เสภาขุนช้างขุนแผน

ถ้าหมอ่ มกลวั แฝงตวั อย่ตู ้นไทร            สง่ ฟ้ าฟื นมาให้น้องรบเอง 
   เออว่ากระนีพีชอบใจ                     จะแตง่ ตวั พิมไปให้เหมาะเหมง
เสือหมวกย้อมวา่ นยาผ้ากางเกง           เกรงแตจ่ ะขนึ ม้าขาไมเ่ คย
เจ้าจะรําเพลงทวนกระบวนตี               ทว่ งทีขนุ ช้างคลอ่ งนะน้องเอ๋ย
หอกมนั โตใหญ่กระไรเลย                 เสยแทงถกู เจ้าจะเข้าครัน
พีเป็ นชายจะตายก็ตามที                   แก้วพีจะลําบากไปไยนนั
วา่ พลางจดั แจงแตง่ ตวั พลนั                 ตามสําคญั เคยรบณรงค์มา
ร่ายเวทวเิ ศษเป่ าประทบั                     จบจบั ฟ้ าฟื นข้างมือขวา
แล้วร่ายมนตร์ขลงั กําบงั ตา                  ใครมามิให้เหน็ เจ้าวนั ทอง
ผกู จิตให้สนิทเสนห่ ์อย ู่                      ทงั อาวธุ ศตั รูมิให้ต้อง
เผน่ ขนึ ม้าสีหมอกออกคะนอง             กมุ ารทองภตู พรายก็ตามมา
จงึ สงั พรายให้ถอนหญ้าแพรกสง่           ปลงอารมณ์โอมอา่ นพระคาถา
กลายเป็ นคนพลนั มทิ นั ช้า                  ศาสตราง้าวทวนก็ถ้วนตน       
จงึ กําชบั ยบั ยงั อยนู่ ีก่อน                    เร้นซอ่ นอยใู่ นไพรสณฑ์
ตอ่ กเู รียกเมือไรให้ประจญ                 จงึ ออกไปไลพ่ ลอ้ายขนุ ช้าง
สงั แล้วกระทืบสีหมอกม้า                   โหงพรายล้อมหน้ามาแซงข้าง
ฟ้ าฟื นปลาบตาม้าวงิ วาง                     ขนุ ช้างร้องเอาชาวเรารับ
ดาบหอกออกยืนยกปื นลนั                  โหส่ นนั เฮฮาหน้าเพลิงฉบั  
ฉาดเปล่าไมไ่ ปเป็นไฟวบั                    ขนุ แผนขบั ม้ามาหน้าขนุ ช้าง
ตวาดด้วยพระเวทวเิ ศษมนตร์                ผ้คู นตืนวงิ ทิงปื นผาง
ดาบถือหลดุ มือตะลงึ วาง                    ขนุ ช้างแข็งง่าตงั ทา่ ทวน
ถกู มนตร์จงั งงั ทงั นายไพร่                    ตา่ งเกรงฤทธิไกรใจปันป่ วน
ขนุ ช้างตกประหมา่ เหน็ มาจวน             ยิงสวนสําทบั ขบั พลมา
พลปื นพลหอกออกสะพรัง                 เสียงดงั ครืนครันสนนั ป่ า
กรูกนั เข้าห้อมล้อมอาชา                   หน้าไม้ไกลนั สนนั ดงั
สีหมอกหมนุ ผกชกขบ                      หลีกหลบเตะถกู ลกู คางปัง
อ้ายละว้าวา่ ม้าพ้นกําลงั                     เก้กงั เข้าไปไลจ่ บั ม้า

301

ขนุ แผนตวาดฟาดด้วยดาบ                ล้มราบหวั ขาดลงดาดป่ า
ขนุ ช้างร้องเอาอยา่ ออกมา                เต้นแร้งเต้นกาบนหลงั ช้าง
กลวั มนั ทําไมไอ้หวั เดยี ว                   กแู ล้วประเดยี วจะเต้นหยาง
ฟันเลน่ เป็นหยวกให้ขาดกลาง            ศรพระยาไสช้างกแู ทงที
ศรพระยาวา่ เออเป้ อปังไป                 มนั มิใสเ่ อาล้มลงจมขี
ช้างอยไู่ กลไกลไมว่ า่ ดี                    คะยกิ คะยีเข้าไปไม่ต้องการ
ขนุ ช้างเห็นจริงนงิ ไมเ่ ถียง                 สง่ แตเ่ สียงทําเก่งเร่งทหาร
เฮ้ยแยกเป็ นปี กกาหน้ากระดาน          เอาปื นยงิ กรานให้ตกม้า
ได้ชอ่ งกองละว้าเข้าล้อมแทง            ยงิ แย้งตงึ ลนั สนนั ป่ า
ประดงั กนั กระชนั ชิดติดมา                 ดโู ยธาขนุ ช้างดงั พลมด
ไลพ่ วกกมุ ารพรายซ้ายขวา                ดาบฟาดฉาดฉ่าก็ผิดหมด
ขนุ ช้างร้องเอาวาอยา่ ละลด                ถอยช้างกระถดออกยืนไกล
ขนุ แผนครันเหน็ พวกละว้า                 เกลือนกล้มุ กนั มาเป็นหมใู่ หญ่
จงึ เรียกหนุ่ พลนั ทนั ใด                      ให้ไลพ่ ลขนุ ช้างกลางทีรบ
พวกหนุ่ โหฮ่ ึกสะอกึ จบั                      รบรับชลุ มนุ ฝ่ นุ ตลบ
ละว้าตายกา่ ยมอญลงนอนซบ            บ้างตลบลกุ แทงเข้าแยง่ รับ
แทงหนุ่ หยนุ่ หยนุ่ ไมย่ กั เข้า                หนุ่ กลบั ฟันเอาดงั ฉาดฉับ
พวกขนุ ช้างแตกพา่ ยกระจายยบั           ขนุ ช้างกลบั ขีช้างหนีออกมา
ขนุ แผนขบั ขีสีหมอกไล ่                     จะไสช้างไปไหนไอ้ชาตขิ ้า
ขนุ ช้างร้องไปทําไมวา                   ไสช้างเข้าป่ าสวบสวบไป
หนามเหนียวเกียวสปั คบั ยวบ               หกั กรวบตกช้างข้างไถล
ศรพระยาโดดปกุ วิงซกุ ไป                  ราทยาอยไู่ มไ่ ด้ก็โดดตาม
ขนุ ช้างตกช้างลงตําผลงุ                     หลงั ก้งุ วิงตรงเข้าดงหนาม
เกียวเนือปอกไปเลือดไหลซาม         อารามกลวั มดุ ไปไมห่ ยดุ เลย
เถาวลั ย์พนั ขาลงดนิ แดว่                     กตู ดิ บว่ งเข้าแล้วปลดทีเหวย
อ้ายยา่ โมท่ งิ กไู มอ่ ยเู่ ลย                    อกเอ๋ยหมดทา่ เข้าตาจน
สนิ กําลงั นงั ลงในดงหนาม                  เลือดฝาดสาดซามดงั ฝอยฝน

302

ครังนีทีไหนจะเป็ นคน                       ถ้ามนั ทนั คงป่ นไมพ่ ้นตาย
รักเมียจะมาเสียถึงชีวิต                     คดิ คดิ ขนึ มานา่ ใจหาย
ผ้าผอ่ นสกั นิดไมต่ ดิ กาย                   มาตายเปลา่ เปลา่ ไมเ่ ข้ายา 
   ฝ่ ายพวกขนุ ช้างทีหลบหนี              ครันเห็นพวกไพรีไมต่ ามหา
ราทยามาพบศรพระยา                     ตา่ งเรียกบา่ วข้าเทียวหานาย
แยกย้ายกนั หาในป่ าชฏั                     ชว่ ยกนั ตดั ดงรามหนามหวาย
ช้านานอ่อนใจจงึ ได้นาย                    ดยู บั ดงั เสือตะกายไปทงั ตวั
พวกบา่ วกอดนายร้องไห้รัก                เคราะห์พอ่ ร้ายนกั พ่อทนู หวั
จะฆา่ ลิงปิงคา่ งสกั สองตวั                   พอยงั ชวั หายแผลจะแก้บน
เสือหมวกหนามหวายเอาไปหมด        เลือดหยดหยาดย้อยดงั ฝอยฝน
ผ้าผอ่ นล่อนโลง่ ไมต่ ิดตน                 ลางคนเอาผ้ามาให้นาย
บ้างซบั เลือดให้ด้วยผ้าหม่                  บ้างล้างโคลนตมบง่ หนามหวาย
กระเหรียงลาวบา่ วไพร่มามากมาย       หายารักษานายทีกลางไพร 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าขนุ แผน               คลายแค้นกองทพั ไมข่ บั ไล่
หว่ งวนั ทองน้องยารีบคลาไคล            สงั ไว้ให้พรายคอยสอดมอง
ครันใกล้ร่มพระไทรลงจากม้า            ทําเป็นป่ วยขาลงจดจ้อง
หวงั จะดนู ําใจเจ้าวนั ทอง                   นวลน้องจะวา่ ประการใด
ฝ่ ายเจ้าวนั ทองมองคอยผวั                ซอ่ นตวั อยใู่ นร่มพระไทรใหญ่
เห็นผวั กลบั มาก็ดีใจ                        ออกไปรับฉบั ไวด้วยความรัก
ขนุ แผนแขนพาดบนบา่ น้อง               กระซบิ บอกวนั ทองพีป่ วยหนกั
ถกู ปื นข้างระลอกให้ยอกนกั               เจ้าอยา่ เดนิ ให้ขยกั ขยอ่ นใจ
วนั ทองตกใจให้เศร้าสร้อย                 คอ่ ยคอ่ ยพยงุ เดนิ มใิ คร่ไหว
ขนุ แผนทําล้มทีต้นไทร                    ประหนงึ จะบรรลยั ด้วยภยั พาล
บอกวา่ ปื นถกู พีทีต้นขา                     ปิมจะตกม้านา่ สงสาร
พวกขนุ ช้างมากมายเหลือประมาณ       มนั ตามผลาญพีเจียนจะบรรลยั
ขนุ ช้างแทงพีเข้าตาํ อกั                      แทบไส้จะทะลกั ทลายไหล
ทีทวนมนั คลอ่ งวอ่ งไว                      เจ้าชว่ ยคดั เลือดให้พีสกั ที                

303

แล้วจบั มือวนั ทองกดท้องไว้              นีเลือดฤๅอะไรไหลปรีปรี
จกุ นกั กดไว้ให้จงดี                           อ้ายเส้นเต้นหรุบนีแลกดไว้                         
วนั ทองครันรู้วา่ มารยา                       เบือนหน้าค้อนควกั แล้วผลกั ไส
เชิงกระนีสเิ จ้าดเี ป็นพ้นใจ                  เหนือยมาพ่อจะได้อะไรกิน
ขนุ แผนจงึ ตอบเจ้าวนั ทอง                 น้องเอย๋ ข้าวตงั ยงั ไมสนิ
ถ้ารักกนั เหมือนกระนนั ทีบ้านถิน         จะคะนงึ ถงึ กินไปไยมี
เจ้ารักพีเหมือนทีพีรักน้อง                  ก็จะลืมแสบท้องเหมือนเชน่ พี
เสบยี งติดมาแตบ่ ้านกาญจน์บรุ ี           เมือคืนนีพีไปก็ลืมคิด
แตพ่ อไปได้แลเหน็ หน้าน้อง              พีแสบท้องนนั ก็หายไปเป็นปลิด
นกึ แตจ่ ะอิงแอบแนบชิด                   ด้วยจิตรักใคร่มไิ ด้วาย 
ให้อมิ อกอิมใจไปในน้อง                  พีมาดมนั วนั ทองก็เหมือนหมาย
วนั ทองร้องชะชา่ งภิปราย                  แยบคายเจ้าไมน่ ้อยเจ้าร้อยกล 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสนิท               รุ่งฤทธิฦๅแจ้งทกุ แหง่ หน
เหลียวชะแง้แลดพู ระสรุ ิยน               จรดลจวนลบั บรรพตา
เรือยรถรอนรอนลงออ่ นแสง             เดน่ แดงแฝงไม้ไพรพฤกษา
จงึ ชวนเจ้าวนั ทองน้องพีอา               ไปชําระกายาให้เยน็ ใจ
วนั ทองค้อนขดั สะบดั หน้า                 ตอบวา่ ฉนั ป่ วยขาเดินไมไ่ ด้
ถกู ปื นขีปดปวดเหลือใจ                   สกั ประเดียวสจิ ะไปลงเลน่ นํา
ขนุ แผนวา่ อยา่ ช้านะน้องรัก              จะสนั งกั หนาวไปด้วยใกล้คํา
รู้แล้ววา่ เจ้าเจ็บกองระกํา                  ด้วยเจ้าทําสงครามมาเตม็ ที
รบกนั ทีร่มไทรได้ฉกุ เฉิน                 จะต้องพยงุ เดนิ ฤๅไรนี
พีจะอ้มุ น้องลองดทู ี                        มาสมิ าพีจะอ้มุ ไป
ฉนั เกลียดจริงจริงละคะหมอ่ ม            ฉนั ไมใ่ ชค่ นคอ่ มเดนิ ไมไ่ ด้
หมอ่ มเคยอ้มุ ฉนั เมือวนั ไร                วา่ แล้วลกุ ไปด้วยใจงอน
ขนุ แผนชวนชมกระแสสินธ์ุ               มจุ ลนิ ท์ลมฉํานํากระฉ่อน
ดอกประทมุ ตมู ตงั อรชร                     บ้างเบกิ บานเกสรขจรโปรย
ภมุ รินบนิ เคล้าเข้าคลอเคียง              อาบละอองซ้องเสียงอยหู่ งึ โหย

304

พระพายชายพดั ระบดั โบย                ทีกลีบโรยหลน่ ลงชลาลยั
หอมตรลบอบไปในคงคา                   ดงั สธุ าทพิ รสอนั สดใส
นางกรีดเล็บเก็บบวั ทงั ดอกใบ            มาเจียนตดั กลดั ให้เป็ นเรือน้อย
ขนุ แผนถอนสายบวั เอามาหกั             สวมตวั น้องรักตา่ งสายสร้อย
วนั ทองเก็บกลีบบวั ทีร่วงลอย             เอามาตะบอยเป่ าเลน่ เป็นพองลม
นําใสปลาวา่ ยแลเห็นตวั                    หลีกลดั ก้านบวั ดงู ามสม
บ้างก็แอบแฝงฝังบ้างกินตม              ชมพลางทางลงเลน่ นํากนั
ตา่ งหวั เราะระริกกนั ซิกซี                  ยวนยีปรีดเิ ปรมเกษมสนั ต์
ขนุ แผนชวนให้ไลพ่ นนั                     วนั ทองร้องวา่ ฉนั จะอยโู่ ยง
หมอ่ มอยา่ หนีไปให้ไกลนะ               ฉนั ตามไปไมป่ ะกลวั ตะโขง
ขนุ แผนวา่ ไมท่ นั ไรไลต่ ะโพง            อยโู่ กงดอกเชน่ นีพีไมเ่ อา
ใครไมก่ ลวั อสรพิษไมป่ ิดตา             ไลข่ ้าขอให้พบปลาปักเป้ า
ให้ปลาซวิ กดั ทีไมม่ ีเบา                    มนั ดดู เอาเลือดเนืออยา่ เหลือเลย
วนั ทองวา่ เล่นละเชน่ นี                  นา่ กลวั สนิ ทีเจ้าแมเ่ อย๋
เลน่ แชง่ อยา่ งนนั ฉนั ไมเ่ คย               อยา่ เลยหมอ่ มกลบั มาปิ ดตา
ฉนั จะหนีไปบ้างให้หมอ่ มไล ่              ถ้าโยงได้แล้วจะเย้ยให้หนกั หนา
วา่ พลางนางชําเลืองเยืองกรายมา       โผผวาวา่ ยไปแฝงใบบวั
ขนุ แผนแลไปไมเ่ ห็นน้อง                 วนั ทองมองเขม้นเร้นซ่อนผวั
ขนุ แผนวา่ ยเรียงเข้าเคียงตวั               นางแอบแฝงผวั ทีบวั กอ
ขนุ แผนแกล้งเรียกหาตาชม้อย          วนั ทองน้อยฤๅไปซอ่ นทีไหนหนอ
จนจมกู ถกู แก้มหวั ร่องอ                   โอย๋ ออ่ นีแก้มเจ้าวนั ทอง
ขนุ แผนคว้ารัดกระหวดั ปลํา               มือขยํากําเต้าเข้าทงั สอง
วนั ทองแกะมือพลางแล้วทางร้อง        จบั น้องสองข้างไขแ่ ตกกนั
ขนุ แผนปรีดเิ ปรมเกษมจิต                นงั แนบแอบชดิ แล้วชมขวญั
จะสีหลงั ให้เจ้าเราผลดั กนั                  วนั ทองหนั หน้าค้อนด้วยงอนใจ
เข้านงั เรียงเคียงไหลใ่ กล้ขนุ แผน        นางเหยียดยืนแขนออกมาให้
ขนุ แผนแขนสอดไปทนั ใด                เคล้นไคล้ทรวงนางแตบ่ างเบา

305

จะสีแขนเป็นไรจงึ ไมท่ ํา                   มาขยําอะไรทีนีเลา่
พีคดิ วา่ ผงตดิ สะกิดเกา                    พีเกือบเป่ าอ่อป่ มุ เจ้าเป็นเอง
วนั ทองร้องวา่ อแุ มเ่ อย๋                      อยา่ คอ่ นไปนกั เลยไมเ่ หมาะเหมง
นีป่ มุ ปันดอกคะมนั ไมส่ บเพลง           ไมเ่ ป็นเองเหมือนทีปี นกําแพงวงั
ดงั ดอกอบุ ลมณฑาทิพย์                    ครันลอยลบิ จงึ เทียวหลงตะลงึ คลงั
นีดอกฟ้ าเข้าไปอยใู่ นวงั                   จงึ หวงั ชมดอกหญ้าด้วยจําใจ 
   ครานนั ขนุ แผนแสนคะนอง            ฟังวนั ทองคอ่ นแคะเข้าแสบไส้
แก้เก้อเพ้อวา่ อยา่ พไิ ร                     หญิงใดก็ไมร่ ักเหมือนนวลน้อง
วา่ พลางชวนนางขนึ ผลดั ผ้า               เดนิ เรียงเคียงบา่ มาทงั สอง
เข้าใต้ร่มใบพระไทรทอง                  สมปองสขุ เกษมเปรมใจ 
   ครานนั ขนุ ช้างอยกู่ ลางป่ า              ปวดแสบหนกั หนานอนร้องไห้
เป็ นเพลาพลบคําลงรําไร                  บ้างหาไม้สีไฟในไพรวนั
ทําสมุ ทมุ ซมุ่ ซอ่ นนอนกลางเถือน       ทีเจ็บป่ วยกลน่ เกลือนก็ครางลนั
บ้างกกู่ ้องร้องตะโกนเทียวหากนั          จนดกึ ดืนไก่ขนั อยกู่ ลางไพร 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสนทิ                เรืองฤทธิเชียวชาญทหารใหญ่
นอนหลบั กบั วนั ทองทีร่มไทร             ตืนขนึ พอได้สามยามปลาย
เยน็ ฉํานําค้างแนบนางนอน               เอามือช้อนคางชวนชมเดือนหงาย
แสงสอดลอดใบพระไทรพราย          เดอื นบา่ ยต้องเต้าเจ้าวนั ทอง
เคียงคดู่ ดู งั สตั ตบงกช                      นําค้างหยดหยดั เยน็ กระเซน็ ต้อง
เหมือนเพชรระยบั ประดบั ทีนมน้อง      คอ่ ยประคองลบู ไล้อยไู่ ปมา
ดกึ สงดั สตั ว์สงิ ไมส่ ง่ เสียง                 ฟังจําเรียงจกั จนั สนนั ป่ า
ดงั สงั คีตดีดสีปี ชวา                         ฟังฟังก็ยงิ พาวงั เวงใจ
พอสางสางพลางชวนเจ้าวนั ทอง        จะแนบน้องอยนู่ านนกั ไมไ่ ด้
ดรี ้ายอ้ายขนุ ช้างจญั ไร                      จะกลบั ไปใสโ่ ทษพิไรทลู
ให้ยกกองทพั มาจบั เรา                     เคืองพระทยั ปินเกล้าเจ้าไอศรู ย์
ถ้อยความลามใหญ่เป็นไฟฟนู             เหน็ จะยกทพั หนนุ หนกั ออกมา
จําเราจะลาพระไทรไป                     อยเู่ สียให้ไกลทีในป่ า

306

วา่ แล้วเทา่ นนั มทิ นั ช้า                       ชวนวนั ทองน้องลาพระไทรทอง
รีบมาค้นหาม้าสีหมอก                      พบทีตรอกตรวยธารละหานหนอง
ผกู ม้าแล้วพาวนั ทองน้อง                  ทงั สองขีม้ามาในไพร 
   กมุ ารทองนําหน้าพาจร                  ข้ามดอนเขาเขนิ เนินไศล
พระพายพดั เกสรขจรไกล                 หอมตรลบอบไปในพนา
ดนื ดอกออกชอ่ บปุ ผชาต ิ                  ดาดาษหวา่ งเวิงจงั หวดั ผา
จงึ ชีชวนวนั ทองน้องพีอา                  เจ้าดพู รรณบปุ ผานา่ ยวนใจ
พระจนั ทรจรแจม่ กระจา่ งแจ้ง             สอ่ งแสงชอ่ ชดู ไู สว
นางแย้มแย้มยมิ อยรู่ ิมไพร                เหมือนทีไร่ฝ้ ายพมิ เจ้ายมิ แย้ม
ซอ่ นช้ชู ชู อ่ อรชร                             เหมือนเราซอ่ นเป็นช้คู แู่ ฉล้ม
ซอ่ นกลินสง่ กลินประทนิ แกม             เหมือนกลินแก้มโฉมยงเมือส่งตวั
เล็บมือนางกางกลีบกะทดั รัด              เหมือนมือเจ้าปรนนิบตั พิ ดั วีผวั
บานเยน็ บานสะพรังฝังสระบวั              เหมือนเย็นเช้าเย้ายวั อย่กู บั น้อง
มะลวิ นั พนั ระกําขนึ แกมจาก             ได้สามวนั กรรมพรากไปจากห้อง
จําปี เคียงโศกระย้าผกากรอง              พีโศกเศร้าเฝ้ าตรองกวา่ สองปี
อบเชยเผยกลินกลวั สกุ รม                 วนั นีได้เชยชมสมสขุ พี
สาวหยดุ กหุ ลาบอาบอวลด ี                ขอหยดุ ชมจบู ทีเถิดสาวน้อย
นางวนั ทองร้องวา่ ชา่ งนา่ ชงั                 กําลงั ฟังเพลินพลอดอยพู่ ล่อยพลอ่ ย
ชา่ งยกข้อยอเลน่ จนเลิศลอย             เชิญชมดงอีกสกั หนอ่ ยจะฟังความ
ชมอืนก็ไมช่ ืนเหมือนชมเจ้า               สบายหายเปลียวเปลา่ เมือยามสาม
ดวงเดือนเลือนลงลบั ดงราม               ดวงตกตาํ ตามเมือรุ่งฟ้ า
แสงทองสอ่ งพมุ่ พยบั เหลือง              สรุ ิยายา่ งเยืองพระเวหา
ฝงู สตั ว์จตั บุ าทก็ตืนตา                      สกณุ าลารังระงมร้อง
คา่ งลงิ วิงไลเ่ ตลิดหนี                        นางชะนีโหยหวนครวญก้อง
กระตา่ ยตามคเู่ ลน่ เผน่ คะนอง             ขนุ แผนชกั ม้าผยองมาในดง 
   ครันถึงเชงิ เขาเข้าเขตไร่                 เป็ นรอยถางกว้ างใกล้ ไพรระหง
ทีตนี เขาเหล่าบ้านละว้าวง                  พาวนั ทองน้องตรงเข้าไร่แตง

307

พวกละว้าพากนั ปลกู มนั เผือก              รัวเรือกหลายชนั กนั หลายแห่ง
ทียอดเขาล้วนเหลา่ ไร่ฟักแฟง             มะเขือพริกกล้วยแห้งมะแว้งเครือ
พวกละว้าป่ าเถินเดนิ ตามกนั                 สาวสาวทงั นนั ล้วนใสเ่ สือ
ทาขมินเหลืองจ้อยลอยผวิ เนือ           เป็นชาตเิ ชือชาวป่ าพนาลี
บ้างนงั หยอกแย้มยิมกนั ริมผา             เหน็ คนขีม้ามาก็วงิ หนี
ขนุ แผนชกั ม้ามาทนั ที                       หยดุ ยืนอยทู่ ีริมนอกชาน 
   ครานนั จงึ ทา่ นยายละว้า                 คนชราแกเ่ ฒา่ อยเู่ ฝ้ าบ้าน
เห็นคนขีม้ามาลนลาน                      นีเจ้านายมาบ้านตทู ําไม
ขนุ แผนวนั ทองทงั สองรา                  ลงจากหลงั ม้าพลางทางปราศรัย
เรามาหาวา่ นยาและรากไม้                เขาวา่ มีอยใู่ นภเู ขานี 
ลกู ผ้ชู ายของยายไปไหนหมด            เห็นรดผกั แตผ่ ้หู ญิงเมือตะกี
เราจะขออาศยั ในบ้านนี                    อยสู่ กั ห้าราตรีจะลาไป
วนั ทองให้ปัดผกู ข้อมือ                     เป็นทีนบั ถือกะเหรียงไร่
ยายเฒา่ ได้ปัดก็ดีใจ                        แกเรียกไปสาวสาวก็กลบั มา
ทําทีอายเอียงเมียงชม้าย                  ครันได้ปัดหายอายหวั ร่อร่า
แตง่ ทบั ให้พลนั มิทนั ช้า                     เผือกมนั เอามาด้วยดใี จ 
   ขนุ แผนสพั ยอกหยอกสาวสาว         คราวหลงั เถิดจะหามาให้ใหม่
สายสร้อยห้อยหทู งั กําไล                  แหวนพิรอดสอดใสท่ งั สองมือ
เจ้าวนั ทองน้องยิมอยใู่ นหน้า              จะเป็นลกู เขยละว้าฤๅหม่อมฤๅ
แล้วยืนแขนให้ยายดลู ายมือ              แกอออือทกั ทายมากมายไป
ขนุ แผนจงึ สงั กมุ ารทอง                    คอยดกู องทพั มาอยา่ ช้าได้
รีบบอกให้รู้แตอ่ ยไู่ กล                     พรายไหว้ลาลกุ มาบดั ดล 
   จะกลา่ วถงึ โฉมเจ้าขนุ ช้าง              ครวญครางร้องไห้อยไู่ พรสณฑ์
ครันรุ่งเช้าหาบา่ วได้หลายคน             เสือหมวกตกหลน่ ก็ได้มา
ขนุ ช้างเจ็บจิตให้คดิ แค้น                   อ้ายขนุ แผนมนั ทํากหู นกั หนา
จะไปทลู พระองค์ทรงศกั ดา               คดิ หากองทพั มาจบั มนั
คดิ พลางทางสงั ศรพระยา                 ผกู ช้างเร็วหวาขมีขมนั

308

เร่งรัดจดั คนให้พร้อมกนั                    ให้ทนั เวลาจะคลาไคล

ศรพระยาได้ฟังขนุ ช้างวา่                    รีบผกู ช้างมาไมช่ ้าได้

ผ้คู นหาบหามตามกนั ไป                     ทีเจ็บไข้พวกพ้องประคองกนั

ขนุ ช้างขนึ ช้างนอนครางมา                 เจบ็ ระบมหนกั หนาแข้งขาสนั

ให้เร่งช้างวางไสไปเร็วพลนั                 ดดั ดนั รีบรัดตดั ทางมา

ขนุ ช้างเป็นไข้มาในกบู                       ลบู คลําแผลยบั ตลอดหน้า

นําตาไหลหลงั ลงถงั ตา                      โอ้วา่ กรรมทํามาเจ้าวนั ทอง

ปานฉะนีแก้วตานา่ สงสาร                   จะเดนิ ดงพงผา่ นทงั ห้วยหนอง

บาทาน้องข้าจะพพุ อง                        แหวนทองจะต้องแลกกบั เผือกมนั

อ้ายขนุ แผนมนั แค้นเจ้าหนกั หนา          ฤๅมนั ฆา่ ดวงใจให้อาสญั

ทงิ ศพเจ้าไว้ในไพรวนั                        แหวนทองทงั นนั มนั เอาไป

เลือดเนือเจ้าจะนองอยใู่ นดง               ใครจะปลงซากศพให้สญู ได้

กระดกู น้องกองกลาดอนาถใจ             วา่ พลางสะอืนไห้ฮกั ฮกั  

   ศรพระยาปลอบวา่ อยา่ ร้องไห้                จะเป็นหว่ งบว่ งใยทําไมหนกั

วนั ทองหนีไปเพราะไมร่ ัก                    มหิ นําซําชกั ให้ช้ฟู ัน

ทําถงึ เพียงนีมนิ ้อยใจ                         ชา่ งมีหน้าร้องไห้ทําไมนนั

แทบล้มแทบตายหนามหวายพนั            เพราะวนั ทองฤๅมิใชจ่ งึ ได้ทกุ ข์

ถ้าแม้นวา่ มริ ักหกั ใจทงิ                        นอนนิงอยกู่ บั เรือนก็เป็นสขุ

ข้าไทในบ้านออกพลา่ นพลกุ                 ฤๅอะไรสนกุ เหมือนวนั ทอง 

   ขนุ ช้างวา่ กไู มอ่ ยากรัก                    แค้นนกั ร้องไห้เสียดายของ

เพราะมนั ยอกยกั ลกั แหวนทอง ตดั มา่ นผลาญกองไว้ยอ่ ยยบั

กจู งึ ตามไปด้วยใจแค้น                       พบอ้ายขนุ แผนจะโจนจบั

ฟันเสียทงั ชายหญิงชงิ เอาทรัพย์           รับแตแ่ มว่ นั ทองโอ๊ยลืมไป  

   ศรพระยาหวั ร่ององออย ู่                  เออจริงพอ่ วา่ กหู ารักไม่

เป็นมงั พลงั ปากไมจ่ งใจ                      วา่ แล้วไสช้างตามทางมา

ข้ามป่ าละเมาะเกาะแกง่                       ลดั แลงออกทงุ่ มงุ่ ป่ า

ลงนําขนึ ฝังไมร่ ังรา                            พอถงึ เคหาตะวนั ชาย  

309

   ขนุ ช้างถึงเรือนยงิ มวั หมอง               ไมเ่ ห็นวนั ทองก็ใจหาย
ก้าวขนึ เคหานยั น์ตาลาย                      กจู ะผกู คอตายเสียในเรือน
ตรงเข้าในห้องเทียวมองด ู                    มา่ นขาดกลาดอย่ยู งั กลน่ เกลือน
ทีนอนหมอนทงิ กลิงกลาดเรือน             เชือนขนั โต๊ะพานออกพลา่ นไป
วนั ทองไมอ่ ยเู่ พียงครู่เดียว                   ก็หามีใครจะเหลียวจะแลไม่
สินบญุ วนั ทองของจะไว้ไย                   ทบุ ตอ่ ยให้แตกไปเสียบดั นี
ฉวยหอกมาทนู ไว้เหนือหวั                     กจู ะแกล้งแทงตวั ให้เป็นผี
ขอให้เข้างา่ ยง่ายตายดดี ี                      ข้าวของทงั นีจะใสโ่ ลง
แล้วทงิ หอกวิงออกไปครัวไฟ                ฉวยสากแพน่ ไหปลาร้าโผง
โยนหม้อข้าวทงิ วงิ โกรงโกรง                 ตายโหงตามเมียเสียเถิดรา
กลบั หมนุ เข้าไปข้างในห้อง                   เอาเชือกผกู คล้องกบั เซนฝา
แล้วผกู เอวห้อยโหนโยนตวั มา               ร้ องจ้ าแก้ ด้ วยมาช่วยก ู
   ศรพระยาได้ยนิ ก็ตกใจ                    แลไปเหน็ เชือกทีผกู อยู่
คดิ ว่าคอหกั ผลกั ประต ู                         แลดเู หน็ ผกู บนั เอวโยง
เออเขาผกู คอตายสนิ ทงั บ้าน                 นีจะผกู เอวคลานให้ตายโหง
มือยนั ตนี ยนั ดนั โก้งโค้ง                       ปลอ่ ยให้เต้นโหยงโหยงอยา่ แก้เลย 
   จะกลา่ วถงึ ทา่ นยายศรีประจนั             วนั นนั รู้ขา่ วเจ้าลกู เขย
วา่ เสียทพั กลบั มาไมเ่ สบย                    เดก็ เอย๋ อีไทไปกบั กู
ถึงบ้านก็เข้าในเรือนใหญ่                     เห็นขนุ ช้างแกวง่ ไกวโตงเตงอยู่
ถามศรพระยาไปจะใคร่รู้                     เอง็ ชว่ ยดนู นั ขนุ ช้างมนั ทําไม
ศรพระยาว่าแมไ่ มเ่ คยเหน็                    พอ่ ขนุ ช้างหลอ่ นเลน่ กาฟักไข่
ขนุ ช้างร้องเบือเชือมนั ไย                    แก้บนั เอวได้ลกุ ออกมา
ยกมือขนึ ไหว้แมย่ ายพลาง                  ครังนีสดุ อยา่ งแล้วแมข่ า
อ้ายขนุ แผนทําแค้นเหลือปัญญา          มนั ลกั พาวนั ทองน้องเข้าไพร
ลกั เครืองเงินทองของสําคญั                ทงั เงินตราผ้าพรรณเป็นไหนไหน
ตามมนั ทนั พบทีต้นไทร                     เข้าอาศยั สองคนกบั วนั ทอง
มนั คมุ โจรไพรไว้หลายร้อย                 ซุม่ คอยรายป่ าคอยทา่ จ้อง

310

ลกู แทงโจรตายลงก่ายกอง                 จะคว้าเอาเจ้าวนั ทองไมท่ นั ที
ด้วยช้างเป็นบ้ามนั ตะบนั แทง                มนั ม้าเรียวแรงตลบหนี
ลกู ไลห่ วดิ หวิดพอชิดดี                       ช้างขีแปร๋แปร้นแลน่ เข้าไพร
หนามเหนียวเกียวพลดั สะบดั หนั             ลกู ถกู หนามครามครันจนเลือดไหล
ม้าขนุ แผนแลน่ หนีเข้าป่ าไป                 ลกู จงึ มิได้วนั ทองมา
ศรพระยายกข้อปดตอ่ ไป                    ลกู ก็ได้ไลย่ งิ สกดั หน้า
หนามไหนไ่ มค่ ดิ ไล่ตดิ มา                    ถ้าแม้นทนั ก็จะคว้าแตว่ นั ทอง
เพราะโจรป่ ามนั กนั หาทนั ไม ่                แตม่ นั แทงลกู ได้สกั พนั สอง
หอกหกั ลงเพราะข้าสกั ห้ากอง              ขนุ ช้างร้องวา่ สดุ แล้วคราวนี
แตพ่ อดพี อร้ายเห็นตายมนั                   นีพวกเราขยนั มนั จงึ หนี
มนั แตล่ ้วนยืนยงคงชาตรี                     เก้าทีสิบทีอย่าแทงเลย
ศรีประจนั บ้ยุ ปากกไู มอ่ ยากเชือ              การปดแล้วเอง็ เหลืออีพอ่ เอ๋ย
พลายแก้วมนั เจนจบรบพงุ่ เคย              แนะ่ เฮ้ยเอง็ จะคิดประการใด 
   ขนุ ช้างวา่ ลกู ไมว่ ายแค้น                  จะตามฆา่ อ้ายขนุ แผนให้จงได้
ลกู จะไปเฝ้ าพระองคผ์ ้ทู รงชย               ทลู ขอทพั ใหญ่ไปตดิ ตาม
ฟ้ าผา่ ลกู เถิดแมไ่ มเ่ ชือ                        การกล้าลกู นีเหลือไมเ่ ขด็ ขาม
แม้นแมไ่ ปได้เหน็ ในสงคราม                 จะชมวา่ ลกู งามเมือรําทวน
วา่ พลางทางสงั ศรพระยา                      ผกู ช้างเร็วหวาเป็นการดว่ น
กจู ะไปอยธุ ยาเวลาจวน                       ในใจหวนคดิ คะนงึ ถงึ วนั ทอง
ลกุ ไปอาบนําแล้วผลดั ผ้า                     ตรงเข้ามาฉวยเอากระจกสอ่ ง
หน้าเหมือนสบั ยบั ไปเลือดไหลนอง        ผมเขาถากเป็นร่องพงึ รําไร
โอ้ตงั แตน่ ีเมือไรเลย                          อกเอย๋ ผมกจู ะขนึ ใหม่
นีเป็นหวั ของตนก็จนใจ                        ถ้าแลกเปลียนใครได้จะแลกเอา
ถงึ จะเสียสิบชงั กไู มว่ า่                         จะก้มหน้าทนู หวั ให้แกเ่ ขา
อกเอ๋ยใครเลยจะเหมือนเรา                 นีแลเจ้าวนั ทองจงึ สองใจ
ลกุ หนีจากกระจกนงุ่ ยกทอง                 ราคาสิบสองซือใหมใ่ หม่
หม่ สา่ นพืนเหลืองยา่ งเยืองไป             ขนึ คอช้างไสเหยา่ เหย่ามา

311

ข้ามป่ าละเมาะเกาะแก่ง                       ลดั แลงดงรามหนามหนา
วนั หนงึ ก็ถงึ อยธุ ยา                             ปลงช้างข้างป่ าช้าวดั หน้าพระเมรุ
แล้วเดนิ ตรงลงมาหาเรือจ้าง                 ใครเห็นขนุ ช้างวา่ หลวงเถน
ข้ามถึงพาราเวลาเพล                         โจงกระเบนงกเงินเดนิ ดมุ่ มา
เดก็ เด็กแลเห็นเต้นเซ็งแซ ่                  แมแ่ มอ่ ะไรมาโนน่ ขา
หวั แดงตละแร้งทีกลางนา                    มนั จะกินตบั ข้าตาลกุ โพลง
อีแมด่ า่ องึ มีอ้ายขคึ รอก                      มาหลอกลกู กไู ยไอ้ตายโหง
ขนุ ช้างทําเมินเดนิ หวั โคลง                   ดมุ่ โดง่ เข้ามาศาลาใน 
   เพือนขนุ นางเห็นเข้าลบู อก             ทา่ นเจ้ากรมผมดกจะไปไหน
เนือตวั หวั หเู ป็นไรไป                          ดรู อยไม้เป็นแนวเหมือนแมวฟัด
ขนอกถกไปไมต่ ิดอย ู่                         ฤๅไปเทียวเกียวช้คู างคกกดั
หม่ สา่ นนงุ่ ยกปกซน่ ซดั                        ขดั สนสิงไรจงึ ได้มา 
   ขนุ ช้างบอกไปร้องไห้งอ                  อ้ายพอ่ เอย๋ สนิ ทีครังนีหวา
อ้ายแผนมนั ทําเหลือตํารา                    มนั ลกั พาวนั ทองของกไู ป
ลกั ทงั แหวนทองของสําคญั                   เงินตราผ้ าพรรณเป็ นไหนไหน
ตามกนั ไปทนั ทีต้นไทร                       อ้ายแผนคบโจรไพรไว้มากหลาย
แตล่ ้วนถือทวนหอกออกสะพรัง             โลด่ งั แหลนหลาวเป็ นมากมาย
กไู สช้างไลร่ ุกบกุ กระจาย                     ฆา่ ตายหลายร้อยผอยผอยลง
จะจบั อ้ายขนุ แผนมนั แลน่ หนี                 หลบลีเข้าในไพรระหง
กตู ามไปไมพ่ บพอพลบลง                    จงึ กลบั มาเฝ้ าองค์เจ้านายเรา
จะทลู ขอกองทพั ไปจบั ตวั                      ทนู หวั ชว่ ยทีอีพอ่ เจ้า
เงินทองของอืนก็ทําเนา                       ถ้าได้ตวั ก็จะเอาแตว่ นั ทอง 

ตอนท ี ๒๐  ขุนช้างฟ้ องว่าขุนแผนเป็ นขบถ เลิศลบธรณีไมม่ ีสอง
   จะกลา่ วถึงพระองค์ผ้ทู รงภพ              ทรงตรองตริราชการเมือง
เนาในปรางค์มาศปราสาททอง               ผา่ นฟ้ าสระสรงทรงเครือง
ตะวนั บา่ ยชายแสงพระสรุ ิยา                 

312

พรายแพรวแก้วทองรองเรือง                 นางในแนน่ เนืองประนมกร
เสดจ็ ออกพระทีนงั บลั ลงั ก์อาสน์             หมอู่ ํามาตย์หมอบเฝ้ าแลสลอน
ดาํ รัสถามเนือความราษฎร                    เป็นตายตดั รอนตามอาญา
ผนั พระพกั ตร์เหลือบแลแปรไป                   นนั ใครหมอบอยขู่ ้างท้ายหวา
อ้ายขนุ ช้างฤๅใครไปไหนมา               อกใจไหลบ่ า่ เป็นรอยตี
หน้ าผากถลอกเป็ นริวรอย                     ผมผ้อยย่อยยบั เป็นสบั สี
โล้นเกลียงเพียงหดู อู ปั รีย์                     ใครตีมงึ มาฤๅวา่ ไร 
   ขนุ ช้างประหมา่ อยเู่ ป็ นครู่                  รับสงั ค้างอยไู่ มท่ ลู ได้
พระจงึ มีสีหนาทประภาษไป                  ใครทําไมมงึ อ้ายขนุ ช้าง
ขนุ ช้างตวั สนั อยงู่ นั งก                          พระหมืนศรีตีอกเข้าตาํ ผาง
รับสงั ไยมงึ จงึ นิงพราง                          ขนุ ช้างตวั สนั พลนั ทลู ไป
ขอเดชะตวั เกล้ากระหมอ่ มฉาน               ชือวา่ ขนุ ช้างล้านบ้านรัวใหญ่
บดิ าชือวา่ ขนุ ศรีวไิ ชย                             เทพทองนนั ไซร้เป็นมารดา
พีชายคนหนงึ ชือพนั ศร                         เขาเกิดมากอ่ นเป็นลกู ป้ า
ถดั นนั ศรพระยาราทยา                         แล้วจงึ ถงึ ข้าพระบาทไซร้
กระหมอ่ มฉนั มีเมียชือแก่นแก้ว              ลกู ทา่ นตาหมืนแผ้วบ้านรัวใหญ่
ป่ วยเป็ นริดสีดวงตากลวงไป                  แตต่ ายนนั ก็ได้มาหลายปี มา 
   พระองค์ทรงขดั พระทยั นกั                  ใครซกั สํามะโนครัวมงึ เลา่ หวา
ขนุ ช้างตกใจได้สตมิ า                           กราบทลู ยงั ประหมา่ อยวู่ ่นุ วาย
เอาหน้าเป็นหลงั หลงั เป็นหน้า                  เจ้าวนั ทองขีม้าเข้าป่ าหาย
โจรไพรใหญ่น้อยก็มากมาย                   อาวธุ ตกกระจายออกเกลือนไป
ขนุ แผนลกู ยายทองประศรี                     เงินทองของดีเป็ นไหนไหน
กบั วนั ทองสองคนทีต้นไทร                    ช้างม้าตกใจไลเ่ ข้ามา
เฆียนด้วยหนามหวายทงั นายไพร่             สายสญิ จน์วงไว้รอบเคหา
จะผกู คอให้ตายวายชีวา                        ศรพระยาโดดช้างวางเข้ารก
ผ้คู นตายยบั นบั ร้อย                             ข้าวของเลก็ น้อยก็พลดั ตก
มนั ขีม้าหมอกออกไลช่ ก                       ยกศาลขนึ ไว้ใกล้ประต ู

313

   รับสงั วา่ กฟู ังไมเ่ ข้าใจ                       เป็นอยา่ งไรปลายต้นสบั สนอยู่
จมืนศรีถามอ้ายขนุ ช้างด ู                      เป่ าหใู ห้มนั วา่ อยา่ ตกใจ
พระหมืนศรีรับสงั แล้วจงึ ถาม                 วา่ แรกเริมเดมิ ความเป็นไฉน
ขนุ ช้างคอ่ ยทเุ ลาเบาใจ                        ปดแนมแกมใสส่ อดเนือความ
เดมิ ทีข้าพเจ้ากบั วนั ทอง                       หลบั อยใู่ นห้องเมือยามสาม
ผ้รู ้ายสะกดโกนหวั เลือดไหลซาม          เอามนิ หม้อเขียนปามจนตวั ลาย
มา่ นงามงามสามชนั หนั ลงกอง               ข้าวของเงินตราก็สญู หาย
รอยสายสญิ จน์วงเรือนไว้รอบกาย          บตั รพลีมากมายศาลเพียงตา
วนั ทองภรรยาก็หายไป                        ข้าพเจ้าบา่ วไพร่ออกตามหา
ไปพบขนุ แผนกบั อาชา                        พาวนั ทองภรรยาอยรู่ ่มไทร
ขนุ แผนคมุ โจรไว้หลายร้อย                  ซุม่ คอยกระโจมโถมไล่
ฟันพวกไพร่ตายกระจายไป                  จบั ได้ข้าพเจ้าเอาตวั ดี
เฆียนด้วยหนามหวายลายจนคอ             แล้วพดู จาท้าตอ่ ไปองึ มี
วา่ ฆา่ เสียลบั ไปไมส่ ้ดู ี                          ถ้าปลอ่ ยไปกรุงศรีจะยืดยาว
มาตรแม้นพระองค์เสดจ็ ไป                   จะชนช้างชิงชยั ให้ลือฉาว
ชงิ เอากรุงไกรได้เป็ นจ้าว                      วา่ กลา่ วหยาบช้าสามานย์
มนั ปลกู ตําหนกั ป่ าพลบั พลาแรม             คา่ ยป้ อมล้อมแหลมเป็นหน้าฉาน
ตงั ทีลงบงั คนชอบกลการ                      นานไปก็จะเกิดกลีเมือง 
   ครานนั สมเดจ็ พระพนั วษา                 ทรงตรึกตราเนือความไปตามเรือง
เหมเ่ หมอ่ ้ายขนุ แผนทําแค้นเคือง           แตย่ กั เยืองอยกู่ ระไรไอ้ขนุ ช้าง
เท็จจริงอยา่ งไรมไิ ด้เห็น                      จะเป็นเหมือนมนั วา่ ก็ผิดอยา่ ง
เกิดรบพงุ่ กนั ทีกลางทาง                      จริงบ้างเทจ็ บ้างกคู ดิ ดู
อ้ายขนุ แผนพาเมียไปจากข้าง               อ้ายขนุ ช้างตามไปมนั ตอ่ สู้
อ้ายขนุ แผนกล้าดีมีความรู้                    อ้ายขนุ ช้างเหมือนปจู งึ ยอ่ ยยบั
ตอ่ จะวงิ กระเจงิ เข้าเซิงหวาย                 ใสร่ ้ายเอาวา่ มนั เฆียนขบั
ฟังความข้างเดยี วเหน็ เลียวลบั                จงึ ตรัสกบั จมืนศรีจมืนไวย
เอง็ จงออกไปเป็นแมท่ พั                       กํากบั รีพลใหญ่น้อย

314

เกณฑ์คนห้าพนั เลือกสรรไป                จงจดั ให้พร้อมถ้วนกระบวนทพั
ขนุ เพชรนนั ให้เป็นปี กขวา                    ขนุ รามอทิ ราปี กซ้ายสรรพ
ไปดใู ห้รู้ทีลึกลบั                                จบั คาํ อ้ายขนุ ช้างเอาจริงเท็จ
ตาํ หนกั พลบั พลาทีอาศยั                      พิเคราะห์ดไู ปให้เห็นเสร็จ
ฟังคําพดู จากาละเม็ด                          จะขามเข็ดลงบ้างฤๅอยา่ งไร
บอกมนั วา่ กใู ห้เข้ามา                          ถ้อยความจะว่าชําระให้
เกียวข้องหมองกนั ด้วยอนั ใด                อยา่ ได้กลวั ตวั มาไมฆ่ า่ ตี
ถ้าแม้นมนั ดือดงึ ขงึ ไป                        จบั ได้จงฆา่ ให้เป็นผี
ตดั หวั เสียบไว้ในพงพี                         เร่งเร็วบดั นีรีบยกไป 
   ครานนั พระไวยพระหมืนศรี               รับสงั อญั ชลีบงั คมไหว้
คลานออกมาพลนั ด้วยทนั ใด                สงั เวรหมายไปให้พนั พฒุ
จดั แจงเลขผาหาเสบยี ง                       ฉดุ คร่าดา่ เถียงกนั อตุ ลดุ
บตั รหมายให้ประแดงแยง่ ยดุ                 ฉดุ ลกู เมียมาอย่อู ดั แอ
ทหารพลเรือนเกลือนกลน่                     ผ้คู นเร็วเร่งอยเู่ ซง็ แซ่
ม้าช้างวางวงจา่ ยธงแพร                       แลดหู อกดาบออกดาษไป
เสบียงเรียงวางกลางสนาม                    หมวกเสือเหลือหลามทงั น้อยใหญ่
โหรหาฤกษ์ยกพลไกร                         ได้ฤกษ์พรุ่งนีสีโมงเช้า
ให้ไปซอ่ งสมุ ชมุ นมุ คน                         ทีวดั ไชยชมุ พลเป็นเหล่าเหลา่
ดวั นายไปบ้านก่อนเถิดเรา                     พรุ่งนีเช้าเจ้าขนุ ช้างมาให้ทนั  
   ขนุ เพชรอนิ ทรากลบั มาเรือน              เสบียงเรียงเกลือนเมียจดั สรร
ขนุ รามก็กลบั มาฉบั พลนั                        บา่ วไพร่ทงั นนั ก็เรียกมา
ผ้คู นรายเรียงเสบยี งวาง                        ม้าช้างผกู แหลง่ ไว้แนน่ หนา
ครันคาํ ลงพลนั มทิ นั ช้า                         ตวั กบั ภรรยาเข้าเรือนนอน 
   ฝ่ ายเมียขนุ เพชรอินทราฝัน                  วา่ ถกู ฟันตวั ขาดเป็ นสองทอ่ น
ผา่ อกขว้างหวั ใจไปดงดอน                    ตนื นอนตวั สนั ประหวนั ใจ
ปลกุ ผวั บอกฝันด้วยหวนั หวาด                 น้องฝันประหลาดหาเคยไม่
เลา่ ความแตต่ ้นจนปลายไป                    น้องนีพรันใจอยมู่ ากมาย 

315

   ครานนั ขนุ เพชรอินทรา                      ได้ฟังเมียวา่ ก็ใจหาย
ครันกจู ะแก้วา่ ฝันร้าย                            จะทกุ ข์โศกมากมายวนุ่ วายไป
จงึ เอาความดมี ากลบเกลือน                    หลบั ใหลใจเฟื อนหาแนไ่ ม่
เจ้าอยา่ สลดรันทดใจ                            แล้วชวนเมียนอนไปในราตรี 
   ฝ่ ายวา่ เมียขนุ รามอินทรา                    ฝันวา่ ฟันหกั เป็นสามซี
ตกใจผวาคว้าสามี                                พอ่ เอย๋ เมียนีชา่ งฝันร้าย
พอ่ จะไปทพั จบั ขนุ แผน                         เมียนีทกุ ข์แทนมิงขวญั หาย
วิปริตเหน็ นมิ ิตเป็นอนั ตราย                    นางฟายนําตาเข้ารําไร 
   ครานนั ขนุ รามอนิ ทรา                       ได้ฟังเมียวา่ ไมน่ งิ ได้
ประคองโฉมโลมเล้าเอาใจ                    แมอ่ ยา่ ได้หวาดหวนั พรันวญิ ญา
ด้วยตวั พีนีจะไปเสียไกลห้อง                 จติ เจ้าหมองประหวนั หา
ผวั ไปก็จะได้ขนุ แผนมา                        วา่ แล้วก็พากนั นอนไป 
   ครันรุ่งสวา่ งกระจา่ งฟ้ า                      ขนุ เพชรอินทราไมช่ ้าได้
อาบนําผลดั ผ้าแล้วคลาไคล                   ได้ดาบคมู่ ือก็ถือมา
เมียยกมือไหว้แลไปด ู                          ไมเ่ หน็ หวั ผวั อย่แู ตเ่ พียงบา่
ตกใจวงิ ไปแล้วโศกา                            พอ่ ฟังเมียวา่ อย่าเพอ่ ไป
เดนิ มาเมือตะกีไมม่ ีหวั                           ตวั เมียนีเห็นเป็นข้อใหญ่
สมกบั ความฝันทีพรันใจ                        เข้ากอดตีนตนี ผวั ไว้ทีกลางเรือน 
   ครานนั ขนุ เพชรอินทรา                      ได้ฟังเมียวา่ ก็หน้าเฝื อน
วิปริตผิดนกั ทีทกั เตือน                          เบอื นหน้าดเู มียยงิ เสียใจ
เป็นลางขวางอกตกตะลงึ                        ยืนขงึ ตวั สนั อย่หู วนั ไหว
ไปทพั หลายครามาแตไ่ ร                       ก็มไิ ด้เคยเป็นเหมือนเชน่ นี
อกเอย๋ ไหนเลยจะได้กลบั                       คงจะยบั ลงในป่ าพนาศรี
ครันมไิ ปกลวั ภยั พระภมู ี                         ขบั เมียจากทีแขง็ ใจไป 
   ฝ่ ายวา่ ขนุ รามอินทรา                        แตง่ ตวั นงุ่ ผ้าหาช้าไม่
เอาเครืองคาดตวั พวั พนั ไป                     ฉวยได้ดาบคมู่ ือก็ถือมา
เมียเดนิ มาตามด้วยความรัก                    หนกั ใจแตล่ งจากเคหา

316

บนั ไดไหวยวบหกั สวบมา                       ห้าขนั สะบนั ลงจมดนิ
อศั จรรย์หวนั ไหวข้างในจติ                      ครังนีชีวติ จะสญู สิน
จะตายจากพรากเจ้าผ้เู พือนกิน               ผินหน้าดเู มียยิงเสียใจ
พลไพร่หน้าหลงั สะพรังพร้อม                 แวดล้อมตามมาหาช้าไม่
พบขนุ ช้างก็พากนั คลาไคล                    บา่ วไพร่ตามหลงั สะพรังมา
เยียดยดั อดั ไปในถนน                          ผ้คู นเอิกเกริกอยหู่ นกั หนา
ถงึ วดั จดั กนั เป็ นโกลา                           ทา่ นแมท่ พั สองเราก็พร้อมกนั
จดั หมวดตรวจถ้วนกระบวนหน้า               ดาบปื นยืนร่าเป็ นเหลา่ หลนั
พลหอกพลง้าวเกาทณั ฑ์                       ระวงั ชนั คอยฤกษ์จะยกทพั  
   ครันได้ฤกษ์ดีให้ตฆี ้อง                      โหก่ ้องปื นลนั สนนั ศพั ท์
หอกดาบปลาบแปลบแวบวบั                   ขีขบั ม้าช้างสล้างมา
พระหมืนศรีขีช้างกลางพหล                   พระหมืนไวยไลค่ นไปข้างหน้า
ขนุ เพชรขนุ รามตามยาตรา                    ล้วนขีช้างงาสปั คบั
ขนุ ช้างขีช้างอ้ายกางเฒา่                       นงั เจา่ มาในกบู หวั หงบุ หงบั
ศรพระยาขีคอขอกระชบั                       ราทยานงั ขบั ช้างท้ายมา
ผ้คู นแลดเู ขาหวั เราะ                            วา่ ช้างนนั ล้านเหมาะกนั หนกั หนา
ทีไมเ่ หน็ ก็เรียกกนั เพรียกมา                  ขนุ ช้างหลบหน้าไมเ่ ยียมแล
ข้ามขนอนดอนฟากข้างปากค ู                ผ้คู นมาดอู ยเู่ ซ็งแซ่
ช้างม้าเยียดยดั อดั แอ                          หมายมงุ่ ทงุ่ แนเ่ อาตาลาน
บ้างก็ชิงปลาแห้งแยง่ ปลาสด                 พบอะไรเอาหมดมาทกุ บ้าน
รีบเร่งรีพลอลหมา่ น                             เยน็ ลงมินานถึงสามโก้
หยดุ ยงั ตงั หม้อเสร็จสรรพ                     กินแล้วนอนหลบั เช้าตงั โห่
รีบรัดตดั มาเอาทา่ โพธิ                         แฟ้ มโพลห่ าบคอนยอ่ นยอ่ นมา 
   ครันถงึ ซงึ ทีทา่ ต้นไทร                      ขนุ ช้างพรันใจให้ประหมา่
บอกพระหมืนศรีพลนั มทิ นั ช้า                 ตรงนีทีข้าไลฟ่ ันมนั
ผีสางตายกลาดออกดาดดนิ                  ล้วนพวกมนั สนิ ทีเดยี วนนั
รอยวิงตะเกียกตะกายหนามหวายพนั       พระหมืนศรีหวั ร่องนั คากคากไป 

317

เออกระนนั สิกดู เู ซงิ หวาย                     แหลกทลายระยําไมเ่ อาสําได้
ฝี มือเอ็งฟันนนั อยา่ งไร                        ฤๅอ้ายบา่ วถางให้ได้ตวั มา
ขนุ แผนอยไู่ หนก็ไมเ่ ห็น                      จะคดิ เป็ นอย่างไรให้เร่งวา่
ขนุ ช้างฟังความถามบา่ วมา                   บา่ วว่าเหน็ รอยม้ามีตอ่ ไป
จงึ พร้อมยอมกนั ให้ยกตาม                   แลหลามดงลนั สนนั ไหว
ถึงจระเข้สามพนั เข้าทนั ใด                    จงึ ให้รังรารอทา่ พล
พอพลพร้อมกนั ในทนั ที                       พระหมืนศรีร้ องเฮ้ ยอ้ ายอกขน
ตรงนีเหน็ ทีจะชอบกล                         แตง่ คนสอดแนมดเู ป็นไร
ขนุ ช้างได้ฟังพระนายวา่                        ลงจากช้างมาไมช่ ้าได้
ร้องเรียกศรพระยาพากนั ไป                  ขนึ บนต้นไม้สอดมองดู
แลเห็นสีหมอกออกกินหญ้า                  วนั ทองน้องยานอนหลบั อยู่
ขนุ แผนกอดกลมชมช ู                         จบู จบั นมจ้พู ลั วนั
ขนุ ช้างเห็นเจียนหกตกต้นไม้                ศรพระยาคว้าได้พอหวั หนั
กลบั ยืนป้ องหน้าตาเป็นมนั                    ตวั สนั เต้นหรบขบคําราม 
   ฝ่ ายวา่ พวกพรายนายขนุ แผน            เหน็ คนก็แลน่ มายมุ่ ยา่ ม
หลอกหลอนโดดดนิ แลบลนิ พลาม         ขคู่ ํารามเกรียวกราดตวาดองึ
ขนุ ช้างตกใจไพลเ่ ผลมา                      หลดุ มือศรพระยาพลดั ตกผงึ
หลน่ ลงถงึ ดนิ ดนิ ตงึ ตงึ                          ลกุ ขนึ วงิ ตะบงึ มาทนั ที
บอกวา่ ข้าไปพบอ้ายขนุ แผน                 กอดวนั ทองน้องแนน่ อย่กู บั ที
แก้มเมียข้าเจ้าแดงดงั แป้ งจี                 พระหมืนศรีโปรดด้วยชว่ ยกรุณา 
   ครานนั จมืนไวยจมืนศรี                   ได้ฟังคดขี นุ ช้างวา่
เอ็งนีลกุ ลนพ้นปัญญา                        พอไปเหน็ เมียมาวา่ แก้มแดง
เมียมงึ ถ้าแม้นเป็นแผน่ ดนิ                    จนสดุ สินปี นีก็ไมแ่ ห้ง
มนั เหมือนด้วงรวงไม้ถึงไส้แดง             ปานนีก็จะแหวง่ สกั สองวา
วา่ พลางทางสงั พวกกองทพั                  สจู บั อาวธุ ให้พร้อมหน้า
วงอ้อมล้อมไว้แตไ่ กลตา                    อยา่ เพอ่ บกุ รุกเข้าคลกุ คลี
ปันด้านตรวจตราอยา่ ให้หนีได้              แล้วลนั ฆ้องปื นไฟขนึ องึ มี

318

ฝ่ ายพรายบอกนายด้วยทนั ที                บดั นีเขาอ้อมล้อมวงมา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าวนั ทอง                  เห็นพลเนืองนองมาหนกั หนา
กอดผวั ตวั สนั พรันวิญญา                  นําตาหลงั ตาโศกาลยั
ครังนีไหนเลยจะเป็นตวั                       ทนู หวั พอ่ จะคดิ เป็นไฉน
กองทพั เขามาดาดาษไป                    เขาแวดล้อมไว้ทวั ทงั ดง
พอ่ จะรบกบั เขาได้แล้วฤๅ                 มนั ฉีกคนละมือก็เป็นผง
ไมท่ นั ทวั กองทพั จะยบั ลง                   ถึงอย่คู งคนเดียวก็เปลียวใจ
พอ่ กบั พาชีม้าสีหมอก                        จะหลบลีหนีออกกระไรได้
ยงั ตวั น้องก็มาหน่วงให้หว่ งใย               นีจะทําฉนั ใดพ่อคิดด ู
   ฟังผวั อยา่ กลวั มนั เลยเจ้า                 อีกสบิ เท่าเข้ามาก็จะสู้
มนั เหมือนยงุ รินทีบนิ ว ู                        จะมาสเู่ ปลวไฟไมร่ ู้ตวั
ถึงคนเดียวพีดจุ สงิ หราช                      มนั เหมือนชาตเิ นือหมมู่ าส้ผู วั
แก้วพีเจ้าอยา่ มีซงึ ความกลวั                 หวั มนั จะแหลกเป็ นธลุ ี
พีจะพาเจ้าไปให้พ้นกอ่ น                     จะเร้นซอ่ นเจ้าไว้ในไพรศรี
วา่ แล้วเทา่ นนั ทนั ที                            อญั ชลีอา่ นเวทวิเศษมนตร์
รับนางขนึ นงั บนหลงั ม้า                       ขบั สีหมอกออกมาจากไพรสณฑ์
แกล้งชกั ม้าผา่ นหน้าบรรดาพล             สองคนขีม้าสงา่ งาม
ภตู พรายรายล้อมมาพร้อมหน้า             อา่ นคาถาเป่ าไปให้คนขาม
สีหมอกเดินออกด้านขนุ ราม                เป่ าจงั งงั ให้คร้ามขยาดฤทธิ
พลปื นพลหอกออกเกลือนกลาด           ยืนนงิ พิงพาดเป็นอกั นิษฐ์
ครันออกมานอกทีล้อมชิด                   ขนุ แผนสะกิดให้นางดู
โนน่ แนะ่ ผวั นางอยชู่ ้างกบู                     อวดรูปงามเกลียงจนเพียงหู
ศรพระยาขีคอรําขอช ู                         ชา่ งกรูกนั มาตามทงั สามล้าน
อนั ตวั พีกบั น้องแตส่ องคน                    ไหนจะทนฤทธาเขากล้าหาญ
เพราะรักเจ้าจะต้องเข้าประจญั บาน         เป็นตายก็จะด้านดตู ามบญุ
ถ้าแม้นคนอืนไกลทีไหนเลา่                  จะสง่ ไปให้เขาไมว่ ้าวนุ่
วา่ พลางจบู น้องต้องละมนุ                     เย้ยขนุ ช้างเลน่ แล้วหลีกมา 

319

   ครันมาถงึ ต้นไทรใบชิด                    ร่มสนิทแสงสอ่ งไมต่ ้องหน้า
รับเจ้าวนั ทองลงจากม้า                        แก้วตาจงอยทู่ ีร่มไทร 
พีจะออกไปดอู ้ายขนุ ช้าง                     ทา่ ทางมนั จะทําเป็ นไฉน
ถ้าแม้นดีก็จะมีชีวติ ไป                         ถ้าแม้นไลร่ บเราจะเอาตาย
สนิ ทพั แล้วจะกลบั มารับเจ้า                  ครู่เดียวมนั ก็เข้าในป่ าหาย
วา่ แล้วอา่ นมนตร์สนธยาย                     ร่ายพระเวทผกู จิตวนั ทองพลนั
จงึ เอาทรายปรายโปรยโรยล้อม            เป็นกําแพงเพชรป้ อมเขือนขนั ธ์
ถอนหญ้ามามดั เป็นหนุ่ พลนั                  ถ้วนพนั วางเรียงเคียงกนั ไป
แล้วเสกบริกรรมสําทบั                         เกิดเป็นไฟวบั วบั ดงั จะไหม้
เอานํามนต์ประหนุ่ ลงทนั ใด                   ไฟดบั หนุ่ หายกลายเป็นคน
มีอาวธุ ครบมือถือประจํา                       แตง่ ตวั กํายําอยา่ งพหล
ตา่ งเคารพนบนอบยอบตน                    ขนุ แผนสงั หนุ่ พลไปทนั ที
คอยอยตู่ อ่ กเู รียกให้รบ                        จงึ ตลบไลพ่ ลให้ป่ นปี
วา่ แล้วก็ขบั พาชี                                 เร็วรีเร่งออกนอกพนา 
   ฝ่ ายพวกโยธาทงั หน้าหลงั                  ต้องจงั งงั ดงั เสียบเสมอหน้า
เป็นครูใหญ่จงึ ได้สตมิ า                        ไตถ่ ามพดู จากนั ทนั ใด
พระหมืนศรีวา่ เราเมือตะกี                     ชา่ งหามีใครจะกระดกิ ไม่
อ้ายขนุ แผนขีม้าผา่ นหน้าไป                  ออกได้ข้างด้านทา่ นขนุ ราม
ขนุ รามวา่ ข้าพเจ้ามไิ ด้แกล้ง                  มนั ให้แข็งทงั ตวั ใช่กลวั ขาม
โนน่ แนะ่ ขีม้าสงา่ งาม                           เราไลต่ ามจบั ฟันให้บรรลยั  
   ขนุ ช้างวา่ ลกู นีแค้นนกั                       มนั ชกั ม้ามาเย้ยเลน่ ใกล้ใกล้
จบู เมียข้าพเจ้าเป็นเทา่ ไร                     วา่ แล้วขบั ไพร่สะพรังมา
เสียงปื นครืนครันสนนั ดง                      ทวนธงพร้อมกนั ประชนั หน้า
ขนุ ช้างหนนุ ไพร่ไสช้างงา                    ไลม่ ้าวนุ่ วงิ เข้าชงิ ชยั
ขนุ แผนตวาดอํานาจครุฑ                     คนหยดุ แขง็ เปล่าไมเ่ ข้าใกล้
กองทพั เรรวนป่ วนปันไป                      มิได้เป็ นระเบียบกระบวนทพั
กองหลวงลว่ งไปเป็ นกองหน้า               ปี กซ้ายปี กขวาก็กลายกลบั

320

ทีไปกอ่ นต้อนไพร่ออกไปรับ                ขนุ ช้างขบั ไสช้างมากลางพล
ตีม้าลอ่ แผง่ แผง่ แซงจมืนไวย               จบั ฆา่ เสียให้ได้ร้องสบั สน
หลบเข้าสปั คบั ให้ลบั คน                       ไสช้างกจู ะชนชงิ วนั ทอง 
   ครานนั หมืนศรีกบั หมืนไวย                ขบั ช้างขนึ ไปแล้วดา่ ก้อง
เฮ้ยขนุ ช้างอย่าทําแตล่ ําลอง                เราทงั สองเป็นใหญ่มาในทพั
วา่ พลางเอาช้างออกยืนหน้า                 โบกมือเรียกม้าขนุ แผนกลบั
ร้องบอกวา่ รับสงั บงั คบั                      ให้เรายกทพั มาตดิ ตาม 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสนทิ                   เชือฤทธิราวีไมม่ ีขาม
ชกั ม้าร่าเริงเชิงสงคราม                       ถามวา่ นีท่านออกมาทําไม
ไพร่พลพร้อมหน้าล้วนอาวธุ                  เครืองยทุ ธ์สารพนั จะไปไหน
ฤๅเกิดประจามิตรข้างทิศใด               จงบอกให้รู้แจ้งแหง่ คดี
ขนุ เพชรขนุ รามก็ออกมา                     โยธาแนน่ ไปในไพรศรี
นนั ช้างใครแอบช้างอยขู่ ้างนี                 ดแู สงแดงริบหรีเหมือนตามโคม
ต้องเพง่ เป็นครู่จงึ รู้จกั                          ทําไมหลบซบพกั ตร์ทําอําโฉม
อ้ายคนนีแลมนั ตมี ้าล่อโครม                 ฤๅใครจบั อ้ายโสมมานําทพั  
   ขนุ ช้างขดั ใจดงั ไฟเผา                     ตบเขา่ กดั ฟันมนั ตบั
เหงือไหลโซมล้านกระบาลซบั               เออพอ่ แลจะจบั เอาตวั มงึ
จองหองร้องล้อพอ่ เลน่ ได้                   ทะนงใจมีหน้ามาทําขงึ
วา่ พลางลนั ฆ้องร้ององึ                         อ้ายพอ่ เจ้าเข้าให้ถงึ จบั เอาตวั  
   พระหมืนศรีหมืนไวยขดั ใจดา่             จะพดู จาดีดีมีแตย่ วั
เพือนมากอนุ่ ใจจงึ ไมก่ ลวั                     ราวกบั ตวั กล้าหาญชาญฉกรรจ์
พดู พรําถลําถลากเลอะ                       เพราะมงึ เซอะมนั จงึ ขอดตลอดขวญั
วา่ พลางทางตอบขนุ แผนพลนั               ซงึ ถามนนั จะเลา่ ให้เข้าใจ
บดั นีพระองค์ผ้ทู รงเดช                       ปกเกศลําโลกทงั น้อยใหญ่
ให้เรายกพหลสกลไกร                       ออกมาไตส่ วนทราบซงึ เท็จจริง
ด้วยตวั ลกั เมียขนุ ช้างมา                     เข้าป่ าพ้นกรุงทําสงุ สิง
คบพวกโจรป่ ามาพะพงิ                        เยอ่ หยงิ ยกตวั เป็นเจ้านาย

321

ให้ปลกู ตาํ หนกั ป่ าพลบั พลาแรม            คา่ ยป้ อมล้อมแหลมเป็นมากหลาย
ทีบงั คนตงั วางอยา่ งเจ้านาย                 ยกั ย้ายทําเทียมเจ้าชีวิต
ฆา่ บา่ วขนุ ช้างเสียร้อยเศษ                  ก่อเหตตุ งั ตวั ไมก่ ลวั ผิด
ถือตวั มวั เมาวา่ มีฤทธิ                            ทําทีราวกบั คดิ ขบถเมือง
จบั ขนุ ช้างเฆียนด้วยหนามหวาย            อบั อายทวั กรุงฟ้ งุ เฟื อง
แล้วท้าทายถงึ พระองค์ให้ทรงเคอื ง       ยกั เยืองจะให้ออกมาชนช้าง
บดั นีพระองค์ผ้ทู รงเดช                       ทราบเหตทุ รงนกึ อางขนาง
ข้อทีทําทจุ ริตผิดทา่ ทาง                     ยงั คลางแคลงพระทยั จงึ ใช้เรา
ให้มาสืบดทู ีอยกู่ ่อน                          ถ้าเหน็ แท้แนน่ อนให้จบั เจ้า
ถ้าไมต่ ้องฟ้ องหาก็ทําเนา                   ให้รับเจ้ากบั ตวั วนั ทองไป
เกียวข้องหมองกนั ด้วยสตั รี                 จะปรึกษาคดีตดั สนิ ให้
ซงึ ฆา่ คนขนุ ช้างเสียกลางไพร              ก็โปรดให้ไมเ่ อาซงึ โทษทณั ฑ์
คาํ ขนุ ช้างทลู กบั เราด ู                         ไมเ่ หน็ สงิ ไรอยเู่ ป็นแมน่ มนั
เจ้าอยา่ กลวั ภยั ไปด้วยกนั                    วนั ทองอยไู่ หนไปเอามา 
   ขนุ แผนตอบคาํ พระหมืนศรี               ความหลงั ยงั มีอยหู่ นกั หนา
จะวา่ ไปไยเลา่ ไมเ่ ข้ายา                      นีเมียข้าฤๅเมียขนุ ช้างจริง
ขออภยั เถิดเหนอเกลอกนั หมด               ใครคดก็เห็นอยทู่ กุ สงิ
เกิดความใหญ่หลวงเพราะชว่ งชงิ            หญิงเดยี วเทา่ นีจงึ มีความ
ขนุ ช้างยกมาถงึ ป่ าใหญ่                      สงั ไพร่พรังพร้อมให้ล้อมหลาม
วา่ กนั ดดี ีมิผ่อนตาม                            ไสช้างง่มุ งา่ มเข้าไลแ่ ทง
จนอยไู่ มส่ ้กู ็ทา่ ตาย                           ชาตชิ ายฤๅจะวงิ ทิงแหลง่
ขบั ม้าฝ่ าพลจนสดุ แรง                        แทงข้าหอกหกั สกั เจ็ดคนั
เดชะบญุ หลงั จงึ พลงั พลาด                  พวกขนุ ช้างขีขลาดก็หวาดหวนั
แตกหนีมีไปในไพรวนั                       ข้าเจ้าได้ไลฟ่ ันเมือไรมี
ซงึ นายขนุ ช้างสีข้างปอก หวั ถลอกก็เพราะความอารามหนี
กลบั ไปทลู เอาวา่ เราตี ถ้อยทีถ้อยฟันกนั ทงั ทพั
ดีฉนั พดู ตามจริงทกุ สงิ ไป                   สงิ ไรก็มิได้จะกลอกกลบั

322

ซงึ วา่ มีรับสงั มาบงั คบั                         ให้ตวั ข้าพเจ้ากบั วนั ทองไป
จวนตวั ด้วยกลวั พระอาญา                  เพราะวา่ หามีใครจะชว่ ยไม่
เชิญพระนายยกทพั กลบั ไป                เพ็ดทลู แก้ไขให้ตามทาง
ตวั ดีฉนั จะไปตอ่ ภายหลงั                    ยงั พอคลายกริวลงเสียบ้าง
จงเมตตากบั ดฉี ันชว่ ยกนั กาง              เพด็ ทลู ตามทางทีจริงมา 
   ครานนั พระหมืนไวยหมืนศรี            ได้ฟังวาทีขนุ แผนว่า
เจ้าก็เป็นคนดีมีวชิ า                          เจ้าพดู จาเหน็ ผิดจริตไป
จะทรงพระโกธาวา่ มาปะ                    ยงั เลยละลีกลบั หาจบั ไม่
ความเก่าของเจ้าจะจมไป                  พระทยั จะเห็นด้วยขนุ ช้าง
มาไปเสียด้วยกนั ก็เป็นไร                  จะแก้ไขมลทนิ ให้สนิ อยา่ ง
ถ้าแม้นเจ้าห้าวหาญทํารานทาง           จะไสช้างแทงม้าคว้าเอาตวั  
   ครานนั ขนุ แผนแสนสนิท                นงิ คดิ ขบฟันสนั หวั
เพือนมากหากขใู่ ห้กกู ลวั                    ถ้าแม้นชวั ก็จะยบั ครังทพั ลาว
เข้าทีบงั คบั ดบั โทโส                             จะเกิดความใหญ่โตไปถงึ จ้าว
จงึ เบียงบา่ ยตอบความตามเรืองราว      ดีฉนั กลา่ วนนั ด้วยกลวั พระอาญา
ทีไปคงไปเป็ นไรมี                           ใชว่ า่ จะหลบลีหนีหน้า
เมือพระนายมิได้กรุณา                     พดู จามีแตจ่ ะฆา่ ฟัน
จะไสช้างเข้าแทงแยง่ เอาตวั               ถงึ กลวั จะให้ไปอยา่ งไรนนั
คนเดียวเหมือนหนงึ แมลงวนั               จะโผผนิ บนิ ดนั เข้ากองไฟ
ก็สําหรับแตจ่ ะยบั ลงกบั ที                  จะเมตตาปรานีหามีไม่
ข้าพเจ้าเทา่ นีก็จนใจ                         ถ้าจะขืนจบั ไปไมน่ ิงตาย 
   พระหมืนศรีหมืนไวยครันได้ฟัง        โกรธสงั รีพลสินทงั หลาย
เหวยกองทพั จบั เป็นอยา่ ให้ตาย           ไพร่นายปื นหอกออกประดา
ให้ยิงปื นตบั สําทบั โห ่                         ขนุ ช้างโผลต่ ีฆ้องร้องเอาหวา
หอกดาบวาบแวบแปลบปลาบตา          ขนุ แผนแสนกล้าก็อ่านมนตร์
เสกซําตวาดอํานาจครุฑ                    คนหยดุ ยืนแขง็ แสยงขน
ชกั สีหมอกไว้ไมป่ ระจญ                    กทู ําก่อนจะเป็นคนทรยศ 

323

   ฝ่ ายขนุ เพชรขนุ รามปี กซ้ายขวา       เหน็ ผ้คู นปื นผาเงียบไปหมด
เหมอ่ ้ายแผนอาจจิตคดิ คด                 เป็นขบถจะเอาแผน่ ดนิ แล้ว
ไสช้างพลหลีกเป็นปี กกา                   ชีหน้าวา่ เหวยอ้ายพลายแก้ว
โอหงั ดงั กไู มร่ ู้แกว                           เชือแถวของมงึ แตเ่ พียงนนั
สาหสั ขดั ขืนพระโองการ                    เอิบเอือมจะผา่ นไอศวรรย์
เชือวา่ ตวั ดมี ีฤทธิครัน                        ถงึ จะได้ขอบขณั ฑเสมา
ใครเลยเฮ้ยเขาจะไหว้มงึ                    เขารู้ถึงวา่ ไมส่ มวาสนา
กรู ู้จกั พอ่ แมแ่ ตไ่ รมา                        พอ่ มงึ ชือวา่ อ้ายขนุ ไกร
แมม่ งึ อีเฒา่ ทองประศรี                     ปี นนั ไปล้อมกระบือใหญ่
พระทรงภพฆา่ ฟันให้บรรลยั                ตดั หวั เสียบไว้ทีกลางดอน
ริบสนิ ทงั โคตรญาตกิ า                      ตวั มงึ แมพ่ าไปเร้นซอ่ น
ซอนซอกออกจากพระนคร               ย้อนไปอยบู่ ้านกาญจน์บรุ ี
มงึ อยกู่ บั อีเฒา่ เขาชนไก่                   บวชทีวดั ส้มใหญ่ไอ้ขีหนี
ไปรบเชียงทองมาวา่ ตวั ดี                  ได้เป็นขนุ แผนแวน่ ไว
ได้ดมี ิทนั จะถึงปี                              หลบหนีมาคดิ ขบถได้
ทําช้แู มร่ ักลกั เข้าไพร                      คบมงึ ไมไ่ ด้ไว้เป็นมิตร
เจ้านายรักใคร่ไมร่ ักตอบ                  ทําชอบกลบั ระยํามาทําผิด
อยา่ หมายเลยวา่ จะปลอดรอดชีวิต      ไสช้างวางชิดกระชนั มา 
   ขนุ แผนแค้นใจดงั ไฟวบั                 จบั ฟ้ าฟื นแกวง่ แสงสง่า
อ้ายปากบอนซ้อนหวั กนั เข้ามา           นนิ ทาผีเปลา่ เปลา่ เมือเข้าโลง
ถงึ มงึ ก็ไมย่ ืนอยคู่ าํ ฟ้ า                      วนั นีกจู ะฆา่ ให้ตายโหง
พลดั ตกช้างวางโก้งโค้ง                    เมียเป็นมา่ ยโล้งโต้งเป็ นเมียกู
วา่ พลางทางร่ายพระคาถา                 เรียกหนุ่ หนนุ มาเป็นหมหู่ มู่
ออกจากดงรังสะพรังพรู                    โหร่ ้องก้องกเู่ ป็ นโกลา
ขนุ แผนขบั ม้าเข้าถาโถม                   จโู่ จมหําหนั ฟันทพั หน้า
พวกหนุ่ วงิ กลมดงั ลมพา                    แซงสองข้างข้ามม้ามาทนั ใด
ฤทธิมนตร์บนฟ้ าเวหาพยบั                   มืดกล้มุ คล้มุ คลบั สะท้านไหว

324

แผน่ ดนิ ดงั จะควําคะมําไป                 เพราะพระมนตร์ดลให้บนั ดาลเป็น
อาสาหกเหลา่ เข้าต้านตอ่                   หอบหืดขนึ คอส้เู ตม็ เข็ญ
ดงั ฟันหนิ บนิ หกั กกั กระเด็น               ไมเ่ ข้าหนุ่ หมนุ เผน่ เข้าฟันฟาด
ดาบหอกตอกป่ ายประกายวาบ           หอกดาบหกั ร่นจนถึงกนั
ปื นจงั ก้างา่ นกยกยงิ ยนั                     โผงถกู ลกู นนั กระดอนมา
ปื นตบั กลบั ซําเข้าตาํ ตงึ                     ไมห่ วาดไหวไลอ่ งึ เข้ามาหา
จนสินสดุ อาวธุ แลศาสตรา                  พวกอาสายน่ แยกแตกกระจยุ
ขนุ ช้างไสช้างวางเข้าไพร                 ตกใจผ้าผอ่ นก็ลอ่ นลยุ่
ช้างตรงเข้าในดงหมาม้ยุ                   ศรพระยาร้องอยุ เกาแกรกไป
ช้างวิงเข้าไพรไม้ไลล่ ดั                  หมวกพลดั หวั พลามดงั ตามไต้
ขนุ ช้างพลดั ผลงุ หลงั ก้งุ ไป                ช้างตนื วิงใหญ่ขีไหลพรู
ขนุ ช้างวางขนึ บนตอไม้                    ผ้าผอ่ นลอ่ นไปดงั อ้ายหู
ขนุ แผนฟันคนร่นกรูกรู                    ถึงขนุ รามตรงจเู่ ข้าประจญั
ขนุ รามแทงกรอกด้วยหอกใหญ่         ถกู ไหลไ่ มถ่ นดั สะบดั หนั
ขนุ แผนถาโถมเข้าโรมรัน                 ฟันขนุ รามตกช้างลงกลางดนิ
โดดจากหลงั ม้าฟาดบา่ ฉบั                 ล้มพบั ฟันซําคะมําดิน
ขนุ รามสินใจเลือดไหลริน                 สินคนหนงึ แล้วอ้ายตวั การ
ขนุ เพชรอนิ ทราเข้ามาชว่ ย                  ชกั หอกกรอกกรวยเข้าตอ่ ต้าน
แทงอกขนุ แผนแสนสะท้าน               อยยู่ งคงปานกบั เหล็กเพชร
ขนุ แผนโผนขนึ ช้างง้างคอฟัน             ฉะฉาดขาดสะบนั ดงั มือเดด็
ดาบล้วนเลือดฝาดเหมือนชาดเช็ด         กลบั ขนึ ม้าระเหจ็ มากลางทพั
พวกหนุ่ โหฮ่ ึกสะอกึ ไล ่                      ฟันกองทพั ยบั ไปเป็นตบั ตบั
พระหมืนศรีไสช้างวางไปรับ              สปั คบั โยนยวบสวบสวบไป
ขนุ ช้างเหน็ ช้างพระหมืนศรี                ร้องวา่ ชว่ ยลกู ทีอีพอ่ ข้าไหว้
พอช้างเฉียดเข้าไปใกล้ตอไม้            เกาะขนึ ท้ายได้ไปตะโพง
พระหมืนศรีแลมาเห็นขนุ ช้าง             มืดหน้าตาฟางวา่ เสือโคร่ง
เอาด้ามขอป่ ายเข้าชายโครง             ขนุ ช้างร้องตายโหงอีฉนั เอง

325

พระหมืนไวยตกใจวา่ ขนุ แผน             พลอยเอาด้ามหอกแพน่ เข้าตําเป้ ง
หวั แตกเลือดย้อยห้อยโตงเตง           ปี นช้างเหยงเหยงแทบตกตาย
พระไวยไสช้างมาพรวดพรวด            หางชีดงั กรวดเข้าเซงิ หวาย
พวกไพร่พลแหลกแตกกระจาย         วิงซมงมงายไปพรูพรู
บ้างรักตวั กลวั ตายตะกายวงิ               ปี นผาปาทงิ กลิงเกลือนอยู่
เอาหวั มดุ เข้าในโพรงโก้งโค้งค้ ู          ไส้กอู อกถนดั ยดั ลนลาน
บ้างขอขีเพือนกนั มนั กลบั ดา่               อ้ายขีข้าสนิ ทีอปั รีย์จ้าน
บ้างล้มดนิ แดว่ แดว่ ดงั แมวคลาน        วา่ อ้ายล้านขีครอกมนั หลอกเรา
บ้างกกู่ ้องร้องว้ายนําลายฟอด            กไู ปไมร่ อดแล้วอีพ่อเจ้า
สนิ เรียวสนิ แรงตะแคงเซา                 ครันเห็นเขาจะทิงก็วงิ ไว
บ้างมวั หนีรีโดนกนั ตําผาง                  ร้องครางหวั ฟกยกมือไหว้
สําคญั วา่ ขนุ แผนแหงนบอกไป           อีพอ่ เอย๋ อยา่ ทําไมข้าขอตวั
พระหมืนศรีไสช้างวางเข้าพง             บกุ ชฏั ลดั ดงไมเ่ ห็นหวั
ได้ยินเสียงแกรกกรากกระดากกลวั      พอโพล้เพล้ขมกุ ขมวั ถึงสามโก้
ช้างม้าล้าเลือยคนเหนือยจกุ                  คะมอมคะมกุ หวิ ออ่ นนอนตาโหล
พระหมืนศรีเหน็ ขนุ ช้างข้างต้นโพธิ      ร้องพทุ โธ่ถามว่ามาอยา่ งไร
ขนุ ช้างวา่ ลกู ขนึ ท้ายช้าง                   ตลี กู ถกู สีข้างจําไมไ่ ด้
ตนื กนั วา่ เสือร้องเพรือไป                  อ้ายขนุ แผนมนั ไลเ่ อาพอแรง
โปรดเมตตาภรรยายงั ตกยาก            ต้องตรําตรากทอดตวั หวั ระแหง
ข้าวสนิ จะกินแตร่ ากแจง                  แสงเดือนจะสวา่ งตา่ งไฟโพลง
พระหมืนศรีขดั ใจเข้าไลถ่ อง            ยงั คะนองถึงแมอ่ ้ายตายโหง
เตะขนุ ช้างหกล้มลงโก้งโค้ง             โอยซีโครงลกู หกั สะบกั จม
พระไวยดา่ วา่ อ้ายขนุ ช้างถ่อย           อยา่ สําออยเพราะมงึ จงึ แหลกลม่
นายไพร่บน่ บ้าดา่ ระงม                    บ้างขดุ เผือกมนั ต้มกินตามมี 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าขนุ แผน             คลายแค้นกองทพั ทีกลบั หนี
ชกั สีหมอกกลบั มาไมช่ ้าที               ลงชําระวารีสําราญใจ
เปลืองเครืองเยืองยอ่ งลงท้องธาร      บวั บานก้านชดู ไู สว

326

หอมกลินรวยรืนชืนใจ                     ลบู ไล้ขดั สีธลุ ีละออง
ล้างดาบทีปราบณรงค์รบ                  จบั จบสอดฝักสะพกั ต้อง
ผลดั ผ้ามาหาเจ้าวนั ทอง                   แนบน้องเหนือยมาคอ่ ยพาคลาย
เห็นฤๅไมเ่ ลา่ เจ้าวนั ทอง                 ผวั น้องนําทพั มามากหลาย
ขนุ เพชรอนิ ทราพีฆา่ ตาย                   สองนายด้วยกนั กบั ขนุ ราม
แม้นดแี ล้วพีไมห่ ําหนั                       นีถ้อยคาํ มนั นนั หยาบหยาม
มนั กอ่ เหตเุ ภทพาลพีสานตาม            จงึ เกิดความไพร่ตายเสียหลายพนั
เว้นแตส่ องพระนายกบั ขนุ ช้าง            พีไมไ่ ด้ไลล่ ้างให้อาสญั
กระโดดวงิ ทงิ ของเสียมากครัน          พาพวกไพร่นนั ระยําไป
ขนุ ช้างผวั นางมนั แทงพี                   หลายทีแทบไส้ทะลกั ไหล
ครันพีจะฟันให้บรรลยั                      เกรงใจเจ้าวนั ทองจะโกรธา
พีส้อู ดออมถนอมจิต                       เพราะคดิ รอบคอบเป็นหนกั หนา
แม้นไมค่ ดิ ถงึ วนั ทองน้องยา             นา่ ทีจะยบั ลงเป็ นจณุ
เชญิ เจ้าออกไปในทีรบ                    คงจะพบเสือผ้าท่านตาขนุ
ชว่ ยเก็บกอบหอบหอ่ ไว้เอาบญุ           กอดนอนหน้าจะอนุ่ สบายใจ 
   อกเอย๋ เมือไรเลยจะวายแค้น         เหลือแสนคอ่ นขอดพไิ รให้
ข้าทําวนบน่ ถงึ เขาเมือไร                  เจบ็ ใจจริงจริงมาเยาะเย้ย
ตงั แตข่ ้ามาห้าหกวนั                         แตช่ ือเสียงเขานนั มไิ ด้เอย่
ยงั จะคอ่ นแคะได้ไมล่ ืมเลย              เคยปากเคยใจเสียจริงเจียว
ฤๅเหน็ วา่ น้องนีมิรักเจ้า                  จงึ มาเฝ้ านีดเน้นเขน่ เขียว
เว้นแตไ่ มก่ ลืนไว้อยา่ งเดียว              เจ้าโกรธแล้วก็เทียวจะคอยพาล
อดอยากหมากพลไู มม่ ีเคียว             ส้อู ดเปรียวเคม็ มนั ทงั คาวหวาน
รบพงุ่ กนั มาก็ช้านาน                       จนอาหารแห้งสดก็หมดแล้ว 
   เจ้าพมุ่ พวงดวงตาของพีเอย๋            อยา่ กงั วลนกั เลยนะน้องแก้ว
เราก็ทนทกุ ข์ยากมามากแล้ว            คงจะต้องผอ่ งแผ้วสกั เวลา
ผลไม้ในดงยงั ดกอย ู่                       พอชดเชยชืนชปู ระสาป่ า
จะปรารมภ์ไยเลา่ ไมเ่ ข้ายา               อตุ สา่ ห์เถิดเจ้าอย่าเศร้าไป

327

วา่ พลางองิ แอบแนบน้อง                  ต้องเต้าเตือนจิตพิสมยั
ดงั ยาทิพย์หยบิ ถกู บรรเทาใจ             พระพายพดั ระบดั ใบให้ชวนนอน
รวยรืนสรุ ิยาระยบั ไม้                       ไขสียอแสงลงออ่ นอ่อน
จตั บุ าทคลาดคลาพนาดอน                  ฝงู กญุ ชรเข้าชฏั ระบดั พง
นําโขลงคลาเคลือนมาคลําคลาย        ทงั พงั พลายเนียมนลิ ดรู ะหง
โคบตุ รสงั ขทนั ต์คนั ทรง                    อํานวยพงศ์สปุ ระดษิ ฐ์ตระหงา่ นงาม
ชาตเิ ชือเนือเกิดในป่ าต้น                  เอกทนั ต์ทอกทนต์พนิ ายหลาม
สีดอเดนิ เกรินโกรกตะโกรงตาม       คอ่ มข้ามขอนขดั ตะโคงค้ยุ
พยคั ฆาหมายฉมนั เขม้นหมอบ          กระโชกหอบโฮกดินกระจยุ ฉยุ
ฉมนั แลน่ โลดโดดกระจยุ                  ตะกยุ ค้ยุ ควบขนึ บรรพต
เลียงผาโผผกตกชะงกั                      นําลายเลียถกู หกั ก็หายหมด
กระบือเถือนเขางอนดอู อ่ นชด           กระเจงิ จดจํากลินสะบดั เกลียง
สกณุ ามารังระงมร้อง                       แซซ่ ้องปักษาประสานเสียง
ปันป้ อนผอ่ นเหยือขยบั เคียง              สง่ เสียงลอยลมระงมไป
ชะนีน้อยเหนียวไม้พไิ รโหย              วิเวกโวยโยนเลน่ เห็นไสว
จงั หรีดกรีดกริงทีกิงไทร                   เรไรหริงรับดงั ขบั ร้อง
สรุ ิยาสายณั ห์พระจนั ทร์เปลง่              ประไพเพง่ แจม่ แจ้งด้วยแสงสอ่ ง
แสงสอดรอดใบพระไทรทอง            จําเพาะต้องสองเต้าปทมุ ทพิ ย์
นําค้างค้างใบพระไทรหยดั                 พระพายพดั ตกเผาะลงเปราะปริบ
หนาวลมหม่ เนือวนั ทองทิพย์              ซุบซบิ ชืนชมเมือลมชวน
ดเู ดือดเฟื อนฟังเรไรร้อง                   แนบน้องแนมนมชมสงวน
กอดประทบั รับขวญั ให้รัญจวน            ถนอมนวลจนระงบั หลบั ไป 
   จะกลา่ วถึงกองทพั ทียบั ยงั              อยยู่ งั สามโก้ต้นโพธิใหญ่
แตค่ อยกนั สองวนั ทีในไพร               ทีรอดตายอยไู่ ด้ก็กลบั มา
ให้นบั ได้ถ้วนหน้าสกั ห้าร้อย              อยนู่ ้อยกวา่ ทีตายเป็นหนกั หนา
ทงั ขนุ เพชรขนุ รามอินทรา                   ปี กซ้ายปี กขวาก็ตายเตยี น
เพราะอ้ายขนุ ช้างอ้ายตายหา่              พาไปพามาให้ถกู เฆียน

328

พอ่ แมก่ ็จะแผล่ งเป็นเกวียน               ไมต่ ้องพกั หาเทียนบงั สกุ ลุ
ไมต่ ายก็หวายแล้วคราวนี                 อีกสกั ทีหมดโคตรแล้วอ้ายขนุ
กลบั ไปใครเหลือก็เนือบญุ                 ฉาวเพราะแมค่ ณุ อ้ายขนุ ช้าง
ศาสตราผ้าผ่อนก็ลอ่ นแก่น                 คดิ ขนึ มานา่ แค้นนีสดุ อยา่ ง
มงึ รักแมไ่ มต่ ลอดกอดตอยาง           ขนึ ช้างพอ่ ได้หาไมต่ าย 
   ขนุ ช้างวา่ โทษลกู ก็ไมไ่ ด้                ของใครทงิ วงิ ไปก็ของหาย
ทํากระไรลกู เมียก็เสียดาย               ปะถกู เมียพระนายก็ลองดู
กลวั จะแลน่ ติดตามคํารามก้อง           ไมเ่ ชือใครมาลองมงั ดดู ู๋
ก็จะวิงปะเลงโทษเอง็ ก ู                     ใครจะส้ใู ครจะเร้นได้เหน็ กนั
ขนุ เพชรขนุ รามปี กซ้ายขวา               ข้าเป็นกองหน้าฤๅไมน่ นั
เมืออ้ายขนุ แผนมนั แง้นฟัน               ข้าแทงถกู มนั ถงึ แปดที
มนั ฟันขนุ เพชรขนุ รามตาย                ข้าเหลียวเหน็ พระนายขบั ช้างหนี
ใครจะเรียกหาใครก็ไมม่ ี                  จนใจแล้วจงึ หนีมาด้วยกนั  
   พระหมืนศรีขดั ใจพระไวยดา่           อ้ายขีข้าผีขอดตลอดขวญั
กลบั วา่ กนู ีหนีก่อนมนั                       เมือขนุ แผนไลฟ่ ันอ้ายสองคน
มงึ อยไู่ หนได้แทงอ้ายขนุ แผน           ยงั จะแคน่ มาวา่ อ้ายหน้าขน
มงึ ฤๅอยหู่ ลงั รังไพร่พล                  ใครเลา่ วงิ ซนขนึ ท้ายช้าง
หวั หเู หมือนมงึ นีสนิ ที                       ขนึ ช้างกตู ีด้วยขอผาง
ถีบถองเทา่ ไรไมล่ ะวาง                    แมม่ นั โหนช้างกขู นึ มา
ราทยาว่าข้ากบั พีศร                        แทงฟันมนั ออ่ นพระนายขา
หมายจะจบั จกิ หวั เอาตวั มา                พอช้างพาข้าหนีก็จนใจ
พระไวยหวั ร่อฮามงึ วา่ จริง                 ถ้าช้างไมว่ ิงคงตบั ไหล
ครันผ้คู นพร้อมกนั ในทนั ใด               พระหมืนศรีนายใหญ่ให้เคลือนทพั
ขนุ ช้างกบั ราทยาศรพระยา               ขีช้างวางมาหวั หงบุ หงบั
ต้องแสงตะวนั เป็นมนั ยบั                   พระหมืนศรีขีขบั ช้างพลายมา
ครันข้ามขนอนปากค ู                      ผ้คู นแลดเู ป็นหนกั หนา
นกึ อายรีบลดั เข้าวดั วา                     มิช้าก็เข้าในกรุงไกร

329

ปลงช้างปลงม้าอย่อู กึ ทกึ                  สองพระนายตรองตรึกนกึ หวนั ไหว
ตะวนั เยน็ จวนดบั ลงลบั ไพร               เฝ้ าแหนยงั ไมไ่ ด้ในวนั นี
ตา่ งคนตา่ งไปยงั บ้านเรือน                พวกเพือนมาเยียมกนั องึ มี
ลกู เมียมาตามถามคด ี                      พดู จาพาทีด้วยความทกุ ข์
ทีล้ มตายไปเสียเมียร้ องไห้                 กลงิ เกลือกเสือกไปไมม่ ีสขุ
บ้างลมจบั พบั ไปมไิ ด้ลกุ                    นวดคลําปลําปลกุ กนั วนุ่ ไป 
   ฝ่ ายวา่ เมียขนุ เพชรขนุ ราม                ฟังบา่ วบอกความก็ร้องไห้
หวั พองสยองสยดใจ                       ทอดตวั ลงในทีนอนนกึ
ตอี กโอ้เจ้าพระคณุ เอ๋ย                    ไมค่ วรเลยวอดวายตายกลางศกึ
เมือแก้ฝันเมียวิตกอกสะทึก             ตรองตรึกแตว่ นั นนั ให้พรันใจ
เห็นศีรษะหายไปเมียได้บอก            ได้ห้ามวา่ อยา่ ออกเป็นทพั ใหญ่
พอ่ ไมเ่ ชือเนือกรรมทีทําไว้              ขืนไปจนพอ่ มรณา
ใครใครได้กลบั มาบ้านเรือน             พอ่ ไปตามกลางเถือนไมเ่ หน็ หน้า
ชนั บา่ วไพร่ไปด้วยก็กลบั มา             พอ่ แก้วแววตาเมียลบั ไป
ซากศพจะโทรมอยกู่ ลางรก              เวทนาผ้าจะปกหามีไม่
จะเป็ นเหยือเสือสางทีกลางไพร         จะทงิ เนา่ เปื อยไว้อยพู่ พุ อง
เนือหนงั ก็จะถมธลุ ีทราย                  จะกลงิ เกลือกเสือกหงายอยรู่ ิมหนอง
กระดกู กลาดดาดกระเดน็ อย่เู ป็นกอง   พีน้องน้อยใหญ่มไิ ด้พบ
ถงึ สินบญุ พอ่ คณุ ก็ตามที                   ถ้าอยทู่ ีเหย้าเรือนได้ปลงศพ
ราชวตั ฉิ ตั รชนั จะครันครบ                  ตบแตง่ ตงั ไว้ให้สมกนั
ประทีปจะประเทืองเรืองอร่าม             ธปู เทียนตดิ ตามแตง่ จดั สรร
แขวนย้อยห้อยดวงพวงสวุ รรณ           กลินชนั ผกู พดู่ บู รรจง
จําหลกั ลายโลงฉลทุ อง                    กระจงั รองรายเรียงเคยี งระหง
ผกู เพดานดาวกระจายลายเบญจรงค์    นมิ นตส์ งฆ์สวดเสนาะเพราะสําเนียง
กลองคมู่ ลายจู ะก้องกึก                    เวลาดกึ แซซ่ ้องประสานเสียง
พีป้ ายา่ ยายจะรายเรียง                    พวกญาตพิ ร้อมเพรียงสะพรังพรู
โอ้เจ้าประคณุ ของเมียเอย๋                 กระไรเลยเด็ดกายไปตายอยู่

330

ดงั แกล้งหนีเมียไปไมเ่ อน็ ด ู               เมียมไิ ด้เชดิ ชใู ห้ศพงาม
พฤกษาสล้างจะตา่ งฉตั ร                   เสียงสตั ว์กลางป่ าพนาหนาม
เป็นปี กลองฆ้องยําประจํายาม            ดาวเดอื นเกลือนตามตา่ งธูปเทียน
เมฆหมอกมวั ฟ้ าเวหาหน                   ตา่ งเพดานดาดบนฉวดั เฉวียน
เขาเขตจะสงั เกตเป็นมา่ นเวียน           ดนิ เตียนตา่ งตะกอนทีรองกาย
จะนอนแรมโรยร้างอยกู่ ลางดง           ใครจะปลงศพพอ่ ให้สญู หาย
ตา่ งคนตา่ งกระจดั พลดั พราย              ตา่ งคนตา่ งตายไมเ่ ห็นกนั
วา่ พลางทางข้อนหวั อกร้อง                สนนั ห้องเรือนในไห้โศกศลั ย์
ระบมตรมอกวิตกตนั                        จนนงิ อนั หมดเสียงด้วยโศกา 
   ครันอรุณรุ่งรางสวา่ งแสง                 แจม่ แจ้งจงั หวดั พระเวหา
พระหมืนศรีหมืนไวยก็ไคลคลา             ขนุ ช้างเข้ามาอยพู่ ร้อมกนั
ทา่ นเจ้าคณุ ผ้ใู หญ่ก็ไตถ่ าม                  ทราบความเกรงกริวให้หวาดหวนั
ครันได้เวลาก็พากนั                            เข้าท้องพระโรงพลนั ทนั ใด 
   จะกลา่ วถึงพระองคผ์ ้ทู รงฤทธิ           ทศทิศลือลบพิภพไหว
สถิตยงั ปรางค์มาศปราสาทชยั              นางในแวดล้อมอยพู่ ร้อมเพรียง
สําราญราชหฤทยั อยใู่ นที                   ดนตรีขบั ขานประสานเสียง
ฉําเฉือยเรือยร้ องซ้ องสําเนียง             พอยําเทียงเสดจ็ ออกนอกห้องทอง
สระสรงทรงเครืองเรืองระยบั                จบั พระแสงยรุ ยาตรผาดผอ่ ง
พระสนมเชิญเครืองมาเนืองนอง           ประทบั ท้องพระโรงรจนา
พระสตู รรูดกร่างกระจา่ งองค์                พวกขนุ นางกราบลงไมเ่ งยหน้า
อนั พวกไปทพั ทีกลบั มา                      ภาวนาร้อนตวั ด้วยกลวั ภยั  
   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงเดช                ทอดพระเนตรแลมาหาช้าไม่
เห็นพระหมืนศรีกบั หมืนไวย                ไมเ่ ห็นขนุ เพชรแลขนุ ราม
ขนุ ช้างหมอบข้างพระหมืนศรี               พระพนั ปี จงึ ดํารัสตรัสถาม
ด้วยเรืองขนุ แผนแสนสงคราม              ตามไปได้มาฤๅวา่ ไร 
   ครานนั จมืนศรีเสาวรักษ์ราช             แหลมฉลาดปัญญาอชั ฌาสยั
กราบทลู ไปพลนั ทนั ใด                      ชีวิตอยใู่ ต้พระบาทา

331

ได้ยกกองทพั ขบั พลไป                     ถงึ ตาํ บลต้นไม้ไทรสาขา
ยงั หา่ งป่ าต้นพ้นมา                           ขนุ ช้างชีวา่ ทีตรงนี
พบขนุ แผนวนั ทองทงั สองคน              อาศยั ใต้ต้นพระไทรศรี
แลไปสิงไรก็ไมม่ ี                             ทงั ทีฉนวนแลพลบั พลา
โดยถ้ารือคาแฝกจะแหลกอย่ ู              นีดไู ปไมเ่ หมือนขนุ ช้างวา่
จงึ ยกตอ่ ไปในพนา                           จนถึงป่ าห้วยจระเข้สามพนั
ให้ขนึ ต้นไม้สอดแนมด ู                 เหน็ ม้าปลอ่ ยอยใู่ นป่ านนั
ทงั ตวั ขนุ แผนแสนฉกรรจ์                    สองคนเทา่ นนั กบั วนั ทอง
อนั พวกโจรป่ าหาเห็นไม ่                     ได้ใช้ไพร่เล็ดลอดเทียวสอดส่อง
ทงั ทีทางหา่ งชดิ เทียวด้อมมอง              ทวั ท้องป่ าใหญ่ก็ไมม่ ี
ทงั ตําหนกั พลบั พลาหาเหน็ ไม ่               จงึ สงั ไพร่ให้อ้อมล้อมที
ขนุ แผนวนั ทองขนึ พาชี                      ขบั ขีหกั ออกนอกกองทพั
กระหมอ่ มฉนั จงึ เร่งพวกโยธา                ถ้วนหน้าไลห่ ลามให้ตามจบั
วนั ทองขนุ แผนก็แลน่ ลบั                      ขบั พลไปทนั กระชนั ล้อม
วนั ทองซอ่ นเร้นหาเห็นไม ่                    แตข่ นุ แผนอยใู่ นตาํ แหนง่ อ้อม
พอปี กซ้ายปี กขวามาพรังพร้อม             เกล้ากระหมอ่ มจงึ บอกขนุ แผนไป
โดยข้อคดีซงึ มีเหต ุ                            วา่ โปรดเกศให้หาอยา่ ช้าได้
เกียวข้องหมองกนั ด้วยอนั ใด                จะทรงตดั สนิ ให้เป็นทางธรรม์
ขนุ แผนตอบมาวา่ วนั ทอง                     เป็นเมียของขนุ แผนเป็นแมน่ มนั
ได้สขู่ อปลกู หออย่ดู ้วยกนั                    จนตวั ขนุ แผนนนั ไปเชียงทอง
ขนุ ช้างลวงวา่ ขนุ แผนตาย                    แมย่ ายยกเมียให้สมสอง
ขนุ แผนมาพบนางวนั ทอง                     เมียของขนุ แผนก็เอาไป
ขนุ ช้างยกทพั ขบั พล                           ปะกนั ทีต้นพระไทรใหญ่
สงั ไพร่ไลฟ่ ันให้บรรลยั                        ขนุ แผนขดั ใจจงึ ตอบตี
ฝ่ ายวา่ ขนุ เพชรกบั ขนุ ราม                     หยาบหยามไมว่ า่ ให้ต้องที
ลําเลกิ เบกิ กลา่ วยาวรี                          วา่ ขนุ แผนทํากระลีลกั วนั ทอง
มิหนําซําวา่ ทรยศ                               เป็นกบฎคดโทท่ ําจองหอง

332

ลําเลกิ ถงึ โคตรปราณเป็นหวา่ นกอง         วา่ พอ่ ของมงึ ชืออ้ายขนุ ไกร
แมม่ งึ ชืออีเฒา่ ทองประศรี                    มงึ หนีไปบวชวดั ส้มใหญ่
พอ่ มงึ ตายโหงเสียแตไ่ ร                      มงึ บงั อาจใจไมเ่ กรงกลวั
วา่ แล้วขบั ไพร่ไสช้าง                          เข้าลยุ ล้างขนุ แผนจะตดั หวั
ขนุ ช้างร้องสําทบั จะจบั ตวั                     ไพร่พลมงุ่ มวั เข้าฟาดฟัน
ขนุ แผนหลีกหนีถงึ สามครัง                   กองทพั ไมย่ งั ไลห่ ําหนั
ขนุ แผนจงึ ขบั ม้ามาประจญั                    ฟันถกู ขนุ รามอินทราตาย
ขนุ เพชรอินทราก็ตายด้วย                    ไพร่พลมอดม้วยเสียมากหลาย
แตกวงิ กระจดั พลดั พราย                      อาวธุ หลดุ หายไมไ่ ด้มา
เดมิ คนยกไปได้ห้าพนั                          ตายเสียนนั สีพนั ห้าร้อยกวา่
เหลือพวกกองทพั กลบั พารา                  แตส่ ีร้อยกบั ห้าสบิ ห้าคน 
   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงเดช                  ฟังเหตสุ งครามมาแตต่ ้น
ให้เคอื งขนุ่ พระทยั ดงั ไฟลน                  กระทืบบนพระทีนงั เพียงพงั พบั
ดงั สายฟ้ าผา่ ฟาดพระสเุ มรุ                    เอนถงึ ดนิ ดอนสะท้อนกลบั
เหวยอ้ายนายทพั ปลดั ทพั                      ไพร่พลกยู บั ระยําไป
ช้างม้าอาวธุ ก็นบั พนั                             มนั คนเดียวเทา่ นนั ไมส่ ้ไู ด้
แสนขลาดชาตชิ วั ตวั จญั ไร                    ทดุ อ้ายใจผ้หู ญิงเทียววิงซุก
เสียแรงเลียงไว้ไมไ่ ด้การ                       หนกั บาญชีเปลา่ เปลืองข้าวสกุ
ชอบแตเ่ ฆียนสง่ ลงไปคกุ                      ยงั มีหน้าวิงบกุ มาบอกกู
หากวา่ มใิ ชห่ าไหนมา                           ถ้าข้าศกึ อืนไกลให้ไปสู้
ไมท่ นั เหน็ รอยตนี พวกศตั รู                    เห็นแตผ่ งคลีวกู่ ็วิงเกรียว
อ้ายชาตหิ มากาลีเหน็ ขีเสือ                    วิงแหกแฝกเฝื อไมแ่ ลเหลียว
ดีแตจ่ ะเย่อหยงิ นนั สงิ เดียว                    ลอยลากหางเกียวประตดู นิ
หวีผมหยง่ หน้าอ้ายบ้ากาม                     ศกึ เสือสงครามไมเ่ อาสิน
ดีแตฉ่ ้อไพร่ไพลเ่ งินกิน                        เลน่ ลินเหลาะแหละแกะเลือดปู
ชอบแตต่ ดั หวั ให้สนิ โคตร                      อ้ายคนโฉดชวั ช้าอยา่ ให้อยู่
เลียงมงึ ไว้ไยขายหน้าก ู                        ดกู ่อนกลาโหมมหาดไทย

333

เร่งมีตราอายดั ดา่ นขนอน                      แวน่ แคว้นแดนนครน้อยใหญ่
ทวั ทงั จงั หวดั สงั กดั ไป                          เมืองใหญ่เอกโทตรีจตั วา
แม้นอ้ายขนุ แผนอยแู่ หง่ ไร                   จบั ตวั ให้ได้อยา่ เขน่ ฆา่
จําให้มนั คงสง่ ตวั มา                             ในท้องตราชือเสียงให้บอกไป
รูปร่างสงู ตําดําขาว                               หนมุ่ สาวสําคญั ให้รู้ได้
สงั เสร็จพระเสดจ็ คลาไคล                     เข้าในแทน่ ทีศรีไสยา 
   ครานนั ทา่ นเจ้าคณุ ผ้ใู หญ่                   ไมน่ อนใจเรียกเสมียนมาพร้อมหน้า
เขียนหนงั สือครบฉบบั ประทบั ตรา            เอามาสง่ ให้ตํารวจไป
ถึงหวั เมืองไหนให้กําชบั                         จบั ขนุ แผนจําสง่ มาจงได้
ตาํ รวจจบั ท้องตราพากนั ไป                      ยงั ปากใต้ฝ่ ายเหนือด้วยทนั ที
เมืองเอกโทตรีจตั วา                             ก็ทําตามท้องตราทกุ หน้าที
ด้านซ่องกองป่ าบรรดามี                        แจ้งคดีบอกไปให้ทวั กนั  

ตอนท ี ๒๑  ขุนแผนลุแก่โทษ เรืองฤทธิพริงเพริศเฉิดฉนั
   จะกลา่ วถงึ ขนุ แผนแสนสนิท               สองคนด้วยกนั กบั วนั ทอง
อาศยั อยใู่ นพนาวนั                               สินวบิ ตั ไิ พรีไมม่ ีข้อง
แชม่ ชืนรืนร่มพนมพนสั                         หนนุ แตข่ อนไม้รองสําราญใจ
องิ แอบแนบเนือนวลละออง                  เหมือนนอนเตียงทองอนั ผอ่ งใส
ไร้ฟกู ถกู เนือวนั ทองออ่ น                     พิณพาทย์ไพรกลอ่ มขบั สําหรับดง
เพลินฟังวงั เวงเพลงเรไร                      ก็ผอ่ งแสงจนั ทร์กระจ่างสวา่ งสง่
มืดสนิ แสงเทียนประทีปส่อง                 บษุ บงเบกิ แบง่ ระบดั บาน
บปุ ผชาตสิ าดเกสรขจรลง                     พระพายพดั ประทนิ กลนิ หวาน
เรณนู วลหวนหอมมารวยริน                   ประสานสอดกอดหลบั ระงบั ไป 
เฉือยฉิวปลวิ รสสมุ ามาลย์                     ถนดั จําสําคญั หาลืมไม่
   วนั ทองน้องนอนสนิทฝัน                   ปลอบปลกุ ผวั ให้ทํานายนาง
สินฝันพลนั ตนื ด้วยตกใจ                      ประหลาดเดด็ สรุ ิยาลงมาลา่ ง
น้องฝันวา่ ได้เอือมถึงอากาศ                

334

ถนอมชมอมชืนแล้วกลืนพลาง              สวา่ งทวั ตวั น้องถนดั ตา
แล้วยงั มีชายหนงึ นนั สามารถ                องอาจแคะควกั เอาตาขวา
ทงิ ไปให้มืดทกุ เวลา                           น้องนีโศกาอนาถใจ
ดวงตาควกั ไปไมไ่ ด้คืน                       กลบั เอาดวงอืนมายืนให้
มืดมวั ชวั ช้ากวา่ เกา่ ไป                        จะดรี ้ายฉนั ใดชว่ ยบอกมา 
   ขนุ แผนฟังฝันให้หวนั จิต                   คดิ เห็นทงั คณุ โทษเป็ นหนกั หนา
ดวงใจเจ้าจะได้ซงึ ลกู ยา                      เหมือนฝันวา่ ได้ชมพระอาทิตย์
จะสนิ ความทกุ ข์ร้อนผอ่ นวิโยค             ทีร้อนโรคสิงไรจะไปลป่ ลิด
ลกู ในครรภ์เจ้านนั จะเรืองฤทธิ              เป็นคคู่ ดิ ควรเราจะพงึ พา
ทีฝันวา่ ดวงตากระเดน็ จาก                   จะลําบากมากมายไปภายหน้า
ครันจะบอกออกอรรถให้ชดั มา              กลวั วา่ วนั ทองจะหมองใจ
ชกั ชวนนวลนางให้ล้างหน้า                   ตา่ งชําระกายาผ่องใส
เผือกมนั ต้มกนั ตามอยไู่ พร                   หาลกู ไม้เงาะพลบั กระจบั บวั  
   วนั ทองนกึ ถงึ ฝันให้พรันจิต                คดิ คดิ เห็นจะท้องต้องคําผวั
อนิจจาทกุ ข์ยากลําบากตวั                     เกลือกกลวั ปัถพีธลุ ีลม
สารพดั ขดั สนจนยาก                          แสนลําบากยวดยงิ ทกุ สงิ สม
มาซําท้องสองทกุ ข์เข้าระทม                ยงิ ทกุ ข์แล้วยิงถมมาทบั ทรวง
ถ้าแม้นอยเู่ รือนเหย้าลกู เต้ามี                จะยินดเี หลือแสนเฝ้ าแหนหวง
มีลกู เหมือนหนงึ มีมณีดวง                     นีมีมาให้เป็นห่วงเมือสนิ คิด
เจ้ามาเกิดเหมือนหนงึ จะแกล้งฆา่            มนั ไมน่ า่ ยินดีแตส่ กั หนิด
จะเลียงดอู ย่างไรในไพรชิด                 คดิ คดิ ก็กําสรดสลดใจ 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสวาด ิ                ประหลาดแล้ วมีท้ องมาร้ องไห้
วปิ ริตคิดเห็นเป็ นอยา่ งไร                    จงึ เอาใจปลอบนางให้แตง่ กาย
จะอยนู่ ีนานนกั ไมไ่ ด้น้อง                    ดทู ํานองเหตภุ ยั ยงั ไมห่ าย
พระทรงฤทธิจะคดิ เคืองระคาย             เหน็ ไมว่ ายสงครามตามมารบ
จําจะออกนอกดงทีเราอย่ ู                   ไปตามหมภู่ ผู าหาทีหลบ
ซอ่ นเร้นมใิ ห้ใครพานพบ                     กวา่ เรืองราวจะสงบด้วยนานวนั

335

วา่ แล้วเรียกพรายทงั หลายมา               แล้วผกู ม้าสีหมอกขมีขมนั
ชวนวนั ทองน้องลาพนาวนั                    ขนึ ม้าพากนั เข้าป่ าไม้ 
   ร่มรืนพืนพรรณบปุ ผา                        สะอาดตาชอ่ ชดู ไู สว
ขนุ แผนชกั ม้าคลาไคล                       บดั ใจถึงเขาธรรมเธียร
ทีเชงิ เขาเหลา่ พรรณมงิ ไม้                     ลมพดั กวดั ไกวอยหู่ นั เหียน
รกฟ้ าขานางยางตะเคียน                     กนั เกราตระเบาตระเบียนแลชงิ ชนั
สนสกั กรักขีต้นกํายาน                        ฉนวนฉนานคล้าคลกั จกั จนั
ปรางปรูประดดู่ กู มกู มนั                        เหียงหนั กระเพราสะเดาแดง
เตง็ แต้วแก้วเกดอินทนิล                    ร้อยลนิ ตาตมุ่ ชมุ แสง
ขวดิ ขวาดราชพฤกษ์จิกแจง                 สมลุ แว้งแทงทวยกล้วยไม้
กระพ้อเงาะระงบั กระจบั บก                  กระทกรกกะลําพอสมอไข่
ผกั หวานตาลดาํ ลําไย                        มะเฟื องไฟไขเ่ นา่ สะเดานา
ไทรโศกอโุ ลกโพกพาย                     โพบายไกรกร่างอ้อยช้างหว้า
พลบั พลวงมว่ งมนั จนั ทนา                   ปักษาเพรียกพร้ องร้ องจอแจ 
   นกกระลางลางล้วงได้ด้วงจกิ            ลกู อ้าปากริกร้องวอนแม่
ดเุ หวา่ จบั เถาตาํ ลงึ แล                         เห็นลกู สกุ แดงแจเ๋ ข้าจกิ กิน
นกขมนิ จบั เถาขมินเครือ                    คาบเหยือเผือลกู แล้วโผผิน
สาลิกาพาหมเู่ ทียวจบู่ นิ                      เขาคคู ถู่ ินอยรู่ ิมรก
กระทาปักหาตวั เมียจ้อ                      ชคู อปี กกางหางหก
ค้อนทองร้องรับกนั ป๊ กป๊ ก                   นกคมุ่ เปรียวปรือกระพือบิน
ไก่ป่ าขนั แจ้วอยแู่ นวไพร                    เขียค้ยุ ขยุ ไผเ่ ป็นถินถิน
หารังเรียกคอู่ ยกู่ บั ดนิ                         หยดุ กินวิงกรากกระต๊ากไป 
   รอนรอนอ่อนแสงพระสรุ ิยง             ชกั ม้าเลียบลงตรงนําไหล
ครันถงึ ธารทา่ ชลาลยั                         ชวนวนั ทองน้องให้ลงจากม้า
ปลดอานม้าพลางทางเปลืองเครือง       แล้วชวนนางย่างเยืองลงสทู่ า่
ตา่ งกินอาบซาบเย็นเส้นโลมา              บษุ บาบานชอ่ อรชร
เดด็ ฝักหกั รากกระชากฉดุ                   เผลาะผลดุ รากเลือยอะลอ่ นจ้อน

336

ขนุ แผนปล้อนปอกง่าวดขู าวงอน         วา่ วอนลองกินเถิดน้องรัก
หมอ่ มเอย๋ ฉนั ไมเ่ คยกินราก            กลวั คนั ปากแสบลนิ จะกินฝัก
เชือพีลองหนอ่ ยอร่อยนกั                   กลวั แตจ่ กั ติดใจเมือได้รส
ก็นนั บวั หวั เดียวจะให้ข้า                    อนิจจาตวั หมอ่ มจะยอมอด
หมอ่ มไมม่ ีฉนั นีก็จะงด                      บวั ไมห่ มดดอกเจ้าเฝ้ าเสียดาย
เออกระนนั หมอ่ มดําลงไปชกั ฉนั จะเลือกหาฝักหกั งา่ ยง่าย
เก็บบวั ยวั ยวนชวนสบาย         ตา่ งคอ่ ยคลายเหนด็ เหนือยทีเมือยล้า
แล้วขนึ จากท่าพากนั จร                    หาทีหลบั นอนทีในป่ า
รุ่งเช้าเทียวไปในพนา                      ทนลําบากยากมาไมม่ ีภยั   
   ครานนั ขนุ แผนแสนคะนอง            ตงั แตพ่ าวนั ทองมาป่ าใหญ่
ครันลว่ งหลายเดือนก็เตอื นใจ            ด้วยครรภ์นางนบั ได้เจด็ เดือนปลาย
อลกั เอลือเหลือสมเพชเวทนา            จะคลอดลกู หยกู ยาไมห่ างา่ ย
มาอยใู่ นป่ าเปลียวเทียวซงั ตาย           จะหมายพงึ ใครได้ก็ไมม่ ี
แตค่ ดิ มาคดิ ไปอกใจตนั                     สงสารลกู ในครรภ์นนั สนิ ที
จะยอ่ ยยบั อบั จนแล้วคราวนี               ก็โศกีสะอืนไห้อยใู่ นดง 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าวนั ทอง               เหน็ ผวั มวั หมองก็พิศวง
ฉงนนกั ซกั ถามไปตามตรง                หมอ่ มจงแจ้งความไปตามคิด
เหตไุ รร้องไห้อยฮู่ กั ฮกั                      ฤๅแคลงรักแหนงใจไมส่ นิท
ฤๅวา่ จะไมอ่ ยเู่ ป็นคชู่ ดิ                     ฤๅระอิดระอาก็วา่ ไป 
   โอ้แสนสดุ สวาทของพีเอ๋ย              อยา่ คดิ เลยพีหาเป็นเชน่ นนั ไม่
อนั ตวั เจ้าเทา่ เทียมกบั ดวงใจ               สินสงสยั แล้วเจ้าอยา่ เสียดแทง
พีรักเจ้าเทา่ กบั เมือแรกรัก                  ด้วยประจกั ษ์เห็นใจไมก่ ินแหนง
สงิ ใดมไิ ด้ระแวงแคลง                      พีจะแจ้งจริงเจ้าอยา่ เศร้าใจ
นําตาตกอกจะครากด้วยยากอย ู่          พีดดู เู หน็ ท้องน้องเตบิ ใหญ่
คงจะคลอดลกู ยาไมช่ ้าไป                 จะได้ใครรักษาพยาบาล
เราสองคนจนใจไร้ทีอย ู่                     เปลอขู่ ดั ขวางเพราะหา่ งบ้าน
หยกู ยาสารพดั จะกนั ดาร                    ทีนอนหมอนม้งุ มา่ นก็ไมม่ ี

337

ยงั สว่ นลกู ฟกู เมาะก็ขาดครบ               พีปรารภลกู น้อยจะหมองศรี
จะกรําฝนทนแดดทงั ตาปี                    เรานีอดอยากอยเู่ ทา่ ใด
ยงั ลกู ออ่ นก็จะอ้อนแตอ่ าหาร             นา่ รําคาญคิดมานําตาไหล
ทงั ผวั เมียแสนอนาถเพียงขาดใจ          สดุ อาลยั แล้วก็กอดกนั โศกา 
   ครันคอ่ ยวายกําสรดสลดจิต             ขนุ แผนคดิ ตรองตรึกแล้วปรึกษา
ได้ยนิ ขา่ วเลา่ ฦๅออกชือมา                   วา่ พระพจิ ติ รบษุ บานนั ใจดี
ใครขดั สนจนไปก็ได้พงึ                       ถ้าโทษถงึ ชีวิตจะเป็นผี
ทา่ นก็มกั เมตตาปรานี                         อนั ตวั พีกบั เจ้าจะเข้าไป
เราก็เป็นคนดมี ีวิชา                            พีคดิ วา่ หาเป็ นกระไรไม่
แก้วตาอย่าประหวนั พรันใจ                  ถงึ จะสง่ ลงไปในอยธุ ยา
พระองคก์ ็คงรับสงั ถาม                     ความเก่าเรายงั ดีอยหู่ นกั หนา
ทงั พอหวงั ด้วยกําลงั วิทยา                  วา่ แล้วผกู ม้าเรียกภตู พราย
อ้มุ วนั ทองน้องสง่ ขนึ สีหมอก               ขบั ออกจากป่ าเวลาสาย
ชกั ม้าสะบดั ยา่ งอยา่ งเยืองกราย             ไมค่ วบขบั ให้ระคายขย่อนท้อง
สงสารนกั ด้วยอลกั เอลือเหลือ              คอ่ ยประคองต้องเนือมิให้หมอง
ดนั ดดั ลดั ไปดงั ใจปอง                        ถงึ ห้วยหนองหยดุ ทกุ ระยะมา
ขดุ เผือกมนั สกู่ นั มาตามจน                  พกั ร้อนผอ่ นปรนมาในป่ า
สบิ วนั ดนั พนมพนาวา                         ชกั ม้าเข้าพจิ ติ รบรุ ี
พอถงึ วดั จนั ทร์ตะวนั พลบ                    แวะเคารพรูปพระชินสีห์
พกั อย่ศู าลาขวางข้างกฎุ ี                     จนเข้าแสงอคั คีจงึ ไคลคลา
บริกรรมทําผงลงหลายเลห่ ์                 เป็นเสนห่ ์จณุ เจมิ เฉลิมหน้า
แล้วบงั กายให้หายทงั อาชา                  ตรงมายงั จวนเจ้าเมืองพลนั  
   จะกลา่ วถึงทา่ นพระพิจิตร                พระอาทิตย์ตกดนิ สินแสงฉนั
ลงนงั กลางบ้านสําราญครัน                 สวา่ งแจ้งแสงจนั ทร์กระจา่ งตา
ให้บา่ วเล็กเลก็ มาเลน่ ไล ่                     ชอบใจหวั ร่ออยรู่ ่วนร่า
ทงั นางนารีศรีบษุ บา                           ซงึ ภรรยาผ้รู ่วมใจ
ออกมานงั กบั ผวั หวั ร่อเดก็                     อ้ายลกู เล็กเล็กมาเลน่ ไล่

338

เดือนหงายกลางบ้านสําราญใจ              ท้องนางนนั ก็ได้ห้าเดอื นปลาย 
   ครานนั ขนุ แผนกบั วนั ทอง                 ทงั สองบงั ตวั ให้สญู หาย
เข้าไปไมม่ ีใครทกั ทาย                        มองดแู ยบคายเหน็ ชืนบาน
ลงจากม้าพลนั ทนั ใด                          ผกู สีหมอกไว้ประตบู ้าน
แล้วคลายเวทบงั กายมไิ ด้นาน              ผวั เมียก็คลานเข้าวนั ทา
หมอบลงตรงหน้าทงั สองทา่ น               ขนุ แผนอา่ นมนตร์เป่ าเข้าหนกั หนา
เชือใจในพระเวทวทิ ยา                       รําลกึ ตรึกตราถึงคณุ ครู 
   ครานนั พระพจิ ติ รบษุ บา                   เหน็ หญิงชายเข้ามาวนั ทาอยู่
ชะรอยคนตา่ งเมืองชําเลืองด ู                จะใคร่รู้ซกั ถามเนือความไป
ดรู าหนมุ่ น้อยกบั นางงาม                      เดนิ ตามกนั มาจะไปไหน
บ้านชอ่ งตาํ แหนง่ อย่แู หง่ ใด                  เป็นอะไรเมียฤๅพีน้องกนั  
   ครานนั ขนุ แผนแสนสภุ าพ                 กบั วนั ทองก้มกราบลงทีนนั
ขนุ แผนจงึ บอกไปฉบั พลนั                    ตวั ลกู ออ่ นนนั ชือวนั ทอง
ตวั ข้าชือขนุ แผนแสนสงคราม               ดนั แดนดงรามมาทงั สอง
จงึ เลา่ เรืองความไปดงั ใจปอง                เดมิ วนั ทองชือพมิ พลิ าไลย
ขนุ ช้างชิงนางจากหอห้อง                     ข้าจงึ ลกั วนั ทองเข้าป่ าใหญ่
ล้างทพั ยบั ตายกระจายไป                    จนใจอยปู่ ่ ามาหลายเดือน
วนั ทองท้องแก่นา่ สงสาร                       กลวั จะเกิดเหตกุ ารณ์ขนึ กลางเถือน
ครันจะพากนั เข้าไปเหย้าเรือน                เกรงจะเหมือนทํากรรมให้มารดา
รู้วา่ เจ้าคณุ เอ็นดสู ตั ว์                           จงึ ดนั ดดั ลดั ดงตรงมาหา
ฝากชีวิตข้าพเจ้าทงั สองรา                     เจ้าคณุ กรุณาได้โปรดปราน 
   ครานนั พระพิจิตรบษุ บา                     ฟังผวั เมียวา่ นา่ สงสาร
ทงั ต้องเดชพระเวทอนั เชียวชาญ             ให้รักสองคนปานดงั ลกู ตวั
เรียกข้าให้เอาม้าไปผกู ถือ                     จงู มือขนึ จวนทงั เมียผวั
ฟังคาํ พอ่ วา่ เจ้าอยา่ กลวั                          ดีชวั ไว้พอ่ จะผอ่ นปรน
วา่ พลางทางสงั พวกบา่ วข้า                     ให้จดั หาสํารับอยสู่ บั สน
ขนุ แผนวนั ทองทงั สองคน                      ชําระตนอาบนําสําราญใจ

339

นางศรีบษุ บาให้ผ้าผลดั                          กระแจะแป้ งแตง่ จดั มาสง่ ให้
นงั บนหอกลางทีข้างใน                          พระพิจิตรเรียกให้กินข้าวปลา
ทงั สีกินเสร็จสําเร็จกิจ                            พระพจิ ิตรให้จดั ซงึ เคหา
ให้อยเู่ รือนข้างหอตอ่ ออกมา                   สามีภิริยาคอ่ ยบานใจ 
   จะกลา่ วถึงนางแก้วกิริยา                     แตไ่ ด้เงินสบิ ห้าขนุ แผนให้
ไถต่ วั ออกจากขนุ ช้างไป                        อยใู่ นกรุงศรีอยธุ ยา
อาศยั อยเู่ รือนเพือนบ้านเกา่                     เขาก็ชว่ ยบํารุงรักษา
ชายใดได้เห็นก็ต้องตา                          นางอตุ สา่ ห์เจียมตวั วา่ ผวั มี
ซือขายวายลอ่ งแตข่ องถกู                      ลกู ไม้ขนมส้มลนิ จี
ร้านชําทําฉลากหมากฝาดด ี                    ยาบหุ รีเพชรบรู ณ์ใบตองนวล 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสนทิ                      พระพจิ ิตรจงรักบํารุงสงวน
อยทู่ ีเรือนหลงั ใหมข่ ้างในจวน                  มาได้ถ้วนเดอื นหนงึ รําพงึ คดิ
พระพิจิตรบษุ บาให้อาศยั                        รักใคร่เราเหมือนบตุ รสจุ ริต
แตน่ านไปทีไหนความจะมดิ                     ด้วยพระองคท์ รงฤทธิยงั โกรธา
สงั กําชบั กรมการดา่ นคอย                      อายดั ซอ่ งใหญ่น้อยไว้แนน่ หนา
ใครจบั ได้ให้สง่ ไปพารา                         ด้วยโทษฆา่ คนตายเสียหลายพนั
จะร้อนถงึ พระพิจติ รผ้บู ดิ า                    ทีเมตตาเลียงดใู ห้อยนู่ นั
สกั หนอ่ ยก็จะพลอยเป็นโทษทณั ฑ์          ทีพดู นนั วา่ จะบอกไปขอไว้
เมือพระองคย์ งั ทรงพระพโิ รธ                ทีไหนจะโปรดยกโทษให้
ถ้านิงอยรู่ ู้ขา่ วถงึ กรุงไกร                       สงั ให้สง่ ลงไปจะเสียที
คดิ พลางทางปรึกษาเจ้าวนั ทอง               น้องรักผ้รู ่วมชีวิตพี
พีเกรงวา่ อยไู่ ปในพจิ ิตรนี                      คงจะมีเหตภุ ยั ให้รําคาญ
จะขอให้พระพิจิตรทา่ นบอกสง่                ลงไปอยธุ ยามหาสถาน
สารภาพรับผดิ คดิ ให้การ                     ต้านทานข้อฟ้ องของขนุ ช้าง
เหตดุ ้วยตวั เราเข้ามาหา                        มิได้ไปจบั มาแตป่ ่ ากว้าง
โทษทณั ฑ์นนั เลา่ จะเบาบาง                  เหน็ มีทางข้างจะกรุณา
เมือจะเอาโทษทณั ฑ์ฉนั ใด                   ก็ตามใจด้วยเรานีเป็ นข้ า

340

ได้ถือนําพระพิพฒั น์สจั จา                    จะหลบลีหนีหน้าไปทําไม

ถือตามคาํ โบราณทา่ นวา่ มา                   วา่ วา่ ยนําเข้าหาจระเข้ใหญ่

ยากงา่ ยตายเป็นประการใด                   ให้ เป็ นไปตามกรรมทีทํามา

พีรักเจ้าส้เู อาชีวิตแลก                          ถงึ จะแหลกครังนีพีไมว่ า่

จะแก้ไขมใิ ห้น้องต้องอาญา                   ก้มหน้าไปเถิดเจ้าอยา่ เศร้าใจ 

    ครานนั วนั ทองผอ่ งโสภา                   ได้ฟังผวั วา่ นําตาไหล

อตุ สา่ ห์กลนั โศกาแล้วว่าไป                   น้องได้ใคร่ครวญทกุ สิงมา

เราผดิ ชีวิตถงึ บรรลยั                             ด้วยฆา่ ฟันนายไพร่เสียหน้กหนา

ต้องกระทรวงลว่ งพระราชอาชญา            ซําหลบลีหนีหน้าดงั คนคด

พวกแตกทพั คงกลบั ไปกราบทลู               เป็นเค้ามลู วา่ เราคดิ ขบถ

ถงึ ในจติ ไมค่ ิดทรยศ                            จะนิงกดความไว้ก็ไมด่ ี

ยากเยน็ จําเป็นต้องจําไป                        จะตายเป็ นเป็นกระไรให้รู้ที

น้องมิได้อาลยั แกช่ ีวี                             เมือมโิ ปรดปรานีก็ตายไป

น้องกลวั สิงเดียวแลพอ่ เจ้า                     จะขืนเอาสง่ ให้ขนุ ช้างใหม่

ไมท่ นอายตายเสียยงั เตม็ ใจ                    วา่ พลางสะอืนไห้อยไู่ ปมา 

   ขนุ แผนประคองวนั ทองน้อย                 นําตาย้อยซมึ ซาบลงอาบหน้า

เช็ดนําตาพลางทางพดู จา เจ้าจะโศกาไปไยมี

แม้นพระองคม์ ทิ รงพระเมตตา ก็ฟันฆา่ เสียเถิดให้เป็นผี

จะก้มหน้าเกิดใหมใ่ ห้ได้ด ี                       ชาตนิ ีมีกรรมเราทําไว้

อนั จะสง่ เจ้าไปให้ขนุ ช้าง                         พีจะตดิ ตามนางหาวางไม่

จะฆา่ มนั มิให้ทนั ได้เจ้าไป                        อยา่ เสียใจจงระงบั ดบั โศกา

ปลอบพลางทางชวนเจ้าวนั ทอง                 นําตานองตกั นําให้ล้างหน้า

แล้วเข้าไปในห้องของบดิ า                       วนั ทาแทบเท้าทงั สองคน 

   ครานนั พระพิจิตรบษุ บา                        เหน็ สองราหมองไหม้ใจฉงน

ทกั ถามความลกู ไปบดั ดล                        ทําวนสงิ ไรมาแตเ่ ช้า 

   ครานนั ขนุ แผนแสนสนิท                      ได้ฟังพระพิจติ รก็ก้มเกล้า

ชีแจงเนือความตามสําเนา                          ข้าพเจ้าคดิ กลวั ซงึ โทษทณั ฑ์

341

ด้วยมีตราอายดั สกดั ดา่ น                          รัวแขวงกรมการก็กวดขนั

แตป่ ิ ดบงั ลกู ชายไว้หลายวนั                       ลกู คดิ เกรงเกลือกอนั ตรายมี

หลวงปลดั ยกกระบตั รกรมการ                   จะบอกกล่าวขา่ วขานไมค่ วรที

จะเป็นคบคนผิดติดราคี                            พระพนั ปี ก็จะทรงพระโกรธา

เจ้าประคณุ บอกสง่ ลกู ลงไป                      ให้พ้นภยั ราคีจะดกี วา่

ชว่ ยแตแ่ จ้งไปในท้องตรา                        วา่ ลกู เข้ามาหาแตโ่ ดยดี

กบั บอกคําให้การดีฉานว่า                         ทงั ถ้อยคําภรรยาให้ถ้วนถี

ให้สมกบั ลแุ ก่โทษโปรดสกั ที                     นอกนีสดุ แตก่ รรมทีทํามา 

   ครานนั พระพิจิตรบรุ ี                             ได้ฟังวาทีขนุ แผนวา่

เห็นจริงนิงนกึ ตรึกตรา                              เดมิ บดิ าได้คดิ จะขอไว้

ด้วยตวั เจ้าชํานาญการสงคราม                   เคยปราบปรามปัจจามิตรทิศน้อยใหญ่

จะได้ตรวจดา่ นทางข้างพงไพร                   ครันคดิ ไปเห็นไมส่ มอารมณ์คดิ

ด้วยคดมี ีอยใู่ นตวั เจ้า                               จะวา่ เราเข้าด้วยกบั คนผดิ

จะสง่ เจ้าเลา่ สงสารเป็นสดุ ฤทธิ                   จนจิตจริงจริงจงึ นิงมา

ตรองตามความคิดของเจ้านี                       ความทงั ปวงทว่ งทีดีหนกั หนา

ด้วยเจ้ามาสารภาพกบั บดิ า                         ก็เห็นวา่ ใชข่ บถทีคิดร้าย

โดยจะพจิ ารณาวา่ ความเก่า                        รูปความงามข้างเจ้าอยเู่ หลือหลาย

ด้วยไปทพั กลบั แกล้งวา่ ล้มตาย                   แมย่ ายพรากเมียจงึ เสียใจ

ถึงเป็นใจใครมงั จะไมแ่ ค้น                         เขาทดแทนกวา่ นีมีไหนไหน

เพียงเจ้ารับเมียเก่าเอามาไว้                           ใครเลยจะลงวา่ คดิ คด

เป็นอยกู่ ็ทีส้กู องทพั หลวง                          เขาจงึ ลว่ งหาผิดวา่ คิดขบถ

แตก่ องทพั นบั พนั เป็นหลนั ลด                     ทงั หมดรุมเอาเจ้าคนเดียว

เจ้าก็อดออมใจไมร่ าญรอน                        เขาทําก่อนก็เหลือจะหนว่ งเหนียว

ทีกองทพั แตกตายกระจายเกรียว                ไมอ่ ดเหนียวจะโทษเจ้าอยา่ งไร

ลงไปถึงพระองคจ์ ะทรงโกรธ                      คงถามก่อนลงโทษทีข้อใหญ่

ทลู ให้ทราบความจริงอยา่ นงิ ไว้                    เห็นจะสนิ สงสยั ไมโ่ กรธา

แตท่ วา่ ข้อรับสงั นนั บงั คบั                            ในท้องตราก็กําชบั เป็ นหนกั หนา

342

ถ้าจบั ได้ให้จําอยา่ ลดลา                            สง่ ไปอยธุ ยาทงั ผวั เมีย

จะผอ่ นผนั ได้บ้างตามทางไป                      ถึงกรุงไกรไมจ่ ําจะซําเสีย

พอ่ สงสารเศร้าใจดงั ไฟเลีย                        ทงั สองราอย่าละเหียละห้อยใจ

อนั จะชว่ ยแก้ไขทีในบอก                         ไมย่ ากดอกความดมี ีไหนไหน

เพียงแตแ่ จ้งความจริงทกุ สงิ ไป                    พอ่ มิให้มวั หมองทงั สองคน

ทงั เสือผ้าอาหารการกิน                             จะจดั ให้เสร็จสินไมข่ ดั สน

จงปลดเปลืองเรืองร้อนคิดผ่อนปรน              แล้วมาอยเู่ มืองบนกบั บดิ า 

   ครานนั บษุ บาให้อาลยั                            กอดวนั ทองร้องไห้พิไรวา่

แมร่ ักเจ้าเทา่ ลกู ในอรุ า                             อนิจจาจะพรากจากแมไ่ ป

โอ้วา่ วนั ทองของแมเ่ อย๋                             จะละเลยไปแล้วทงั รักใคร่

ท้องแก่แมน่ ีให้หวนั ใจ                              ถ้าต้องโทษทีไหนจะคนื ดี

แมเ่ ป็นหว่ งบว่ งใยใจจะขาด                       อนาถนกั จะอยา่ งไรไมร่ ู้ที

เดชะบญุ ให้ตลอดรอดสกั ที                       สินคดีแล้วเจ้าจงกลบั มา 

   วนั ทองสองกรเข้าข้อนอก                      นําตาตกตนั ใจอาลยั วา่

ถงึ ตวั ไปใจอยกู่ บั มารดา                               จะหาไหนได้เหมือนเจ้าประคณุ

ลกู เป็นคนโทษแมโ่ ปรดไว้                         ไมจ่ องจําซําให้ซงึ เกือหนนุ

รักเหมือนลกู เต้าจะเอาบญุ                           นอนอ่นุ กินอมิ ไมอ่ าวรณ์

ทีกรุงไกรใครเขาจะเมตตา                         อฐิ ผากลางถนนจะตา่ งหมอน

ตะรางเรือกเฝื อกฟากตา่ งฟกู นอน                 จนชนั นําใครจะคอนให้อาบกิน

ญาตกิ าหาไหนมีใครเลา่                              จะสง่ ข้าวปลาหมดคงอดสิน

จะเป็นความถามไถ่ในบรุ ิน                          เงินแตเ่ ทา่ ปี กรินก็ไมม่ ี

เขาจะเรียกคา่ ฤชาตลุ าการ                          จะผกู มดั รัดประจานไมค่ วรที

ถ้าแพ้ลงคงปรับทบั ทวี                               เลือดเนือเทา่ นีเป็นเงินทอง

ยิงคดิ ก็ยิงคน่ จนทกุ อยา่ ง                           สดุ อาลยั ใจนางยิงมวั หมอง

กลงิ เกลือกเสือกรํานําตานอง                      อยใู่ นห้องร้องไห้สนนั เรือน 

   ครันวา่ คอ่ ยคลายวายโศกา                      บษุ บาค้นของกองกลน่ เกลือน

เรียกบา่ วมาสงั นงั ตกั เตือน                          อยา่ แชเชือนจดั ของทีต้องการ

343

ทีนอนหมอนม้งุ เสือออ่ น                            ผ้าผอ่ นดีดมี ีในบ้าน

กระทะกระทอหม้อไหแลเชงิ กราน                เสบยี งอาหารทงั จานชาม

หีบหมากเครืองนากปริกทอง                     เต้าปนู ถมตลบั ซองเอาใสย่ า่ ม

ขาดเหลือเผือต้องเป็ นถ้อยความ                เงินสามชงั ให้เอาไปกิน

พระพิจติ รออกมาศาลากลาง                     ให้หาขนุ นางมาพร้อมสนิ

แตง่ บอกออกความให้ได้ยิน                     มใิ ห้มีมลทนิ ทกุ ข้อไป

คาํ ให้การวนั ทองกบั ขนุ แผน                    เอาผกู แนน่ หยกิ เล็บหาช้าไม่

เขียนบอกเสร็จพลนั ในทนั ใด                    ใสก่ ระบอกสง่ ให้ผ้คู มุ รับ

ให้เรือมาจอดทีหน้าทา่                             บา่ วข้าขนของลงเสร็จสรรพ

เรียกผ้คู มุ สงั ซําแล้วกําชบั                         เอง็ คมุ วนั ทองกบั ขนุ แผนไป

เมือยงั ไมถ่ ึงอยธุ ยา                                อยา่ เพอ่ จองจําไปจนใกล้

ถ้าจะแวะกลางทางบ้างอยา่ งไร                  ก็ตามใจลกู กดู จู งด ี

   ขนุ แผนวนั ทองนําตานอง                      กราบลาพอ่ แมท่ งั สองศรี

พระพิจติ รบษุ บาก็ปรานี                           ถ้อยทีถ้อยสงั หลงั นําตา

จากจวนชวนกนั ลงบนั ได                          ผวั เมียเสียใจเป็นหนกั หนา

ทา่ นผ้ชู ายผ้หู ญิงก็ตามมา                         แวะหาม้าสีหมอกบอกคดี

สีหมอกเอย๋ ทา่ นจะสง่ เราลงไป                  จะตายเป็ นเป็นกระไรไมร่ ู้ที

จงึ พากนั เข้ามาลาพาชี                             แม้นมิตายคราวนีคงพบกนั

วนั ทองวา่ พีสีหมอกของน้องเอย๋                 เคยยากมาด้วยน้องในไพรสณั ฑ์

ยงุ รินมนั กินมาหลายวนั                            อตุ สา่ ห์ให้น้องนนั ได้ขีมา

ต้องบกุ ป่ าฝ่ าดงพงชฏั                              ดนั ดดั ดงรามหนามหนา

อดอยากหญ้าฟางกลางพนา                     เป็นหลายวนั คืนมาในป่ ารก

ถงึ เมืองพอมีทีจะอย ู่                               ก็มาจจู่ ากซํานําตาตก

เป็นเพือนยากเพือนตายมาหลายยก           จากอกอกน้องจะพองพงั

ขนุ แผนวา่ ลาแล้วเจ้าเพือนยาก                  จะตายจากหรือจะพบกนั วนั หลงั

แม้นถ้าไมม่ รณาชีวายงั                            ถงึ ตดิ คกุ คมุ ขงั ไมว่ ายคดิ

จะเร็วช้าถ้ามีเวลาออก                            จะมาหาม้าสีหมอกทีพจิ ิตร

344

อยากจะพาเจ้าไปก็ได้คดิ                         ขกุ ชีวิตเรานีจะมรณา
เขาจะสง่ สีหมอกเป็นม้าใช้                       จะผกู ขงึ กรึงไว้อดนําหญ้า
สนิ สญู บญุ เราไปลบั ตา                           เวทนาทีไหนใครจะรัก
สีหมอกฟังวา่ นําตาไหล                         ด้วยพระมนตร์ดลใจให้ประจกั ษ์
กลอกหวั ตวั สนั รันทดนกั                         ซบพกั ตร์แทบเท้าทงั สองรา
ขนุ แผนวอนสงั พระพจิ ิตร                       เจ้าคณุ จงคิดถึงตวั ข้า
ฝากม้าคชู่ ีวิตกบั บิดา                             ด้วยลกู ยาเหลือทีจะหว่ งใย
พระพจิ ิตรตอบวา่ อยา่ ปรารมภ์ เดก็ เรามีถมพอเลียงได้
นําทา่ หญ้าฟางก็ถมไป                          อยา่ อาลยั คะนงึ ถึงอาชา 
   วา่ พลางทางพากนั คลาไคล                 สีหมอกมีใจละห้อยหา
ขนุ แผนวนั ทองนองนําตา                       ลงนาวาเข้าในประทนุ มิด
พระพจิ ติ รบษุ บาก็อาลยั                         ขนุ แผนวนั ทองไหว้พระพจิ ิตร
เรือออกจากทา่ เพง่ ตาพิศ                      ตา่ งคนตา่ งคดิ จนไกลกนั
พระพิจิตรบษุ บาก็มาจวน                       ครําครวญวิโยคโศกศลั ย์
เรือลอ่ งว่องไวไปฉบั พลนั                       ข้ามบ้านนีเมืองนนั เนืองเนืองมา
แวะเข้าบ้านไหนได้เบียเลียง                  ข้าวสารเสบียงก็หนกั หนา
ลอ่ งเลียวเข้าทางบางพทุ รา                    ผา่ นมาหน้าเมืองลพบรุ ี
ครันพ้นเมืองจวนเยน็ เห็นถินฐาน              พฤกษาสําราญเกษมศรี
ผ้คู มุ เห็นเวลาจวนราตรี                          ก็แวะเรือจอดทีตาํ บลนนั  
   ขนุ แผนจบั ฟ้ าฟื นแล้วขนึ บก                บกุ รกเยืองกรายผายผนั
เหน็ โพรงต้นไทรใหญ่ใสด่ าบพลนั             แล้วร่ายเวทอาถรรพณ์กนั กําบงั
จงึ ตงั ความสตั ย์อธั ิฐาน                          กราบกรานอารักษ์แล้วฝากฝัง
ข้ากลบั มาเมือไรอยา่ ได้พลงั                   เบอื งหน้าถ้าจะตงั เป็ นบ้านเรือน
ให้เรียกวา่ บ้านดาบกง่ ธน ู                       เพราะฟ้ าฟื นฝังอยจู่ งแมน่ เหมือน
แล้วลอ่ งเรือตอ่ ไปไมแ่ ชเชือน                เตอื นกนั มาจนใกล้อยธุ ยา 
   ผ้คู มุ กราบกรานประทานโทษ              พอ่ อยา่ โกรธโปรดหวั กบั ตวั ข้า
ขนุ แผนตามใจให้ตรึงตรา                      เหยียดขาตรวนใส่ตะปพู บั

345

ขนุ แผนสงสารเจ้าวนั ทอง                      เอาผ้ารองรัดวงประจงจบั
จะขนึ บกคอ่ ยประคองรองรับ                  ผกู สายหยกยกขยบั ให้นางเดิน
วนั ทองน้องกระเดียดกระทายน้อย           คอ่ ยคอ่ ยยา่ งก้าวยกเท้าเขนิ
มือถือสายหยกยกสะเทิน                      พลงั เท้าก้าวเกินก็ล้มลง
หวีดว้ายกระทายพลดั ตกหก                   ขนุ แผนยกปัดป้ องละอองผง
ฟักฟมู อ้มุ น้องให้ยืนตรง                        นําตาลงอาบหน้าด้วยปรานี 
   จะกลา่ วถึงนางแก้วกิริยา                    แตค่ อยคอยผวั มาให้หมองศรี
ครวญครํารําพงึ เกือบถึงปี                       ไมแ่ จ้งคดีวา่ ผวั มา
วนั นนั วนั พระสิบห้าคํา                                นางเคยไปฟังธรรมเทศนา
อาบนําทาแป้ งแตง่ กายา                       นํามนั ทาลบู ผมพอสมตวั
นงุ่ ตาเล็ดงาหม่ ผ้าผวย                          ไมช่ มุ่ ชวยด้วยระคายเป็นหม้ายผวั
ไกลญาตขิ าดมติ รคดิ ถึงตวั                     ลกู ผวั กลบั มาจะกินใจ
ลงเรือขยบั จบั ผ้าหม่                              ระวงั นมมิให้ออกมานอกได้
มือถือสมกุ หมากตามยากไร้                  ดอกไม้ธปู เทียนถือตดิ มือมา
ครันถึงขอบรัวหวั ถนน                          แลเห็นคนพรังพรูอยหู่ นกั หนา
ยืนชะแง้แลไปด้วยไกลตา                    เห็นหน้าขนุ แผนกบั วนั ทอง
ดหู น้าฝ้ าคลําจําไมไ่ ด้                          แปลกใจจริงจงั ไปทงั สอง
ครันจะสําคญั วา่ วนั ทอง                        เห็นมีท้องอลกั เอลือนกั
ขนุ แผนเขม้นเหน็ เจ้าแก้ว                แวว่ แวว่ จะรู้จกั มริ ู้จกั
ดรู ูปโฉมคล้ายคล้ายจะทายทกั               เกลือกมิใชน่ ้องรักจกั รําคาญ
วนั ทองเห็นเจ้าแก้วกิริยา                      นางชม้ายชายตาไมว่ า่ ขาน
จะทกั ด้วยรู้จกั กนั มานาน                      คดิ อายก็สะท้านสะเทินใจ
นางแก้วได้ยินเขาพดู จา                      วา่ ได้ขนุ แผนมาไมส่ งสยั
หลีกแหวกแทรกคนด้นเข้าไป               นงั ไหว้นําตาละลมุ ลง
กอดตีนขนุ แผนวนั ทองไว้                    อนิจจาแปลกไปเจียนจะหลง
ได้ยนิ เขาพดู กนั จงึ มนั คง                     พอ่ ไปดงสญู หายจนวายฦๅ
ขนุ แผนฟังคําจําเสียงได้                      คดิ วา่ ใครเจ้าแก้วพีแล้วฤๅ

346

วนั ทองลบู ไล้ด้วยไม้มือ                      ตอ่ เรียกชือจงึ รู้ว่าน้องยา
เพราะความจนข้นขนุ่ ในนําใจ                ปราศรัยแล้วสะเทินเมินหน้า
ขนุ แผนเดนิ ตรวนชวนเมียมา                 นางแก้วกิริยาก็ตามไป 
   ถงึ ทิมดาบในมิได้ช้า                        ขนุ นางพร้อมหน้าทงั น้อยใหญ่
พระหมืนศรีเห็นขนุ แผนแวน่ ไว              ก็เรียกหามาใกล้ด้วยยนิ ดี
ตอ่ ยกลกั ใบบอกเอาออกด ู                   อา่ นรู้เนือความจนถ้วนถี
พดู จาปราศรัยเป็นไมตรี                      พระพนั ปี ขนุ่ เคืองเป็นพ้นคดิ
แตพ่ เิ คราะห์เนือความตามใบบอก         วา่ เจ้าออกมาหาพระพจิ ติ ร
ออ่ นน้อมยอมถวายซงึ ชีวติ                   รับผิดแล้วข้าเห็นไมเ่ ป็นไร
เอ็งไปป่ าพาไปแตว่ นั ทอง                    ทีนงั รองนนั ได้มาแตไ่ หน
อ้ายพอ่ เอย๋ เชลยมนั เหลือใจ                 แตท่ กุ ข์ยากแล้วยงั ได้สํารองมา
ขนุ แผนวา่ เมียเกล้ากระผม                   นานนมแตย่ งั ไมไ่ ปป่ า
ทงิ ไว้ให้อยกู่ บั มารดา                         พอกลบั มาพบกนั ทีกลางทาง
พระหมืนศรีมีแก่ใจให้กินอย ู่                 เลียงดสู ารพดั ไมข่ ดั ขวาง
พดู จาปราศรัยกนั ไปพลาง                   เหมือนอยา่ งแตก่ อ่ นร่อนชะไร
ครันสายได้เวลาจวนห้าโมง                  ขนุ นางไปท้องพระโรงทงั น้อยใหญ่
พระหมืนศรีผลดั ผ้าแล้วคลาไคล           ไปคอยเฝ้ าพระองค์ทรงศกั ดา 

ตอนท ี ๒๒ ขุนแผนชนะความขุนช้าง เนาในปรางค์รัตน์จํารัสหล้า
   จะกลา่ วถึงพระองค์ทรงสวสั ด ิ            เสดจ็ ออกข้างหน้าไมช่ ้าที
ครันพระสรุ ิย์ใสได้เวลา                          อภิวาทประนมก้มเกศี
จงึ พระหมืนศรีเสาวรักษ์ราช                 บดั นีได้ตวั ขนุ แผนมา 
กราบทลู เบกิ ความตามคด ี                   กริวดงั ตละไฟไหม้เวหา
   ครานนั พระองค์ได้ทรงฟัง                โกรธากระทืบพระโรงชยั
ยงั มทิ นั ทราบความตามสารา                ตกมนั คดิ ว่ากสู ้ไู มไ่ ด้
อ้ายแสนกลถือตนวา่ มีฤทธิ                  ใช้คนออกไปกลบั ฆา่ ฟัน
ลกั เมียอ้ายขนุ ช้างวางเข้าไพร             

347

มนั ดีแล้วเป็ นไรไมเ่ หาะเหนิ                  มดุ หวั เดินมาทําไมนนั
เมืองไหนจบั ได้ให้รางวลั                     จํากนั ฤๅเปลา่ เมือเอามา 
   ครานนั พระจมืนศรี                         อญั ชลีบงั คมก้มเกศา
ทลู ความตามบอกมทิ นั ช้า                   ชีวาอยใู่ ต้บาทบงส์ุ
ขนุ แผนเข้าหาพระพจิ ิตร                     ยอมตวั กลวั ผิดให้บอกสง่
จองจําทํากนั เป็นมนั คง                       วา่ ตวั ซือตรงไมค่ ดิ คด
ครันถามขนุ แผนกบั วนั ทอง                  ก็ให้การถกู ต้องกนั อยหู่ มด
วา่ ขนุ ช้างทําแค้นจงึ แทนทด                 มิได้คดิ ทรยศขบถใจ
เดมิ วนั ทองยงั ชือวา่ พิมอย ู่                   ได้ขอสมู่ ารดานนั ยกให้
ปลกู หอสง่ ตวั รู้ทวั ไป                          อยไู่ ด้สามวนั ไมเ่ คลือนคลาย
มีทพั เชียงทองต้องขนึ ไป                    มิได้หยา่ ร้างระคางขาย
ขนุ ช้างมาบอกกบั แมย่ าย                    วา่ ขนุ แผนไปตายเสียกลางทพั
แล้วสขู่ อปลกู หอแตง่ งาน                    ครันวา่ เสร็จราชการขนุ แผนกลบั
มไิ ด้ฟ้ องช้เู มียให้เสียทรัพย์                 จงึ อยกู่ บั ลาวทองแตน่ นั มา
ครันมาเข้าเวรทีในวงั                           ขนุ ช้างชิงชงั ริษยา
ทลู วา่ ปี นกําแพงพระพารา                    มสุ าใสโ่ ทษแตโ่ ดยเดา
ไมอ่ าจทลู ความจริงต้องนงิ ไว้               เพราะจนใจด้วยตวั นนั ห้ามเฝ้ า
จงึ เลยเป็นคนหลบซบเซา                    ลาวทองก็ต้องเข้าไปอยวู่ งั
ขนุ แผนแค้นเคืองนายขนุ ช้าง               จงึ ลกั นางวนั ทองไปเสียมงั
ข้อซงึ ฆา่ นายไพร่ในป่ ารัง                    ก็รู้วา่ โทษกระทงั ถึงทีตาย
มิให้จบั กลบั มาลแุ กโ่ ทษ                     ถ้ามิโปรดชีวิตขอถวาย
ด้วยคดิ ถึงพระคณุ ไมว่ นุ่ วาย                 สนิ บอกก็ถวายบงั คมพลนั  
   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงเดช                 ปินปักนคั เรศรังสรรค์
ทรงฟังใบบอกออกสําคญั                     พระทรงธรรม์เคลือนคลายพระโกรธา
เร่งไปเอาขนุ แผนอีวนั ทอง                   ทงั สองมากจู ะดหู น้า
ตํารวจรับสงั ถอยหลงั มา                       พาตวั ขนุ แผนวนั ทองไป
ครันถึงบงั คมประนมกร                        พระเคอื งค้อนหาทอดพระเนตรไม่

348

ขนุ แผนอา่ นมนตร์เคยสนใจ                   เป่ าไปด้วยเชือวทิ ยา
บนั ดาลพระทยั ให้เคลือนคลาย              เบอื นบา่ ยพระพกั ตร์ผนั หา
อ้ายผวั เมียสองคนพ้นปัญญา                ลกั กนั เข้าป่ าไมก่ ลวั ใคร
กลบั มาให้การแก้วา่ แมย่ าย                  ยกั ย้ายให้ลกู มีผวั ใหม่
เมียมงึ เหมือนวา่ ฤๅกระไร                  จะส้เู ขาได้ฤๅจงึ มา 
   ขนุ แผนแสนสภุ าพกราบกราน            ขอพระราชทานจริงเหมือนอยา่ งวา่
ถ้าวนั ทองนีมใิ ชภ่ รรยา                        สืบหาไมส่ มดงั ให้การ
เกล้ากระหมอ่ มยอมถวายซงึ ชีวติ            ตามผดิ อยา่ ไว้ให้สงั หาร
ทลู แล้วบงั คมก้มกราบกราน                 อยตู่ รงหน้าฉานพระทรงธรรม์ 
   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงภพ                  ฟังจบใจความทีข้อขนั
กจู ะดมู นั ส้เู นือความกนั                        ถ้าใครแพ้กจู ะฟันให้หนําใจ
ทีมงึ ฆา่ อ้ายขนุ เพชรขนุ ราม                 ความผิดทงั นีกยู กให้
ด้วยมไิ ด้คิดคดขบถใจ                       ถอดมนั ออกให้ส้คู วามกนั
พระหมืนศรีรับสงั บงั คมลา                   พาทงั สองมาขมีขมนั
ให้ถอดตรวนผวั เมียเสียฉบั พลนั             แล้วสงั ตาํ รวจนนั ให้เร่งไป
ถงึ เมืองสพุ รรณอยา่ ทนั ช้า                     เอาตวั ขนุ ช้างมาให้จงได้
ตาํ รวจขีม้ามาทนั ใจ                            ใกล้บ้านขนุ ช้างเข้าทนั ที 
   จะกลา่ วถงึ เจ้าจอมหมอ่ มขนุ ช้าง        นอนครางอยใู่ นห้องให้หมองศรี
แตว่ นั ทองจากไปได้เกือบปี                  ไมม่ ีเพือนนอนสะท้อนทกุ ข์
มไิ ด้นอนคอ่ นคืนตืนสะด้งุ                     ใกล้รุ่งก่อนไก่ไมพ่ กั ปลกุ
กระทงั ถกู ฟกู หมอนเหมือนไฟลกุ            แตเ่ วียนจกุ ประจบุ นั ทกุ วนั คืน
ขณะเมือวนั ทองมาถึงกรุง                    ตลอดรุ่งหลบั ใหลมิได้ตืน
วนั นนั ฝันวา่ ไปตดั ฟื น                          นําตนื ลยุ ปะสระหนงึ โต
เหน็ ดอกบวั บานตระการตา                   เกสรครําคร่ากลีบกลวงโหว่
จะถอนไมถ่ นดั ขดั ต้นโพธิ               โงหน้าสะด้งุ พอรุ่งราง
คดิ ถงึ ความฝันก็พรันอก                      ให้วติ กนิงนกึ อางขนาง
ฤๅจะได้กบั วนั ทองน้องนาง                เกสรร่วงกลวงกลางเพราะช้ชู ม

349

มนั ให้คิดวนุ่ วายมาหลายวนั                   วนั นนั ตะวนั บา่ ยชายร่ม
ออกมาหอนงั เลน่ พอเย็นลม                 อารมณ์นกึ คะนงึ ถึงวนั ทอง 
   ครานนั จงึ นายพนั ธการ                    ถึงสพุ รรณรีบผา่ นบ้านช่อง
ลงม้าหน้าประตดู เู ยียมมอง                  เหน็ ขนุ ช้างนงั ร้องสกั ระวา
ครวญถึงวนั ทองได้สองคาํ                    กลอนผิดติดซําอยหู่ นกั หนา
จะลงเอยเลยเลียวไปหลายครา             คอยทา่ ให้เอยจนออ่ นใจ
ขีคร้ านรังรอก็เข้ ามา                           ขนุ ช้างทกั วา่ จะไปไหน
พนั ธการบอกพลนั ทนั ใด                     เขาได้ตวั ขนุ แผนวนั ทองมา
ให้ การแนบเนียนเป็ นเสียนหนาม           จะเป็นความในวงั รับสงั หา
ไปเสียด้วยกนั ทนั เวลา                        อยา่ ช้าบดั นีจงรีบไป 
   ครานนั เจ้าจอมหม่อมขนุ ช้าง             ทราบว่าได้นางดงั เกิดใหม่
ผดุ ลกุ ขนึ โลดโดดดีใจ                        วิงแร่เข้าไปทีในเรือน
ไขกําปันเปิ ดหาผ้านงุ่ หม่                      เรียกข้าระงมอยปู่ ่ นเปื อน
นําใจโชตชิ ว่ งดงั ดวงเดือน                   เบอื นหน้ามาสงั กบั ข้าไท
อยหู่ ลงั ระวงั ซงึ บ้านชอ่ ง                     ข้าวของออเจ้าเอาใจใส่
สงั แล้วลกุ มาด้วยทนั ใด                     ขนึ ช้างวางไปอยธุ ยา 
   ครันถึงปลงช้างไว้ทนั ใด                  อาบนําสําราญใจแล้วผลดั ผ้า
เดนิ ตามพนั ธการลนลานมา                 ขนึ บนศาลาลกู ขนุ ใน
เหน็ ขนุ นางน้อยใหญ่ทีอย่นู นั                แลเลยไปหาทนั เห็นเมียไม่
หลีกแทรกแหวกคนด้นเข้าไป              นงั ไหว้พระหมืนศรีผ้ปู รีชา
ขนุ แผนวนั ทองก็อยนู่ นั                       ขนุ ช้างถลนั ขนึ นงั หน้า
ไหว้พลางทางถามเนือความมา             คณุ เจ้าขาเมียฉันอยแู่ หง่ ไร
พระหมืนศรีชีบอกว่านนั แน                  จะเป็นวนั ทองแนฤ่ ๅมิใช่
ขนุ ช้างเหลียวหน้าตาแลไป                    ดีใจผะวาคว้าวนั ทอง
วนั ทองหวีดว้ายตะกายอก                   ขนุ แผนชกเงือศอกแล้วซําถอง
ถีบไถลไปพลนั เข้ากนั น้อง                  ขนุ ช้างร้องบอกกล่าวมีฉาวไป
โอ้วา่ อนจิ จาเจ้าวนั ทอง                       ให้ช้ถู องแล้วมหิ นําซําผลกั ไส

350