีมาพร้อมหน้ากนั                       งกงนั งมุ่ ง่ามตามค้นดู
ถงึ ทบั หบั เผยเลยพ้นไป                         กําลงั ตกใจวนุ่ วายอยู่
ตา่ งคนตา่ งมองทกุ ชอ่ งรู                        ริมประตเู พดานซานซมไป
ไมพ่ บปะจะอยา่ งไรไฉนนี                      พศั ดีตรองตรึกนึกขนึ ได้
เมียมนั อยหู่ บั เผยเฮ้ยอยา่ งไร                 เอง็ เอาชดุ จดุ ไฟไปมองดู
เหน็ ขนุ แผนกบั แก้วกิริยา                       ร้องบอกกนั มาวา่ อยอู่ ยู่
ทํามะรงขดั ใจไมบ่ อกก ู                         ฉวยขนุ แผนลากถคู รู่ออกมา
ขนุ แผนลกุ โลดโดดคาํ ราม                     อ้ายสําสามขม่ เหงพอ่ หนกั หนา

364

ฉดุ กระชากลากปลําทํานานา                  หน้ากนู ีจะหนีเอ็งฤๅไร
พศั ดที ํามะรงตรงเข้ามา                        ตา่ งคนดา่ วา่ หากลวั ไม่
เฆียนให้หลงั พงั ฟังมนั ไย                      เข้าไปกล้มุ รุมจะคมุ มา 
   ขนุ แผนตวาดอํานาจครุฑ                  มือหลดุ หวั คะมําเข้าตําฝา
เข้าจบั กมุ วนุ่ วายเป็นหลายครา               ขนุ แผนร้องว่าอย่าทํากู
นีนกึ วา่ จะเอากเู ข้ากรึง                         หน้ามงึ ฤๅจะจํากไู ว้อยู่
ไมเ่ ชือยงั คะนองก็ลองด ู                      เอาคาสวมทว่ มหทู งั โซต่ รวน
ขนุ แผนบริกรรมซําสะเดาะ                   หลดุ เผลาะกองกลิงทกุ สิงถ้วน
ลกู โซโ่ ย้เย้เปรปรวน                            พยกั ชวนเฮ้ยออเจ้าเข้ามาจํา
ทํามะรงพศั ดีเหน็ ดีจริง                         นงั นิงยกมือขนึ ไหว้พรํา
ลกู ขอโทษโปรดเถิดทีได้ทํา                 กรรมของพอ่ ดอกได้โปรดปราน
ถ้าแม้นพอ่ หลบลีหนีไป                        โทษทณั ฑ์ก็จะได้กบั ดีฉาน
มลุ นายทา่ นคงวา่ ดา่ ประจาน                  เฆียนตีบกั อานทกุ คนไป 
   ขนุ แผนวา่ เราก็เจ้าเลียง                     สาบานแล้วหาเบียงความสตั ย์ไม่
ถ้ากคู ดิ หลบลีหนีไซร้                           กลางวนั ก็จะไปได้สบาย
เฮ้ยจงดเู ลน่ เป็นขวญั ตา                        พอวา่ แล้วอดึ ใจให้ตวั หาย
พศั ดที ํามะรงงงวนุ่ วาย                         พอ่ คณุ ลกู ตายแล้วทีนี
กลบั มาเถิดพอ่ อยา่ ท้อใจ                     ลกู ไมจ่ ําพอ่ แล้วอยา่ หลบหนี
ขนุ แผนคลายฤทธิประสิทธี                  พวกผ้คู มุ ยินดลี งวนั ทา
นงั พดู กนั อยพู่ อตรู่รุ่ง                              สรุ ิยาพวยพงุ่ พระเวหา
พศั ดเี ดินออกนอกคกุ มา                      เข้าหาเจ้าประคณุ พระยายม
เจ้าคณุ ถามวา่ ไปไหนแตเ่ ช้า                 ขอรับใสเ่ กล้าใสก่ ระผม
ด้วยขนุ แผนแสนประสิทธิดงั ฤทธิลม       เครืองจําจองถมก็หลดุ ไป
ครันวา่ ก็วา่ ไมห่ นีดอก                             จะเชือแตป่ ากบอกนนั ไมไ่ ด้
ข้าพเจ้าเฝ้ าตวั ก็กลวั ภยั                         เจ้าคณุ จงได้กรุณา 
   พระยายมได้ฟังพศั ดี                        ไปหาตวั มานีเร็วเร็วหวา
พศั ดรี ับคําแล้วอําลา                            รีบมาถงึ คกุ เข้าทนั ใด

365

บอกวา่ พระยายมทา่ นให้หา                   เชญิ รีบไคลคลาอยา่ ช้าได้
จงึ พาตวั ขนุ แผนผ้แู วน่ ไว                      ไปถึงทีนงั ไหว้ทงั สองรา
พระยายมวา่ อยา่ งไรเจ้าขนุ แผน             เหลือแสนทําขนุ่ วนุ่ หนกั หนา
ตวั ต้องโทษเขาทําตามอาญา                ยงั หาญกล้าหกั โซก่ ญุ แจไป
ฤๅเชือวา่ ตวั ดมี ีฤทธิเดช                     รู้เวทมนตร์ดจี ะหนีได้
จะแกล้งเราเหลา่ นีให้มีภยั                     ทําได้ทําไปทกุ สิงอนั
แม้นทราบถงึ องค์พระผา่ นฟ้ า                ก็จะลงอาญาถงึ อาสญั
วา่ กระไรวา่ ไปอยา่ เกรงกนั                    จะนงิ อนั ถือดอี ยวู่ า่ ไร 
   ขนุ แผนตอบคาํ พระยายม                 ความสตั ย์เกล้ากระผมหาหนีไม่
แตว่ า่ ต้องจองจําระกําใจ                      ทนทานไมไ่ ด้ทงั ขือคา
เจ้าคณุ เป็นใหญ่ได้โปรดเกล้า               ข้าพเจ้าไมห่ ลบลีหนีหน้า 
จะตายตามความสตั ย์ปัฏิญา               มใิ ห้มีผิดมาถึงเจ้าคณุ  
   พระยายมได้ฟังขนุ แผนวา่                  ถ้ากระนนั วนั หน้าก็อยา่ วนุ่
เราจะตามใจเจ้าเอาบญุ                         อยา่ ลืมคณุ พระองคท์ รงเลียงมา
เจ้าจงให้สตั ย์ปัฏิญาณ                         ดงั วา่ ขานไมค่ ดิ จะหนีหน้า
ให้เราแจ้งใจพลนั เหมือนสญั ญา             คําหนงึ เราไมว่ า่ จะตามใจ 
   ขนุ แผนประนมก้มกราบกราน             ตงั สตั ย์ปัฏิญาณสาบานให้
ถ้าวา่ หลบลีหนีไป                               ให้ตกนรกตําใต้อเวจี
แม้นตาจะส้ตู ายอยใู่ นคกุ                       กวา่ จะโปรดพ้นทกุ ข์ไปจากที
มไิ ด้คดิ ชวั ช้ากาลี                               ตงั แตว่ นั นีจนวนั ตาย 
   พระยายมราชครันได้ฟัง                  จงึ สงั นายตรวจสนิ ทงั หลาย
อยา่ จองจําขนุ แผนให้วนุ่ วาย                ตามแตจ่ ะสบายอยา่ ขดั ใจ
ขนุ แผนก็อยา่ ออกไปเทียวเลน่               ใครใครเขาเหน็ จะว่าได้
ไปเถิดอยา่ ช้าพากนั ไป                        พศั ดีกราบไหว้พากนั มา
ตงั แตว่ นั นนั สืบสืบไป                          ทํามะรงน้อยใหญ่มไิ ด้วา่
คอ่ ยอยเู่ ป็นสขุ ทกุ เวลา                       กบั นางแก้วกิริยาทีคกุ ใน
วนั ทองอตุ สา่ ห์มาเยียมผวั                     ทงั ทีตวั ขนุ่ ข้องท้องไส้

366

ขนุ แผนยามปลอดก็ดอดไป                 หาวนั ทองได้เนืองเนืองมา
คอ่ ยเสงียมเจียมตวั ด้วยกลวั โทษ          เพราะพระองค์ทรงโกรธเป็นหนกั หนา
พศั ดนี ายตรวจก็เมตตา                       ทงั พระยายมราชไมเ่ คอื งใจ 
   จะกลา่ วถึงเจ้ามารล้านขนุ ช้าง           แตเ่ ป็นความตามนางหาได้ไม่
ทงั เสียทรัพย์ยบั เยนิ เผอญิ ไป              นอนใคร่ครวญคะนงึ ถึงวนั ทอง
ข้าไทในเรือนออกเกลือนพลา่ น           ไมต่ ้องการทีจะซมประสมสอง
ถึงข้าไทมนั ก็ไมย่ อมปรองดอง             แตป่ วดท้องนอนควําทกุ คําคืน
เฝ้ าฝันถงึ วนั ทองทกุ เวลา                     ข้าวปลากินไมไ่ ด้ให้ขมขืน
นงั ไมเ่ ป็นสขุ ลกุ ขนึ ยืน                        พอมอ่ ยหลบั กลบั ตืนนยั น์ตาชนั
หลบั ตาลงไมไ่ ด้ให้เหน็ ผี                     เผอิญให้เห็นนีแล้วเหน็ นนั
นอนสะด้งุ เป็นก้งุ เต้นไมเ่ ว้นวนั               แตไ่ กข่ นั จนสายไมค่ ลายเลย
กดท้ องร้ องรนกระวนกระวาย               ลกู จะตายเป็นแท้พอ่ แมเ่ อย๋
เมือวนั ทองอยนู่ ีไมม่ ีเลย                   ถงึ เพียงนีมิเคยจะได้เป็น
จะเป็นมงั แตล่ ะครังแตล่ ะหน                ทีมนั กน่ อยา่ งนีมเิ คยเห็น
นีกระไรมนั เอาทกุ เช้าเย็น                    ถ้าขืนเป็ นเชน่ นีปี เดยี วตาย
ผลนุ โผนโจนออกไปนอกห้อง              ร้ องเรียกศรพระยาไปไหนหาย
ขนึ มาเลน่ หมากรุกให้ทกุ ข์คลาย           ศรพระยาหน้าหงายเดนิ เร็วมา
เทหมากรุกออกมาม้าโคนตงั                ขนุ ช้างยา่ งม้าพลงั ตาโป่ งหวา
ทิมวนุ่ กินขนุ ศรพระยา                       พอ่ เจ้าขาขอโทษโปรดไถ่ตวั
ขนุ ช้างหวั ร่อพอ่ ไมใ่ ห้                       ศรพระยาวอนไหว้พอ่ ทนู หวั
ฉนั เลน่ เป็นแตเ่ สือกินววั                      หมากรุกฉนั กลวั แล้วพ่อคณุ
ถงึ พระครูก็ส้พู อ่ ไมไ่ ด้                      มนั เหลือใจกินกนั จนชนั ขนุ
ฉนั ก็เดนิ ซมเซอะมวั เงอะงนุ                เออเขาลือกนั วนุ่ ทีวงั ใน
วา่ ขนุ แผนทลู ขอเจ้าลาวทอง             ถกู กริวจําจองไว้คกุ ใหญ่
วนั ทองอยเู่ ดียวคงเปลียวใจ              เรานา่ ไปพดู จาดตู ามที
เมือจากไปใชว่ า่ นางโกรธแค้น           อ้ายขนุ แผนมนั มาพาเจ้าหนี
บดั นีเข้าคกุ ทกุ ข์เตม็ ที                     เห็นจะคืนมาดไี มม่ ีงอน 

367

   ขนุ ช้างฟังคาํ ศรพระยา                 จริงจริงฤๅหวาอ้ายพอ่ ศร
ลกุ ขนึ นงั ยองยองร้องละคร               พระภธู รไปค้างอยกู่ ลางไพร
อนั พระยาช้างเผือกคชสาร                จะประสบพบพานก็หาไม่
จะยกทพั กลบั เข้าพระเวียงชยั              วนั นีพีจะได้วนั ทองมา
อ้ายดอี ้ายไทยไปผกู ช้าง                   สงั แล้วลกุ ยา่ งไปผลดั ผ้า
ลงจากหอกลางขนึ ช้างมา                  บา่ วไพร่พร้อมหน้าสะพรังไป
มาถึงกรุงพอรุ่งขนึ สางสาง                 ปลงช้างข้างวดั ธรรมาใหญ่
ครันสายขนึ พลนั ด้วยทนั ใด                ให้บา่ วเข้าไปอยธุ ยา
เจ็ดคนด้วยกนั ผนั ผาย                       คอยดแู ยบคายข้างหลงั หน้า
ถ้าพบวนั ทองแล้วอยา่ ช้า                   ฉวยเอาตวั มาอยา่ กลวั ใคร
พวกบา่ วรับคําขนุ ช้างสงั                     พร้อมพรังกนั มาไมช่ ้าได้
พากนั ลดั ลอดสอดแนมไป                 จนใกล้หน้าบ้านพระหมืนนาย 
   ครานนั วนั ทองผอ่ งโสภา                 ครันแสงสรุ ิยาสวา่ งฉาย
ลงจากเรือนพลางยา่ งกราย                 หมายใจวา่ จะไปหาผวั รัก
เดนิ ออกมาตามถนนขวาง                   พวกบา่ วขนุ ช้างมนั รู้จกั
มนั แกล้งเดนิ ไปไมท่ ายทกั                  วนั ทองเดินก้มพกั ตร์จะรีบไป
ครันถงึ กลางยา่ นสะพานช้าง                ไกลบ้านทีนางอย่อู าศยั
มนั เข้าห้อมล้อมพลนั ด้วยทนั ใด            ไปไหนไมป่ ะพะพานตวั
ก้เู งินเจ้าคณุ มาห้าชงั                            ตงั แตห่ ลบเสียทงั เมียผวั
วนั นีมาพบเข้าจะเอาตวั                         วนั ทองกลวั ตวั สนั ร้ององึ ไป
ใครได้ก้เู งินมาวา่ เปล่าเปลา่                   จะพาตวั เราไปข้างไหน
ชาวบ้านเอย๋ วานชว่ ยด้วยเป็ นไร             ข้าไหว้พอ่ แมส่ ินทงั ปวง 
   ผ้คู นหญิงชายทงั หลายนนั                  ตา่ งคนคดิ สําคญั วา่ เงินหลวง
จะชว่ ยชว่ งชงิ ไว้ใชก่ ระทรวง                  อ้ายพวกนนั มนั ก็หนว่ งเอาตวั ไป
จนออกประตวู ดั สวนหลวง                     ฝงู คนทงั ปวงไมช่ ว่ ยได้
ฝ่ ายพวกเรือคอยรับก็ฉบั ไว                   ลงเรือข้ามไปถึงฝังพลนั
ขนึ บกตะบงึ ถึงฉบั ไว                            ขนุ ช้างดใี จจนตวั สนั

368

แมอ่ ยา่ ร้องไห้ไปด้วยกนั                        พีหมายมนั มารับเจ้ากลบั ไป
วา่ พลางทางเรียกช้างจําลอง                   อ้มุ วนั ทองขนึ ช้างหาช้าไม่
วนั ทองดา่ ทอไมพ่ อใจ                          ผลกั ไสทงึ ผมถม่ นําลาย
ขนุ ช้างไสช้างพลางปลอบน้อง                แมอ่ ยา่ ร้องไห้รําระสําระสาย
พีรักเจ้าเทา่ แทบประดาตาย                   มนั หมายไมเ่ ว้นสกั เวลา
วนั ทองแค้นใจไห้สะอืน                        กจู ะคนื ดดี ้วยอยา่ พกั วา่
ฆา่ ฟันหนั คอเสียเถิดรา                         แม้นมงึ ขืนพาเอากไู ป
ถงึ บ้านเมือไรตายเมือนนั                       จะอยถู่ ึงสามวนั อยา่ สงสยั
กไู มข่ ออย่กู ินสินอาลยั                          สง่ เสียงร้องไห้ไปเรียทาง
ขนุ ช้างดีใจด้วยได้น้อง                         ส้วมกอดวนั ทองไมแ่ หหา่ ง
โอ้วา่ เจ้าโฉมเฉิดเลิศปาง                       ไปครองปรางค์เถิดเทพลนิ ลา
สมบตั มิ อบครอบครองให้น้องสนิ              พีคอื โสภิณท้าวยกั ษา
อนั มนษุ ย์พีน้องทงั สองรา                      ดงั วา่ ขนุ แผนทีตดิ คกุ
กีปี จงึ จะมาหาเจ้าได้                             มากลบั ไปเรือนร่วมภิรมย์สขุ
จงสร่างโศกเสือมเศร้าบรรเทาทกุ ข์          ปลําปลกุ กอดจบู ลบู คลําไป
วนั ทองร้องไห้มไิ ด้เงย                          โคตรแมม่ งึ เอย๋ กูหมนั ไส้
ค้อนพลางดา่ พลางมากลางไพร               พอใกล้รุ่งก็ถึงเมืองสพุ รรณ
เอาช้างประทบั กบั บนั ได                         อ้มุ วนั ทองไปขมีขมนั
เข้าห้องวางน้องกบั เตยี งพลนั                    จะดนิ โดยโหยหนั ไปทําไม
เมือเป็นสาวคราวแรกเจ้าตวั เปลา่                วนั ทองเจ้ายงั ส้พู ีไมไ่ ด้
นีมีท้องอลกั เอลือเหลือใจ                        จะดนิ ไยเหนือยเปลา่ ไมเ่ ข้ายา
ขนุ ช้างร่วมภิรมย์สมสนิท                          สมคดิ สมมาดปรารถนา
จําชวั เสียตวั ทงั นําตา                                ครันสินแสงสรุ ิยาก็หลบั ไป
ขนุ ช้างปรีดเิ ปรมเกษมสขุ                          เฝ้ าปลําปลกุ เชยชดิ พสิ มยั
แตฟ่ อนเฟ้ นเคล้นนมภิรมย์ใจ                    ดงั วา่ ได้ประสบพบขมุ ทอง 

ตอนท ี ๒๔  กาํ เนิดพลายงาม

369

   ครานนั วนั ทองผอ่ งโสภา                      อยเู่ คหากบั ขนุ ช้างให้หมางหมอง

ไมม่ ีสขุ ทกุ เวลานําตานอง                        ด้วยวา่ ท้องสิบเดือนไมเ่ คลือนคลา

จะคลอดบตุ รสดุ ปวดให้รวดเร้า                 ตงึ หวั เหนา่ เหนด็ เหนือยเมือยต้นขา

แสงหงิ ห้อยพรอยพรายพร่างสายตา           จะเรียกหาเจ้าขนุ ช้างให้หมางใจ

แตน่ วดนวดปวดมวนให้ป่ วนปัน                   สดุ จะกลนั กลอกหน้านําตาไหล

พยงุ ท้องร้องเรียกพวกข้าไท                      จะขาดใจแล้วชว่ ยด้วยแมค่ ณุ

ขนุ ช้างตืนฟื นตวั หวั ผงก                             เห็นเมียตกใจผวาออกว้าวนุ่

ประคองนางพลางบนเอาต้นทนุ                    อยา่ ท้อแท้แม่คณุ จงแขง็ ใจ

พลางดทู ้องร้องว่าเออออกแล้วซ ิ                 ตงั สตอิ ารมณ์จะขม่ ให้

นางวนั ทองร้องเสือกกลงิ เกลือกไป              ขนุ ช้างได้หมอนรองประคองคอ

เรียกหาข้าคนอลหมา่ น                              บนนอกชานพวกผ้หู ญิงออกวงิ สอ

ให้ไปรับยายสายกบั ยายยอ                       แตล่ ้วนหมอตําแยเซ็งแซม่ า

เข้าถือท้องต้องถกู วา่ ลกู ตํา                        เอาหน้าควําไขวข่ วางไปข้างขวา

ชว่ ยผนั แปรแก้ไขใกล้เวลา                        บ้างตาํ ยาขยําส้มต้มนําร้อน

นางวนั ทองร้องไห้ใจจะขาด                       พอกรรมชวาตวาตะปะทะถอน

อรุณฤกษ์เบกิ สรุ ินทร์ทินกร                       อทุ รคลอนเคลือนคลอดไมว่ อดวาย

พอพ้นท้องร้องแว้นางแมห่ วีด                     หน้าซีดออกสนั มงิ ขวญั หาย

ขนุ ช้างมองร้องอ้ายหนเู ป็นผ้ชู าย                 ทงั ยา่ ยายเยียมลกู ให้หยกู ยา 

แล้วทอดเตาเข้าไฟไมไ่ ข้เจ็บ                     ครันจะเก็บความกลา่ วยาวหนกั หนา

คอ่ ยกลอ่ มเกลียงเลียงไว้จนใหญ่มา            กระทงั อายเุ จ้าได้เก้าปี

ไมค่ ลาดเคลือนเหมือนแม้นขนุ แผนพอ่         เหลืองลอออวบอ้วนเป็นนวลศรี

ทงั จกุ ผมกลมกลอ่ มกระหมอ่ มดี                 ชา่ งพาทีฉอเลาะพดู เพราะพราย

นางวนั ทองน้องคะนงึ ถึงขนุ แผน                 ด้วยลกู แม้นเหมือนเหลือเป็นเชือสาย

บอกบา่ วไพร่ให้สําเหนียกเรียกลกู ชาย         ชือวา่ พลายงามน้อยแก้วกลอยใจ 

   ฝ่ ายขนุ ช้างหมางจิตให้คดิ แค้น                ลกู ขนุ แผนมนั คงไมส่ งสยั

เมือกระนนั เหมือนกคู รันดไู ป                      ก็กลบั ไพลเ่ หมือนพอ่ อ้ายทรพี

อีแมม่ นั วนั ทองก็สองจิต                            ชา่ งประดษิ ฐ์ชือลกู ให้ถกู ที

370

เรียกพอ่ พลายคล้ายผวั อีตวั ดี                     ทกุ ราตรีตรึกตราจะฆา่ ฟัน
พอวนั ทองน้องป่ วยลงด้วยเคราะห์               มาจําเพาะจะวิโยคให้โศกศลั ย์
ฟังเสียงเงียบระงบั หลบั กลางวนั                   พลายงามนนั นงั กบั พ่อทีหอกลาง
ขนุ ช้างเห็นเป็นทีไมม่ ีเพือน                       แกล้งชีเชือนชกั พาลงมาลา่ ง
ให้ขีหลงั นงั บา่ แล้ววา่ พลาง                       ไปชมช้างกวางทรายมีหลายพนั ธ์ุ
ทงั นกยงู ฝงู หงส์มนั ลงเกลือน                     จบั ไก่เถือนมาเลียงฟังเสียงขนั
พดู ให้เพลินเดนิ พลางกลางอรัญ                  แกล้งให้หมนั ดแู ลฝงู แกกา
โพระดกนกงวั กระตวั เต้น                           กระแตเลน่ ไมโ่ จนโผนผวา
เจ้าพลายงามถามพอ่ พดู จ้อมา                    ขนุ ช้างพาเลียวไปปะไม้ซงุ
เห็นลบั ลีทีสงดั ขดั เขมร                             สะบดั เบนเบอื นเหวียงลงเสียงผลงุ
ปะเตะซําตาํ ผางเข้ากลางพงุ                        ถีบกระท้งุ ถองทบุ เสียงอบุ โอย
พลายงามร้องสองมือมนั อดุ ปาก                  ดนิ กระดากถลากไถลร้องไห้โหย
พอหลดุ มือรือร้องวนั ทองโวย                      หมอ่ มพอ่ โบยตฉี นั แทบบรรลยั
ไมเ่ ห็นแมแ่ ลหานําตาตก                            ขนุ ช้างชกฉดุ คร่าไมป่ ราศรัย
จนเหงือตกกระปรกกระปรอมขนึ คร่อมไว้        หอบหายใจฮกั ฮกั เข้าหกั คอ
พลายงามดนิ สินเสียงสําเนียงร้อง                 ยกแตส่ องมือไหว้หายใจฝ่ อ
มนั ห้ามวา่ อยา่ ร้องก็ต้องรอ                         เรียกหมอ่ มพอ่ เจ้าขาอยา่ ฆา่ เลย
จงเห็นแก่แมว่ นั ทองของลกู บ้าง                   พอ่ ขนุ ช้างใจบญุ เจ้าคณุ เอย๋
ชว่ ยฝังปลกู ลกู ไว้ใช้เชน่ เคย                       ผงกเงยมนั ก็ทบุ หงบุ ลงไป
บีบจมกู จกุ ปากลากกระแทก                       เสียงแอ๊กแอ๊กออ่ นซบสลบไสล
พอผีพรายนายขนุ แผนผ้แู วน่ ไว                   เข้ากอดไว้มิให้ถกู ลกู ของนาย
ขนุ ช้างเห็นวา่ ทบั จนตบั แตก                       เอาคาแฝกฝ่ นุ กลบให้ศพหาย
แล้วกลงิ ขอนซ้อนทบั ให้ลบั กาย                 ทําลอยชายชมป่ ากลบั มาเรือน 
   ฝ่ ายผีพรายนายขนุ แผนแค้นขนุ ช้าง          อตุ สา่ ห์ง้างขอนใหญ่ให้เขยือน
แล้วเป่ าแก้แผลหายละลายเลือน                 เจ้าพลายเคลือนคลายฟื นเหมือนตนื นอน
นางพรายบอกว่าเราบา่ วขนุ แผน                  มาทําแทนเมือมนั ทบั ชว่ ยรับขอน
ไมม่ ้วยแล้วแก้วตาอยา่ อาวรณ์                   อยนู่ ีก่อนเถิดนะเจ้าอยา่ เศร้าใจ

371

แมข่ องเจ้าเราจะบอกออกมารับ                   แล้วหายวบั ววู่ ามตามวสิ ยั

เจ้าพลายงามยามเย็นไมเ่ หน็ ใคร                เทียวร้องไห้หาแมช่ ะแง้คอย

จะไปเรือนเฟื อนทางทีกลางป่ า                  นกึ นําตาหยดเหยาะลงเผาะผอย

เจ้าแหงนดสู รุ ิฉายก็บา่ ยคล้อย                 ให้นกึ น้อยใจพอ่ พดู ลอ่ ลวง

เสียแรงลกู ผกู ใจจะได้พงึ                           พอ่ โกรธขงึ สิงไรเป็นใหญ่หลวง

โอ้มีพอ่ ก็ไมเ่ หมือนเพือนทงั ปวง                 มีแตล่ วงลกู รักไปหกั คอ

รู้กระนีมอิ ยากเรียกพอ่ ดอก                       จะไปบอกแม่วนั ทองให้ฟ้ องพอ่

เทียวผนั แปรแลหานําตาคลอ                     นกึ ระยอ่ เยือกเยน็ ไมเ่ หน็ ใคร

ดคู รึมครึกพฤกษาป่ าสงดั                           ไมแ่ กวง่ กวดั ก้านกิงประวงิ ไหว

จงั หรีดร้องก้องเสียงเคยี งเรไร                     ทงั ลองไนเรือยแร่แวแววบั

ดเุ หวา่ ร้องมองเมียงเสียงวา่ แม ่                    ยืนชะแง้แลดเู งียหตู รับ

อยนู่ ีแนแ่ มจ่ า๋ จงมารับ                               วิงกระสบั กระสนวนเวียนไป 

   ฝ่ ายพวกพรายกายสทิ ธิฤทธิรุทธ์              เหมือนลมวดุ วหู่ นงึ ถงึ ไหนไหน

ไปเข้าฝันวนั ทองถึงห้องใน                         เหมือนจะให้เห็นลกู คิดผกู พนั

ครานนั วนั ทองผอ่ งโสภา เมือลกู แก้วแววตาจะอาสญั

ควิ กระเหมน่ เป็นลางแตก่ ลางวนั                   ให้หวนั หวนั หวิวหวิวหิวหาวนอน

พอมอ่ ยหลบั คลบั คล้ายเห็นพลายน้อย          ขนุ ช้างถอ่ ยทบั ไว้ด้วยไม้ขอน

ผวาฟื นตืนตาให้อาวรณ์                             สะอืนอ่อนในอกตกตะลงึ

พอแมงมมุ อ้มุ ไขไ่ ตต่ อี ก                          นางผงกเงียฟังดงั ผงึ ผงึ

ประหลาดลางหมางจิตคดิ คะนงึ                    รําลกึ ถงึ ลกู ชายเจ้าพลายงาม

ลกุ ออกมาหาจบไมพ่ บเหน็                         ทีเคยเลน่ อยกู่ บั ใครเทียวไตถ่ าม

แตอ่ ีดกู ลกู ครอกมนั บอกความ                   วา่ เห็นตามพอ่ ขนุ ช้างไปกลางไพร

นางแคลงผวั กลวั จะพาไปฆา่ เสีย                 นําตาเรียเรียตกซกซกไหล

ออกนอกรัวตวั คนเดยี วเทียวเดนิ ไป             โอ้อาลยั เหลียวแลชะแง้เงย

เห็นคมุ่ คมุ่ พมุ่ ไม้ใจจะขาด                         พอ่ พลายงามทรามสวาทของแมเ่ อย๋

เจ้าไปไหนไมม่ าหาแมเ่ ลย                        ทีโคกเคยวิงเลน่ ไมเ่ ห็นตวั

ฤๅล้มตายควายขวิดงพู ิษขบ                    ไฉนศพสาบสญู พอ่ ทนู หวั

372

ยิงเย็นยําคําคล้มุ ชอมุ่ มวั                            ยิงเริมรัวเรียกรําระกําใจ

เสียงซอ่ แซ้แกกาผวาวอ่ น                         จิงจอกหอนโหยหาทีอาศยั

จกั จนั เจือยร้องริมลองไน                          เสียงเรไรหรีดหริงทีกิงรัง

ทงั เป็ดผีปี แก้วแวว่ แวว่ หรีด                        เสียงจงั หรีดกรีดแซด่ งั แตรสงั ข์

นางวนั ทองมองหาละล้าละลงั                     ฤๅผีบงั ซอ่ นเร้นไมเ่ ห็นเลย

จะบนหมสู รุ ารําวา่ ครบ                             ขอให้พบลกู ตวั ทนู หวั เอย๋

แล้วลดเลียวเทียวแลชะแง้เงย                   โอ้ทรามเชยหลากแล้วพอ่ แก้วตา

ตะโกนเรียกพลายงามทรามสวาด ิ               ใจจะขาดคนเดียวเทียวตามหา

สะอนึ โอ้โพล้เพล้เดนิ เอกา            สกณุ านอนรังสะพรังไพร

เหน็ ฝงู นกกกบตุ รยงิ สดุ เศร้า โอ้ลกู เราไมร่ ู้วา่ อยไู่ หน

ชะนีโหวยโหยหวนรัญจวนใจ                      ยิงอาลยั แลหานําตานอง

พอแวว่ แวว่ แจ้วเสียงสําเนียงเรียก                นกึ สําเหนียกหลายหนขนสยอง

ตรงเซงิ ซุ้มคมุ่ เคยี งนางเมียงมอง                 เหน็ ลกู ร้องไห้สะอนึ ยืนเหลียวแล

ความดใี จไปกอดเอาลกู แก้ว                      แมม่ าแล้วอย่ากลวั ทนู หวั แม่

เป็นไรไมไ่ ปเรือนเทียวเชือนแช                  แมต่ ามแตต่ ะวนั บา่ ยเหน็ หายไป 

   เจ้าพลายน้อยสร้อยเศร้าแล้วเลา่ วา่           หมอ่ มพอ่ พาเวียนวงให้หลงใหล

แล้วทบุ ถีบบีบจมกู ของลกู ไว้                     เอาขอนไม้ทบั คอแทบมรณา

พอพวกพ้องของขนุ แผนแลน่ มาชว่ ย           จงึ ไมม่ ้วยแมค่ ณุ บญุ หนกั หนา

ยงั ชําชอกยอกเหนบ็ เจบ็ กายา                    พดู นําตาผอยผอยด้วยน้อยใจ 

   นางวนั ทองร้องไห้ใจจะขาด                   โอ้ชาตนิ ีมีกรรมจะทําไฉน

แล้วเลา่ ความตามจริงทกุ สงิ ไป                   เจ้ามิใชล่ กู เต้าเขาจงึ ชงั

พอ่ ของเจ้านนั ฤๅชือขนุ แผน                    เป็นคนแค้นกบั ขนุ ช้างแตป่ างหลงั

เอาทกุ ข์ร้อนกอ่ นเกา่ เลา่ ให้ฟัง                  เดยี วนียงั อยใู่ นคกุ เป็นทกุ ข์ทน

จงึ จนใจไมม่ ีทีจะพงึ                                มนั ทําถึงสาหสั ก็ขดั สน

ครันจะฟ้ องร้องเลา่ เราก็จน                      แม้นไมพ่ ้นมือมนั จะอนั ตราย

แตร่ ู้อยวู่ า่ ยา่ ทองประศรี                          อยบู่ ้านกาญจน์บรุ ีวดั เซงิ หวาย

แม้นไปถงึ พงึ พายา่ พอ่ พลาย                    จะสบายบญุ ปลอดตลอดไป

373

แตท่ างนนั วนั ครึงจงึ ถึงบ้าน                       ทางกนั ดารเดนิ ดงจะหลงใหล

โอ้ใครเลา่ เขาจะพาเจ้าคลาไคล                 นางร้องไห้สะอนึ กลืนนําตา 

   เจ้าพลายงามถามซกั ตระหนกั แน ่            พลางบอกแมล่ กู แสนแค้นหนกั หนา

อ้ายคนนีมิใชพ่ อ่ จะขอลา                         ไปหายา่ อย่บู ้านกาญจน์บรุ ี

สงสารแตแ่ ม่คณุ ของลกู แก้ว                     จะลบั แล้วตายเป็นไมเ่ ห็นผี

เพราะพอ่ เลียงเดียงสาไมป่ รานี                  อยทู่ ีนีชีวนั จะบรรลยั

ไปส้ตู ายวายวางเสียข้างหน้า                     ด้วยเกิดมามีกรรมจะทําไฉน

ขอลาแมแ่ ตน่ ีนบั ปี ไป                             แล้วร้องไห้หวนคดิ ถึงบิดา

โอ้พอ่ คณุ ขนุ แผนของลกู เอย๋                     เมือไรเลยลกู จะได้ไปเห็นหน้า

ต้องติดคกุ ทกุ ข์ทเุ รศเวทนา                      เจ้าครวญครํารําวา่ ด้วยอาลยั  

   นางวนั ทองร้องไห้จิตใจหาย                  กอดเจ้าพลายงามน้อยละห้อยไห้

โอ้ลกู แก้วแววตาจะลาไป                         หนทางป่ าคา่ ไม้พอ่ ไมเ่ คย

จะเลียวหลงวงวกระหกระเหิน                    เจ้าจะเดนิ ไปถกู ฤๅลกู เอย๋

โอ้ยากเยน็ เขญ็ ใจกระไรเลย                     เพราะกรรมเคยพรากสตั ว์ให้พลดั พราย

เดียวนีเลา่ เจ้าจะพรากไปจากแม ่                   แมจ่ ะแลเห็นใครนา่ ใจหาย

พลางส้วมสอดกอดแอบไว้แนบกาย           สะอนึ ไห้ไมว่ ายฟายนําตา 

   จนจวนคาํ นําค้างลงพร่างพราย               ปลอบลกู ชายพลายน้อยเสนห่ า

อ้ายศตั รูรู้ความจะตามา                           แมจ่ ะพาเจ้าไปฝากขรัวนากไว้

แล้วพากนั ดนั ดดั ไปวดั เขา                        เหน็ สมภารคลานเข้าไปกราบไหว้

แล้วเลา่ ความตามจริงทกุ สงิ ไป                    เจ้าคณุ ได้โปรดด้วยชว่ ยธรุ ะ

เอาลกู ออ่ นซ่อนไว้เสียในห้อง                   เผือพวกพ้องเขามาหาอยา่ ให้ปะ

ทา่ นขรัวครูผ้เู ฒา่ วา่ เอาวะ                         ไว้ธรุ ะเถิดอย่ากลวั ทีผวั เลย

ถ้าหากวา่ มาค้นจนถึงห้อง                         กมู ิถองก็จงวา่ สีกาเอย๋

ฆา่ ลกู เลียงเอียงดกู ไู มเ่ คย                        อยา่ ทกุ ข์เลยลงุ จะชว่ ยลกู ออ่ นไว้ 

   นางวนั ทองหมองหมางไมส่ ร่างทกุ ข์         กระหมวดจกุ ลกู ยานําตาไหล

เห็นจวนคําอําลาทงั อาลยั                          ลงบนั ไดเดนิ ดว่ นด้วยจวนเย็น

พอเข้าไปในรัวดา่ ผวั โผง                          อ้ายตายโหงหกั คอไมข่ อเห็น

374

แตช่ าตนิ ีมีกรรมจงึ จําเป็ น                         ได้ชายเชน่ นีมาเป็นสามี

ขนึ บนเรือนเหมือนใจจะจากร่าง                  เห็นขนุ ช้างชงิ ชงั ผนิ หลงั หนี

เข้าในห้องหมองอารมณ์ไมส่ มปะดี             เหน็ แตท่ ีนอนเปลา่ ยงิ เศร้าใจ

คดิ ถึงลกู ผกู พนั ให้หวนั อก                        นําตาตกผอยผอยละห้อยไห้

โอ้ลกู เอย๋ เคยนอนแตก่ อ่ นไร                    จนเจ้าได้สบิ ปี เข้านีแล้ว

อยหู่ ลดั หลดั พลดั พรากไปจากแม ่               แมย่ งั แลเห็นแตฟ่ กู ของลกู แก้ว

โอ้พลายงามทรามสวาดจิ ะคลาดแคล้ว         เสียงแจ้วแจ้วเจ้าวนั ทองนองนําตา 

   ฝ่ ายขนุ ช้างคางเคราอ้ายเจ้าเลห่ ์              เมาโมเยยมิ กริมอยรู่ ิมฝา

เสียงวนั ทองร้องไห้จดุ ไฟมา                      สอ่ งดหู น้านงั เคยี งบนเตียงนอน

ทําไถลไตถ่ ามเป็นความหยอก                   ฤๅหนามยอกเจ็บป่ วยจะชว่ ยถอน

พลางรับขวญั วนั ทองร้องละคร                 เจ้าทกุ ข์ร้อนรําคาญประการใด 

   นางวนั ทองข้องขดั สะบดั หน้า                 ขนุ ช้างรําทําทา่ เข้าคว้าไขว่

นางผลกั พลกิ หยิกขว่ นว่ากวนใจ                 ไฮ้อะไรนีเลา่ เฝ้ าเซ้าซี

ลกู ข้าหายตายเป็นไมเ่ หน็ ศพ                     อยา่ มากลบรอยเสือเบือบดั สี

เจ้าพาไปในป่ าพนาลี                               แล้วก็มิพามาวา่ กระไร 

   ขนุ ช้างฟังชา่ งแก้อีแมเ่ จ้า                      ข้าเมาเหล้าหลบั ซบสลบไสล

ใครบอกเจ้าเลา่ วา่ ข้าพาไป                        หลอ่ นไมไ่ ด้ตามข้าผา่ เถิดซิ

เมือกลางวนั ยงั เห็นเลน่ ไมห่ งึ                       กบั อ้ายองึ อีดกู ลกู อีปิ

แล้ววา่ เจ้าเลา่ ก็ชา่ งนงั มนึ ม ิ                        วา่ แล้วซิอยา่ ให้ลงไปดนิ

ลกู ปะหลํากําไลใสอ่ อกกบ                        ฉวยวา่ พบคนร้ายอ้ายคอฝิ น

มนั จะทบุ ยบุ ยบั เหมือนกบั ริน                      ง้างกําไลไปกินเสียแล้วกรรม

แล้วแก้เก้อเร่อออกไปนอกน้อง                  ตะโกนร้องเรียกข้ามาดา่ พรํา

ไปเทียวตามถามหาถึงทา่ นํา                      ไมพ่ บทําถอนใจกลบั ไปเรือน

รินสรุ ามาดืมลืมสต ิ                                  อตุ ริร้องไห้ใครจะเหมือน

ขนึ หอขวางกลางแจ้งเห็นแสงเดอื น              โอ้พอ่ เพือนชีวิตของบติ รุ งค์

แกล้งร้องรําครําครวญทําหวนโหย                ละโอดโอยเอกท้มุ จนลมุ่ หลง

ถึงทอ่ นปลายกรายเกรินเป็นเดนิ ดง               ปี กเจ้าอ่อนร่อนลงในดงเตย

375

แล้วรู้ตวั กลวั เมียร้องเสียใหม่                      เจ้าจําไกลพอ่ แล้วลกู แก้วเอย๋

เสียงอ้อแอ้แผก่ ายนอนหงายเงย                 จนลืมเลยซบเซาด้วยเมามาย 

   นวลนางวนั ทองคอ่ ยย่องยา่ ง                   เห็นขนุ ช้างหลบั สมอารมณ์หมาย

สะอนึ อนั พนั ผกู ถงึ ลกู ชาย                         จนพลดั พรายเพราะผวั เป็ นตวั มาร

จงึ เยบ็ ไถ้ใสข่ นมกบั ส้มลิม                         ทงั แชอ่ ิมจนั อบั ลกู พลบั หวาน

แหวนราคาห้าชงั ทองบางตะพาน                 ล้วนต้องการเก็บใสใ่ นไถ้น้อย

ไปอยบู่ ้านทา่ นยา่ จะหายาก                       เมืออดอยากอยา่ งไรได้ใช้สอย

แล้วนงั นกึ ตรึกตรานําตาย้อย                     รําคาญคอยสรุ ิยาจะคลาไคล 

   จะกลา่ วถึงพลายงามทรามสงสาร            พงึ สมภารอยใู่ นห้องนงั ร้องไห้

พวกศษิ ย์เณรเถรชีต้นชว่ ยฝนไพล              มาลบู ไล้แผลทีมนั ตรี ัน

แล้วสมภารทา่ นก็หลบั ระงบั เงียบ                ยิงเยน็ เยียบเยือกใจเมือไก่ขนั

เพราะแมล่ กู ผกู จติ คดิ ถงึ กนั                       เฝ้ าใฝ่ ฝันเฟื อนแลเหน็ แมม่ า

ดเุ หวา่ ร้องซ้องเสียงสําเนียงแจ้ว                ให้แวว่ แวว่ วนั ทองร้องเรียกหา

สะด้งุ ใจไหววบั ทงั หลบั ตา                         ร้องขานขาสดุ เสียงแตเ่ ทียงคืน

ครันรู้สกึ นกึ ได้ให้ละห้อย                         เจ้าพลายน้อยนิงนอนถอนสะอืน

จนเคาะระฆงั หงงั เหงง่ เสียงเครงครืน           สมภารตนื เตือนชีต้นสวดมนตร์เกน 

   นางวนั ทองร้องไห้เมือใกล้รุ่ง                 นําค้างฟ้ งุ ฟ้ าแดงเป็ นแสงเสน

ด้วยวดั เขาเข้าใจเคยไปเจน                      โจงกระเบนมนั เหมาะหม่ เพลาะดํา

แล้วถือไถ้ใสข่ นมผ้าหม่ ห้มุ                      ออกยา่ งดมุ่ เดนิ เหย่าก้าวถลํา

ลงจากเรือนเชือนมาข้างทา่ นํา                   แล้วรีบรําเดนิ ตรงเข้าดงตาล

ถงึ วดั เขาเช้าตรู่ดลู กู น้อย                         เห็นมาคอยนงั ทา่ นา่ สงสาร

จะนงั หยดุ พดู จาจะช้าการ                         ลาสมภารพามาป่ าสะแก

ให้ขนมส้มลกู แก่ลกู รัก                            สงสารนกั จะร้างไปหา่ งแม่

หนทางบ้านกาญจน์บรุ ีตรงนีแล                 จําให้แนน่ ะอยา่ หลงเทียววงเวียน

อตุ สา่ ห์ไปให้ถงึ เหมือนหนงึ วา่                    ให้คณุ ยา่ เป็นอาจารย์สอนอา่ นเขียน

จงหมายมงุ่ ทงุ่ กว้างตามทางเกวียน              ทีโลง่ เลียนลดั ไปในไพรวนั

แล้วเกล้าจกุ ผกู ไถ้ทีใสข่ อง                       ให้แหวนทองทกุ สิงทํามงิ ขวญั

376

แล้วกอดลกู ผกู ใจจะไกลกนั                       สะอืนอนั ออกปากฝากเทวา

ขอเชะพระไพรข้าไหว้กราบ                       ชว่ ยกําราบเสือสิงห์มหิงสา

ทงั ป่ เู จ้าเขาเขินขอเชิญพา                         ไปถงึ ยา่ อยา่ ให้หลงเทียววงวน

ทงั พอ่ คณุ ขนุ แผนแสนวิเศษ                       บงั เกิดเกศแก้วตาสถาผล

ชว่ ยลกู ชายพลายงามเมือยามจน                 ให้รอดพ้นภยั พาลถงึ กาญจน์บรุ ี

นางครวญครํารําวา่ นําตาตก                        เหมือนหนงึ อกพพุ องเป็นหนองฝี

แมอ่ ้มุ ท้องครองเลียงถึงเพียงนี                   ได้สิบปี เศษแล้วจะแคล้วกนั

เคยกินนอนวอนแมไ่ มแ่ หหา่ ง                     จะอ้างว้างเปลา่ ใจในไพรสณั ฑ์

ทงั จกุ ไรใครเลา่ จะเกล้าพนั                         จะนบั วนั นบั เดือนไปเลือนลบั

นบั ปี มิได้มาเหน็ หน้าแม ่                             จะหา่ งแหหายเหมือนเมือเดือนดบั

โอ้เสียชาตวิ าสนาแมอ่ าภพั                         ให้ยอ่ ยยบั ยากแค้นแสนระยํา

จะมีผวั ผวั ก็พลดั กําจดั จาก                          จนแสนยากอย่างนีแล้วมหิ นํา

มามีลกู ลกู ก็จากวบิ ากกรรม                        สะอืนรํารันทดสลดใจ 

   เจ้าพลายงามความแสนสงสารแม ่            ชําเลืองแลดหู น้านําตาไหล

แล้วกราบกรานมารดาด้วยอาลยั                  ลกู เตบิ ใหญ่คงจะมาหาแมค่ ณุ

แตค่ รังนีมีกรรมจะจําจาก                           ต้องพลดั พรากแมไ่ ปเพราะไอ้ขนุ

เทียวหาพอ่ ขอให้ปะเดชะบญุ                      ไมล่ ืมคณุ มารดาจะมาเยือน 

แมร่ ักลกู ลกู ก็รู้อย่วู า่ รัก                            คนอืนสกั หมืนแสนไมแ่ ม้นเหมือน

จะกินนอนวอนวา่ เมตตาเตือน                    จะจากเรือนร้างแมไ่ ปแตต่ วั

แมว่ นั ทองของลกู จงกลบั บ้าน                    เขาจะพาลว้าวนุ่ แมท่ นู หวั

จะก้มหน้าลาไปมิได้กลวั                           แมอ่ ยา่ มวั หมองนกั จงหกั ใจ 

   นางกอดจบู ลบู หลงั แล้วสงั สอน               อํานวยพรพลายน้อยละห้อยไห้

พอ่ ไปดีศรีสวสั ดกิ ําจดั ภยั                          จนเตบิ ใหญ่ยิงยวดได้บวชเรียน

ลกู ผ้ชู ายลายมือนนั คอื ยศ                         เจ้าจงอตสา่ ห์ทําสมําเสมียน

แล้วพาลกู ออกมาข้างทา่ เกวียน                  จะจากเจียนใจขาดอนาถใจ

ลกู ก็แลดแู มแ่ มด่ ลู กู                                 ตา่ งพนั ผกู เพียงวา่ เลือดตาไหล

สะอืนรําอําลาด้วยอาลยั                            แล้วแขง็ ใจจากนางตามทางมา 

377

เหลียวหลงั ยงั เหน็ แมแ่ ลเขม้น                   แมก่ ็เห็นลกู น้อยละห้อยหา

แตเ่ หลียวเหลียวเลียวลบั วบั วญิ ญา            โอ้เปลา่ ตาตา่ งสะอืนยืนตะลึง 

   นางวนั ทองหมองมวั กลวั ขนุ ช้าง              ไมเ่ หมือนอยา่ งคนทงั ปวงมนั หวงหงึ

ออกชายทงุ่ มงุ่ เมิลเดนิ ตะบงึ                       กลบั มาถงึ เรือนรําระกําตรอม

ทกุ เย็นเช้าเศร้าหมองเฝ้ าร้องไห้                 ด้วยอาลยั พลายงามทรามถนอม

ถึงยามกินสนิ รสส้อู ดออม                         จนซูบผอมผิวพรรณทกุ วนั คืน 

   เจ้าพลายงามตามทางไปกลางทงุ่             เขม้นมงุ่ เขาเขินเดนิ สะอืน

ออกหลงั บ้านตาลตะคมุ่ เป็นพมุ่ พืน              ร่มรืนรังเรียงเคียงตะเคยี น

ต้นแคคางกร่างกระทมุ่ ชอมุ่ ออก                 ทงั ชอ่ ดอกดไู สวเหมือนไม้เขียน

เจ้าพลายเพลินเดนิ พลางตามทางเกวียน       ตลอดเลียนลมเรือยเฉือยเฉือยมา

ถึงโคกฆ้องหนองสะพานบ้านกะเหรียง         เหน็ โรงเรียงไร่ฝ้ ายทงั ซ้ายขวา

พริกมะเขือเหลืองามอร่ามตา                   สาลิกาแก้วกินแล้วบนิ ฮือ

เหน็ ไกเ่ ตยี เขียค้ยุ ทีขยุ ไผ ่                        กระโชกไลล่ ดเลียวมนั เปรียวปรือ

พบนกยงู ฝงู ใหญ่ไลก่ ระพือ                      มนั บนิ หวือโหร่ ้องคะนองใจ

จนเหนด็ เหนือยเมือยข้อให้ท้อแท้              คดิ ถงึ แมว่ นั ทองแล้วร้องไห้

พระสรุ ิยาสายณั ห์ลงไรไร                        เหมือนจติ ใจเจ้าจะขาดลงรอนรอน

พอจวนพลบพบฝงู จงิ จอกน้อย                  วิงร่อยร่อยตามเขาแล้วเหา่ หอน

แสยงเส้นโลมาให้อาวรณ์                        ถงึ ดงดอนแดนบ้านกาญจน์บรุ ี

เห็นวดั ร้างข้างเขาดเู ก่าแก่                        ยงั มีแตร่ ูปพระชนิ สีห์

โบสถ์โบราณบานประตยู งั อยดู่ ี                   พอราตรีกราบไหว้อาศยั นอน

ครันรุ่งเช้าเอาขนมทงั ส้มลมิ                      พอกินอิมแล้วออกเดนิ เนินสงิ ขร

ถึงบ้านกร่างทางคนเขาหาบคอน                เหน็ เดก็ ต้อนควายองึ คะนงึ ไป

ไมร่ ู้ความถามเหล่าพวกชาวบ้าน                วา่ เรือนทา่ นทองประศรีอยทู่ ีไหน

เดก็ บ้านนอกบอกเลา่ ให้เข้าใจ                  แกอยไู่ ร่โนน่ แน่ยงั แลลบั

มะยมใหญ่ในบ้านกินหวานนกั                    กไู ปลกั บอ่ ยบอ่ ยแกคอยจบั

พอฉวยได้อ้ายขิกหยิกเสียยบั                    ร้ายเหมือนกบั ผีเสือแกเหลือตวั

ถ้าลกู ใครไปเลน่ แกเห็นเข้า                      แกจบั เอานมยานฟัดกระบาลหวั

378

มาถามหาว่าไรชา่ งไมก่ ลวั                         แกจบั ตวั ตีตายยายนมยาน 

   เจ้าพลายงามถามแจ้งแล้วแกล้งวา่           เอง็ ชว่ ยพาเราไปชมมะยมหวาน

จะขนึ ลกั หกั ห่อให้พอการ                         มาสทู่ า่ นทงั สนิ กินด้วยกนั

พวกเดก็ เดก็ ดีใจไปสิหวา                         ซอ่ นข้าวปลาปลอ่ ยควายแล้วผายผนั

บ้างเหน็บหน้าผ้านงุ่ เกียวพงุ พนั                   หวั ร่อกนั กจู ะห่อให้พอแรง

พอถึงบ้านทา่ นยายทองประศรี                  พวกเดก็ ชีเรือนให้แล้วแอบแฝง

เจ้าพลายงามขามจติ ยงั คดิ แคลง               คอ่ ยลดั แลงเล็งแลมาแตไ่ กล

ดเู งียบเชียบเลียบรอบริมขอบรัว                ไมเ่ หน็ ตวั ทา่ นยา่ นา่ สงสยั

ประตหู บั ยบั ยงั ยืนฟังไป                          เสียงแตไ่ นออดแอดแรดแรแร

รู้วา่ คนบนนนั นงั ปันฝ้ าย                           จะอบุ ายบอกความตามกระแส

ขนึ มะยมหอ่ ล้อทําตอแย                          ให้ทา่ นแลเหน็ เรามาเอาตวั

จงึ จะบอกออกตามเนือความลบั                ได้อยกู่ บั ย่ากําเนิดบงั เกิดหวั

แล้วเมียงมองยอ่ งดอดเข้าลอดรัว               คอ่ ยแฝงตวั ขนึ บนต้นมะยม

แล้วพยกั กวกั เรียกอ้ายเดก็ เด็ก                  ลกู เลก็ เล็กหลบลอบคอ่ ยหมอบก้ม

ระวงั ตวั กลวั ยายเฒา่ เจ้าคารม                    เก็บมะยมซุบซิบกระหยิบตา 

   ครานนั ทา่ นยายทองประศรี                   กบั ยายปลียายเปลอยเู่ คหา

ให้พวกเหลา่ บา่ วไพร่ไปไร่นา                    ตามประสาเพศบ้านกาญจน์บรุ ี

แตข่ นุ แผนแสนสนทิ ต้องตดิ คกุ                  ไมม่ ีสขุ เศร้าหมองทองประศรี

จนซบู ผอมตรอมใจมาหลายปี                    อยแู่ ตท่ ีในห้องนองนําตา

แตห่ ไู วได้ยินมะยมหลน่                           เป็นทําวนแหวกมองตามชอ่ งฝา

เหน็ เดก็ เดก็ เล็ดลอดดอดเข้ามา                 แกฉวยคว้าไม้ตะบองคอ่ ยมองเมียง

ลงบนั ไดอ้ายเด็กเล็กเล็กวิง                      แกไลท่ งิ ดา่ ทอมนั ล้อเถียง

ชกโคตรเค้าเหลา่ กอเอาพอเพียง               พอแวว่ เสียงอยบู่ นต้นมะยม

มองเขม้นเห็นลกู หวั จกุ น้อย                      เหมอ่ ้ายจ้อยโจรป่ าดา่ ขรม

อยา่ แอบอิงนิงนงั ตงั เทพนม                     ลงมาก้มหลงั ลองตะบองก ู

   เจ้าพลายงามคร้ามพรันขยนั หยดุ            ความกลวั สดุ แสนกลวั ตวั เป็ นหนู

จงึ วา่ ฉานหลานดอกบอกให้รู้                    อนั อยทู่ ีเมืองสพุ รรณบ้านวนั ทอง

379

ทองประศรีชีหน้าวา่ อเุ หม ่                        อ้ายเจ้าเลห่ ์หลานข้ามนั นา่ ถอง

มาเถิดมาย่าจะให้ไม้ตระบอง                   แกคอยจ้องจะทําให้หนําใจ

เจ้าพลายงามความกลวั จนตวั สนั                หยดุ ขยนั อยไู่ มก่ ล้าลงมาได้

แล้วนกึ กวา่ ยา่ ตวั กลวั อะไร                      โจนลงไปกราบยา่ ทีฝ่ าตนี  

   ทองประศรีตหี ลงั เสียงดงั ผงึ                   จะมดั มงึ กไู มป่ รับเอาทรัพย์สิน

มาแตไ่ หนลกู ไทยหรือลกู จีน                    เฝ้ าลกั ปี นมะยมหม่ หกั ราน

เจ้าพลายน้อยคอยหลบแล้วนบนอบ           ฉนั เจบ็ บอบแล้วยา่ เมตตาหลาน

ข้าเป็นลกู พอ่ ขนุ แผนแสนสะท้าน              ข้างฝ่ ายมารดาชือแม่วนั ทอง

จะมาหายา่ ชือทองประศรี                        อยา่ เพอ่ ตีฉนั จะเลา่ ความเศร้าหมอง

ยา่ เขม้นเหน็ จริงทิงตระบอง                      กอดประคองรับขวญั กลนั นําตา

แล้วดา่ ตวั ชวั เหลือไมเ่ ชือเจ้า                    ขืนตีเอาหลานรักเป็นหนกั หนา

จนหวั ห้อยพลอยนอพอ่ นีนา                     แล้วพามาขนึ เรือนเตือนยายปลี

ชว่ ยฝนไพลให้เหลวเร็วเร็วเข้า                  อีเปลเอาขนั ล้างหน้าออกมานี

แกตกั นํารํารดหมดราค ี                           ชว่ ยขดั สีโซมขมินสนิ เป็ นชาม        

แล้วทาไพลให้หลานสงสารเหลือ               มานงั เสือลนั ไตปราศรัยถาม

เจ้าชือไรใครบอกออกเนือความ                จงึ ได้ตามขนึ มาถงึ ยา่ ยาย 

   เจ้าพลายน้อยสร้อยเศร้าแล้วเลา่ เรือง      แตอ่ ยเู่ มืองสพุ รรณเหมือนมนั หมาย

แมว่ นั ทองครองเลียงไว้เคียงกาย              ให้ชือพลายงามน้อยแก้วกลอยใจ

ให้ไหว้บญุ ขนุ ช้างเหมือนอยา่ งพอ่               มนั ลวงลอ่ หลานหลงไมส่ งสยั

พาหลานเทียวเลียวทางไปกลางไพร           เอาขอนไม้ทบั คอแทบมรณา

แมจ่ งึ บอกออกวา่ พอ่ ชือขนุ แผน                 ขนุ ช้างแค้นเคอื งคดิ ริษยา

อยไู่ มไ่ ด้ในสพุ รรณจงึ ดนั มา                       ขอพงึ บญุ คณุ ยา่ ประสาจน 

   ทองประศรีตีอกชกผางผาง                     ทดุ อ้ายช้างชาตขิ ้าอ้ายหน้าขน

ลกู อีเฒา่ เทพทองคลองนําชน                    จะฆา่ คนเสียทงั เป็ นไมเ่ อ็นดู

ทําราวเจ้าชีวิตกคู ดิ ฟ้ อง                            ให้มนั ต้องโทษกรณ์จนอ่อนหู

แกบน่ วา่ ดา่ รําออกพรําพรู                         พอ่ มาอย่บู ้านยา่ แล้วอยา่ กลวั

แม้นอ้ายขนุ วนุ่ มาวา่ เป็นลกู                        มนั มิถกู นมยานฟัดกระบาลหวั

380

พลางเรียกอีไหมทีในครัว                         เองแกงควั ข้าวปลามาให้กิน

พอบา่ ยเบียงเสียงละว้าพวกข้าบา่ ว              ทงั มอญลาวเลกิ นาเข้ามาสิน

บ้างสมุ ไฟใสค่ วนั กนั ยงุ ริน                         ตามทีถินบ้านนอกอยคู่ อกนา 

   ครันพลบคาํ ยําฆ้องทองประศรี               เรียกยายปลียายเปลเข้าเคหา

เย็บบายศรีนมแมวจอกแก้วมา                   ใสข่ ้าวปลาเปรียวหวานเอาพานรอง

เทียนดอกไม้ไขข่ ้าวมะพร้าวพร้อม              นํามนั หอมแป้ งปรุงฟ้ งุ ทงั ห้อง

ลกู ปะหลํากําไลไขออกกอง                      บอกวา่ ของพอ่ เจ้าแตเ่ ยาว์มา

เอาสอดใสใ่ ห้หลานสงสารเหลือ                 ด้วยหนอ่ เนือนกึ รักเป็นหนกั หนา

เหมือนพอ่ แผนแสนเหมือนไมเ่ คลือนคลา     ทงั หตู าคมสนั เป็นมนั ยบั

พลางเรียกหาข้าคนมาบนหอ                     ให้นงั ตอ่ ตอ่ กนั เป็ นอนั ดบั

บายศรีตงั พรังพร้อมน้อมคํานบั                    เจริญรับมงิ ขวญั รําพนั ไป 

   ขวญั พอ่ พลายงามทรามสวาด ิ                 มาชมภาชนะทองอนั ผอ่ งใส

ล้วนของขวญั จนั ทน์จวงพวงมาลยั                 ขวญั อย่าไปป่ าเขาลําเนาเนิน

เหน็ แตเ่ นือเสือสงิ ห์ฝงู ลิงคา่ ง                     จะอ้างว้างเวียนวกระหกกระเหิน

ขวญั มาหายา่ เถิดอย่าเพลดิ เพลิน                จงเจริญร้อยปี อยา่ มีภยั

แล้วจดุ เทียนเวียนวงสง่ ให้บา่ ว                   มนั โหก่ ราวเกรียวลนั สนนั ไหว

คอยรับเทียนเวียนสง่ เป็นวงไป                   แล้วดบั ไฟโบกควนั ให้ทนั ที

มะพร้าวออ่ นป้ อนเจ้าทงั ข้าวขวญั                 กระแจะจนั ทน์เจิมหน้าเป็นราศี

ให้สาวสาวลาวเวียงทีเสียงด ี                       มาซอปี อ้อซนั ทําขวญั นาย 

   พอ่ เมือเมืองดง  เอาพงเป็นเหย้า  อึดปลาอดึ ข้าว  ขวญั เจ้าตกหาย

ขวญั อ่อนร่อนเร่  ว้าเหวส่ กู่ าย  อยปู่ ลายยางยงู   ท้องทงุ่ ท้องนา

ขวญั เผือเมือเมนิ   ขอเชิญขวญั พอ่   ฟังซอเสียงอ้อ  ขวญั พอ่ เจ้าจา๋

ข้าวเหนียวเตม็ พ้อม  ข้าวป้ อมเตม็ ป่ า  ขวญั เจ้าจงมา  สกู่ ายพลายเอย 

   แล้วพวกมอญซ้อนซอเสียงอ้อแอ้           ร้องทะแยย่องกะเหนาะยา่ ยเตาะเหย

ออระหน่ายพลายงามพ่อทรามเชย                ขวญั เอย๋ กกกะเนียงเกรียงเกลงิ

ให้อยดู่ ีกินดีมีเมียสาว                             เนียงกะราวกนตะละเลิงเคลิง

มวยบามาขวญั จงบนั เทงิ                           จะเปิงยีอิกะปิ ปอน

381

ทองประศรีดีใจให้เงินบาท                        เหน็ แตท่ าสพรังพร้อมล้อมสลอน

ถึงเวลาพาเจ้าเข้าทีนอน                           มีฟกู หมอนม้งุ มา่ นสําราญใจ 

   เจ้าพลายงามถามยา่ วา่ พอ่ แผน               ต้องคบั แค้นเคืองเขญ็ เป็นไฉน

ไมเ่ คยค้นุ คณุ ยา่ ชว่ ยพาไป                       พอหลานได้เห็นหน้าบดิ าตวั

ได้ฟังหลานทา่ นยา่ นําตาตก                      สะอืนอกอาดรู ว่าทนู หวั

พอ่ เอง็ ยา่ วา่ ไรเขาไมก่ ลวั                          เพราะเมามวั เมียลาวนางชาววงั

ไปทลู ขอพระองคท์ รงพระโกรธ                 ให้ลงโทษทนทกุ ข์ใส่คกุ ขงั

แตไ่ มต่ ้องจองจําอยลู่ ําพงั                         ถึงสบิ ปี แล้วยงั ไมพ่ ้นเลย

รุ่งพรุ่งนีสิยา่ จะพาเจ้า                              ไปหาเขาอยทู่ ีทบั ริมหบั เผย

ให้พอ่ เหน็ เยน็ อารมณ์ได้ชมเชย                 พดู จนเลยลืมหลบั ระงบั ไป 

   เห็นแสงทองหมองจิตคิดถงึ ลกู                สงั บา่ วผกู ช้างสปั คบั ใหญ่

ใสข่ ้าวปลาผ้าผอ่ นทอ่ นสไบ                      กบั ไต้ไฟฟักแฟงแตงนําตาล

ทงั ปนู ยาสาคแู ลพลหู มาก                       จะไปฝากขนุ แผนแสนสงสาร

อ้ายกลุ าตาหลอเป็นหมอควาญ                  แล้วพาหลานขนึ ช้างตามทางมา

ลงบางขามข้ามบ้านสะพานโขลง                ออกทงุ่ โลง่ เลียวทางไปข้างขวา

สองวนั ครึงถึงกรุงอยธุ ยา                         ลงเดนิ พาพลายงามไปตามทาง 

   จะกลา่ วฝ่ ายนายขนุ แผนทีแสนทกุ ข์        แตต่ ดิ คกุ ขดั ข้องให้หมองหมาง

อยหู่ บั เผยเคยสะอาดขาดสําอาง                จนผอมซบู รูปร่างดรู ุงรัง

ผมยาวเกล้ากระหวดั ตดั ไมเ่ ข้า                   เหตดุ ้วยเขาคงทนทงั มนตร์ขลงั

อยเู่ ปลา่ เปลา่ เลา่ ก็จนพ้นกําลงั                    อตุ สา่ ห์นงั ทําการสานกระทาย

ให้นางแก้วกิริยาชว่ ยทารัก                        ขนุ แผนถกั ขอบรัดกระหวดั หวาย

ใบละบาทคาดได้ด้วยงา่ ยดาย                    แขวนไว้ขายทงั เรือนออกเกลือนไป

พอมารดามาถึงทบั รับเข้าห้อง                    ทงั ข้าวของผ้คู นขนมาให้

เหน็ ลกู ชายพลายงามถามทนั ใด                 นีลกู ใครหน้าตานา่ เอ็นด ู

   ทองประศรีชีแจงแถลงเลา่                      นีลกู เจ้าแล้วเป็ นไรไหว้เสียหนู

แล้วบอกความตามทีมีศตั รู                        ขนุ แผนรู้รับขวญั กลนั นําตา

เข้าส้วมสอดกอดจบู แล้วลบู หลงั                  นําตาพรังพรังพรายทงั ซ้ายขวา

382

แค้นขนุ ช้างดงั จะดนิ สินชีวา                       มนั ชะลา่ ชะเลยจนเคยตวั

ฉดุ คร่าพาวนั ทองไปครองค ู่                       เหน็ วา่ กถู ือสตั ย์ไมต่ ดั หวั

ทงั ลกู เต้าเอาไปฆา่ เหมือนม้าววั                   หมายวา่ กลวั แล้วกระมงั อ้ายจญั ไร

วนั นีคําจําจะไปให้ถงึ บ้าน                          สบั กระบาลหวั เชือดให้เลือดไหล

ลกู ผ้ชู ายตายไหนก็ตายไป                       ขดั ใจฮดึ ฮดั กดั ฟันฟาง 

   ทา่ นยา่ ทองประศรีวา่ อีพอ่                   แมจ่ ะขอทานทดั เหมือนขดั ขวาง

ไปฆา่ ผีดกี วา่ ฆา่ ขนุ ช้าง                            จะสืบสร้างบาปกรรมไปทําไม

ลกู ของเจ้าเลา่ ก็มาหาเจ้าแล้ว                         ใชเ่ ชือแถวเจ้ายงั มีอยทู่ ีไหน

จงฟังแมแ่ ตเ่ ทา่ นนั แล้วกนั ไป                     พอ่ จะได้ภาวนารักษากาย

ลกู ของเจ้าเลา่ แมจ่ ะรับเลียง                      ชว่ ยกลอ่ มเกลียงเลียงไว้ได้ถวาย

ทีกริวโกรธโทษกรณ์จะผอ่ นคลาย              คราวเคราะห์ร้ายเจ้าจงเจียมเสงียมตน

โบราณทา่ นสมมตุ มิ นษุ ย์นี                         ยากแล้วมีใหมส่ ําเร็จถึงเจด็ หน

ทีทกุ ข์โศกโรคร้อนคอ่ ยผอ่ นปรน               คงจะพ้นโทษทณั ฑ์ไมบ่ รรลยั  

   ครานนั ขนุ แผนแสนสภุ าพ                     ก้มกราบมารดานําตาไหล

ลกู เห็นแตแ่ มค่ ณุ คอ่ ยอย่อู นุ่ ใจ                      ชว่ ยสอนให้พลายงามเรียนความรู้

อนั ตํารับตําราสารพดั                               ลกู เก็บจดั แจงไว้ทีในตู้

ถ้าลืมหลงตรงไหนไขออกด ู                      ทงั ของครูของพอ่ ตอ่ กนั มา

แล้วลบู หลงั สงั ความพลายงามน้อย             เจ้าจงคอ่ ยรําเรียนเขียนคาถา

รู้สงิ ไรก็ไมส่ ้รู ู้วชิ า                                   ไปเบอื งหน้าเตบิ ใหญ่จะให้คณุ                  

เรายากแล้วแก้วตาอยา่ ประมาท                 ทงั สนิ ญาตสิ ินเชือจะเกือหนนุ

ทกุ วนั นีมีแตย่ า่ ยงั การุณ                          พอ่ พงึ บญุ เถิดลกู ได้ปลกู เลียง

จงนกึ วา่ ยา่ เหมือนกบั แมพ่ อ่                       ถึงดา่ ทอเทา่ ไรอยา่ ได้เถียง

อนั พอ่ นีมไิ ด้อยใู่ กล้เคียง                         ไมไ่ ด้เลียงลกู แล้วนะแก้วตา

พลางกอดพลายงามแอบไว้แนบอก             นําตาตกพร่างพรายทงั ซ้ายขวา

โอ้มีกรรมทําไว้แตไ่ รมา                            พอเหน็ หน้าลกู แล้วจะแคล้วกนั

มาหาพอ่ พอ่ ไมม่ ีสิงไรผกู                           ยงั แตล่ กู ประคาํ จะทําขวญั

อยหู่ อกปื นยืนยงคงกระพนั                        ได้ป้ องกนั กายาข้างหน้าไป 

383

   เจ้าพลายงามความแสนสงสารพอ่             นําตาคลอคลอตกซกซกไหล

รับประคาํ รําวา่ ประสาใจ                            ฉนั จะใคร่อยดู่ ้วยชว่ ยบดิ า

ได้ตกั นําตําข้าวทกุ เช้าคํา                          ทีพอทําฟื นผกั จะหกั หา

ให้พอ่ พ้นทนทกุ ข์แล้วลกู ยา                      จะอตุ สา่ ห์เล่าเรียนคอ่ ยเพียรไป 

   ขนุ แผนแสนสวาดจิ ะขาดจติ                    กระจริ ิดรู้วา่ จะหาไหน

นา่ สงสารทา่ นยา่ พลอยอาลยั                      นําตาไหลพรากพรากเพราะยากเย็น

ขนุ แผนวา่ จะอยดู่ ไู มไ่ ด้                            ในคกุ ใหญ่ยากแค้นมนั แสนเข็ญ

เหมือนกบั นรกตกทงั เป็ น                           มไิ ด้เว้นโทษทณั ฑ์สกั วนั เลย

แตพ่ อ่ นีทา่ นเจ้ากรมยมราช                       อนญุ าตให้อยทู่ บั ในหบั เผย

คนทงั หลายนายมลุ ก็ค้นุ เคย                      เขาละเลยพอ่ ไมต่ ้องถกู จองจํา

ทงั ข้าวปลาสารพนั ทกุ วนั นี                        พระหมืนศรีเธอชว่ ยชบุ อปุ ถมั ภ์

คอ่ ยเบาใจไมพ่ กั ต้องตกั ตาํ                       คณุ ทา่ นลําล้นฟ้ าด้วยปรานี

ถ้าแม้นเจ้าเลา่ เรียนความรู้ได้                   จะพาไปพงึ พระจมืนศรี

ถวายตวั พระองคท์ รงธรณี                        จะได้มีเกียรตยิ ศปรากฏไป 

   พลายงามน้อยสร้อยเศร้ารับเจ้าคะ          ดีฉนั จะพากเพียรเรียนให้ได้

ตา่ งพดู จาพาทีคอ่ ยดใี จ                           จนจวนใกล้โพล้เพล้ถึงเวลา

ทองประศรีสงั ความวา่ ยามคํา                    แมจ่ ะจําจากพอ่ แก้วไปแล้วหนา

ขนุ แผนแสนสะท้านไหว้มารดา                  พลายงามลาพอ่ ลกู ผกู อาลยั

ตามยา่ มาพ้นทบั ทีหบั เผย                         ไมล่ ืมเลยเหลียวหน้านําตาไหล

ทงั ขนุ แผนแสนสวาดเิ พียงขาดใจ               ตา่ งอาลยั แลลบั วบั วญิ ญา

ไปขนึ ช้างข้างวดั ทา่ การ้อง                        พอเดอื นสอ่ งแสงสวา่ งกลางเวหา

ออกข้ามทงุ่ กรุงศรีอยธุ ยา                        รีบกลบั มาถงึ บ้านกาญจน์บรุ ี

   อนั เรืองราวกลา่ วความพลายงามน้อย     คอ่ ยเรียบร้อยเรียนรู้ครูทองประศรี

ทงั ขอมไทยได้สินก็ยนิ ดี                          เรียนคมั ภีร์พทุ ธเพทพระเวทมนตร์

ปัถมงั ตงั ตวั นะปัดตลอด                           แล้วถอนถอดถกู ต้องเป็นล่องหน

หวั ใจกฤตย์อิทธิเจเสนห่ ์กล                         แล้วเลา่ มนตร์เสกขมินกินนํามนั

เข้าในห้องลองวิชาประสาเดก็                    แทงจนเหล็กแหลมลยู่ ขู่ ยนั

384

มหาทะมืนยืนยงคงกระพนั                         ทงั เลขยนั ต์ลากเหมือนไมเ่ คลือนคาย
แล้วทําตวั หวั ใจอติ ิปิโส                           สะเดาะโซต่ รวนได้ดงั ใจหมาย
สะกดคนมนตร์จงั งงั กําบงั กาย                    เมฆฉายสรู ย์จนั ทร์ขยนั ดี
ทงั เรียนธรรมกรรมฐานนิพพานสตู ร             ร้องเรียกภตู พรายปราบกําหราบผี
ผกู พยนตห์ ่นุ หญ้าเข้าราวี                        ทองประศรีสอนหลานชํานาญมา
จนอายพุ ลายงามสิบสามขวบ                  ดขู าวอวบอ้วนท้วนเป็นนวลหน้า
ด้วยเนือแตกแรกรุ่นละมนุ ตา                   กิริยาแย้มยิมหงิมหงิมงาม
นยั น์ตากลมคมขําดดู ําขลบั                      ใครแลรับรักใคร่ปราศรัยถาม
ทองประศรีดใี จไลฤ่ กษ์ยาม                     ได้สบิ สามปี แล้วหลานแก้วกู
จะโกนจกุ สกุ ดบิ ขนึ สิบคํา                        แกทํานํายาจีนต้มตีนหมู
พวกเพือนบ้านวานมาผา่ หมากพล ู              บ้างปัดปเู สือสาดลาดพรมเจียม
ทงั หม้อเงินหม้อทองสํารองตงั                   มีทงั สงั ข์ใสน่ ํามนตไ์ ว้จนเปี ยม
อฒั จนั ทร์ชนั พระก็ตระเตรียม                   ตามธรรมเนียมฆ้องกลองฉลองทาน
ถงึ วนั ดีนมิ นต์ขรัวเกิดเฒา่                        อยวู่ ดั เขาชนไก่ใกล้กบั บ้าน
พอพณิ พาทย์คาดตระสะธุการ                 ทา่ นสมภารพาพระสงฆ์สบิ องค์มา
นงั สวดมนตร์จนจบพอพลบคํา                   ก็ซดั นํามนต์สาดเสียงฉาดฉ่า
ผ้ชู ายเสียดเบียดสาวชาวละว้า                 เสียงเฮฮาฮดึ ฮดั เมือซดั นํา
ผ้หู ญิงหยิกตะกายผ้ชู ายทบั                     เสียงหนบุ หนบั เหนาะแหนะแขยะขยํา
จนอีหงั คลงั ใจถีบไอ้ดาํ                          ลกุ ขนึ ปลํากนั ออกองึ เสียงตงึ ตงั
ทองประศรีดใี จวา่ ใครแพ้                       สนกุ แนแ่ ล้วอ้ายดาํ ปลําอีหงั
แล้วให้หลานผลดั ผ้ามาเก้กงั                    เข้าไปนงั กราบกรานสมภารครู
ขรัวเกิดแลมองเหน็ ทองประศรี                ถามวา่ นีลกู ใครเลา่ อ้ายหนู
เจ้าขรัวยา่ อ้าปากนําหมากพรู                  เลา่ ให้รู้แตต่ ้นมาจนปลาย
เดยี วนีเลา่ เจ้าขนุ แผนยงั ตดิ คกุ                 นีโกนจกุ แล้วจะได้ไปถวาย
ทา่ นขรัวครูดพู อ่ ของออพลาย                 เคราะห์จะคลายเคลือนบ้างฤๅอยา่ งไร 
   ทา่ นขรัวครูรู้เรืองให้เคืองแค้น              ทดุ อ้ายแผนถ่อยแท้ไมแ่ ก้ไข
เมือความรู้กสู อนเจ้าหลอ่ นไว้                  ยงั วิงไปเข้าคกุ สนกุ จริง

385

อ้ายเจ้าช้กู ไู ด้วา่ มาแตก่ ่อน                     จะทกุ ข์ร้อนออ่ นหเู พราะผ้หู ญิง
หวั เราะพลางทางเอกเขนกอิง                  พนิ ิจนิงดกู ายเจ้าพลายงาม
เห็นนา่ รักลกั ขณะก็ฉลาด                       จะมีวาสนาดขี ีคานหาม
ถ้าถึงวนั ชนั โชคโฉลกยาม                           ก็ต้องตามลกั ษณะวา่ จะรวย
แตท่ ีเมียเสียถนดั ปัตน ิ                           ตวั ตําหนริ ูปขาวเป็นสาวสวย
แตอ่ ้ายนีขีหลงจะงงงวย                         ต้องถกู ด้วยละโมบโลภโลกีย์
แล้วทา่ นขรัวหวั ร่อวา่ ออหน ู                     มนั เจ้าช้เู กินการหลานอีศรี
ก็แตว่ ่าอายสุ บิ แปดปี                              จะได้ทีหมืนขนุ เป็นมลุ นาย
ทงั เมียสาวชาวเหมือเป็นเชือแถว               อีนนั แล้วมนั จะมาพาฉิบหาย
อนั อ้ายขนุ แผนพอ่ ของออพลาย               จะพ้นปลายเดือนยีในปี กนุ
นบั แตน่ ีมีสขุ ไมท่ กุ ข์ร้อน                         ได้เตียงนอนนงั เก้าอีเป็นทีขนุ
ทองประศรีดีใจไหว้เจ้าคณุ                        ชว่ ยแบง่ บญุ ให้ได้ฟื นคืนสกั ที
สมภารรับกลบั มายงั อาวาส                       เสียงพิณพาทย์พวกพ้องทองประศรี
หาเสภามาทวั ทีตวั ดี                                ทา่ นตามีชา่ งประทดั ถนดั รบ
ดทู ํานองพองคอเสียงอ้อแอ้                     พวกคนแก่ชอบหวู า่ รู้จบ
ตารองศรีดแี ตข่ นั รู้ครันครบ                      กรับกระทบทําหลอกแล้วกลอกตา
แล้วนายทงั ดงั โดง่ เสียงโวง่ โวก                 วา่ กระโชกกระชนั ขนั หนกั หนา
ฝ่ ายนายเพชรเม็ดมากลากช้าช้า              ตงั สามวาสองศอกเหมือนบอกยาว
สว่ นนายมาพระยานนท์คนตลก                 วา่ หยกหยกหยาบช้าคนฮาฉาว
ตาทองอยรู่ ู้วา่ ภาษาลาว                          แล้วสง่ กราวเชิดเพลงโหนง่ เหนง่ ไป
ครันรุ่งเช้าเจ้าพลายก็โกนจกุ                      เป็นพ้นทกุ ข์พ้นร้อนนอนหลบั ใหล
จนผมยาวเจ้าได้ตดั มหดั ไทย                   คดิ จะใคร่ไปเป็ นข้าฝ่ าธุลี
เดชะบญุ ทลู ขอพอ่ พ้นโทษ                     เหมือนได้โปรดบดิ าเป็ นราศี
แตน่ งิ นกึ ตรึกตราจนราตรี                       เข้าข้างทีนอนยา่ นําตาคลอ
ทําคลงึ เคล้าเฝ้ าวอนด้วยออ่ นหวาน           พรุ่งนีหลานจะลาไปหาพอ่
จะได้เฝ้ าเจ้าชีวติ ชิดชอบพอ                   ทลู ขอเผือจะโปรดทีโทษทณั ฑ์ 
   ทองประศรีดีใจให้อนญุ าต                  เจ้าเชือชาตพิ งศ์พลายจงผายผนั

386

จะได้ชว่ ยพอ่ แมค่ ดิ แก้กนั                       ตามกตญั เู ถิดประเสริฐดี

ยา่ จะให้ไปสง่ จนถึงพอ่                           จงึ พาตอ่ ไปหาพระหมืนศรี

ตามแตบ่ ญุ วาสนาบารมี                          อนั ยา่ นีนบั วนั จะบรรลยั

มีลกู เต้าเลา่ ก็ทําให้ซําทกุ ข์                     ไมม่ ีสขุ สกั เวลานําตาไหล

โรคก็ซําชําบอบทงั หอบไอ                      ใครจะได้เผาผีก็มิรู้

เจ้าจงจําตําราทงั ยา่ สอน                         จะถาวรเพิมยศไมอ่ ดสู

ยา่ จะให้อ้ายพลดั อ้ายปัดอ้ายป ู                      เข้าไปอย่ตู ดิ ตามทงั สามคน

พอถือร่มสมปักตกั นําทา่                          หงุ ข้าวปลาสารพดั ไมข่ ดั สน

พดู จนดกึ ตรึกการกบั หลานตน                  แล้วหลบั จนแจม่ แจ้งแสงตะวนั  

   รู้สกึ กายยายทองประศรีย่า                  เอาเงินผ้าเสือใสใ่ นกําปัน

ทงั หวานคาวข้าวปลาสารพนั                     ขนขนึ บรรทกุ สปั คบั ช้าง

พลายงามลายา่ ชว่ ยอวยสวสั ด ิ                 ได้ฤกษ์พาสารพดั ไมข่ ดั ขวาง

ขนึ ขีหลงั พงั สะเทินเดนิ ตามทาง                ไมแ่ รมค้างข้ามทงุ่ ถงึ กรุงไกร

ไปหาพอ่ พอพบนงั นบนอบ                       ขนุ แผนสอบไตถ่ ามความสงสยั

เจ้าพลายน้อยคอ่ ยเลา่ ให้เข้าใจ                 ลกู จะใคร่ให้พระนายถวายตวั  

   ขนุ แผนแสนสวาดอิ นญุ าตวา่                  จงอตุ สา่ ห์สืบตระกลู เถิดทนู หวั

พอ่ พงศ์พลายหมายศกึ อยา่ นกึ กลวั              จะพาตวั เจ้าไปให้พระนาย

แล้วซกั ไซ้ไตถ่ ามถึงความรู้                       ให้ทอ่ งดไู ด้สมอารมณ์หมาย

ทีเข้าออกบอกความตามอบุ าย                   สอนลกู ชายอยจู่ นสนธยา

พอเสียงฆ้องกลองยําเข้าคําพลบ                ถงึ เดนิ พบผ้ใู ดไมเ่ ห็นหน้า

ชวนลกู ชายพลายงามตามกนั มา                 ไปเคหาพระหมืนศรีทีริมคลอง

ขนึ บนั ไดไฟอร่ามถามพวกบา่ ว                    พอรู้ขา่ วว่าสบายคอ่ ยคลายหมอง

ตรงมาหอรอรังยงั หยดุ มอง                         หมืนศรีร้องเรียกว่ามาสิเกลอ

ด้วยรักใคร่ใจซือถือวา่ เพือน                       ไมบ่ ากเบือนหน้าหนีดีเสมอ

ขนุ แผนพาลกู ไปนงั ไหว้เธอ                        ถามวา่ เออนนั ใครทีไหนมา 

   ขนุ แผนบอกออกวา่ ลกู เจ้าวนั ทอง           ทีมีท้องเกือบแก่มาแตป่ ่ า

เอาความหลงั ทงั นนั พรรณนา                      จะพามามอบไว้ให้เจ้าคณุ

387

ด้วยไมม่ ีทีเหน็ แตเ่ ป็นโทษ                         พระนายโปรดชว่ ยเหลือทงั เกือหนนุ

เป็นทีพงึ จงึ มาจงการุญ                              เอาแตบ่ ญุ เถิดพอ่ เจ้าเมือคราวจน

อนั วชิ ายา่ สอนลกู อ่อนแล้ว                         เห็นคลอ่ งแคลว่ การศกึ พอฝึกฝน

ถ้ากระไรได้ชอ่ งเห็นชอบกล                      ชว่ ยผอ่ นปรนโปรดถวายเจ้าพลายงาม 

   พระหมืนศรีดีใจปราศรัยทกั                     ดแู หลมหลกั ลกู ทหารชาญสนาม

เป็นข้าเฝ้ าเจ้าชีวติ อยา่ คดิ คร้าม                   มีสงครามเมือไรคงได้ดี

ไว้ธรุ ะจะถวายชว่ ยบา่ ยเบยี ง                      ให้ชบุ เลียงลกู รักเป็นศกั ดศิ รี

ทีกินอยผู่ ้คู นของเรามี                              อยเู่ รือนทีนงั นอนไมร่ ้อนรน

ขนุ แผนเลา่ เจ้าก็รู้อย่วู า่ รัก                         จนเจียนจกั แหลน่ ตายด้วยหลายหน

ก็เอน็ ดอู ย่วู า่ เกลอถึงเธอจน                       ทีขดั สนสารพดั ไมข่ ดั กนั

แตส่ ดุ ชว่ ยด้วยว่าอาญาหลวง                     ตอ่ ได้ทว่ งทีก่อนจะผอ่ นผนั

จริงนะเจ้าเราก็คิดทกุ คืนวนั                        คงชว่ ยกนั ไปกวา่ กายจะวายวาง 

   นายขนุ แผนแสนชืนให้ตนื อก                 อตุ สา่ ห์ยกมือไหว้มไิ ด้หมาง

ส้กู ลืนกลํานําตาแล้ววา่ พลาง                     พอ่ เหมือนอยา่ งพอ่ แมช่ ว่ ยแก้ทกุ ข์

จนยากเย็นเป็นโทษถงึ โหดไร้                  ยงั สง่ ให้ข้าวปลาเป็นผาสกุ

ก็หมายมนั กตญั ถู ึงอย่คู กุ                        กราบพอ่ ทกุ ทกุ คืนคอ่ ยชืนใจ

อนั ลกู ชายพลายงามตามแตพ่ อ่                  ลกู จะขอกราบลาช้าไมไ่ ด้

พลางลบู หลงั สงั ลกู ผกู อาลยั                      พอ่ จะไปก่อนแล้วนะแก้วตา

อยพู่ งึ บญุ คณุ พอ่ ตอ่ ไปเถิด                       จะประเสริฐสมหวงั เป็นฝังฝา

แล้วลงเรือนเดือนสว่างกระจา่ งตา               ก็กลบั มาหบั เผยทีเคยนอน 

   ครานนั จมืนศรีเสาวรักษ์ราช                    เรียกพลายงามทรามสวาดมิ าสงั สอน

จะเป็นข้าจอมนรินทร์ปินนคร                     อยา่ นงั นอนเปล่าเปลา่ ไมเ่ ข้าการ

พระกําหนดกฎหมายมีหลายเลม่                 เก็บไว้เตม็ ต้ใู หญ่ไขออกอา่ น

กรมศกั ดหิ ลกั ชยั พระอยั การ                     มนเทียรบาลพระบญั ญตั ติ ดั สํานวน

แล้วให้รู้สภุ าษิตบณั ฑิตพระร่วง                 ตามกระทรวงผิดชอบคดิ สอบสวน

ราชาศพั ท์รับสงั ให้บงั ควร                        รู้จงถ้วนถีไว้จงึ ได้การ

ทีไมส่ ้รู ู้อะไรผ้ใู หญ่เดก็                            มหาดเล็กสามตอ่ พอ่ ลกู หลาน

388

เสียตระกลู สญู ลบั อปั ระมาณ                  เพราะเกียจคร้ านครํ าคร่าเหมือนพร้ ามอญ

นีตวั เจ้าเหลา่ กอทงั พอ่ แม ่                        อยา่ เชือนแชอตุ สา่ ห์จําเอาคําสอน

แล้วจดั แจงห้องหบั ให้หลบั นอน             ไมอ่ าวรณ์เธอชว่ ยเลียงเป็นเทียงธรรม์ 

   ครานนั พลายงามทรามสวาด ิ                แหลมฉลาดเลขผาปัญญาขยนั

อยบู่ ้านพระหมืนศรียินดีครัน                    ทกุ คืนวนั ตามหลงั เข้าวงั ใน

เธอเข้าเฝ้ าเจ้าก็นงั บงั ไม้ดดั                      คอยฟังตรัสตรึกตราอชั ฌาสยั

คอ่ ยรู้กิจผิดชอบรอบคอบไป                   ด้วยมไิ ด้คบเพือนเทียวเชือนแช

ครันอยบู่ ้านอา่ นคําพระธรรมศาสตร์          ตํารับราชสงครามตามกระแส

คอ่ ยชืนชมุ่ หนมุ่ ตะกอดฟู ้ อแฟ้                  นางสาวแส้ใสใ่ จจะใคร่พบ

เขาไปหามาสไู่ มร่ ู้เกียว                          แตพ่ อเหลียวเห็นผ้หู ญิงก็วงิ หลบ

อตุ สา่ ห์เพียรเรียนดจู นรู้ครบ                    รู้ขนบธรรมเนียมก็เจียมใจ 

   ครานนั ทา่ นพระจมืนศรี                       ถงึ วนั ดไี ด้ช่องก็ผอ่ งใส

จงึ จดั แจงแตง่ ธปู เทียนดอกไม้                 จะเข้าไปทลู ถวายเจ้าพลายงาม

นงุ่ สมปักชกั กลีบจีบสลบั                          ครันเสร็จสรรพสําราญขนึ คานหาม

พวกข้าคนอลหมา่ นถึงพานตาม                 เจ้าพลายงามตามหลงั เข้าวงั ใน

ถงึ พระลานวานเขาพวกชาวที                    ทีคอ่ ยมีกิริยาอชั ฌาสยั

ถือพานทองรองธูปเทียนดอกไม้                ยกเข้าไปเตรียมตงั พอบงั ควร

ให้พลายงามตามไปนงั ตรงตงั ของ              ตามทํานองพระหมืนศรีสงั ถีถ้วน

ฝ่ ายเข้าเฝ้ าเจ้าพระยาเวลาจวน                  ตา่ งก็ชวนกนั เข้ามาหน้าพระโรง

นงุ่ สมปักชกั ชายกรายกรีดเล็บ                  ผ้ากราบเหน็บแนบหน้าดอู า่ โถง

พอเวลานาทีถ้วนสีโมง                             เข้าพระโรงพร้อมหน้าข้าราชการ 

   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงเดช                     มงกฎุ เกศอยธุ ยามหาสถาน

สถิตแทน่ แวน่ ฟ้ าโอฬาฬาร       ดงั วมิ านเมืองฟ้ าสรุ าลยั

ห้ามแหนแนน่ หนนุ ละมลุ หมอบ งามประกอบกิริยาอชั ฌาสยั

ระเรือยรับขบั ร้องทํานองใน                     สําราญราชหฤทยั ทกุ เวลา

ยามกลางวนั นนั ก็ออกพระโรงรัตน์             มีแตต่ รัสสรวลสนั ตท์ รงหรรษา

ทงั เหนือใต้ไพรีไมม่ ีมา                           สําราญใจไพร่ฟ้ าประชาชี

389

ด้วยเดชะบญุ ญาอานภุ าพ                        มีแตล่ าภมาประมลู พนู ภาษี

แตบ่ รรดาข้าเฝ้ าเหลา่ เสนี                        ใครทําดไี ด้ประทานถึงพานทอง 

   ฝ่ ายพระจมืนศรีเสาวรักษ์ราช                อภิวาทบาทมลู ทลู ฉลอง

ขอเดชะพระกรุณาฝ่ าละออง                    ดอกไม้รูปเทียนทองของพลายงาม

บตุ รขนุ แผนแสนสะท้านหลานทองประศรี    ความรู้มีเรียบราบไมห่ ยาบหยาม

จะขอรองมลุ ิกาพยายาม                         พลางกราบสามทีสดบั ตรับโองการ 

   ครานนั สมเดจ็ พระพนั วษา                    เหลือบเห็นหน้าพลายงามความสงสาร

จะออกพระโอษฐ์โปรดขนุ แผนแสนสะท้าน       แตก่ รรมนนั บนั ดาลดลพระทยั

ให้เคลมิ พระองคท์ รงกลอนละครนอก      นกึ ไมอ่ อกเวียนวงให้หลงใหล

ลืมประภาษราชกิจทีคิดไว้                       กลบั เข้าในแทน่ ทีศรีไสยา 

   อนั เรืองราวกลา่ วความพลายงามสวาด ิ    เป็นมหาดเลก็ แล้วคอ่ ยแกล้วกล้า

อยดู่ ้วยพระหมืนศรีผ้ปู รีชา                       เฝ้ าเวลาเช้าเย็นไมเ่ ว้นวนั

มลุ นายถ้วนหน้าก็ปรานี                           มิได้มีใครรังเกียจเดยี ดฉนั ท์

ถึงวา่ ทา่ นจางวางทงั สองนนั                       ก็ฝากตวั กลวั ทนั ทกุ คนไป 

ตอนท ี ๒๕  เจ้าล้านช้างถวายนางสร้อยทองแก่พระพนั วษา

   บทนีข้าจะยกไว้ก่อน                           จะกลา่ วกลอนให้เรืองเนืองไปใหม่

มาข้าจะกลา่ วบทไป                                ถึงพระเจ้าพิไชยเชียงอนิ ทร์

เสดจ็ ยงั พระทีนงั บลั ลงั ก์รัตน์                     พร้อมอนงค์นางกษัตริย์อนั เฉิดฉิน

น้อมเศยี รหมอบเฝ้ าเจ้าธรณินทร์                รวยรืนชืนกลนิ บํารุงใจ

แตล่ ะหน้าหน้านวลควรจะรัก                          ผอ่ งพกั ตร์เป็ นทีพสิ มยั

เกล้าผมนมนางงามวิไล                           อําไพผวิ ผอ่ งเพียงขวญั ตา

แซมดอกไม้ไหวใสช่ ้อง                           หม่ ตาดริวทองกรองหน้า

พลบคํายําฆ้องสนธยา                             เสดจ็ มาเข้าทีบรรทมพลนั

มโหรีปี พาทย์ก็ขบั กลอ่ ม                         พริงพร้อมบรรเลงดงั เพลงสวรรค์

ฝ่ ายวา่ พระองคผ์ ้ทู รงธรรม์                        ใฝ่ ฝันนิงนกึ คะนงึ ใน

ได้ทราบขา่ วกลา่ วความนนั ฟ้ งุ เฟื อง             ลือเลืองทงั นครขจรไหว

390

ถงึ โฉมนางสร้อยทองต้องพระทยั                พงึ รุ่นจําเริญวยั สิบห้าปี

เป็นบตุ รีศรีเมืองเจ้าล้านช้าง                      นางอืนร้อยเอ็จบรุ ีศรี

จะเปรียบถึงนางได้ก็ไมม่ ี                          ทรงศรีเลศิ ลําวไิ ลนาง

ทําไฉนจะได้สมรมิตร              มาเชยชดิ แนบน้องประคองข้าง

จะมีสาราไปวา่ นาง ขอพระเจ้าล้านช้างแตโ่ ดยดี

ฤๅจะยกจตั รุ งคโยธา                             ไปห้อมล้อมพาราบรุ ีศรี

ชงิ เอาองคพ์ ระราชบตุ รี                             จะได้ด้วยร้ายดปี ระการใด

แตด่ ําริตริความอยเู่ รรวน                            ปันป่ วนหาเป็ นบรรทมไม่

ให้แค้นข่นุ วนุ่ วายในพระทยั                         ตรึกไปในราษราตรี

กรกา่ ยพระวลิ าศพาดพกั ตร์                        ถึงเรืองรักจกั ไฉนฉะนีนี

จะยกั ย้ายถ่ายเทเลห่ ์ใดดี                           ไมเ่ หน็ ทีทีจะได้องคน์ างมา

ทรงดําริตริไปพระทยั คดิ                             ชอบผิดยงั ไมม่ ีทีปรึกษา

ระงบั ไว้ในประถมยามมา                            ลว่ งเวลาจนรุ่งพระสรุ ิยนั  

   บ้วนพระโอษฐ์สรงพระพกั ตร์จํารัสแผ้ว      ครันแล้วทรงพระแสงฉายฉนั

เสดจ็ ออกยงั ท้องพระโรงคลั                       สงั เสนาพลนั ในทนั ที

แตบ่ รรดาข้าเฝ้ าทงั น้อยใหญ่                      เร่งให้ไปหาเข้ามานี

ตํารวจรับสงั พลนั อญั ชลี                            ตา่ งวงิ เป็นสิงคลีแยกย้ายไป

เจ้าคณุ ขาเร็วหาเข้าไปเฝ้ า                          ราชการหนกั เบาหารู้ไม่

กริวอยใู่ ห้หาจะช้าไป                                อยา่ นอนใจแล้วก็พากนั รีบมา

ครันถงึ ลบั แลแล้วเยียมมอง                       พระสรุ เสียงตรัสก้องขนลกุ ฉ่า

ถวายบงั คมพร้อมกนั คลานเข้ามา                 ภาวนาบกึ บกึ นกึ ในใจ 

   ครันถงึ บงั คมลงพร้อมกนั                      พระทรงธรรม์ปรึกษาหาช้าไม่

มานงั พร้อมหน้าเสนาใน                                  ใครเห็นผิดชอบให้ว่ามา

บดั นีลกู สาวเจ้าล้านช้าง ชือนางสร้ อยทองเสน่หา

ทํากระไรจงึ จะได้นางมา ฤๅจะแตง่ สาราเป็นไมตรี

ไปกลา่ วขอตามอย่างทางกษัตริย์                 เห็นจะขดั แขง็ ไว้ฉนั ใดนี

ฤๅจะยกจตั รุ งคโยธี                                 ไปล้อมบรุ ีชงิ เอามา

391

ใจความข้อยคดิ เป็นสองอยา่ ง                      ใครเห็นบ้างอย่างไรให้เร่งวา่
จะเหน็ ฉนั ใดให้วา่ มา                                  ปรึกษากนั ดใู ห้เหน็ ด ี
   แสนท้าวพระยาลาวก็รับสงั                       พร้อมพรังหมอบเฝ้ าอยใู่ นที
ปรึกษากนั พลนั ในทนั ที                              ตามมีในพระราชชงคา
อปุ ฮาดแสนหลวงก็เหน็ พร้อม                       ทีผ้นู ้อยพลอยดอมลงพร้อมหน้า
ลงชือจดหมายรายตวั มา                             พร้อมหน้ากราบทลู ขนึ ทนั ใด
ข้าพเจ้าอปุ ฮาดพญาแมน                            กบั แสนท้าวกรุงกาฬทหารใหญ่
ทงั เพียกนั จีมีฤทธิไกร                                เสนาผ้ใู หญ่เห็นพร้อมกนั
อนั ทรงพระดําริครังนี                                 ด้วยพระราชบตุ รีล้านช้างนนั
เขาก็เป็นเชือกษัตริย์อยเู่ หมือนกนั                 ไปเว้าทนั เสียก่อนแตโ่ ดยดี
จงึ จะถกู ตามทางอยา่ งกษัตริย์                      ถ้าวา่ ขดั มใิ ห้ให้รู้ที
จงึ จะคอ่ ยยกพหลมนตรี                              ล้อมบรุ ีแล้วชิงเอานางมา
ทกุ ประเทศธานีบรุ ีลาว                                จะมไิ ด้กลา่ วคําครหา
อนั โฉมยงองคพ์ ระราชธิดา                          จําจะมีสาราไปขอนาง 
   พระองค์ทรงฟังเสนาทลู                          เป็นเค้ามลู เออเอาตบเพลาผาง
จงึ ให้แตง่ สาราเป็นทา่ ทาง                            ตามอยา่ งพระราชไมตรี
กบั เครืองบรรณาการดอกไม้ทอง                   สิงของจดั ให้ไปถ้วนถี
เดอื นหนงึ ให้ถงึ พระบรุ ี                                อยา่ ช้าทีเร่งพากนั รีบไป 
   อปุ ฮาดผ้รู ับสงั มาจดั แจง                          ตกแตง่ สาราหาช้าไป 
ลงแผน่ ทองพลนั ทนั ใด                               บรรณาการเร่งให้ขนเข้ามา
จงึ จดั ให้กรุงกาฬทหารใหญ่                       กบั ไพร่ห้าร้อยแสนเพชรกล้า
แล้วจดั แจงแตง่ ให้ทงั อาชา                          คมุ เครืองบรรณาการไป
เสร็จสรรพแล้วกลบั มากราบทลู                      นเรนทร์สรู เชียงอินทร์ผ้เู ป็ นใหญ่
บรรยายข้อความตามมีไป                            ชอบพระทยั แล้วก็สงั ให้ไปพลนั  
   ฝ่ ายท้าวกรุงกาฬแสนเพชรกล้า                ถวายบงั คมลาขมีขมนั
ออกมาขนึ ม้าได้พร้อมกนั                             กบั สงิ ของทงั นนั ก็รีบไป
ขนึ ม้าลงแซส่ ะบดั ยา่ ง                                 วิงผางหาพกั อาชาไม่

392

ตะวนั เยน็ หยดุ ม้าหาฟื นไฟ                            กินแล้วรีบไปสามยามนอน
เช้าตรู่ตีสิบเอ็ดพากนั ไป                               น้องเพลหยดุ ไพร่หงุ ข้าวกอ่ น
กินแล้วขนึ ม้าพากนั จร                                 ดกึ นอนเช้าไปไมร่ ังรา
สบิ วนั ถงึ ดา่ นเมืองล้านช้าง                            เอาบอกวางชาวดา่ นมาพร้อมหน้า
ให้กินข้าวชาวดา่ นก็คมุ มา                             เจ็ดวนั ถึงพาราล้านช้างพลนั
ลงม้าพากนั เข้าในเมือง                                คมุ เครืองบรรณาการกบั สารนนั
อปุ ฮาดแสนหลวงทงั ปวงนนั                           พร้อมกนั อยใู่ นหน้าพระลานชยั
วางบอกตามเรืองพระราชสาร                        เพียกวานพร้อมพรังนงั สวา่ งไสว
แจ้งเรืองบอกพลนั ทนั ใด                              พากนั ไปทีเฝ้ าเจ้าธานี 
   จะกลา่ วถึงพระเจ้าล้านช้าง                      สถิตอยใู่ นปรางค์ปราสาทศรี
เสวยสขุ ทกุ ข์ภยั มไิ ด้มี                                 พร้อมสนมนารีประจํางาน
ล้วนเอกองคห์ มืนอนงค์นางกษตั ริย์                  อยงู่ านพดั หมอบดาษในราชฐาน
บ้างเชญิ เครืองเนืองแลวิไลลาน                      ดงั นางในวิมานเมืองอนิ ทร์
รูปทรงสง่ สณั ฐานรืนรวย                               บ้างเกล้ามวยแซมดอกไม้ใสป่ ิน
แวดล้อมพระองคท์ รงธรณินทร์                      รวยกลินเฟื องฟ้ งุ จรุงใจ
หมอบกลาดดาษเฝ้ าลออพกั ตร์                       จําเริญรักเป็นทีพสิ มยั
บ้างหม่ ขลบิ ริวทองกรองใน                           สอดสีแลวไิ ลละลานตา
งามกรออ่ นช้อยเมือคลานเฝ้ า                        งามเกล้าผมสงู ดสู มหน้า
พระสรุ ิย์ฉายบา่ ยคล้อยได้เวลา                      เสดจ็ มาทีสรงชลธาร
ชําระสระสรงทรงสคุ นธ์                               เครืองต้นปนปรุงหอมหวาน
ทรงเครืองเรืององค์อลงการ                         ออกท้องพระโรงธารทนั ใด
เสดจ็ เหนือพระทีนงั เนาวรัตน์                        ภายใต้เศวตฉตั รสงู ใหญ่
ตรัสประภาษราชกิจในเวียงชยั                       เสนาในทลู เรืองเนืองมา
ทรงพระสรวลสําราญพระหฤทยั                     ข้าเฝ้ าน้อยใหญ่อยพู่ ร้อมหน้า
เพียผ้ใู หญ่อธิบดมี ีปัญญา                            ก้มหน้าแล้วกราบบงั คมพลนั
ขอเดชะชีวิตอยใู่ ต้บาท                               พระอิศราธิราชรังสรรค์
ควรมคิ วรพระองคผ์ ้ทู รงธรรม์                       เชียงใหมน่ นั บดั นีมีสารมา

393

ให้ราชทตู ถือสารมากบั ของ                      ดอกไม้ทองบรรณาการมากหนกั หนา

ให้คมุ ไว้ยงั มใิ ห้พาเข้ามา                         แล้วอา่ นสาราถวายพลนั  

   ในเรืองราวลกั ษณะราชสาร                  พระผ้ผู า่ นเชียงใหมม่ ไหศวรรย์

ทรงพระนามเชียงอนิ ทร์ปินกํานลั                     ครองขณั ฑเสมาธานนิ ทร์

เป็นหลกั ปักโลกทงั โกฏิแสน                     ทกุ ด้าวแดนยอ่ ท้อไมต่ อ่ สิน

ระอาทวั กลวั ฤทธิทงั แผ่นดนิ                      ทวั ถินทกุ ประเทศธานี

ทงั กรุงนาคนหตุ มงกฏุ ภพ                       เลศิ ลบทวั โลกราศี

ทงั สองกรุงบํารุงธรณี                             พระเกียรตนิ นั ก็มีเสมอกนั

ได้ทราบข่าวกลา่ วโฉมพระธิดา                 วา่ โสภาพริงเพริศเฉิดฉัน

พร้อมทงั สรุ ิวงศพ์ งศพ์ นั ธ์ุ                      ควรมอบไอศวรรย์เป็นคคู่ รอง

มาตรอืนหมืนกษตั ริย์ร้อยประเทศ             ไมค่ วรคเู่ ยาวเรศภิรมย์สอง

ไมส่ มพกั ตร์ตําศกั ดกิ วา่ ละออง                 จะเศร้าหมองเสือมสนิ พระเดชา

จะขอองคพ์ ระธิดาดวงเนตร                      เยาวเรศไปไว้เป็นฝ่ ายขวา

ขอประทานสร้อยทองละอองตา                ไปเป็นบาทบริจาเจ้าเชียงอนิ ทร์

ถ้าทราบสารแม้นประทานดวงสมร              สองนครจะเป็ นสขุ เกษมสิน

ตะพานเงินทองมาถงึ ธานินทร์                   สินสารแล้วก็กราบลงสามลา 

   ครานนั พระองค์ได้ทรงฟัง                     แค้นคงั พระทยั เป็นหนกั หนา

กระทืบบาทผาดเสียงประเปรียงมา              ท้าวพระยาฟังดอู ยพู่ ร้อมกนั

ทงั ลกู เมียก็มีอยอู่ กั นิษฐ์                          ลกู เรากระจิริดมาหมายมนั

ชา่ งโอหงั ฟังเลน่ ได้เห็นกนั                         มสิ ําคญั อยวู่ า่ ดีมีสารมา

เป็นกษัตริย์ตรัสไมพ่ เิ คราะห์กอ่ น               ชา่ งไมก่ ลวั ราษฎรเขาจะวา่

นา่ หวั ชา่ งไมก่ ลวั ความนนิ ทา                    ด้านหน้ามาขอลกู สาวกู

แล้วตรัสประภาษปรึกษาไป                      ผ้ใู หญ่ทีนงั ฟังดหู รู

วา่ เลน่ เจรจาข้ามหน้าก ู                             พร้อมกนั อยเู่ ร่งยกกองทพั ไป

กจู ะไปล้อมเมืองอ้ายเชียงอินทร์                ฆา่ เสียให้สนิ ไมไ่ ว้ได้

อ้ายผ้ถู ือสารามานนั ไซร้                          เร่งเอาไปตดั หวั เสียบประจาน

ตรัสกริวกระทืบพระบาทา                         จบั พระแสงเงืองา่ จะสงั หาร

394

สนนั ก้องทวั ท้องพระโรงธาร                      เพียกวานภาวนาพมึ พําไป 

   ฝ่ ายวา่ อปุ ฮาดก็กราบทลู                        ขอพระนเรนทร์สรู ผ้เู ป็นใหญ่

งดกอ่ นผ่อนไว้ในพระทยั                          อนั พระเจ้าเชียงใหมใ่ ห้สารมา

อยา่ เพอ่ ทรงพระโกรธพโิ รธนกั                   ไมค่ วรจกั ฆา่ ทตู ให้สงั ขาร์

เป็นแตข่ ้าของท่านทา่ นใช้มา                     ทกุ ประเทศจะนนิ ทาไม่ควรการ

ชอบสงั ให้กลบั ไปยงั เมือง                         ยกั เยืองโต้ตอบราชสาร

อยา่ ตดั พ้อแตพ่ อเป็นประมาณ                        ปานกลางวา่ นางยงั ไมค่ วร

เยาว์อยไู่ มค่ วรคเู่ สมอพกั ตร์                      ไมห่ าญหกั เห็นจะไว้พระทยั หวน

จะเจือใจวา่ เราไว้อาลยั ครวญ                     จงึ คอ่ ยประมวลรีพลเข้าโจมตี

อนั เมืองเชียงใหมก่ ะจ้อยร่อย                   ดงั หิงห้อยเทียมแสงพระสรุ ิย์ศรี

ไมค่ รันมือครือฟัดเป็นภสั ม์ธุลี                    ไมช่ ้าทีตปี ระเดียวก็ได้การ

ไว้เป็นพนกั งานเกล้ากระหม่อม                   เพียกวานเหน็ พร้อมเหลา่ ทหาร

มิให้เคืองเบืองบาทบทมาลย์                      ขอเดชะมีสารนนั ตอบไป 

   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงเดช                       ฟังเหตกุ ็สงบพระทยั ได้

ให้แตง่ สารพลนั ทนั ใด                              คนื ไปทงั เครืองบรรณาการ

สว่ นราชทตู ให้ประทานของ                       รางวลั เงินทองทงั คาวหวาน

เหล้าข้าวเป็ ดไกช่ ยั บาน                            ประทานของแล้วสงั ให้กลบั ไป

   ราชทตู ประนมบงั คมลา                         ออกมาทิมดาบหาช้าไม่

ขนของขนึ ม้าพากนั ไป                             ควบขบั อาชาไนยเร่งรีบมา

ดนั ดดั ลดั ป่ าพนาสณั ฑ์                             สิบห้าวนั ถึงเชียงใหมม่ ิได้ช้า

เอาบรรณาการกบั สารทีตอบมา                  เรียกเพียพระยาโดยฉบั พลนั

ครันถึงเวลาในทนั ใด                               พากนั เข้าไปขมีขมนั

บรรณาการตงั หน้าพระลานพลนั                  แล้วพากนั เข้าพระโรงทนั ใด 

   พอเสดจ็ ออกท้องพระโรงธาร                 เพียกวานหมอบราบกราบไสว

ขอเดชะพระองค์ผ้ทู รงชยั                          มีสารไปล้านช้างนนั ตอบมา

ในลกั ษณสารเจ้าล้านช้าง                       บดิ านางสร้อยทองเสนห่ า

แจ้งสารเชียงใหมท่ ีให้มา                         วา่ ขอองค์พระธิดาเยาวมาลย์

395

ซงึ เจ้าเชียงอินทร์เป็นใหญ่                       ต้องพระทยั ธิดายอดสงสาร

อนั โฉมยงองคส์ ร้อยสดุ ามาลย์                 ยพุ าพาลพงึ ได้สบิ ห้าปี

ยงั ไมค่ วรสสู่ มอปุ ภิเษก                          เป็นองคเ์ อกอรรคราชมเหสี

ไมค่ ลาดแมแ่ หหา่ งสกั ราตรี                      ยงั เดก็ อยดู่ ไู ม่ดีในพระทยั

ทกุ ประเทศธานินทร์จะหมนิ ทวั                   เรากลวั ครหาจะวา่ ได้

ดอกไม้ทองสิงของถวายไป                     นนั คนื ให้แก่พระเจ้าเชียงอนิ ทร์

คอ่ ยคอ่ ยก็จะเป็ นอะไรมี                         ดีกวา่ อยา่ ให้ลาวเขากลา่ วฉิน

จงแจ้งใจตอบไปถงึ เชียงอนิ ทร์                อา่ นสนิ เสร็จสารบงั คมลง 

   เชียงอินทร์ทรงฟังพระราชสาร              ดาํ ริการวา่ กลา่ วเป็นสงู สง่

เป็นยนต์แยบแอบอําคาํ ไม่ตรง                   แล้วทรงพระดาํ ริประภาษไป 

เราได้ไปขอเป็ นไมตรี                            โดยดมี ยิ กลกู สาวให้

จะยกพหลสกลไกร                               ถ้ารบกนั ฟันให้เป็ นภสั ม์ธลุ ี

ล้อมเมืองหําหนั ฟันฆ่า                            รับองค์พระธิดามารศรี

สร้อยทองมาไว้ในบรุ ี                             ตรัสแล้วเข้าทีข้างในพลนั  

   จะกลา่ วถงึ พระองค์ทรงธรณินทร์           เป็นปินล้านช้างไอศวรรย์

เสดจ็ เหนือแทน่ แก้วแพรวพรรณ               เดือดดนั พระทยั อยไู่ ปมา

ด้วยถ้อยคําเชียงอินทร์ชา่ งว่าได้               อ้ายเชียงใหมโ่ อหงั นีหนกั หนา

เดือดร้อนในพระทยั ไปมา                       เรียกมเหสีโสภาแล้วตรัสความ

บดั นีเชียงใหมใ่ ห้สารมา                          ขอสร้อยทองเสนห่ าไปเป็ นห้าม

พีตอบสารวา่ ไปเป็นใจความ                     วา่ กนั แตต่ ามโดยดี

วา่ ลกู เรายงั เดก็ เล็กนกั                             ไมค่ วรจกั ภิรมย์สมศรี

ถ้าละไว้นานไปภยั จะมี                            จะมาล้อมบรุ ีตเี อาเมือง

แก้วพีจะคดิ ฉนั ใด                                  อนั กรุงไทยเกียรติยศนนั ฟ้ งุ เฟื อง

จะพงึ พาอาศยั เห็นไมเ่ คือง                       เขาฦๅเลืองทรงธรรม์อยธุ ยา

อานภุ าพปราบไปในทศทิศ                      ฦๅฤทธิทกุ ประเทศภาษา

เราถวายสร้อยทองพระธิดา                      ถึงเชียงใหมย่ กมาก็รบกนั

ทหารอยธุ ยาจะมาชว่ ย                           ไมท่ งิ เราให้ม้วยอาสญั

396

ด้วยพระองคท์ รงยศอยใู่ นธรรม์                 จะคดิ กนั ฉนั ใดให้วา่ มา 

   ครานนั จงึ โฉมนางเกสร                        ยอกรประนมก้มเกศา

นางดําริตริความแล้วทลู มา                       พระบญั ชาตรัสชอบด้วยเหตมุ ี

อนั เจ้าเชียงใหมน่ ีฮกึ ฮกั                           อาจองค์ทะนงศกั ดสิ งู ศรี

อนั พระเจ้าอยธุ ยาธานี                             ไมม่ ีขา่ วร้ายระคายพพาล

ประเวณีต้นไม้ตายเพราะลกู                       เราฝังปลกู เสียให้เป็นแก่นสาร

อนั นางสร้อยทองเยาวมาลย์                     จําจะมีราชสารถวายไป

ให้ขนึ มารับองคพ์ ระธิดา                           แตง่ การวิวาห์เสียจงได้

ถ้าละไว้ช้าทีจะมีภยั                                 พระดํารินนั ไซร้ก็เห็นควร 

   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงภพ                       เลศิ ลบล้านช้างก็แย้มสรวล

ได้ทรงทราบกราบทลู ก็เห็นควร                  โดยดว่ นเสดจ็ มาหน้ามขุ พลนั

ตรัสสงั อปุ ฮาดแสนหลวง                          เสนาทงั ปวงขมีขมนั

หมอบกลาดดาษเฝ้ าบงั คมคลั                     เร่งจดั สรรเครืองราชบรรณาการ

ทงั แผน่ ทองจารึกเรืองถวาย                      บรรยายข้อความสองสถาน

วา่ เราถวายเอกองค์นงคราญ                      สโู่ พธิสมภาร ณ กรุงไทย

อนงึ เจ้าเชียงอินทร์ก็ให้สาร                        ขอองค์เยาวมาลย์เราไมใ่ ห้

อีกเครืองบรรณาการทงั นนั ไซร้                   ถวายพระเจ้ากรุงไกรอยธุ ยา 

   อํามาตย์รับสงั แล้ววางวงิ                         จดั สิงบรรณาการนนั หนกั หนา

แผน่ ทองทําจําลองซงึ สารา                        ทงั ช้างม้าไพร่พลมนตรี

เสร็จสรรพกราบทลู พระทรงภพ                   เลิศลบล้านช้างบรุ ีศรี

พระดาํ รัสตรัสสงั ไปทนั ที                           บรรณาการครังนีไปกรุงไทย 

   อํามาตย์รับสงั บงั คมลา                          คลานถอยออกมาหาช้าไม่

ลงเรือข้ามสง่ ลอ่ งลงไป                            ถงึ ทา่ ใหญ่ปากโมงทนั ที

ขนึ ม้าแล้วก็พากนั รีบไป                            ดนั ดดั ลดั ไพรพนาศรี

ข้ามป่ าฝ่ าทงุ่ มงุ่ จรลี                                 ถึงคริ ีเขาศาลลว่ งดา่ นไป

พกั ม้ากินหญ้าพอหายเหนือย                     ลมเฉือยขนึ ม้าหาช้าไม่

หยดุ ร้อนนอนป่ าพนาลยั                            มาได้สามหมอรีบตอ่ มา

397

ถึงลําพาชีรีออกทาง                                ชกั ม้าสะบดั ยา่ งมากลางป่ า

ถึงบ้านดา่ นโคราชสีมา                             เข้าหาชาวบ้านดา่ นหมืนไวย

แจ้งความตามเรืองราชสาร                        ชาวดา่ นพามาไมช่ ้าได้

ตดั ตรงลงโคราชทนั ใด                             ผกู ม้าพกั ไว้เข้าในเมือง 

   ครันถึงจงึ ขนึ ศาลากลาง                        เอาบอกวางกรมการตามเรือง

พวกลาวคมุ ไว้ทีในเมือง                           สงิ ของกบั เครืองบรรณาการ

ผ้รู ังสงั ให้จดั ซงึ ทีอย ู่                                เลียงดพู วกเหลา่ ชาวทหาร

ให้กินเหล้าข้าวนําสําราญ                          เปรียวหวานสขุ เกษมเปรมใจ 

   ฝ่ ายเจ้าเมืองโคราชกรมการ                   แจ้งความตามสารหาช้าไม่

เขียนบอกลงพลนั ทนั ใด                           สงั ให้พวกไทยนนั ถือมา

แจ้งความตามเรืองทีในสาร                       วา่ เพียกวานพวกลาวมาหนกั หนา

นําสิงดอกไม้ทองของบรรณา                     ถวายพระเจ้าอยธุ ยากรุงไทย

รองปลดั ผ้ถู ือหนงั สือบอก                          จดั แจงดาบหอกทงั บา่ วไพร่

เร่งรีบขนึ ม้าอาชาไนย                               ดนั ดดั ลดั ไพรพนาลี

ถงึ ภเู ขาลาดเดนิ พาดมา                             สงู เนนิ โคกพญาหยดุ ม้าขี

เหนือยนกั ให้พกั พาชี                                 เพลาบา่ ยได้ทีขนึ ม้าไป

ข้ามเขาเขือนลนั ดดั ดนั มา                          รีบขบั อาชาหาข้าไม่

ดตั ตรงเข้าดงพญาไฟ                                ห้าคืนมาได้แกง่ คอยพลนั

พลบคาํ อาบนําแล้วกินข้าว                          รุ่งเช้าขนึ ม้าผายผนั

เร่งรีบตะเบง็ มาไมช่ ้าพลนั                            หกคืนเจ็ดวนั ถงึ บรุ ี

เอาบอกวางเวรมหาดไทย                           แจ้งเนือความไปเป็นถ้วนถี

นายเวรพาเรียนทา่ นจกั รี                            ตามทีมีบอกโคราชมา

ฝ่ ายวา่ ขนุ นางผ้นู ้อยใหญ่                           แจ้งในใบบอกแล้วปรึกษา

วา่ ล้านช้างเขาถวายของบรรณา                   แล้วก็พาไปเฝ้ าพระทรงธรรม์ 

   ครานนั พระผ้ผู า่ นนคั เรศ                         มงกฎุ เกศกรุงไกรไอศวรรย์

สถิตในปรางค์แก้วแพรวพรรณ                   เกษมสนั ต์สโุ ขโอฬาร์

เสวยสขุ แสนสนกุ สําราญรืน                      ดาษดนื หมืนสนมเสนอหน้า

398

หมอบกลาดดาษเฝ้ าเจ้านคั รา                    โสภาเลศิ ลําวิไลวรรณ

ทรงภษู าผ้าต้นพรรณราย                          มงกฎุ เก็จเพชรพรายฉายฉนั

สร้อยประดบั ทบั ทรวงพวงสวุ รรณ               ทรงพระขรรคย์ รุ ยาตร์คลาศไคล

พระทวารดาลลนั กระทงั แตร                     ประโคมแซฆ่ ้องกลองปี ไฉน

กลองแขกปี ชวาจ้าแจ้วไป                        ขนุ นางตกใจคกึ คกั กนั

เจ้าพระยาและพระยาตามตําแหนง่               ผ้นู ้อยนงั แอบแฝงลบั แลกนั

ให้สงบลงสิจจิ กุ นั                                     บ้างตวั สนั ก้มหน้าภาวนาไป

เสดจ็ รูดมา่ นกร่างขนุ นางกราบ                   อกวาบดงั เพลงิ พระกาฬไหม้

ตรัสประภาษเห็นสบายคอ่ ยคลายใจ            ใครมีเค้ามลู ก็ทลู พลนั

นําทา่ ฟ้ าฝนสะดวกดี                                ข้าวปรังนาปี เกษมสนั ต์

ราษฎรเป็นสขุ อยทู่ กุ วนั                             บรรยายถีถ้วนทรงพระสรวลฮา

เจ้าพระยาราชสีห์ก็กราบทลู                       ขอพระอนกุ ลู โปรดเกศา

บดั นีมีบอกโคราชมา                               วา่ พวกลาวดนั ป่ ามาถึงเมือง

เป็นข้าของพระเจ้าล้านช้าง                        มีสารถวายนางมาตามเรือง

บรรณาการพานทองนองเนือง                    ให้ยบั ยงั อยเู่ มืองราชสีมา

ทลู ความตามบอกเมืองโคราช                    ทราบบาทสมเดจ็ พระพนั วษา

ให้ทราบความตามเรืองทีมีมา                    ยงั เบอื งบาทาพระทรงธรรม์ 

   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงภพ                       เลิศลบปรีดเิ ปรมเกษมสนั ต์

ผนิ พระพกั ตร์ตรัสปรึกษาเสนาพลนั              พร้อมกนั จะเหน็ ประการใด

ตา่ งเมืองเขามาถวายนาง                          จะเห็นจริงอยบู่ ้างฤๅหาไม่

ฤๅกลศกึ นกึ แหนงควรแคลงใจ                 ใครเห็นอยา่ งไรให้ว่ามา 

   เจ้าพระยาพระหลวงก็รับสงั                      พร้อมพรังประนมก้มเกศา

กราบทลู พระองค์ทรงศกั ดา                       ซงึ ล้านช้างให้มาในครังนี

เห็นจะไมเ่ ป็นทางลอ่ ลวง                           ถวายดวงสดุ ามารศรี

ด้วยหวงั ใจจะได้พงึ พระบารมี                     ควรทีจะให้ไปรับมา 

   พระองค์ทรงฟังเห็นสมควร                   ทรงพระสรวลพระทยั ให้หรรษา

เฮ้ยตํารวจในอยา่ ได้ช้า                            ขนึ ไปพาราโคราชพลนั

399

รับราชทตู ถือสารมา                                 กบั พลโยธาทงั ปวงนนั

บรรณาการพานทองสงิ ของนนั                     จดั เรือรับกนั ล้วนดีดี 

   ฝ่ ายราชามาตย์ก็รับสงั                            ถอยหลงั คลานออกมาจากที

จดั เรือดงั กนั ทนั ที                                    ฝี พายลงเรือพายเฝื อไป

คืนหนงึ มาถึงท่าราบ                                 ไพร่หาบคานสอดหาช้าไม่

ขนึ บกยกเดินมาในไพร                             ห้าคนื เข้าในโคราชพลนั

วางตราวา่ ความตามที                                กรมการองึ มีเป็นจ้าละหวนั

ตามสง่ สงิ ของทองรูปพรรณ                        พร้อมกนั ช้างม้าก็คลาไคล

ถงึ ทา่ พากนั มาลงเรือ                                 พลพายพายเฝื อหาหยดุ ไม่

เตอื นกนั วนุ่ วายเร่งพายไป                          มาได้คืนหนงึ ถึงบรุ ี

พอเรือจอดทอดประทบั รับราชสาร               ผ้คู นอลหมา่ นองึ มี

เชิญราชสารใสพ่ านทนั ที                           กลองตีประโคมแหโ่ หมไป

ถึงทีเชิญขนึ ไปบนหอ                               อาลกั ษณ์รับตอ่ ทา่ นผ้ใู หญ่

ให้แปลราชสารเป็นคาํ ไทย                          ต้องในสําเนาทกุ ประการ

แล้วจดั แจงแตง่ จวนให้ทตู อย่ ู                      เลียงดปู รีดเิ ปรมเกษมศานต์

เหล้าข้าวเป็ ดไกช่ ยั บาน                             เลียงโต๊ะประทานทกุ ทกุ วนั  

   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงเดช                        ครองนเิ วศน์อยธุ ยาเกษมสนั ต์

เสดจ็ ออกเสนาข้างหน้าพลนั                        ข้าราชการทงั นนั ก็เข้าไป

พร้อมแล้วถวายอภิวาท                              บงั คมบาทพระองคผ์ ้เู ป็นใหญ่

หมอบกลาดดาษเฝ้ าพระภวู ไนย                   ตามตําแหนง่ น้อยใหญ่เคยเฝ้ ามา 

   ครานนั เจ้าพระยาราชสีห์                         ยอกรอญั ชลีเหนือเกศา

กราบทลู ขนึ พลนั มทิ นั ช้า                            อนั ชีวาอยใู่ ต้บทมาลย์

ซงึ โปรดให้ไปยงั เมืองโคราช                       จมืนราชามาตย์กบั ทหาร

รับทตู กบั เครืองบรรณาการ                          พระราชสารมาอยธุ ยา

ถึงแล้วให้หยดุ ยบั ยงั อย ู่                              เลียงดพู ิทกั ษ์รักษา

แล้วทลู ความตามสารทีมีมา                         ให้ทราบใต้บาทาพระทรงธรรม์ 

   ในสารพระผ้ผู า่ นนิเวศน์เวียง                    พภิ พเพียงสมบตั ไิ อศวรรย์

400