เสภาขุนช้างขุนแผน

เมือนายพลายแก้วมาตีเวียง ชาวบ้านหลีกเลียงไปซมุ่ ซอ่ น
ถกู ไทยไลแ่ ตกเข้าดงดอน เขาขบั ต้อนไว้ได้ก็มากมาย
เว้นแตบ่ ้านจอมทองของคาํ แมน                      ยงั หนาแนน่ อยไู่ ด้ไมร่ ะสําระสา่ ย
ปลดปลอดรอดตวั ด้วยนายพลาย                     มิให้ทําอนั ตรายจงึ อย่ดู ี
ครันการทพั ระงบั สงบแล้ว                              เจ้าพลายแก้วจะกลบั ไปกรุงศรี
เงินยวงภริยากบั สามี                                    ตรีตรึกนกึ คณุ ของแมท่ พั
ร้อยบ้านพนั เมืองได้เคอื งแค้น                        หนีแลน่ ป่ นไปเขาไลจ่ บั
ล้มตายชายหญิงก็ยอ่ ยยบั                              เขาระงบั เป็นสขุ แตบ่ ้านเรา
บดั นีเขาจะกลบั ไปเมืองใต้                             เขาจะทําอยา่ งไรไมร่ ู้เทา่
จะมานงั นงิ อยเู่ หมือนดเู บา                           ฉวยถ้าเขากวาดกว้านบ้านจอมทอง
จะพากนั ยอ่ ยยบั อปั ภาค                              ได้ทกุ ข์ยากไปหมดทงั บ้านชอ่ ง
ยายตาปรึกษากนั ปรองดอง                            ลาวทองลกู เราผ้รู ่วมใจ
จะพาไปยกให้เป็นคํานบั                                 แมท่ พั เห็นทีจะรักใคร่
ถงึ ลกู เราจะเข้าไปกรุงไทย                             พอจะออกหน้าได้ไมอ่ บั อาย
แมท่ พั ชบุ เลียงเจ้าลาวทอง                            คงมใิ ห้พวกพ้องต้องระสําระสา่ ย
ชาวบ้านก็จะเป็นสขุ สบาย                               ไมต่ ้องหวนั อนั ตรายทีทพั ไทย
ครันตกลงปลงใจกนั ทงั สอง                            จงึ เรียกเจ้าลาวทองพิสมยั
นางเวียงนางวนั มาทนั ใด                                 นงั ใกล้สองเฒา่ แล้วเล้าโลม
โอ้เจ้าลาวทองของพอ่ แม ่                               เป็นสาวแส้บริสทุ ธิสวาดโิ ฉม
ศกึ เสือเหนือใต้มาไลโ่ รม                                ข้าวยากหมากโทรมทกุ สงิ ไป
ร้อยบ้านพนั เมืองได้เคอื งแค้น                         เหลือแสนทีจะซอ่ นเจ้าไว้ได้
กองทพั เขาจะกลบั ไปเมืองไทย                       เหน็ เขาจบั ขบั ไลซ่ งึ ครอบครัว
ทรัพย์สนิ สาระยําสําเสีย                                 ผวั พลดั เมียเมียก็พลดั ผวั
ผ้านงุ่ สกั นิดไมต่ ิดตวั                                      พอ่ กลวั เราจะเป็ นเหมือนเชน่ นนั
นายทพั เขาประคบั ประคองเรา                         ห้ามเหลา่ พวกไพร่ไมห่ ําหนั
จงึ ได้เป็นสขุ ทกุ คืนวนั                                    พอ่ คดิ พรันเมือเขาจะกลบั ไป
บรุ าณทา่ นวา่ เขาขดุ บอ่                                    ลอ่ ให้ปลาหลงไมส่ งสยั

151

ยงั ไมก่ ินคอ่ ยประคนิ ประคองไว้                        บวั ในสระศรีมใิ ห้ชํา
สายชลมใิ ห้ข้นขนุ่ มวั                                      ตวั ปลาปล่อยกินอยคู่ ลาคลํา
เหมือนเขาปลอ่ ยเราไว้ยงั ไมท่ ํา                        เมือเขากลบั จบั จําก็จวนเจียน
จะหลบลีหนีไปข้างไหนพ้น                           ต้องผอ่ นปรนดบั ความหนามเสียน
อยา่ ให้เราหญ้าแพรกนีแหลกเตียน                   เจ้าดงั หนงึ เทียนประทีบตาม
พอ่ แมแ่ ก่แล้วไมเ่ หน็ หน                                 มืดมนอย่ใู นป่ าพนาหนาม
จะแจม่ แจ้งก็เพราะแสงเจ้าสอ่ งงาม                   พยายามเลียงลกู จงึ รําพงึ
เมือน้อยน้อยร้อยชงั พงึ พอ่ แม ่                         ครันพอ่ แมเ่ ฒา่ แก่พอ่ แมพ่ งึ
จะยกเจ้าให้เขาไปเคล้าคลงึ                             แมอ่ ยา่ ขงึ เคียดแค้นรําคาญใจ
เขาก็เป็นยอดทหารชาญณรงค์                         คงไปได้ดีอยา่ สงสยั
เจ้าจะได้พงึ พาข้างหน้าไป                               อนั เชียงใหมก่ บั กรุงอยธุ ยา
คงจะเป็นสงครามกนั ลามลนั                             รบกนั สืบไปเมือภายหน้า
เจ้าเป็นสาวนวลละอองอนั ต้องตา                      ฝ่ ายไหนไปมาจะยํายี
ถ้าอย่ยู ืดไปในจอมทอง                                  ใครมาก็จะปองอยอู่ งึ มี
ลวนลามแอ่วเจ้าเฝ้ ายวนยี                               นา่ ทีจะต้องเสียเป็นเมียมนั
ยากงา่ ยก็ไปตายเสียไกลไกล                          เห็นจะไมเ่ ป็นไรดอกจอมขวญั
เขาก็หนมุ่ เจ้าก็สาวพอคราวกนั                           ดวงชะตาเจ้านนั ก็ว่าดี
สาววนั สาวเวียงไปเลียงน้อง                             ปกป้ องกนั กวา่ จะเป็นผี
ข้าไทแมจ่ ะให้ไปตามมี                                   อยา่ โศการาคจี ะขนุ่ มวั  
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าลาวทอง                     ยกสองมือทนู ขนึ เหนือหวั
ร้องไห้กลงิ เกลือกเสือกตวั                                ระเริมริกรัวรัวทงั กายา
กอดเท้าพอ่ แมส่ ะอืนไห้                                  นําตาไหลซมึ ซาบลงอาบหน้า
เชด็ นําตาคลอหลอ่ หลงั ตา                                แล้ววอนวา่ รําพนั พไิ รไป 
เจ้าประคณุ ทนู หวั ของลาวทอง                           ไมป่ กครองลกู แล้วฤๅไฉน
ปกผมร่มเกล้าอยเู่ ทา่ ไร                                   ลกู นีจงึ ได้เป็นตวั มา
อาบนําป้ อนข้าวทกุ เช้าเยน็                                ไมว่ ายเว้นพิทกั ษ์รักษา
ปรนนบิ ตั สิ ารพดั ด้วยเมตตา                               จงึ ได้เป็นตวั มาถึงเพียงนี

152

ลกู หมายวา่ จะตายกบั ฝ่ าเท้า                              แทนคณุ แมเ่ จ้าจนเป็นผี
คดิ อยทู่ กุ ทวิ าราตรี                                          ถึงจะมีลกู ผวั ไมไ่ ปไกล
ไมส่ มนกึ เสียแรงคะนงึ ปอง                               ลาวทองหาได้แทนพระคณุ ไม่
อยดู่ ้วยหลดั หลดั จะพลดั ไป                               เมือไรจะได้คืนมาพบกนั
วบิ ากจากแล้วก็จําไป                                       ถ้าใกล้ใกล้ก็มิส้จู ะโศกศลั ย์
ได้เหน็ หน้ามาเยียนเวียนทกุ วนั                           เพียงนนั พอเหน็ ไมเ่ ป็นไร
นีจะลิบลบั ไปนบั ปี                                           หารู้ทีจะมาเยียมมาเยียนไม่
สดุ หล้าฟ้ าดนิ สนิ แดนไตร                                 สดุ ใจจริงแล้วทกุ เวลา
เจ็บไข้ตายเป็นไมเ่ หน็ กนั                                   นบั วนั เช้าเย็นไมเ่ หน็ หน้า
ทกุ ข์ภยั ใครเลยจะนําพา                                 เหมือนพอ่ แมเ่ มตตาคอยตามใจ
ไปมีผวั ถงึ ผวั จะรักนกั                                       ฟมู ฟักมิให้หา่ งระคางได้
จะกลอ่ มเกลียงเลียงดปู ระการใด                        ก็ไมเ่ หมือนพอ่ แมท่ ีเลียงมา
เขาคนอืนแท้แท้นีแมเ่ อย๋                                   ไหนเลยเขาจะเหน็ แก่นําหน้า
ผิดใจก็จะทําไมน่ ําพา                                       มใิ ชว่ า่ หนมุ่ แท้อยเู่ มือไร
นีหลบั ตาตามไต้กระทงั ตอ                                 คอจะหกั ยงั หารู้สกึ ไม่
ลกู เมียเขามีทีพอใจ                                         จะหวงหงึ องึ ไปทกุ ประการ
ลกู จะโต้ตอบเขาทีไหนได้                                 คารมไทยมนั แจดอยจู่ ดั จ้าน
จะลําเลิกเบกิ สง่ ถงึ พงศป์ ราณ                            ฉวยทดั ทานเถียงบ้างจะขดั ใจ
ตวั เป็นเมียน้อยนีร้อยยาก                                 จะออกปากถ้งุ เถียงก็ไมไ่ ด้
ผวั เขาเขาจะเข้าด้วยกนั ไป                                ถ้ารักใคร่ไปตลอดพอรอดตวั
จะเฝ้ ากนั อยอู่ ยา่ งไรทงั ตาปี                               มทิ ีหนงึ ก็ทีหนงึ ลบั หลงั ผวั
มนั จะขม่ ด้วยคารมให้หลาบกลวั                          ถ้าดือดงึ ไปก็หวั จะเลือดย้อย
ไหนเจ้ามนั จะดา่ ข้ามนั จะตี                                จะเหยียบขยีขยําให้ตาํ ต้อย
ผ้วมามนั จะบอนคอ่ นตะบอย                              ถ้าเชือถือก็จะพลอยกนั ตเี อา
สําหรับก็จะยบั ไปทกุ ทา่                                    ลงเป็นข้าขีชกคนใช้เขา
ยิงคดิ ไปใจเสียอยซู่ บเซา                                 เกิดมาเสียเปลา่ ไมเ่ ป็นตวั  
   ฝ่ ายแสนคําแมนกบั เงินยวง                     เหงางว่ งใจเสียทงั เมียผวั

153

นําตาหลงั ไหลใจระรัว                                      กลวั จะเหมือนลกู วา่ ยงิ อาลยั
แขง็ ขืนอารมณ์มาขม่ ทกุ ข์                                ปลําปลกุ ปลอบลกู อยา่ ร้องไห้
ดแู ล้วแก้วพอ่ มิเป็นไร                                      ชนั ษาเจ้าจะได้เป็ นผ้ดู ี
กําหนดในปี นีจะมีค ู่                                         พิเคราะห์ดใู คร่ครวญเป็นถ้วนถี
ตามกระทรวงในดวงชะตานี                              ต้องตกทีนางสีดาพะงางาม
ได้เมือทศพกั ตร์มนั ลกั หนี                                พระรามตามตีไมเ่ ข็ดขาม
คืนไปได้คงกบั องค์ราม                                   อยา่ ครันคร้ามเลยจะมีทีพงึ พา
แตจ่ ะกระเดืองใจเมือไปถงึ                               นิดหนงึ เทา่ นนั ไมห่ นกั หนา
พ้นนนั นบั วนั นบั เวลา                                       จะลอยฟ้ าฟฟู ่ องไมห่ มองใจ
เกิดมาชะตาเจ้าอยา่ งนนั                                   จงกลืนกลนั นําตาอยา่ ร้องไห้
อาบนําเสียจวนคําจะได้ไป                               ข้าไทยพีเลียงมาพร้อมกนั
ปลอบนางยา่ งเยืองมาถึงที                               ทาสีตกั นํามาเตม็ ขนั
ผลดั ผ้าลบู ทากระแจะจนั ทน์                               ผดั หน้าผิวพรรณเป็นนวลใย
เกล้าผมสมทรงกะทดั รัด                                  ดอกไม้ทองแซมทดั สะบดั ไหว
เกียวกระหวดั ปินพลอยลอยวิไล                        สอดใส่ดอกมะเขือทองคาํ พราย
ห้อยสายระย้าเพชรเก็จก่อง                             สงั วาลทองพลอยพริงสะองิ สาย
เดน่ ดวงกดุ นั พรรณราย                                   กําไลสวมขวาซ้ายสอดพร้อม
ใสแ่ หวนเพชรนิลมรกต                                   สไบสีสกุ สดตรลบหอม
พอ่ แมเ่ ป็นผ้ใู หญ่จะไปดอม                             ข้าไทแวดล้อมกนั ลงเรือน
ข้าวของกํานลั นนั หนกั หนา                              บา่ วข้ายกมากลน่ เกลือน
ลกู หลานพีน้องไมต่ ้องเตือน                            ไปเป็นเพือนลาวทองทกุ ตวั คน
ตามมีตามยากมาฝากทพั                                 ตะลมุ่ หบั หาบหามอยสู่ บั สน
ถึงคา่ ยเข้าไปด้วยบดั ดล                                 ชาวพลพวกทพั ก็รับรอง
แลชมโฉมลาวสาวเป็นขนดั                              ชะชา่ งจดั จริงหวานหน้าผอ่ งผอ่ ง
นางเดนิ กลางเอวกลมนมเป็ นกอง                      อลอ่ งฉ่องผวิ หน้าเป็ นนวลจนั ทร์
อีเดนิ ถดั หยดั เหยาะอยา่ งจะรํา                         ผิวขําเอวกลมดงั แกล้งปัน
เหมาะเจาะจริงหวาตาเป็นมนั                            อ้ายมนั ว่ากไู ด้ไมไ่ ว้มือ

154

ครันถึงพลายแก้วผ้แู มท่ พั นงั พบั เพียบพร้อมไมอ่ งึ ออึ

ข้าวของกองตงั นงั พนมมือ                              นบั ถือไหว้ทา่ นผ้แู มท่ พั  

   พลายแก้วเชือเชิญทา่ นทงั สอง                  ขนึ บนพรมลาวทองเลือนขยบั

นงั ไหว้เสงียมเฟี ยมพบั                                    เจ้าพลายรับไหว้ทา่ นทงั สองรา

ชําเลืองดลู กู สาวขาวจมิ ลมิ                               เหมาะละม้ายคล้ายพมิ พีนกั หนา

ตายายชายตามาปะตา                                   ก็หยบิ พานหมากมาพดู อืนไป 

   ฝ่ ายวา่ ผวั เมียทงั สองรา                        ตา่ งพดู ตามประสาเป็นผ้ใู หญ่

ข้อยออกมาหาพญาไทย                              ด้วยขอบใจทา่ นนกั ทีป้ องกนั

ร้อยบ้านพนั เมืองไมห่ ลอเหลือ                        เป็นเบือฉิบหายด้วยหําหนั

จนนํากินบไ่ ด้ไหลเป็นมนั                                ฟันดงั ฟันปลาบร่ าครือ

แตบ่ ้านจอมทองของข้าน้อย                          บย่ บั ยอ่ ยชาวทพั เขานบั ถือ

ข้าวของสิงไรอยใู่ นมือ                                 มไิ ด้ยือแยง่ ทําให้ชําใจ

ช้อยขอบคณุ ทา่ นเป็นเทียงแท้                       ถงึ คณุ พอ่ คณุ แมบ่ ป่ านได้

ทา่ นจะยกทพั กลบั เมืองไทย                          สิงใดข้าวของก็บม่ ี

ตามจนตามยากมาฝากบ้าง                            เป็นเสบยี งกลางทางจนถึงที

เงินทองของตบู ส่ ้มู ี                                      จะแจกรีพลทา่ นทีขนึ มา

ข้อยมีแตล่ กู สาวลาวทอง                              กบั ข้าวของหน่อยนิดคดิ มาหา

เจ้าลาวทองลกู แก้วผ้แู ววตา                           ให้เป็นข้าชว่ งใช้ไปจนตาย

ไร้ญาตขิ าดแล้วนะนายเด                              อยา่ ทอดเททมุ่ ทิงให้สญู หาย

ข้อยขอฝากตวั เจ้าขรัวนาย                            ด้วยพลดั พร้ายพอ่ แมไ่ ปแตต่ วั

แม้นหมอ่ มพลายแก้วมเิ อน็ ด ู                         ลาวทองลกู ตบู ม่ ีผวั

ไกลตาข้าน้อยนีนกึ กลวั                                จะยงั ชวั ก็เพราะทา่ นกรุณา

ข้าเฒา่ ทงั คนู่ ีอยไู่ กล                                   เมือไรจะได้ลอ่ งลงไปหา

เมือหน้าถ้าทา่ นได้ขนึ มา                              จงเมตตาแวะเยียมให้เย็นใจ 

   ครานนั จงึ โฉมเจ้าพลายแก้ว                  ยมิ แล้วตอบมาหาช้าไม่

ทา่ นอยา่ โศกาอาลยั ไป                                รู้แล้ววา่ ไกลกนั สดุ ตา

ลกู ทา่ นทา่ นรักดงั ดวงใจ                               เอามาให้ก็เพราะทา่ นรักข้า

155

เป็นกศุ ลหนหลงั ได้สร้างมา                           จงึ เผอญิ เมตตาบ้านจอมทอง
เข้าบ้านไหนไล่ตแี ตกกระยํา                         แตบ่ ้านนีไมท่ ําชว่ ยปกป้ อง
ใชใ่ ครแนะนําในทํานอง                               วา่ ลกู ของทา่ นมีทีต้องใจ
ไมแ่ จ้งจริงจริงจงึ นิงอย ู่                                พงึ รู้เดยี วนีเอามาให้
ยินดเี หลือทีจะอปุ ไมย                                 ถึงเราได้เงินทองมามากมาย
หญิงชายคงั คบั นบั พนั                                   อยนู่ นั มไิ ด้นกึ คะนงึ หมาย
หญิงใดก็มไิ ด้มาแอบกาย                             นอนดายเดด็ เดียวไมด่ ดู ี
ทา่ นพาลาวทองมายกให้                              จะเลียงไว้ให้สมซงึ ศกั ดิศรี
ทา่ นอยา่ คิดกงั ขาราคี                                   ร้อยปี ไมอ่ ยากให้จากกนั
จะร่วมเรียงเคียงหน้ากวา่ จะตาย                      ไมเ่ บอื หนา่ ยแหนงจติ บดิ ผนั
บรรดาได้ทรัพย์มานบั พนั                                ไมแ่ บง่ ปันให้ใครเทา่ ใยยอง
สารพดั สมบตั ทิ ีดีได้                                     ชนั ตําลงไปจนข้าวของ
อยา่ วิตกจะยกให้ลาวทอง                              สองทา่ นอยา่ ได้เป็นกงั วล
วา่ แล้วสงั บา่ วให้จดั ของ                                เสือผ้าเงินทองนนั เป็นต้น
ววั ควายช้างม้าข้าคน                                   ยกขนมาให้ยายกบั ตา 
บรรดาลกู บ้านทงั ปวงนนั                                  ก็ตอบของกํานลั ให้นกั หนา
ทงั สนิ ยนิ ดีปรีดา                                         สาธเุ ป็นพอ่ ข้อยบแ่ พ้
เงินคาํ ทําได้จะไปบ้าน                                  กลบั มาให้ทานข้อยเหลือแหล่
ยิงพียิงน้องมองชะแง้                                   แท้แล้วควรทา่ นเป็นเจ้านาย
ยายตาพดู จากบั แมท่ พั คํานบั ลาทา่ นจะผนั ผาย
ฝากลกู วอนวา่ ทงั ตายาย                               ลาวทองใจหายหว่ งมารดา
กราบไหว้ร้องไห้สะอกึ สะอืน                          เมือไรจะได้คนื ขนึ มาหา
ตา่ งคนซมึ ซาบอาบนําตา                              สองราแข็งขม่ อารมณ์ไป
หาบขนเงินทองเสือผ้า                                  บรรดาของนายพลายแก้วให้
บ้างพดู กนั ซิกซีดีใจ                                     แตส่ องเฒา่ อาลยั ถงึ ลาวทอง
ทงั บรรดาข้าคนบน่ ถึงนาย                             ตะวนั บา่ ยก็มาถงึ บ้านชอ่ ง
พอ่ แมโ่ ศกานําตานอง                                  เข้าห้องใจหายทงั ยายตา 

156

   ครานนั พลายแก้วผ้แู มท่ พั                 ครันสรุ ิยาลาลบั พระเวหา
พลบคาํ ยําคล้มุ ชอมุ่ ตา                                 ดาษดาเทียนเถือกประเทืองพราย
พร้ อมพลทหารชาญณรงค์                             แวดวงเมียงหมอบอยมู่ ากหลาย
หวั เมืองท้าวพระยาบรรดานาย                        ก้มกายกราบกรานด้วยเกรงฤทธิ
ปรึกษาเสร็จสงครามเมืองเชียงทอง                 ได้ครอบครัวเนืองนองอกนษิ ฐ์
บญั ชีมีนายเสมียนคิด                                    อาญาสทิ ธินายหมวดให้ตรวจตรา
อาวธุ ยทุ ธภณั ฑ์ทีลาวทงิ                                 ลาวแตกต้อนชิงได้หนกั หนา
เป็นของหลวงทงั ปวงให้ตีตรา                          เงินขาเกวียนของทีต้องการ
ช้างม้าดีดีบญั ชีหมาย                                    ววั ควายนนั ให้พวกทหาร
เชียนขนั โตกถาดตะลมุ่ พาน                            ผ้ใู ดราญรบได้ให้ผ้นู นั
อยา่ ได้สอ่ เสียดเบียดเบียนว่า                          ริษยายํายีตบี งั กนั
ทกุ สงิ สารพดั เป็ นสตั ย์ธรรม์                          อีกห้าวนั จะยกไปพารา
อนั ซงึ ตวั พระยาเชียงทองนนั                            ข้องเกียวราชทณั ฑ์อยหู่ นกั หนา
จะพาเอาลงไปอยธุ ยา                                   เฝ้ าฟังบญั ชาจะอยา่ งไร
มาตรแม้นพระองคล์ งโทษทณั ฑ์                      จะป้ องกนั ทลู ขอให้จงได้
กําแพงระแหงให้ลงไป                                  จะเพ็ดทลู ให้ด้วยชอบพอ
ครันสงั แล้วพลนั มิทนั ช้า                                 ตา่ งคนลกุ ลาไปสอสอ
จดั แจงตามสงั ไมร่ ังรอ                                   รู้ตอ่ ตอ่ กนั ทงั นนั ไป 
   พวกไพร่ในคา่ ยเจ้าพลายแก้ว               ครันขนุ นางไปแล้วหาช้าไม่
ปิดทบั พบั พรมระงมไป                                   เวลาคํายําได้สกั ยามปลาย
ข้าไทใช้สอยก็นอนหลบั                                 เทียนดบั สนิ แสงสญู หาย
พลายแก้วชําเลืองเยืองกราย                            รูดมา่ นมนั หมายเจ้าลาวทอง
ไมพ่ บพกั ตร์ซกั ลาวทีเคยใช้                            บอกวา่ ไปอยกู่ บั นางตา่ งห้อง
ด้วยพีเลียงเคียงข้างคอยประคอง                     ร้องไห้ตงั แตพ่ อ่ แมไ่ ป
เพือนไปเว้าเลน่ เจรจา                                    ยงั หาหายโศกากําสรดไม่
เจ้าพลายแก้วสงั พลนั ทนั ใด                            เอง็ จงลงไปอยา่ ช้าที
บอกพีเลียงเวียงวนั ทงั สอง                              ให้พาเจ้าลาวทองขนึ มานี

157

วา่ กเู ชญิ ขนึ มาพาที                                        ปรึกษากนั ทีจะอยไู่ ป 
   ฝ่ ายสาวพรหมาก็รับคํา                         อําลาลกุ มาหาช้าไม่
ถงึ ห้องลาวทองเข้าทนั ใด                                นงั ใกล้แล้วกลา่ วซงึ วาจา
บอกสามนางนงั อยพู่ รังพร้อม                           วา่ หมอ่ มพลายแก้วเธอให้หา
เชิญขนึ ไปสงั สนทนา                                     วา่ แล้วก็ลาไปทนั ใด
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าลาวทอง                    กอดสองพีเลียงสะอืนไห้
รู้วา่ พลายแก้วแววไว                                      จะให้ขนึ ไปถึงห้องนอน
ให้หวาดหวนั จิตคดิ พรัน                                   พีวนั พีเวียงขนึ ไปกอ่ น
วา่ พลางยกมือขนึ ไหว้วอน                               น้องหอ่ นทีจะเว้าเจ้านายเป็น
เลียงน้องมาจนน้องเป็นสาว                             บา่ วใดก็มิได้มาเบงิ เห็น
พอ่ แมป่ ้ อนข้าวทกุ เช้าเยน็                                กลางเวนกลางคําบเ่ คยใคร
จะให้น้องไปเว้าเจ้านายทพั                               จะขอรองขอรับเป็นสงั ไหน
บฮ่ ้บู ห่ นั ประการใด                                         น้องไปบฮ่ อดพีนางวนั  
   ครานนั นนั นางวนั กบั นางเวียง                     พีเลียงฟังนางพลางรับขวญั
ตา่ งปลอบตอบเจ้าลาวทองพลนั                          แมจ่ ะคดิ เดียดฉนั ท์ไปไยมี
พอ่ แมใ่ ห้มาเป็นข้าเขา                                     จะถือใจไยเลา่ นะเจ้าพี
ต้องให้เขาเมตตาปรานี                                    จะได้ดกี ็เพราะรู้บํารุงใจ
ถ้าขืนขดั อารมณ์เขาตรมเตรียม                          โหดเหียมไมตรีหาดไี ม่
พีน้องจะต้องซงึ โทษภยั                                    ลกุ เลยลามไปถงึ บดิ า
คณุ ทา่ นค้มุ ครองป้ องกนั เรา                               จงึ ยกเจ้าลาวทองให้เป็นข้า
หมายใจวา่ จะได้เป็นหน้าตา                                พอ่ แมพ่ งึ พาจนวนั ตาย 
เจ้าลืมอีสงั บฟ่ ังข้า                                           จะพลอยพาพอ่ แมเ่ ราฉิบหาย
จงเอน็ ดปู ่ ยู า่ ตายาย                                          หมายพงึ จงึ ให้มาเป็นเมีย
อยา่ จ้จู ีเลยพีจะไปเพือน                                   แก้มเปื อนแมเ่ ช็ดนําตาเสีย                                   
นิจจาน้องยงั หมองระทวยเพลีย                     อยา่ ปลกเปลียปลอบให้เอาแป้ งทา
พีเลียงเคียงนางข้างละคน                                แตเ่ วียนวนวนุ่ วายกนั หนกั หนา
เดนิ ใกล้ถงึ มา่ นคลานเข้ามา                              สองนางตา่ งพากนั เข้าไป

158

เจ้าลาวทองถอยหลงั ลงนงั ทรุด                          กระชนุ่ ฉดุ มือมาหาช้าไม่

พอมา่ นแหวกสวา่ งกระจา่ งไป แสงไฟปลาบต้องละอองนวล

เจ้าลาวทองซบหน้าไมน่ งั ตรง บงั มา่ นหมอบลงให้ปันป่ วน

พีเลียงเลียงหลีกให้ลอยนวล                            นางก็ซวนทรุดแอบพีเลียงบงั  

   ครานนั จงึ โฉมเจ้าพลายแก้ว                  เหน็ นางมาแล้วยงั แอบหลงั

ก็รู้วา่ นางประหมา่ ละล้าละลงั                              อยขู่ ้างหลงั พีเลียงลออตา

พนิ จิ น้องผอ่ งผวิ เจริญพกั ตร์                              สวาทรักมไิ ด้วายเสน่หา

นกึ ถวิลยินดีปรีดา                                           ยมิ เยือนสนทนาปราศรัยนาง

ร้อยชงั นงั ขนึ เป็ นไรเจ้า                                     อยา่ บงั เงาเชญิ นงั ข้างสวา่ ง

สนทนากนั เลน่ เย็นเย็นพลาง                             ขอถามนางทกุ ข์ร้อนแตก่ อ่ นไร

วนั ทพั มาถงึ บ้านจอมทอง                                  น้องตระหนกตกใจหรือหาไม่

บ้านอืนตนื แตกกระจายไป                                ไยเจ้ากล้าอยแู่ ตบ่ ้านเดียว

หรือเข้าใจใครบอกวา่ พีมา                                  เมตตาไมจ่ บั ขบั เคียว

หรือคนดีมีอย่อู ยา่ งไรเจียว                              จงึ ไมเ่ ทียวทิงบ้านประการใด 

   ครานนั นางวนั กบั นางเวียง                      ทงั สองหมอบเมียงยกมือไหว้

สะกิดเจ้าลาวทองให้ตอบไป                               นางไมส่ นทนาพาที

ทงั สองพีเลียงจงึ เบยี งบา่ ย                                 ยมิ พรายตอบความไปตามที

วนั เมือทพั ไทยไลต่  ี                                          หนีไมท่ นั ด้วยวา่ ไมร่ ู้ตวั

อนงึ ก็ขนึ กบั ลําพนู                                            ไมม่ ีมลู เหตศุ กึ สงบทวั

จงึ ปกป้ องครองทรัพย์และครอบครัว                      หนีไปก็กลวั จะม้วยมรณ์

จงึ คดิ กนั เข้าสงบสงดั อย ู่                                    แตผ่ ้คู นบนเรือนนนั เร้นซอ่ น

พอ่ เฒา่ ห้ามวา่ อยา่ ซอกซอน                      คอ่ ยนิงนอนอยกู่ บั เหย้าอยา่ เศร้าใจ

ถงึ กองทพั จะมาจบั ไปทงั บ้าน                             หาพลดั วงศ์วานนนั ไปไม่

เดชะบญุ คณุ ทา่ นชว่ ยค้มุ ภยั                                จอมทองจงึ ได้เป็นตวั มา

ถึงกระนนั ก็ยงั ไมว่ ายเศร้า                                  ตอ่ เจ้าลาวทองมาเป็นข้า

หมายใจจะได้เป็นหน้าตา                                ขอพงึ บาทาค้มุ วนั ตาย 

   พลายแก้วยมิ แล้วก็ตอบคํา                      ชะรอยบญุ เราทําไว้มากหลาย

159

จงึ พกิ ลดลใจทงั ไพร่นาย                                   มิได้ทําอนั ตรายบ้านจอมทอง
ทีจริงใจก็ไมค่ ดิ คะนงึ ความ                                 วา่ จะได้เมียงามมาร่วมห้อง
เวลาเย็นเห็นหน้ามาเนืองนอง                              สองทา่ นพาเจ้าลาวทองมา
ความนิยมสมคดิ เหมือนจิตใจ                              ถงึ ได้เชียงทองก็น้อยกวา่
เหตไุ รเจ้าจงึ ไมส่ นทนา                                      หรือวา่ ใจนางไมเ่ ตม็ ใจ
ทงั สองพีเลียงเคียงข้าง                                      ชว่ ยถามนางดใู ห้สินสงสยั
มสิ มคั รไมร่ ักก็แล้วไป                                     อยา่ ร้องไห้แก้มเจ้าจะหมองมวั  
ครานนั นางวนั กบั นางเวียง                               พีเลียงเชิงดีมิใชช่ วั
สะกิดเจ้าลาวทองต้องตวั                                    ทนู หวั นงิ ไยไมเ่ จรจา
ถ้าได้ดีสองพีจะได้พงึ                                        แม้นแขง็ ขงึ มฟิ ังคําพีวา่
ตวั น้องต้องไปอยธุ ยา                                        ไมเ่ หน็ หน้าสองพีจะหนีคืน
เลียงมาหมายวา่ จะพงึ บญุ                                    ไมใ่ ห้พงึ ก็หมนุ มงุ่ ไปอืน
เสียแรงวอนสอนสงั ทกุ วนั คืน                               ยงั สะอืนไมเ่ อ็นดกู บั พียา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าลาวทอง                     ได้ฟังทงั สองพีเลียงวา่
จะออกปากยากสดุ จะเจรจา                                ด้วยไมเ่ คยสนทนาภาษาไทย
นกึ กลวั สองพีจะหนีทงิ                                        ถ้าไปจริงแล้วหามีทีเหน็ ไม่
จะโต้ตอบคําชายให้อายใจ                                 หวนั ไหวสะทกึ สะเทินทงั กายา
จําเป็นจําใจจะออกปาก                                 ยงั กระดากกระเดืองเขินเมนิ หน้า
พีเลียงหยิกเน้นให้เจรจา                                   นางประหมา่ เสียงสนั ให้พรันใจ
ตวั ข้อยจะประนอมยอมเป็นข้า                         หมายวา่ จะเมือถึงเมืองใต้
แตห่ ากหว่ งหลงั นกั จะหกั ไป                               เป็นจนใจไมร่ ู้ทีจะพาที 
   พลายแก้วเหน็ นางยงั ประหม่า               พดู ไมเ่ งยหน้าขนึ จากที
ครันจะสนทนาให้ช้าที                                      เซ้าซีอยกู่ ็เนินเกินเวลา
จงึ เอือมมือหยิบหมากทีในพาน                           อดั อนั ใจอ่านพระคาถา
ด้วยเคยเชือใจแตไ่ รมา                                     ไมช่ ้าสง่ ให้พีเลียงพลนั
ชว่ ยยืนหมากไปให้เจ้าลาวทอง                           ทงั สองพีกินหมากในพานนนั
สนทนาเวลาก็ดกึ ครัน                                       ไปเถิดวนั อืนจงึ ขนึ มา

160

พีเลียงรับหมากมายืนให้                                    เจ้าลาวทองรับไว้ไมเ่ งยหน้า
ไมก่ ินกลวั จะไมใ่ ห้ไคลคลา                               ครันกินหมากมนตราให้เสียวใจ
ตงั แตย่ ามเย็นนางมาอย ู่                                    หาได้ดหู น้าตาเจ้าพลายไม่
ครันต้องหมากมนตร์เคียวประเดยี วใจ                 ก็อาลยั ลอบเหลือบชําเลืองตา
เห็นเจ้าพลายนายทพั ขยบั ยิม                              ปิมประหนงึ จะคลานเข้าไปหา
เจ้าพลายแก้วแวว่ เห็นกิริยา                                 ก็รู้วา่ ต้องเทพรําจวนใจ
เบอื นหน้ามาบอกกบั สองนาง                              ไปพลางวนั อืนจงมาใหม่
หาวนอนแล้วสิน้องลาวทองไป                      ดบั ไฟมืดมิดทํานิทรา
สองนางเยืองยา่ งมาทงั ค ู่                                    ปิดประตรู ีบไปไมค่ อยทา่
ลาวทองเพง่ พศิ ยงิ ตดิ ตา                                    ไมอ่ อกมาหมายอยเู่ ป็นคคู่ รอง
   พลายแก้วลกุ ลงมาจากเตียง                 เดนิ เมียงมาจะปิ ดประตหู ้อง                 
มือคลําขยําถกู เจ้าลาวทอง                                 นางนิงอยมู่ ไิ ด้ร้องประการใด
หยดุ ยงั นงั ใกล้ใครนีหือ                                      หาอออือออกปากกระไรไม่
ตอ่ ปัดมือจากอกจงึ ตกใจ                                    คดิ วา่ ใครนีเลา่ เจ้าลาวทอง
ร้อยชงั นงั ไยไมบ่ งั ควร                                       เวลาจวนรุ่งสางสวา่ งห้อง
เลียมลบู จบู โฉมประโลมลอง                         ประคองกอดอ้มุ แก้วขนึ เตยี งพลนั
ทรุดลงประจงวางกลางทีนอน                              อยา่ อาวรณ์มาพีจะรับขวญั
ยมิ พลางทางเคล้าพลั วนั                                     รวยระรืนรสจนั ทน์กระแจะทา
ออ่ นนมุ่ เนือหนงั สนิทนิม                                    จิมลมิ นา่ รักเป็นหนกั หนา
เต้าตงั ดงั ดอกประทมุ า                                          เมือกลีบแย้มผกาเสาวคนธ์
คกึ คกึ พายกุ ล้าเมฆาเกลือน                                ธลุ ีเลือนฝ่ นุ ฟ้ งุ เป็นลมฝน
ประเปรียงเสียงซา่ ในสากล                             ไมท่ านทนไหลนองทงั แดนไตร
เสือมคลายหายมืดมวั พยบั                                เดือนกลบั ส่องกระจา่ งสวา่ งไสว
ทงั สองสขุ เกษมเปรมใจ                            ตีเหลก็ ไฟจดุ ประทีปประเทืองพราย
ลาวทองระทวยใจในทีนอน                                ซบซอ่ นหน้าลงไมเ่ งยหงาย
เจ้าพลายแอบแนบข้างไมห่ า่ งกาย                        ประจงจบู มิได้วายทําวนใจ
เชยคางให้นางลกุ ขนึ กินหมาก                     ไมเ่ ปรียวปากฤๅช่างทนกระไรได้

161

ตระกองกกยกสะพกั ใสต่ กั ไว้                              ระทวยใจอกอ่อนละมนุ งาม
จบู ผมชมแอบแนบหน้า                                  อยา่ หลบั ตาลกุ ขนึ เถิดจะขอถาม
เป็นสตั ย์จริงนะเจ้าจะเลา่ ความ                          พีแสนรักจกั ตามอารมณ์นาง
ถ้าไมก่ ีดราชการงานทพั                                  พีนีไมก่ ลบั ลงไปลา่ ง
สงสารโศกใจไมว่ ายวาง                                 ด้วยจะร้างแรมทา่ นผ้ใู หญ่ไป
ตวั พีถึงทีได้เคล้าคลงึ                                       รําลกึ ถึงพอ่ แมย่ งั ร้องไห้
สงสารทา่ นทงั สองจะหมองใจ                          ตา่ งอย่ตู า่ งไปใจเสียดาย
ครันจะทิงเจ้าไว้ในจอมทอง                             พีรําลกึ ถึงน้องไมเ่ หือดหาย
ได้เมียจากเมียก็เสียดาย                                คดิ ไปให้ระคายรําคาญใจ
เอาความรักหกั เสียทงั สองข้าง                         จะไปลา่ งด้วยกนั อยา่ ร้องไห้
หรือจะอยเู่ มืองบนก็ตามใจ                              ผวั ไมว่ า่ เจ้าให้เคืองระคาย 
   ลาวทองสะเทนิ เมนิ หน้า                      เสนห่ าเหิมใจไมเ่ หือดหาย
กอดแนบแอบอิงกบั อกพลาย                           นางไมค่ ดิ กลบั กลายประการใด
พอ่ แกแ่ มเ่ ฒา่ เป็นทีรัก                                     ฟมู ฟักเฝ้ าเลียงมาจนใหญ่
บต่ อบคณุ สองท่านได้ปานใด                            ก็อาลยั เหลือทีจะรําพนั
จากอกสองเฒา่ มาเว้าผวั                                   ระวงั ตวั กลวั จะปะปิสงั หนั
เมือใหมใ่ หมก่ ็พไิ รวา่ รักกนั                                ครันถึงเวียงใต้ข้อยคดิ กลวั
ถ้าปะแคลว่ คลอ่ งเป็นสองรัก                             ก็ยากนกั ด้วยเขาเป็นเจ้าผวั
ถ้าหมอ่ มรักฟักฟมู พอรอดตวั                             ครันถึงเมียน้องกลวั มเิ ป็ นการ
รักหมอ่ มยอมตามไปจนถึง                               อยา่ คะนงึ เลยทีวา่ จะอย่บู ้าน
เพราะความรักเข้ามาทําจณั ฑาล                        ด้านไปกวา่ จะตายลงตอ่ ตา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าพลายแก้ว                  ยมิ รับขวญั แล้วจงึ ตอบว่า
พีรักเจ้าลาวทองผอ่ งโสภา                                ยิงกวา่ ร้อยรักผ้ใู ดใด
ถงึ เมียพีมีอยกู่ ็อยา่ พรัน                                   แตเ่ ชน่ น้องนกึ นนั อยา่ สงสยั
ถนอมนวลให้ถ้วนทกุ คนไป                               ตามน้อยตามใหญ่ให้เสมอกนั
เจ้าแก้วตากําพร้าไมม่ ีญาต ิ                               อยา่ หวนั หวาดวิโยคโศกศลั ย์
ปลอบพลางทางเคล้าพลั วนั                               ป่ วนปันเปี ยมรสรัญจวนใจ

162

สพั ยอกหยอกนวลชวนพดู                                กระซบิ สดู สองแก้มเจ้าแจม่ ใส

ประคองนมผงมแก้มแนมใน                             ฟมู ไฟราคร้อนระบมทรวง

จนเวลาสรุ ิยาจะใกล้เช้า                                   เฝ้ าคลงึ เคล้ามิได้งีบระงบั งว่ ง

ครันเวลาสรุ ิยาระยบั ดวง                                  หอมพวงพมุ่ ชอ่ ผกาการ

รวยรืนภมุ ริมบนิ เคล้า                                   ดเุ หวา่ แวว่ เสียงเพราะเสนาะหวาน

แสนภิรมย์ชมชดิ สนทิ นาน                              ก็รูดมา่ นออกมานอกด้วยทนั ใด

พวกเหลา่ ชาวเชลยก็หมอบคลาน                      ประคองพานนําผ้าเช็ดหน้าให้

พานหมากตงั วางไว้ข้างใน                         เจ้าพลายแก้วออกไปนงั ยงั ขนุ นาง 

   ครานนั จงึ โฉมเจ้าลาวทอง                     อยใู่ นห้องคิดตริดาํ ริร่าง

จะจากไปเช้าเย็นไมเ่ ว้นวาง                             จะสืบสร้างฝี มือให้ลือดี

คดิ แล้วจงึ เรียกสองพีเลียง                               พีเวียงพีวนั เข้ามานี

จงึ แจ้งความพลนั ทนั ที                                    น้องนีตรึกไว้เหน็ ได้การ

ตวั เราสิจะลงไปเมืองใต้ เมือไรจะคืนขนึ มาบ้าน

ฝี มือปักทําเราชํานาญ                                     จะปักมา่ นไว้ให้เห็นประจกั ษ์ตา

ถวายไว้ในวดั เมืองลําพนู                                  ให้เป็นเค้ามลู ไปเบืองหน้า

สองพีหาผ้าเนือดมี า                                        จดั หาสงิ ของด้วยทนั ใด

ตําต้มประสมแล้วย้อมผืน                                 สดชืนมว่ งมนั ด้วยเนือไหม

เข้าสะดงึ กรึงมมุ เสมอไป                                  นางก็นงั ตงั ใจด้วยปรีดา

สองนางพีเลียงเคยี งข้าง                                   ร้อยไหมให้พลางทงั ซ้ายขวา

ปักเป็นเรืองพระยามารา                                   ยกพลโยธากองทพั ชยั

มาประจญใต้ต้นมหาโพธิ                                  กริวโกรธกระทืบช้างทีนงั ไล่

พวกพลแปรร่างตา่ งตา่ งไป                                บ้างสวมใสเ่ สนาะเกราะพราย

บ้างแบกตะบองตะแบงมาน                               ขีสารสงู สดุ พระเมรุหมาย

กําซาบศรขรรค์พรรณราย                                 จกั รแก้วแพรวพรายคทาธร

ตรีศลู เสน่าเกาทณั ฑ์                                       กนั หยนั โลเ่ ขนแลสลอน

ขีคชสารกล้างางอน                                         สิงหราชฤทธิรอนระเหิดตาม

มิงม้าแม้นม้าพลาหก                                       ผจงยกยํายา่ งกลางสนาม

163

ล้วนประดบั ประดาเครืองม้างาม                          บ้างขีโคโตหลามกระบวนทพั
ปักเป็นธงหน้าคลาเคลือน                                 เมฆเกลือนอาทิตย์ก็มิดดบั
เทพทกุ ราศีก็หนีลบั                                        ระยบั ด้วยทองถมทกุ แหง่ ไป
ทีมว่ งก็มว่ งเป็นมนั แสง                                     ทีแดงก็แดงดงั ชาดใส่
ต้นไม้ไสวพริงทงั กิงใบ                                     ปักนกหกไลไ่ ตต่ ามกนั
สารพดั หยดั ยืนเหมือนอยา่ งเป็น                         แลเขม้นจิกกินแล้วบนิ ผนั
ปักเขาสทุ ศั น์สตั ตภณั ฑ์                                   วินนั ตกการวิกยคุ นั ธร
ถดั มาห้าแถวแนวสมทุ ร                                    คงคาใสสดุ แลสลอน   
เป็นระลอกกระฉอกชโลธร                               ฝงู กินนรวิทยามาอาบกิน
ปักเป็นบวั บานตระการตา                                  ภมุ ราบนิ ร่อนกระพือผิน
ปักเป็นสตั ว์จตั บุ าทดาษดนิ                                 กินรินร่อนร่าอยเู่ รียงราย
ลาวทองน้องนงั มาแตเ่ ช้า                                  เทา่ ถึงพระอาทิตย์ก็ตกหาย
เจ้าพลายแก้วชําเลืองเยืองกราย                        ถึงห้องเห็นมา่ นพรายดพู ราวตา
ยืนพิศดนู ้องลาวทองปัก                                    นา่ รักฝี มือเจ้าหนกั หนา
นงั เฟี ยมเสงียมงามทงั กายา                                ละม้ายหน้าเจ้าพมิ พลิ าไลย
ยิงแสนพศิ วาสจะขาดจิต                                    หวนคดิ ถึงพิมเพือนพิสมยั
ฝี มือมา่ นลาวทองต้องใจ                                    ได้กบั ฝี มือพิมก็ยมิ มอง
นงั ใกล้ใจเสียวไมอ่ ยไู่ ด้                                     ลกุ หนั เข้าไปถงึ ในห้อง
เอนตนบนฟกู เจ้าลาวทอง                              นอนตรองอยใู่ นทบั จนหลบั ไป 
   ลาวทองกบั สองนางพีเลียง                     ตามตะเกียงปักมา่ นหานอนไม่
พอสวา่ งสางแสงอโณทยั                                    ก็แล้วเสร็จดงั ใจจินตนา
ตดั จากสะดงึ ทีขงึ กาง                                         สองนางอาบนําแล้วผดั หน้า
เครืองหอมจนั ทน์กระแจะทา                               มาหาพลายแก้วผ้แู ววไว
สามนางหมอบเมียงเคียงข้าง                            เจ้าพลายแก้วเหน็ นางลงนงั ใกล้
ยงั คดิ ถงึ เจ้าพิมพิลาไลย                                   ปราศรัยวา่ เจ้าปักฝี มือดี
ชา่ งรู้เรืองนิทานมารประจญ                               ฉลาดล้นหญิงใดในกรุงศรี
ถึงในอยธุ ยาธานี                                            ไมเ่ หมือนฝี มือพิมโอ๊ยลาวทอง

164

ลาวทองได้ฟังเรียกพลงั ชือ                                ยืนมือมาสะกิดพีทงั สอง
คดิ แล้วตอบไปด้วยใจปอง                                 มา่ นของข้อยนีจํานงใจ
จะถวายไว้ในวดั เจดีย์หลวง                                ด้วยตวั นีจะลว่ งไปเวียงใต้
แล้วจะปันรูปทรงจํานงใจ                                  เชญิ ไปด้วยข้อยหนอ่ ยเถิดรา
พอ่ แมแ่ กเ่ ฒา่ เป็นทกุ ข์ถงึ                                   จะคอ่ ยคลายคะนงึ ด้วยรูปข้า
บ้านกบั วดั ใกล้พอไปมา                                    จะจารึกรูปข้าวา่ ชือพมิ
เออดนู ีอะไรทําใจหวาด                                     ฝี ปากบางดงั ชาดประจงจิม
นีมนิ กึ วา่ เมียข้าชือพิม                                       ยมิ แล้วก็ลกุ ขึนไปทนั ใด
ลาวทองสองนางก็ตามมา                                บา่ วข้าเดนิ ตามงามไสว
พวกชายตามหลงั สะพรังไป                                เข้าในวดั เมืองลําพนู พลนั
กราบพระนมสั การแล้วออกมา                            จดั ได้นายสาเป็นช่างปัน
ข้าไทโขลกปนู พร้อมมลู กนั                                 นําเชือโมงนนั ทงั หนงั ววั
เหนียวดีแล้วขยีขยําปัน                                     นงั ดอู ยดู่ ้วยกนั ทงั เมียผวั
ปันเหมือนสนิทไมผ่ ดิ ตวั                                     งามดีถ้วนทวั ทงั กายา
แล้วจารึกรูปวา่ ชือลาวทอง                                 เรียกสองพีเลียงเข้ามาหา
กราบกรานมา่ นคลีด้วยปรีดา                              ร้อยสายสอดมาคอ่ ยผกู พนั
แล้วนงั ลงพินจิ พิษฐาน                                      ขอเดชะมา่ นข้าสร้างสรรค์
ปักเสร็จสินผืนคนื กบั วนั                                      กางกนั ถวายพระปฏิมากร
เป็นปัจจยั ให้ถึงพระนิพพาน                                สมบตั พิ สั ถานอย่ายอ่ หย่อน
แม้นตายวายชีพม้วยมรณ์                                   ขอให้จรฟากฟ้ าสรุ าลยั
อนงึ นนั รูปปันกบั มา่ นนี                                       ร้อยปี อย่าให้สาบสญู ได้
ถ้าวา่ เมืองลําพนู สญู เมือใด                                 จงึ ได้สาบสญู ไปตามกนั
ครันพิษฐานแล้วก็กราบลา                                  ชวนหมอ่ มผวั มาขมีขมนั
มาถึงกองทพั แล้วฉบั พลนั                                    ชวนกนั เข้าในคา่ ยสบายใจ 
   ครันสนธยายําคาํ แล้ว                            พลายแก้วลาวทองผ่องใส
นอนในห้องทงั สองสําราญใจ                               ลาวทองหลบั ไปในไสยา
เวลาดกึ เดือนสอ่ งผอ่ งแผ้ว                                เจ้าพลายแก้วนึกคะนงึ ถงึ เคหา

165

ป่ านนีพมิ นมิ น้องของพียา                                   จะละห้อยคอยท่าทกุ คนื วนั
ถ้ามีรับสงั มาให้หาทพั                                          จะได้กลบั ไปชมภิรมย์ขวญั
การศกึ ก็สําเร็จเสร็จพลนั                                      นีอิกสกั กีวนั จะได้ไป
แตอ่ ดั อึดฮึดฮดั ให้ขดั จิต                                     หลบั นอนหาสนทิ ลงได้ไม่
ยิงคดิ ก็ยิงนานรําคาญใจ                                     ต้องจํากลํากลืนไว้ในใจคอ 

ตอนท ี ๑๑ นางพมิ เปลียนชือวันทอง ขุนช้างลวงว่าพลายแก้วตาย
   จะกลา่ วถึงนางพมิ พลิ าไลย                      นอนเดียวเปลียวใจอยใู่ นหอ
คอยทพั ตรับฟังยงั รังรอ                                     ไมแ่ จ้งข้อเนือความประการใด
รําลกึ ดกึ ดืนทกุ คนื คอย                                      แตล่ ะห้อยหาหลบั สนิทไม่
นอนวนั ฝันเหน็ ให้เป็นไป                                    หลงใหลเพ้อพดู ดงั ผีลง
อยอู่ ยแู่ ล้วก็จอู่ อกจากห้อง                                 หวั เราะร้องร่าเร่อมะเมอหลง
เผอญิ เข็ญเป็นไข้ไมค่ ืนคง                                  แตท่ รุดทรุดแล้วทรงเสมอไป
สายทองเข้าประคองประคบั ปลอบ                        จะฟังชอบหเู หืองหามีไม่
โอ้พอ่ พลายแก้วแววไว                                       ไมเ่ ห็นใจเมียแล้วกระมงั นา 
   ครานนั ศรีประจนั ผ้แู มเ่ ฒา่                     เหน็ ลกู สาวซูบเศร้าลงหนกั หนา
กลดั กล้มุ คล้มุ คลงั ไมฟ่ ังยา                              มดหมอหามาก็หลายคน
หมอจะเอาอะไรให้ทกุ สงิ                                 ข้าไทชายหญิงวงิ สบั สน
วนุ่ วายทงั บ้านแกบานบน                                 จนใจไมร่ ู้วา่ เป็นไร
ถามหมอลางหมอวา่ ไมต่ าย                              ลางหมอก็วา่ ร้ายเห็นไมไ่ ด้
บ้างก็วา่ ลมบาดทะยกั ชกั หวั ใจ                            บ้างวา่ ไข้เพือเลือดระดทู ํา
บ้างวา่ ผีเรือนวิงเข้าออก                                   ศรีประจนั ตากลอกไมเ่ ป็ นสํา
มดหมอตะแก่ดา่ วา่ ระยํา                                  มานงั กินพลําพลําสบายใจ 
คนเจ็บร้องเสียงเหมือนววั                                 อ้ายหมอนงั หวั ร่อหาดไู ม่
จะให้มนั รักษาไปวา่ ไร                                    ไสหวั ให้ไปพ้นเรือนกู
หมออยไู่ มไ่ ด้ไปสินเรือน                                 ศรีประจนั ดา่ เปื อนสนนั หู
หาหมอมาให้มากเปลืองหมากพล ู                      เข้ามาดลู กู แล้วรําคาญใจ

166

ผอมนกั ผอมหนาตาบ้องแบว                             กอดลกู เข้าแล้วก็ร้องไห้
แมเ่ ฝ้ ารักษามาแตไ่ ร                                      ก็มิได้เคลือนคลายสกั เวลา
ไมร่ ู้วา่ เป็นโรคสงิ อนั ใด                                    คดิ คดิ ผิดใจเป็ นหนกั หนา
ยาหมอให้กินสินตํารา                                     เสียเงินสกั ตะกร้าไปได้แล้ว
อตุ สา่ ห์เถิดนะเจ้ากินข้าวปลา                            เอาใจไว้ทา่ ออพลายแก้ว
แตย่ กทพั ขนึ ไปไมว่ ีแวว                                  มิได้แวว่ เรืองราววา่ อยา่ งไร
ปลอบลกู ถกู ต้องประคองมือ                             กินข้าวต้มฤๅแมจ่ ะต้มให้
ไมพ่ ดู จามาบ้างเป็นอยา่ งไร                              ฤๅผีใครมาเข้าบอกเรามา
ลกู เต้าของเราทําไมมนั                                    พอ่ พนั ศรผวั ข้าฤๅไรขา
จะเซน่ เหล้าข้าวทงั เตา่ ปลา                               ไมร่ ู้วา่ พอ่ มาอย่าถือใจ
ชว่ ยลกู พอ่ ให้คลายหายขาด                              จะทําบญุ ตกั บาตรสง่ ไปให้
มวั แลบลนิ ปลินตาอย่ทู ําไม                               ออพมิ เป็นไข้มาชว่ ยกนั
นางพมิ ฮดึ ฮดั ขดั ใจ                                        ผีสางอะไรทีไหนนนั
โทษเอาพอ่ ข้าสารพนั                                       นบั วนั ไปเถิดไมร่ อดตาย
หนกั อกหนกั ใจลกู หนกั หนา                               แมอ่ ยา่ รักษามนั ไมห่ าย
ทํากระไรจะได้เห็นหน้าพอ่ พลาย                        กอดสายทองเข้าสะอืนไป 
   ครานนั ทา่ นยายศรีประจนั                      ตวั สนั นําตาลงหลงั ไหล
ดลู กู วิปริตเหน็ ผิดใจ                                         รําลกึ ขนึ ได้ถึงขรัวตา
แกจงึ ลกุ ออกมานอกห้อง                                  ร้องเรียกข้าไทอยไู่ หนหวา
หมากพลใู สพ่ านลนลานมา                                 เข้าในวดั ป่ าเลไลยพลนั
ครันถึงจงึ ตรงเข้าไปหา                                     ประเคนหมากขรัวตาขมีขมนั  
ออพิมเป็นไข้กระไรครัน                              มดหมอทงั สพุ รรณไมเ่ คลือนคลา
ไหลเลอ่ เพ้อพดู ดงั ผีเข้า                                    ผอมโศกซบู เศร้าลงหนกั หนา
เห็นจะไมเ่ ป็นตวั แล้วขรัวตา                                กรุณาชว่ ยดใู ห้แจ้งใจ 
   ครานนั จงึ ท่านขรัวตาจ ู                         พเิ คราะห์จบั ยามดหู าช้าไม่
ครันดรู ู้ประจกั ษ์ก็ทกั ไป                                    ออพิมพิลาไลยนีเคราะห์ร้าย
มนั ตกลงทีนงั นางสีดา                                      เมือทศพกั ตร์ลกั พาไปสญู หาย

167

ถ้าแม้นไมจ่ ากผวั ตวั จะตาย                                ถ้ายกั ย้ายแก้ไขไมเ่ ป็นไร
ผลดั ชือเสียพลนั วา่ วนั ทอง                            จะครอบครองทรัพย์สินทงั ปวงได้
โรคนนั พลนั จะคลายหายไป                               หาบรรลยั ไมด่ อกสีกายาย 
   ศรีประจนั รับคําแล้วอําลา                       ดใี จขรัวตาแกวา่ หาย
ถงึ เรือนร้องไปวา่ ไมต่ าย                             ขรัวตาตะแก่ทายกแู นใ่ จ
แล้วก็จดั ข้าวปลาและกล้วยอ้อย                   ขนมเลก็ ขนมน้อยเอาลงใส่
จะทําขวญั เจ้าพิมพลิ าไลย                           ข้าวของจดั ไว้ก็ใสล่ ง
ยายศรีประจนั ตกั ขวญั ลกู                             ผดิ ผิดถกู ถกู แกวา่ หลง
ขวญั เอย๋ อยา่ เทียวไปไพรพง                        กลางดงคนเดยี วอยเู่ ปลียวดาย
อยา่ หลงชมเสือสีห์หมีเมน่                            กระแตกกระเตน็ เต้นตนุ่ กระตา่ ย
อยา่ หลงชมแรดช้างแลกวางทราย                 ชะนีคา่ งนางกรายจะหลอนเลียน
แล้วก็ตกั ข้าวปลาเข้ามาฟาด                         โรคภยั หายขาดบาดหนามเสียน
เอาด้ายดาํ ผกู มือรือดบั เทียน                         เปลียนพิมผลดั ชือวนั ทองพลนั
อยมู่ าข้าวปลาก็กินได้                                 หลบั ใหลไมเ่ พ้อมะเมอฝัน
คลายคลีมีเนือขนึ ทกุ วนั                               ศรีประจนั คอ่ ยสําราญบานใจ 
   จะกลา่ วถงึ โฉมเจ้าขนุ ช้าง                        รู้วา่ นางนนั คลายหายไข้
พลายแก้วไปทพั ก็หายไป                           ไมไ่ ด้ขา่ วราวเรืองวา่ ร้ายดี
เมือไรไหนมนั จะได้กลบั                               ลาวมนั มแิ หวะตบั ลงกลงิ ขี
ฤทธิเดชเวทมนตร์อะไรมี                               ถ้าตีเชียงทองได้จะกลบั มา
อยา่ เลยจะผลอขอวนั ทอง                            ถนอมไว้ในห้องจะดกี วา่
จะพดู จาวา่ ขานกบั มารดา                             บอกศรีประจนั วา่ ออแก้วตาย
จงึ สงั บา่ วไพร่ไปเร็วหวา                               ไปหาป้ ากลอยกบั ป้ าสาย
วา่ กเู ชิญมาในห้องทงั สองยาย                        อ้ายบา่ วรับคํานายวิงลนลาน
ครันถงึ ยายกลอยกบั ยายสาย                        บอกวา่ นายให้เชิญเข้าไปบ้าน
ทงั สองยายได้ฟังมาลนลาน                          ถงึ บ้านขนุ ช้างเข้าทนั ใด
ขนุ ช้างวา่ วอนให้ออ่ นจิต                              เงินทองไมค่ ดิ จะเสียให้
จงปรานีตวั ข้าพากนั ไป                                ขอวนั ทองให้ข้าสกั ที

168

ออแก้วผวั นนั มนั ไปทพั                                 แตกยบั ลาวแทงเสียเป็นผี
ใครจะรอดมาได้ก็ไมม่ ี                                 บดั นีนางพมิ พลิ าไลย
แมผ่ ลดั ชือว่าเจ้าวนั ทอง                               หมอทายวา่ จะครองทรัพย์สินได้
จะชว่ ยเอ็นดขู ้าพากนั ไป                               ขอวนั ทองให้ข้าหนอ่ ยรา 
   ครานนั ยายกลอยกบั ยายสาย                   ไมร่ ู้แยบคายขนุ ช้างว่า
หลงใหลแตจ่ ะได้เงินตรา                               ก็รับคําอําลามาทนั ใด
สองยายอาบนําแตง่ ตวั                                  ทาแป้ งหวีหวั นงุ่ ผ้าใหม่
ขนุ ช้างเลือกหาข้าไท                                   ทีไว้เนือเชือใจแตก่ ่อนมา
คอ่ ยกระซิบกระซาบสงั คดี                            ธรุ ะของกมู ีเป็นหนกั หนา
กเู คยไว้ใจแตไ่ รมา                                     อยา่ ช้าเอง็ รีบออกไปวดั
เก็บเอากระดกู ผีทีป่ าช้า                               ใสห่ ม้อใหมม่ าให้ถนดั
อ้ายบา่ วรีบมาป่ าช้าชฏั                                  จดั หม้อกระดกู ได้ไวทนั การ
ขนุ ช้างรับหม้อใหมเ่ ข้าในห้อง                        นงุ่ ผ้ายกทองแล้วหม่ สา่ น
จบั กระจกขนึ ชดู กู ระบาล                                 เห็นหวั ตวั ล้านรําคาญใจ
กแู ค้นน่าแพน่ ลงสกั โขก                              โสโครกไมเ่ อาแก้วเอาการได้
เกลียงหน้าเกลียงหลงั ดจู ญั ไร                         จบั เขมา่ เข้าใสส่ กั สองเพรียง
เปื อนเปรอะเลอะหน้าเหมือนทาเลน่                  หวีกระจายรายเส้นไมม่ ิดเกลียง
เอาไม้น้อยสอยเส้นให้รายเรียง                      มหุ นา่ ยป้ ายเคียงลงเตม็ ที
อ้ายหยอกหยอยมนั น้อยกวา่ ทีเปลา่                  ผมขีเค้านา่ เกลียดขีเกียจหวี
อนจิ จาข้าวของเงินทองมี                              ชว่ ยทาสีทาสาได้กวา่ พนั
ซือช้างซือม้าก็กวา่ ร้อย                               ผมหนอ่ ยหนงึ กระไรไมม่ ดิ ขวญั
ถ้าซือได้กจู ะใสเ่ สียให้ครัน                            ตดั กนั ดเู ลน่ เส้นงามงาม
ถ้ารู้วา่ จะล้านแตก่ ําเนิด                                 กไู มป่ รารถนาเกิดอ้ายสําสาม
ขดั แค้นแนน่ ใจดงั ไฟลาม                              ลกุ เดนิ ผลีผลามเข้าห้องใน
จบั หม้อกระดกู ผกู กระดาษ                             บา่ วไพร่หมอบกลาดทงั น้อยใหญ่
ขนุ ช้างเรียกบา่ วทีไว้ใจ                                  สง่ หม้อกระดกู ให้แล้วเดนิ มา
ลงจากเรือนพลนั ตะวนั เทียง                            สองยายเดนิ เรียงมาข้างหน้า

169

ถึงเรือนศรีประจนั มทิ นั ช้า                               ถามหาทา่ นยายศรีประจนั

อีบา่ วบอกวา่ อยขู่ ้างใน                                  แล้ววิงไปบอกนายขมีขมนั

วา่ ขนุ ช้างมาหาตาเป็นมนั                                หยดุ ยงั อยนู่ นั ตนี บนั ได 

   ยายศรีประจนั เปิดหน้าตา่ ง                     แลเห็นขนุ ช้างร้องปราศรัย

เหงือไหลโซมหน้าพอ่ มาไย                           จะไปไหนเชญิ ขนึ มาข้างบน

ขนุ ช้างก็ยา่ งขนึ บนั ได                                 สองยายนนั ไซร้เดนิ ตดิ ก้น

นงั ลงแลมาตาเหลือกลน                                ยกมือไหว้วนเป็นซนไฟ

ศรีประจนั รับไหว้มิใคร่ทนั                               หนั หน้ามาเสือกเชียนหมากให้

พอ่ มาหลายคนทําวนอะไร                             เป็นไฉนยายกลอยยายสายมา 

   ครานนั จงึ โฉมเจ้าขนุ ช้าง                        ทําครวญครางอ้อู ีแล้วยีหน้า

นําตากระเดน็ เป็นเม็ดเช็ดนําตา                       เอาหม้อกระดกู มาตงั ลงไว้

นีคอื กระดกู ออพลายแก้ว                              ลาวแทงเสียแล้วเขาเอามาให้

พระยาเชียงทองมนั สองใจ                             เข้าด้วยเชียงใหมแ่ ล้วกลบั มา

ทําเป็นเข้าด้วยออพลายแก้ว                           ยกทพั มาแล้วถงึ กลางป่ า

หยดุ ทพั หลบั นอนมาหลายครา                        ครันเพลาพลบคําลงรําไร

พระยาเชียงทองย่องมาแทง                           เลือดแดงตลอดจนปอดไหล

ร้องขนึ องึ มีมนั หนีไป                                    ออแก้วก็สนิ ใจไปไมช่ ้า 

บา่ วมาถึงกรุงก็ติดคกุ                                 หลายคนทนทกุ ข์อยหู่ นกั หนา

อ้ายมากฝากหม้อกระดกู มา                           วา่ แล้วทําหน้าเป็ นทกุ ข์คลาย

อายมุ นั สนั เทา่ นนั แล้ว                                   คดิ คดิ ถึงออแก้วก็ใจหาย

ไมพ่ อทีจะกล้าอาสาตาย                               ให้แมพ่ มิ เป็นหม้ายอยเู่ อกา 

   ครานนั ทา่ นยายศรีประจนั                         ได้ยนิ ขนุ ช้างรําพนั วา่

ออแก้วตายแล้วนะอกอา                               แมน่ บั วนั คอยทา่ อยทู่ กุ วนั

วนั ทองเป็ นไข้ก็ไมต่ าย                                 เคราะห์โศกโรคร้ายเป็นกวดขนั

ออพลายกลบั ตายเสียก่อนมนั                   เข้าหอยงั ไมท่ นั สกั เทา่ ไร

วนั ทองร้องไห้มไิ ด้งด                                  จะปลอบมนั ไมอ่ ดร้องไห้ได้

เรียกหาวนั ทองร้ององึ ไป                              หวั ใจเอ็งขาดแล้วแก้วแมอ่ า 

170

   ครานนั จงึ โฉมนางวนั ทอง                       อยใู่ นห้องได้ยนิ ขนุ ช้างวา่

เสียงแมร่ ้องไห้โฮโผลอ่ อกมา                        เห็นหน้าขนุ ช้างก็ขดั ใจ

ใครมาวา่ ชวั ผวั กตู าย                                    แกล้งใสค่ วามร้ายกจู ะดา่ ให้

อ้ายงเู หา่ เจ้าเลห่ ์ทกุ อยา่ งไป                          หม้อใบละสิบเบยี ส้เู สียมา

กระทืบตีนผางผางกลางประต ู                         โคตรแมม่ งึ กขู ีคร้านดา่             

กลบั เข้าในหอคลอนําตา                               ทอดตวั โศกาในทีนอน

โอ้พอ่ พลายแก้วของเมียเอย๋                          เมียไมเ่ ชือมนั เลยอ้ายหวั กล้อน

มนั แกล้งร้องระบยุ ยุ อน                                ซอกซอนสอ่ เสียดจนไปทพั  

แล้วกลบั มาเจรจาวา่ สอพลอ                          เอากระดกู ใสห่ ม้อมาสบั ปลบั

พดู ได้เชือนแชอ้ายแมย่ บั                              กลอกกลบั ปลอกปลินไปทกุ ตา

คดิ มาก็เป็นน่าน้อยใจ                                  ผวั ไปเทา่ นีมีคนวา่

ถ้าพอ่ ไมไ่ ปใครจะมา                                  สดุ ปัญญาเมียแล้วพอ่ แก้วเอย 

   ศรีประจนั ได้ยนิ ลกู สาวดา่                       รําคาญใจหนกั หนาพอ่ แมเ่ อย๋

ใครใครอยา่ ได้ถือมนั หนอ่ ยเลย                    แตก่ ่อนมนั ไมเ่ คยเป็นเชน่ นี

แตเ่ พียงเป็นไข้สนั นิบาตคลงั                         วา่ ไรไมฟ่ ังบน่ อ้อู ี

ดา่ องึ คะนงึ บ้านขีคร้านตี                              ไมเ่ หน็ ผีออแก้วแล้วแมน่ า 

   ครานนั ยายกลอยกบั ยายสาย                  ครันได้แยบคายแล้วจงึ วา่

เข้าไปกระซิบกระหยิบตา                             วา่ นีแน่คณุ ป้ าศรีประจนั

กฎหมายตงั ไว้แตไ่ รมา                                 วา่ ใครกล้าอาสาไปทพั ขนั ธ์

ถ้าเสียทพั กลบั มาให้ฆา่ ฟัน                            กฎหมายตงั มนั ตามกระทรวง

ถ้าแม้นตวั ตายลงในทพั                                 ลกู เมียให้จบั เป็นหม้ายหลวง

ไพร่ซงึ เสียทพั กลบั ทงั ปวง                            ให้ตดิ พวงสง่ เข้ายงั คกุ ใน

วนั ทองจะต้องเป็นหม้ายหลวง                          จะยากเยน็ เป็นหว่ งหาน้อยไม่

ยกั ย้ายถา่ ยเทเสียเป็นไร                              ขอให้ขนุ ช้างเอาเป็ นเมีย

เขาจะคดิ แก้ไขทีในกรุง                            เงินทองสกั กีถงุ จะส้เู สีย

อยา่ ให้เกิดความใหญ่ดงั ไฟเลีย                      ไกลเ่ กลียเสียเถิดแตไ่ กลไกล 

   ครานนั ทา่ นยายศรีประจนั                        ตวั สนั นําตาลงหลงั ไหล

171

วนั ทองเป็ นหม้ายผวั ตายไป                              ไมเ่ ห็นหน้าใครจะป้ องกนั
ขนุ ช้างมงั มีเศรษฐีใหญ่                                 เงินทองเสียได้ไมค่ ดิ พรัน
เหน็ จะได้พงึ พาข้างหน้าครัน                           คดิ แล้วเทา่ นนั จงึ วา่ ไป
วนั ทองเดียวนีก็ผวั ตาย                                 จะนงิ ไว้เป็นหม้ายเห็นไมไ่ ด้
เกิดความหนามเสียนจะยากใจ                       จะขอให้ก็ตามแตป่ ัญญา
แตท่ วา่ ทงุ่ กว้างหนทางไกล                           กนู ีไมร่ ู้แหง่ ทีจะว่า
ถ้าแม้นไมต่ ายออพลายมา                           เบอื งหน้าจะเกิดเนือความกนั  
   ครานนั ยายกลอยกบั ยายสาย                  จงึ วา่ พลายแก้วตายเป็นแมน่ มนั
พวกไพร่ตดิ คกุ อยทู่ กุ วนั                               แม้นวา่ พลายแก้วนนั รอดกลบั มา
ทา่ นไมร่ ู้เห็นจะเป็ นไร                                  เขาก็คงปรับไหมเอาแกข่ ้า
ถ้าทา่ นยอมให้ปันจงสญั ญา                          ช้าอยไู่ มไ่ ด้ภยั จะมี
ถ้าเขาเกาะเอาตวั ไป                                   ถ้อยความข้างในจะองึ มี
ผนั แปรแก้กนั ได้ทนั ที                                 แรมปลายเดือนนีจะทําการ
ยายศรีประจนั ก็รับคาํ                                   วา่ แรมสามคําให้ถงึ บ้าน
จงรีบเร่งมาอยา่ ช้านาน                                วา่ ขานแนน่ อนไมผ่ อ่ นไป 
   ครานนั จงึ โฉมนางวนั ทอง                       อยใู่ นห้องได้ยินแมว่ า่ ให้
ลกุ เต้นปัดปัดด้วยขดั ใจ                                ร้องดา่ ข้าไทแจ้วแจ้วมา
สายทองของน้องไปข้างไหน                         ไปเรียกอ้ายพรมมาหาข้า
งานการเช้าคาํ ไมน่ ําพา                                 โคตรแมม่ งึ คิดวา่ ประการใด 
   ครานนั สายทองผ้พู ีเลียง                          ได้ยินเสียงน้องเรียกอยไู่ จไ่ จ่
เรียกร้องตามพรมระงมไป                              ไวไวมาหาแมว่ นั ทอง
ฝ่ ายวา่ ตาพรมนนั หวั ล้าน                                ขานขาลกุ ออกมานอกห้อง
ลงนงั เอียมเฟื ยมแล้วเยียมมอง                       แมเ่ รียกร้องหาฉนั วา่ ไร
วนั ทองชีหน้าดา่ ประจาน                               แมม่ งึ อ้ายหวั ล้านหาดไี ม่
จะรู้สกึ สํานกึ บ้างเป็นไร                                เป็นบา่ วไพร่บ้านช่องไมน่ ําพา
ดีแตเ่ ทียวโกหกพกลม                               มนั นา่ ตบให้ล้มจมขีหมา
ให้หมาฝงู ถนดั พลดั เข้ามา                            มงึ หลบั ตาเฝ้ าประตไู มด่ แู ล

172

มนั มาเทียวเยียวขีมีแตเ่ ปื อน                         อ้ายขีเรือนเหา่ ระเบง็ เซง็ แซ่
อีตวั เมียก็บอนหอนแงแง                             ปลอ่ ยโคตรแมม่ งึ ไว้ให้องึ คะนงึ  
   ครานนั ยายกลอยกบั ยายสาย                  วนั ทองดา่ วนุ่ วายนงั หน้าบงึ
ขนุ ชา่ งทําไมร่ ู้ไขหตู งึ                                   นงิ อยดู่ จู ะองึ เอาหนกั ไป
จงึ ชวนยายกลอยกบั ยายสาย                        วา่ บา่ ยแล้วเราลายกมือไหว้
ศรีประจนั ซําวา่ อยา่ นอนใจ                           ทีสญั ญากนั ไว้ให้รีบมา
วนั ทองร้องดา่ ไปองึ มี                                  เหวยยายมีวา่ ไรไปไหนหวา
งานการเช้าคําไมน่ ําพา                                 เสียงเฮฮาทีไหนไปนงั พดู
ลนิ ลมมงึ ดอี ีขีข้า                                         หวั หดู งั กะลามะพร้าวขดู
ชาตอิ ีโกหกนกทงิ ทตู                                    อีผกั กดู ต้มกะทิอตุ ริดี
ยายกลอยยายสายนายขนุ ช้าง                       ลกุ จากหอกลางเดินเร็วรี
รีบลงจากบนั ไดในทนั ที                                ออกจากบ้านทา่ นศรีประจนั ไป
ยายกลอยยายสายวา่ กขู ายหน้า                     ทีนีหาปรารถนามาอีกไม่
โคตรเค้าเขาขดุ เอาสดุ ใจ                              ถงึ เอาทองกองให้ก็ไมม่ า
ขนุ ช้างวา่ ไมเ่ ป็นเชน่ นนั ดอก                          วนั ทองแมแ่ กบอกเป็นปริศนา
ร้องบอกกบั ฉนั เป็นมารยา                             วา่ ให้เชญิ แมเ่ ทพทองไป
หลอ่ นจงึ ขนึ โคตรแมแ่ นก่ ระนนั                        วา่ ให้ไปหากนั ตามผ้ใู หญ่
คงจะได้เป็นเมียอยา่ เสียใจ                            หาทีไหนไมเ่ หมือนแมแ่ ก้วตา 
   ครานนั จงึ โฉมนางวนั ทอง                         อยใู่ นห้องโหยหวนละห้อยหา
โอ้พอ่ พลายแก้วแววตา                                        มรณาแนแ่ ล้วฤๅอยา่ งไร
วนั พอ่ ม้วยมดุ สดุ ชีวิต                                   เมียจะฝันสกั นดิ ก็หาไม่
ลางร้ายก็ไมม่ ีให้แจ้งใจ                                บา่ วไพร่ไปด้วยไมเ่ หน็ มา
เขาวา่ นายตายไพร่ตดิ คกุ                              เมียทกุ ข์เหลือทีจะตามหา
สารพดั ขดั สนจนทกุ ตา                                ไมร่ ู้วา่ อยธุ ยานนั อยา่ งไร
แตเ่ กิดเป็นตวั วนั ทองมา                               หาได้เข้าอยธุ ยาสกั หนไม่
วนั เมือสง่ ผวั ตวั ก็ไป                                     จําได้อยแู่ ตว่ า่ คลองบางลาง
โพธิปลกู ด้วยกนั สําคญั ไว้                             ถ้ากระไรจะดพู อรู้บ้าง

173

ถ้าพอ่ แก้วตายวายวาง                                 โพธิกลางต้นนนั จะบรรลยั
คดิ คดิ ขนึ มานา่ แค้นแม ่                                 จะสืบสาวดใู ห้แนห่ าได้ไม่
หลงใหลเชือฟังอ้ายจญั ไร                              ยอมยกลกู ให้อ้ายขนุ ช้าง
โอ้วา่ อนิจจาวนั ทองเอย๋                                 กระไรเลยแสนยากนีสดุ อย่าง
แตร่ ะกําชําใจไมว่ ายวาง                               นีได้สร้างกรรมไว้อยา่ งไรมา
มีผวั ผวั อยสู่ องสามวนั                                   จากกนั ไมไ่ ด้มาเห็นหน้า
เมือวนั จากหอคลอนําตา                               กําชบั ไว้หนกั หนาด้วยหว่ งน้อง
ในจิตคดิ วา่ จะกลบั หลงั                                  สงั แล้วสงั เลา่ ทงั เศร้าหมอง
ออกปากฝากข้ากบั สายทอง                          แล้วจงึ ไปจากห้องด้วยจําใจ
พอสายทองยอ่ งเข้าไปดนู ้อง                         นางวนั ทองเหน็ หน้านําตาไหล
กอดคอสายทองร้องรําไร                             น้องไมอ่ ยแู่ ล้วพีสายทอง 
   สายทองปลอบวา่ อยา่ ร้องไห้                   รําคาญใจดเู จ้ายิงเศร้าหมอง
พีน้องแนบหน้านําตานอง                              ร้องไห้สะอกึ สะอืนไป
โอ้แมว่ นั ทองของพีเอย๋                                 กระไรเลยหามีสขุ สกั นิดไม่
เพราะอ้ายขนุ ช้างจญั ไร                                 มนั พอใจตวั เจ้าแตร่ ุ่นมา
ลดเลียวเกียวสกดั ทงั วดั บ้าน                          อ้ายจณั ฑาลคนนีนีหนกั หนา
จนได้กบั พอ่ แก้วแววตา                                มนั ยงั สอ่ เสียดวา่ ทกุ สงิ อนั
เพด็ ทลู เจาะจงให้ทรงใช้                               จนร้องไห้แทบเทียมจะอาสญั
เดยี วนีมนั ยงิ วา่ สารพนั                                   วา่ หมอ่ มพลายแก้วนนั เธอบรรลยั
เห็นจะเป็นเลห่ ์กลอ้ายสอพลอ                        เอากระดกู ใสห่ ม้อมาสง่ ให้
ให้หลงวา่ พอ่ พลายนนั ตายไป                         จงึ ได้มาขอแมว่ นั ทอง
มนั หมายวา่ ตวั มนั มีทรัพย์                              มีเงินแล้วจะนบั ให้คลอ่ งคลอ่ ง
แมเ่ ฒา่ ของเราก็ปรองดอง                             เราพีน้องสองคนก็จนใจ
นีเวรกรรมจะทําอยา่ งไรดี                              จะหลบลีหนีไปข้างไหนได้
แมผ่ วั ของเจ้าก็อยไู่ กล                                 ไมร่ ู้แหง่ หนไหนกาญจน์บรุ ี
อยา่ เลยนะเจ้าเราจะไป                                 วดั ป่ าเลไลยเจ้ากบั พี
ไปหาขรัวตาจแู กดดู ี                                     ประเดยี วนีแมศ่ รีประจนั นอน

174

แมอ่ ยใู่ นห้องอยา่ ร้องไห้                               พีจะไปหาหมากกบั พลกู ่อน
หาได้ใสข่ นั ตะวนั รอน                                   เร้นซอ่ นซบุ ซิบกระหยิบตา
ออกมาจากห้องทงั สองคน                            ผอ่ นปรนลอบลงจากเคหา
ถงึ วดั เหยียบยอ่ งมองเข้ามา                           ขนึ กฎุ ีขรัวตาด้วยทนั ใด
เอาหมากพลสู ง่ ให้กบั เจ้าเณร                          จงึ ประเคนขรัวตาหาช้าไม่
ขรัวตามองป้ องหน้าถามวา่ ใคร                        นกึ ได้หวั ร่ออ่อวนั ทอง
กผู ลดั ชือให้ไข้ก็หาย                                    เป็นไรไมส่ บายหน้าตาหมอง
เมืออ้วนพีดขี ีนเป็ นก่ายกอง                            เอง็ มาสองคนนีด้วยเหตไุ ร 
   ครานนั วนั ทองกบั สายทอง                      พีน้องยกมือขนึ กราบไหว้
ดฉี นั ร้อนรนเป็ นพ้นใจ                                   ด้วยผวั ไปตีทพั ไมก่ ลบั มา
เขาบอกเรืองราวเป็นขา่ วร้อย                          เขาวา่ ผวั ฉนั ตายจริงฤๅขา
ขรัวป่ ชู ว่ ยดตู ามตํารา                                    จะจริงเหมือนเขาวา่ ฤๅอยา่ งไร 
   ครานนั จงึ ท่านขรัวตาจ ู                            พิเคราะห์จบั ยามดหู าช้าไม่
ยามสรู ย์ยามจนั ทร์ก็มนั ใจ                             เหน็ ไมเ่ ป็นไรก็วา่ มา
ทกั ทายตามทียามตรีเนตร                             ใครบอกเหตโุ กหกอยา่ เชือหวา
ผวั เอ็งมีชยั ได้พารา                                      ข้าศกึ เป็นจณุ วิจณุ ไป
ได้ทงั พสั ดเุ งินทอง                                       ข้าวของผ้คู นเป็นไหนไหน
หนอ่ ยหนงึ ก็จะมาอยา่ ตกใจ                            เอ็งอยา่ เชือใครใครไปวนุ่ วาย 
   ครานนั วนั ทองกบั สายทอง                      พีน้องได้ฟังทกุ ข์โศกหาย
เชด็ นําตาลอ่ ยลอ่ ยคอ่ ยสบาย                         กราบลาผนั ผายมาบ้านพลนั  
ครันถึงก็ขนึ บนเคหา                                     สองราปรีดเิ ปรมเกษมสนั ต์
บอกแก่แมเ่ ฒา่ ศรีประจนั                                ตามทา่ นทายนนั ทกุ สงิ ไป
ฉนั ออกไปหาทา่ นขรัวป่  ู                                ทา่ นดวู า่ หาเป็นไรไม่
หมอ่ มแก้วตีทพั กลบั มีชยั                               ได้ทงั ครอบครัวตวั จวนมา 
   ครานนั ทา่ นยายศรีประจนั                      สนั หวั วา่ กไู มเ่ ชือหวา
ทายยามตามเลห่ ์เวลา                                   มนั จะส้ตู าเหน็ ได้อยา่ งไร
อวดวา่ ดแู นอ่ แุ หมล่ กู                                     ลางทีมนั หาถกู สกั นิดไม่

175

เอ็งอยา่ พาซือเชือถือไป                                ก็พวกไพร่ตดิ คกุ อยทู่ กุ คน
เขาจะเก็บเอาไปเป็นหม้ายหลวง                       จะกอดเขา่ เหงาง่วงลงครางร่น
ไมม่ ีใครตดิ ตามด้วยความจน                          ผอ่ นปรนเสียเถิดอยา่ รําคาญ
ออแก้วใชแ่ มไ่ มร่ ักใคร่                                 มนั บรรลยั ไมก่ ลบั มาถึงบ้าน
ขนุ ช้างมนั ชวั แตก่ ระบาล                               ถงึ หวั ล้านหวั เหลืองเครืองในด ี
   วนั ทองได้ฟังคําแมว่ ่า                              ดงั จะฆา่ ตวั ตามให้เป็นผี
ทอดตวั ร้องไห้ไมส่ มประดี                             แมว่ า่ อย่างนีก็จนใจ
เห็นแตเ่ งินทองของเขา                                 หมหู มาก็จะเอามายกให้
ขรัวป่ ทู ายมาวา่ เชือนไป                                แมไ่ มเ่ อ็นดแู ก่วนั ทอง
ถึงคนไมอ่ ายก็อายผี                                    อายสุ ิบหกปี มีผวั สอง
ถงึ จะขืนยกให้ไมป่ รองดอง                           ผวั ของข้ายงั ไมเ่ ป็นไร
เมือมดหมอทกั ทายวา่ ไมถ่ กู                           โพธิปลกู เป็นสําคญั นนั เป็นใหญ่
จะไปดใู ห้แนแ่ ท้แก่ใจ                                ถ้าหมอ่ มบรรลยั ก็โพธิตาย 
   ศรีประจนั ฮึดฮดั ให้ขดั ใจ                        อยา่ ว่ายืดยาวไปอีฉิบหาย
มงึ จะให้กกู ้อยพลอยวนุ่ วาย                          จะรักอยเู่ ป็นหม้ายฤๅอยา่ งไร
ถึงต้นโพธิต้นไทรจะไปสืบ                            มิใชท่ างแคค่ ืบกหู าไปไม่
แม้นวา่ ยงั ยืนขืนขดั ใจ                                 กจู ะให้ขนุ ช้างเสียวนั นี 
   วนั ทองได้ฟังคําแมว่ า่                             ทอดตวั โศกาอยกู่ บั ที
แผดร้องก้องไปใชพ่ อดี                              ฆา่ ตเี สียเถิดไมน่ ้อยใจ
เอากําเนิดเกิดใหมใ่ นชาตหิ น้า                      หาปรารถนาเข้าท้องเลยอีกไม่
ร้อยกปั แสนกลั ป์ แตน่ นั ไป                          แมเ่ ชืออะไรเป็นเชน่ นี
เหน็ แตส่ นิ ทรัพย์สปั ดน                              จะเอาคนไปยกให้กบั ผี
จะฆา่ เสียให้ตายวายชีวี                              ตอี กชกหวั ทอดตวั ไป
มนั จะมาเมือไรไอ้หวั เกลียง                         กจู ะเอาไม้เสียงลงให้ได้
แปร้นแปรดแผดเสียงเปรียงเปรียงไป            กไู มอ่ ยแู่ ล้วให้เป็นคน 
   ศรีประจนั เต้นหรับจบั ไม้แร่                      โคตรแมม่ งึ ก็ตใี ห้ปี ป่ น
ขอดคอ่ นเจรจาวา่ ซุกซน                            ขนึ บนหอพล้นงกงนั ไป

176

ตตี ้องวนั ทองร้องกรีดกรีด                          เน้นนีดลงสีข้างผางใหญ่

ตะแคงพลิกหยกิ ซําให้หนําใจ                     แกหวดป่ ายด้วยไม้จนเป็นแนว

วนั ทองไมร่ ้องขอโทษตวั                           ผวั ตายก็จะตายตามผวั แก้ว

อ้ายขนุ ช้างผมดกนกเค้าแมว                     เชือแถวหวั เกลียงไมเ่ ลียงกนั  

   ศรีประจนั หยิกเอาทีฝี ปาก                      อีวา่ ยากมงึ จะลายตลอดสนั

เขาเป็นเศรษฐีมงั มีครัน                            เขาจะตบเอาฟันมงึ ออกกอง 

ลนิ กระด้างคางแข็งแกล้งวา่ ขาน                 หยาบช้าสามานย์อีจองหอง

ได้ขนุ ช้างไว้เหมือนขมุ ทอง                      ร้องไปตไี ปให้หลงั พงั  

   วนั ทองร้องไห้ไมว่ ายเถียง                    ตีลงสง่ เสียงให้คล้มุ คลงั

ทีจะตใี ห้หยดุ สดุ กําลงั                             แมไ่ มฟ่ ังแล้วไมฟ่ ังกนั

ต้นโพธิปลกู ไว้ไมไ่ ปด ู                            ข้าจะอยทู่ ําไมทีไหนนนั

พรุ่งนีพอแจ้งแสงตะวนั                            ตวั ฉนั จะลาแม่บรรลยั  

   ศรีประจนั ได้ฟังวนั ทองว่า                     นกึ สงสารขนึ มาไมต่ ไี ด้                  

กลวั จะผกู คอตายว่นุ วายไป                      อยา่ ร้องไห้ไปเลยนะลกู อา

เจ้าจะไปดโู พธิก็ตามใจ                           พรุ่งนีจงึ ไปฟังแมว่ า่

แมไ่ ด้อ้มุ ท้องวนั ทองมา                              จะขืนขดั ลกู ยาไมต่ ้องการ

วนั ทองได้ฟังคําแมว่ า่                                เสียแรงมารดาเลียงดฉู าน

ถึงแม้นพอ่ แก้วตายวายปราณ                   จะขืนให้อ้ายหวั ล้านไมย่ อมใจ

เมือปากมนั มีแตข่ ีฟัน                              ลกู จะนอนกบั มนั อยา่ งไรได้

เหมือนเอาตวั ไปขว้างเสียกลางไพร            แมไ่ มร่ ักลกู แล้วฤๅนา

ศรีประจนั ปลอบลกู ให้ถกู ใจ                      แมม่ อิ ยากยกให้อยา่ พกั วา่

แมร่ ักลกู แก้วดงั แววตา                            จะขืนใจลกู ยาไปทําไม

ดกึ ตืนอยแู่ ล้วแก้วแมอ่ า                           ฟังคําแมว่ า่ อยา่ ร้องไห้

แกนอนกบั วนั ทองทีห้องใน                       ครันจะไปกลวั ลกู ผกู คอตาย 

   ครานนั จงึ โฉมเจ้าขนุ ช้าง                       ความสมคั รรักนางไมเ่ หือดหาย

อยบู่ ้านรําคาญใจไมส่ บาย                        ลอบมาบ้านท่านยายศรีประจนั

ได้ยนิ เสียงองึ คะนงึ ห้อง                           แกตีวนั ทองร้องสนนั

177

แล้วกลบั ยนิ ยอมพร้อมใจกนั                     จะไปดโู พธิสําคญั ทีมนั ใจ

ขนุ ช้างฟังสงั เกตตาํ แหนง่ ที                       แล้วรีบรีกลบั มาหาช้าไม่

ครันถงึ บ้านเรียกหาพวกข้าไท                    สงั ให้ไปผกู เอาช้างมา

ขนุ ช้างวางขนึ บนหลงั ช้าง                          จอบเสียมเตรียมวางมาหนกั หนา

รีบรัดตดั มงุ่ ข้ามทงุ่ นา                               พอรุ่งถงึ ทา่ บางลางพลนั

ปลงช้างดทู างสงั เกตได้                            ก็รีบข้ามนําไปขมีขมนั

พบโพธิปลกู เรียงไว้เคยี งกนั                       ใบนนั เขียวพมุ่ ชอมุ่ ตา

จบั ต้นกลางกระโชกโยกให้หนกั                   เดชะอารักษ์เขารักษา

ด้วยพลายแก้วตงั สตั ย์ปัฏิญา                     กนั จอบเสียมมีดพร้าให้ผดิ ไป

แตว่ า่ ต้นโพธิยงั ออ่ นนกั                            โยกหนกั ใบหลน่ ไมท่ นได้

ใบหดเหียวหยองดงั ต้องไฟ                       ขนุ ช้างกบั บา่ วไพร่ก็กลบั มา 

   ครันรุ่งสวา่ งกระจา่ งแสง                       สรุ ิยาแจม่ แจ้งพระเวหา

นวลนางวนั ทองผอ่ งโสภา                         วอนเตอื นมารดาด้วยทนั ใด

ยายศรีประจนั ร้องเรียกข้า                         เร็วเร็วเข้าหวาอยา่ ช้าได้

ดขู ้าวปลาหมากพลกู จู ะไป                        เรือแพอยไู่ หนไปถอยมา

เฮ้ยพวกผ้ชู ายออกพายหวั                         แตง่ ตวั ไวไวไอ้ชาตขิ ้า

แกลกุ ขนึ เหน็บรังตงั จงั กา                         ดา่ ฉกโคตรแมอ่ อกแซไ่ ป

วนั ทองกบั ยายศรีประจนั                           ลงเรือพร้อมกนั หาช้าไม่

ออกเรือเถิดหวาช้าอยไู่ ย                         ข้าไทออกเรือพายเฝื อมา

ตมุ๋ ตมิ ก้าวกา่ ยพายตามเพลง                     โคลงเคลงเถียงกนั อยา่ งไรหวา

ยกพายไมท่ นั หนั มาวา่                        ฟ้ าผา่ เถิดเอย๋ เคยขีควาย

แตก่ ระดกิ พลกิ ขาก็รู้กนั                            ไปข้างนีข้างนนั ได้ง่ายง่าย

พายเรือเบือใจเป็นจะตาย                          ถ่อพายไมถ่ นดั ผลดั ไปมา

ศรีประจนั ร้องดา่ นยั น์ตาชนั                        พายไมพ่ ร้อมกนั อ้ายชาตขิ ้า

ดีแตจ่ ะโว้เว้เฮฮา                                    กปู าลงด้วยถ่อให้คอพบั

ประเดยี วเบาประเดียวหนกั ขยกั ขย่อน          โคลงเคลงจะนอนก็ไมห่ ลบั

เถียงกนั ออกแซ่อีแมย่ บั                            แกจบั ไม้ใสเ่ ปรียงเถียงกนั ไป

178

รีบเร่งตะบงึ มาคืนกบั วนั                            ถึงบางลางพลนั หาช้าไม่

วาดเรือเข้าจอดทอดไว้                            ข้าไทอาบนําดําออึ องึ  

   วนั ทองไปถึงไมอ่ าบนํา                         ขนึ บกเดนิ รําไปจนถึง

เห็นใบโพธิตกตีอกตงึ                               ร้ององึ หวีดวงิ ไปเร็วไว

ล้มราบกราบลงกบั ต้นโพธิ                        โอ้พอ่ พลายตายแล้วไมม่ าได้

เมียเห็นเทียงแท้แนแ่ กใ่ จ                         โพธิใบเหียวสลดลงหลากตา

ใต้ต้นหลน่ ลงยงั สดสด                             เห็นปรากฏเทียงแท้แนน่ กั หนา

แนแ่ ล้วพอ่ แก้วมรณา                              เวราสิงไรมาตามทนั

เขาบอกขา่ วให้ยงั ไมเ่ ชือ                         ทีนีเหลือยงั จิตคดิ อดกลนั

พอ่ ไมไ่ ด้กลบั มาเห็นหน้ากนั                     นบั วนั แตจ่ ะชําระกําใจ

เมียมีศตั รูอยรู่ อบข้าง                             อ้ายขนุ ช้างและเป็นศตั รูใหญ่

ถ้าแม้นพอ่ อยดู่ ไี มม่ ีภยั                            จะค้มุ ครองน้องได้สารพนั

ถึงศตั รูคดิ ร้ายไมห่ น่ายแหนง                    ดงั กําแพงเพชรเจ็ดชนั กนั

ทีนีจะได้ใครป้ องกนั                                แมศ่ รีประจนั เหมือนหลกั ปักขีควาย

แตย่ งั ไมร่ ู้เหน็ เลยสกั อยา่ ง                        ยงั ยกให้อ้ายขนุ ช้างเสียงา่ ยง่าย

ชีวติ เมียไมร่ อดเหน็ วอดวาย                     พอ่ ตายคนเดยี วเมียเปลียวใจ

อยไู่ ปอ้ายขนุ ช้างจะเพียรขอ                      เมียจะตายตามพอ่ หาอยไู่ ม่

ร้ องไห้ จนซบสลบไป                              ยงั แตห่ วั ใจอยรู่ ิกริก

ล้มลงตรงใต้ต้นโพธิกลาง                        ปิมจะตายกายนางไมก่ ระดกิ

นานนานถอนใจเหงือไหลซิก                    แนน่ ิงอยไู่ มพ่ ลิกซงึ กายา 

   ครานนั ทา่ นยายศรีประจนั                     ลกู สาวไปนานครันคอยหนกั หนา

คดิ คดิ ผิดใจไมเ่ หน็ มา                            ไมร่ ู้วา่ จะเป็นประการใด

กลวั จะผกู คอล้มก้มคอตาย                      แกวนุ่ วายตามมาหาช้าไม่

เหน็ ลกู นอนซบสลบไป                           ตกใจเข้ากอดเอาวนั ทอง

เหน็ นางแนน่ งิ ไมต่ งิ กาย                          ใจคอแกหายร้ องเรียกก้ อง

นําตาอาบหน้าอยฟู่ มู ฟอง                        กอดลกู ร้องไห้อกใจตนั

วนั ทองเอ๋ยแมว่ นั ทองเอย๋                        ไมอ่ ออือออกมาเลยเรียกตวั สนั

179

อีเดก็ เร็วหวามาชว่ ยกนั                            ข้าไททงั นนั ก็วงิ มา
บ้างเข้าหนนุ หลงั บ้างร้องไห้                     นวดคลําขยําไปบีบสองขา
กดหวา่ งควิ ไว้ให้ลืมตา                           ศรีประจนั ร้องวา่ แตเ่ บาเบา
ทีขาตะไกรไยไมต่ ้อง                            มือถือมะกรูดจ้องอยเู่ ปลา่ เปลา่
เตม็ ทีหนกั หนาหวาชาวเรา                      กดั หวั แมต่ ีนเข้าอือออกมา
ศรีประจนั เข้าปลอบหอบลงเรือ                อ้ายเดือคาํ พายออกจากทา่
วนั ทองฟื นตวั ยงั มวั ตา                           โศกาครวญครํามาตามคลอง
โอ้พอ่ ร่วมห้องของเมียเอย๋                      ไมค่ วรเลยทีจะพรากไปจากห้อง
ตวั ตายหายเสียงอยเู่ ชียงทอง                  ตวั ของน้องนีก็คงตาย
อาภพั เกิดมาชะตาชวั                             มีผวั ประเดยี วหนงึ ก็เป็นหม้าย
จะเอามีดกรีดคอตามพอ่ พลาย                หมายเกิดชาตใิ หมไ่ ด้พบกนั
โอ้พอ่ เจ้าประคณุ ของวนั ทอง                 พอ่ ทงิ เรือนทงิ ห้องไปสสู่ วรรค์
ทงิ เมียเสียรักทกุ สิงอนั                          แตเ่ ปลวไฟก็ไมท่ นั จะพาดตา
ถงึ กระไรได้ฟื นแตส่ กั ด้นุ                       พอแทนคณุ พ่อพลายก็ไมว่ า่
เหน็ แตก่ ระดกู ใสห่ ม้อใหมม่ า                 เมียเหน็ เวทนาเป็นพ้นไป
ครันจะวา่ มใิ ชก่ ็ใจกริง                          จะสําคญั วา่ จริงก็ไมไ่ ด้
เพราะอ้ายขนุ ช้างมนั จญั ไร                     ถ้าคนอืนเอามาให้จะเชือกนั
ไอ้วา่ อนจิ จาวนั ทองเอย๋                        กระไรเลยวบิ ากจริงทกุ สิงสรรพ์
เกิดมาอาภพั สารพนั                             แตย่ งั น้อยน้อยนนั ก็พอ่ ตาย
อยมู่ ากบั แมจ่ นมีเรือน                         ไมล่ ว่ งวนั ทนั เดอื นก็เป็ นหม้าย
จะอยเู่ ป็นคนไมพ่ ้นอาย                       อ้ายฉิบหายรบกวนจนป่ วนไป
ผวั ตายทางไกลไมไ่ ปถึง                      เมียหามีทีพงึ แหง่ ไรไม่
สดุ จิตทีจะคดิ ประการใด                      เหลืออาลยั เมียแล้วพอ่ แก้วตา  
   ศรีประจนั สงสารรําคาญใจ                นําตาหลงั ไหลลงอาบหน้า
กอดวนั ทองร้องไห้ในนาวา                   โอ้วา่ พ่อพลายมาตายไป
เลยร้องไห้ไหลเลอ่ เพ้อรําพนั                  ถึงผวั ขวญั ของแกทีตกั ษยั
เมียเคยปรนนบิ ตั ไิ มข่ ดั ใจ                     รบกินไก่ต้มปลาร้าไมร่ าวนั

180

เมียจะตายตามผวั กลวั ผีหลอก               กลวั หายใจไมอ่ อกเมืออาสญั
จะโจนนําให้ตายไปตามกนั                    ก็กลวั จระเข้มนั จะคาบไป
เมียจะเชือดคอตายเสียหลายครัง           แตร่ อรังกลวั เจบ็ ไมเ่ ชือดได้
จะผกู คอหาเชือกมาเตรียมไว้                เชือกก็ใหญ่กลวั จะรัดมดั ต้นคอ
โอ้พอ่ ออพิมของเมียแก้ว                     ตายแล้วกลวั จะไปไมพ่ บพอ่
จงึ คดิ แล้วคดิ เล่าเฝ้ ารีรอ                      กระไรพออยไู่ ปให้ชรา
แล้วแกกลบั หวนระลกึ นกึ ขนึ ได้             ออพลายแก้วแววไวตายแล้วหวา
นีจะทําอย่างไรเลา่ อกอา                     อนิจจาออพลายมาตายไป
วนั ทองฟังแมเ่ พ้อละเมอวา่                    ยงิ โศกาสะอกึ สะอืนไห้
ศรีประจนั งนั งกตีอกใจ                        แกเผลอไผลรําพนั ด้วยฟันเฟื อน
คดิ คดิ ขนึ มานา่ แค้นใจ                        หวั อกใครเชน่ นีไมม่ ีเหมือน
เขาเลียงกนั แกเ่ ฒา่ กบั เหย้าเรือน           เพือนทกุ ข์เพือนยากไมจ่ ากกนั
นีเนือแท้วา่ กรรมมาทําเขญ็                   เผอญิ เป็นให้วโิ ยคโศกศลั ย์
มาอยกู่ บั วนั ทองได้สองวนั                    ยงั ไมท่ นั จะรู้วา่ อย่างไร
มีศกึ เชียงทองต้องไปทพั                     แมย่ งั รับถ้อยคําจําไว้ได้
ออกปากฝากพมิ พิลาไลย                   ด้วยเจ้าหมายใจจะกลบั มา
นางพิมร้ องไห้ พิไรรํา                          ศรีประจนั บน่ พรํารําพนั วา่
ทงั แมล่ กู ฟมู ฟองนองนําตา                  จนเรือจอดทอดทา่ ยงั อาลยั  
   ครานนั จงึ โฉมนางสายทอง               อยใู่ นห้องได้ยินเสียงร้องไห้
เปิดหน้าตา่ งเห็นเรือจอดบนั ได              วงิ ลงไปหาน้องด้วยทนั ที
วนั ทองร้องบอกกบั สายทอง                 หวั น้องขาดเดด็ จริงแล้วพี
โพธิกลางบางใบแทบไมม่ ี                   สองต้นยงั ดีประจกั ษ์ตา
สายทองฟังน้องก็ตกใจ                      กลงิ เกลือกเสือกไปไมเ่ งยหน้า
พีน้องร้องไห้กนั สองเรา                      อยใู่ นนาวาจนรอนรอน
สายทองปลอบวา่ อยา่ ร้องไห้                แมเ่ อย๋ ขนึ ไปบนเรือนก่อน
สายทองประคองเข้าห้องนอน              วา่ วอนพดู จาด้วยอาลยั
สายทองวา่ พีนีมนั หมาย                      วา่ หมอ่ มแก้วยงั หาตายจริงจริงไม่

181

ขรัวจดู แู จ้งไมแ่ คลงใจ                        ดทู ีไรไมผ่ ิดแตส่ กั ที
เมือครังวนั ทองน้องเป็นไข้                   ถ้าไมไ่ ด้ขรัวจกู ็เป็นผี
ผลดั ชือเสียใหมส่ บายดี                      วานซืนนีเธอยงั วา่ ไมเ่ ป็นไร
ซงึ ต้นโพธิกลางนนั ใบร่วง                    เห็นจะเป็ นคนลวงหาเชือไม่
พีกริงวา่ ขนุ ช้างทําจญั ไร                      อ้ายหวั ใสมนั เอาหม้อกระดกู มา
สอพลอขอแมแ่ มใ่ ห้ปัน                      วนั นนั เราดา่ มนั หนกั หนา
เถียงกนั องึ บ้านกบั มารดา                    วอนวา่ จะไปดโู พธิสําคญั
รุ่งขนึ อ้ายจญั ไรไมเ่ ห็นตวั                     อ้ายชาตชิ วั ทําโพธิเป็นแมน่ มนั
วนั นีเมือเย็นพีเห็นมนั                          มาแอบอยดู่ ้วยกนั ทงั บา่ วนาย
จงสงบความไว้ก่อนเถิดแม ่                 เห็นแนเ่ หมือนจิตพีคิดหมาย
มาตรแม้นหมอ่ มแก้วเธอล้มตาย          ลางร้ายก็จะมีสกั สิงอนั
วนั ทองวา่ พีว่าก็เห็นจริง                      แตค่ ิดกริงใจน้องยงั นกึ พรัน
คดิ คดิ ยิงวิตกอกใจตนั                        สะอืนอนั จนหลบั กบั ทีนอน 
   ครันรุ่งขนึ ขาวรอบขอบฟ้ า               สกณุ าก่กู ้องร้องสลอน
วนั ทองตืนตาก็อาวรณ์                       ปรับทกุ ข์ปรับร้อนกบั สายทอง
ถึงหมอ่ มแก้วตายจริงฤๅหาไม ่           จะอาลยั อะไรกบั ข้าวของ
แตผ่ วั รักยงั ไมไ่ ด้ครอบครอง               น้องนกึ จะอทุ ิศทําบญุ ไป
มาตรแม้นหมอ่ มแก้วรอดกลบั มา          ข้าวของก็คงหามาได้ใหม่
จะเอาของหม่อมแก้วแววไว                ทําบญุ สง่ ไปให้หมดตวั
วนั นีจะไปวดั ป่ าเลไลย                     ทงั จะได้ไลเ่ ลียงกบั ทา่ นขรัว
หมากพลยู งั มีทีในชวั                          ทนู หวั ชว่ ยพาให้ข้าไป
วา่ แล้วไปหาศรีประจนั                        รําพนั บอกความสะอืนไห้
บดั นีผวั ลกู ก็บรรลยั                           จะลาแมอ่ อกไปยงั วดั พลนั
ผ้าผอ่ นของหลอ่ นทีเหลือไว้               เอาทําบญุ สง่ ไปให้ผวั ฉนั
เงินทองเสือผ้าสารพนั                       ศรีประจนั วา่ ไปเถิดแมไ่ ป
การบญุ สนุ ธรรม์แมไ่ มว่ า่                    เจตนากรวดนําสง่ ไปให้
ของผีของสางเอาไว้ไย                     ถมไปเงินทองของขนุ ช้าง

182

วนั ทองฟังวา่ ก็ขดั ใจ                         สะบดั หน้าลกุ ไปจากหอขวาง
เข้าห้องจดั ของออกกองวาง               พลางเรียกข้าคนให้ขนไป
ครันแล้ววนั ทองกบั สายทอง              พีน้องเดนิ มาหาช้าไม่
ครู่หนงึ ถงึ วดั ป่ าเลไลย                   ขนึ บนั ไดไปหาทา่ นอาจารย์
ขรัวจแู ลดเู ห็นวนั ทอง                      เอ๊ะอะไรขนของอลหมา่ น
ร้องไห้ร้องหม่ ออกซมซาน               ทีบ้านใครเขาวา่ เป็นอย่างไร 
   ครานนั วนั ทองกบั สายทอง            พีน้องยกมือขนึ กราบไหว้
ฉนั ดโู พธิทีพษิ ฐานไว้                      ใบร่วงหลน่ ไปประหลาดตา
ครังจะวา่ หมอ่ มแก้วไมบ่ รรลยั             ก็กริงใจเหน็ ผิดอย่หู นกั หนา
ข้าวของทงั นีทีเอามา                       หมายวา่ จะอทุ ศิ ทําบญุ ไป
มาตรแม้นผวั ฉันรอดตลอดมา            ข้าวของคงจะหามาได้ใหม่
แตล่ ้วนของหมอ่ มแก้วแววไว             ทําบญุ สง่ ให้จนสินตวั  
   ขรัวจไู ด้ฟังก็หวั เราะร่า                  จริงฤๅหวาเอ็งคิดมใิ ชช่ วั
ทําบญุ สง่ ไปอยา่ ได้กลวั                    ชว่ ยผวั ให้มาจงไวไว
วา่ แล้วหยิบผ้าทีอย่างดี                    หอ่ คมั ภีร์หม่ พระทรงเครืองให้
ผ้าผืนอตั ลดั ตดั ธงไป                      เงินทองเอาไว้ จะสร้ างพระ
แล้วแกจงึ วา่ กบั วนั ทอง                   ของเอง็ โมทนาเอาเถิดหนะ
พิษฐานให้ผวั มาเร็ววะ                     ขอให้ได้ปะกนั พรุ่งนี
วนั ทองหวั เราะทงั นําตา                    เจ้าคณุ ขาว่ากระไรเมือตะกี
ถ้าผวั ฉนั ไมม่ ้วยชีวี                         จะบนปลกู กฎุ ีถวายวดั
จริงจริงฤๅหวาวา่ ให้แน ่                  กจู ะแก้มาให้ไมเ่ คืองขดั
ในเดอื นนีมมิ าถ้าผิดนดั                    จงเอาไฟเผาวดั กจู ริงจริง 
   ครานนั วนั ทองกบั สายทอง            พีน้องได้ฟังขรัวทกุ สงิ
ท้าทายพนนั มนั คงจริง                    คอ่ ยสบายหายกริงบรรเทาทกุ ข์
ทงั พวกข้าไททีตามมา                    ได้ฟังขรัววา่ ก็เป็นสขุ
คอ่ ยเสือมสร่างโศกเศร้าบรรเทาทกุ ข์    พีน้องลาลกุ ครรไลมา
ครันมาถึงเรือนเข้าหาแม ่                    ข้าไทเซง็ แซอ่ ยพู่ ร้อมหน้า

183

เลา่ ตามถ้อยคาํ ทา่ นขรัวตา                  ศรีประจนั ร้องวา่ ไมเ่ ชือใคร
ขรัวตาแกเห็นกบั สินบน                      ข้าวของเอ็งขนเอาไปให้
สอพลอพดู พอให้ชอบใจ                    กไู มเ่ ชือใครใครสกั นิดเลย 

ตอนท ี ๑๒ นางศรีประจันยกนางวันทองให้ขุนช้าง

   ครานนั จงึ โฉมเจ้าขนุ ช้าง                 ความสมคั รรักนางไมเ่ ชือนเฉย

สงั บา่ วเหลา่ ชา่ งชํานาญเคย                ปรุงหอเร็วเหวยให้ทนั การ

พวกชา่ งบ้างเลือยบ้างก็ถาก               โปกปากโผงผงึ องึ ทงั บ้าน

หอใหญ่เก้าห้องท้องกระดาน              เทา่ วหิ ารจงึ จะสมกบั ใจกู

พวกผ้หู ญิงแชแ่ ป้ งทําขนม                 ซือกล้วยอ้อยส้มลกู ชมพู่

ทงั มะพร้าวนําตาลหมากพล ู                ไกห่ มกู ้งุ ปลามามากมี

ขนุ ช้างนบั วนั ไว้ใกล้เวลา                    จงึ ชวนศรพระยาผ้เู ป็นพี

มาบ้านศรีประจนั ในทนั ที                    แจ้งคดวี ่าการนนั เตรียมแล้ว

ลกู มาหารือคณุ แมเ่ จ้า                        จะขอรือหอเก่าของพลายแก้ว

เอาไปถวายวดั เสียยงั แล้ว                   จะได้แผ้วถากถางพืนแผน่ ดิน

อนั หอของลกู นีโตใหญ่                       หาทีไหนไมเ่ หมือนของลกู สนิ

ราวกบั วมิ านทองของพระอนิ ทร์            ศรีประจนั ได้ยินหวั เราะงอ

ชะหอห้องของลกู ข้าโตใหญ่                ขอบใจสนิ ทีแล้วอีพอ่

จะเอาอะไรบอกไปอยา่ รังรอ               ปลกู หอให้ดีเถิดลกู อา

หอเกา่ จะเอาไปปลกู วดั                       ก็ตามแตถ่ นดั แมไ่ มว่ า่

หอใหมใ่ หญ่โตสมหน้าตา                      รีบร้นขนมาอย่านอนใจ

วา่ แล้วทา่ นยายศรีประจนั                   ลกุ มาหาลกู พลนั พลางปราศรัย

ประโลมปลอบวนั ทองให้ต้องใจ            จะมิให้รู้กลมารยา

ลกู เอย๋ แม่คดิ ไมร่ ู้แล้ว                        สงสารออแก้วเป็ นหนกั หนา

จะตายจริงฤๅจะรอดตลอดมา            ไมร่ ู้วา่ จะเป็นประการใด

คดิ วา่ หอห้องของเจ้านนั                      เอาทําบญุ สนุ ธรรม์สง่ ไปให้

เดชะบญุ ผวั เจ้าไมบ่ รรลยั                    กลบั มาปลกู ใหมก่ ็เหมือนกนั

184

เอาไปถวายวดั ปลกู กฎุ ี                      กศุ ลจะมีเป็นแมน่ มนั
ถ้าผวั มาปลกู ใหมใ่ ห้ใหญ่ครัน             จอมขวญั แมจ่ ะวา่ ประการใด 
   ครานนั วนั ทองเจ้าหลงกล               แยบยลของแมห่ ารู้ไม่
หนั หน้าตอบมาในทนั ใด                    เหมือนลกู คดิ ไว้เจียวแมค่ ณุ
เอาไปปลกู กฎุ ีฤๅศาลา                   ลกู ก็โมทนาไมว่ ้าวนุ่
สดุ แตไ่ ด้กศุ ลผลบญุ                        จะได้ชว่ ยเจ้าประคณุ ให้รอดมา
ศรีประจนั ฟังลกู ก็ถกู ใจ                     รีบลกุ ออกไปจากเคหา
บอกขนุ ช้างพลนั มทิ นั ช้า                   วา่ แมล่ วงมนั อีวนั ทอง
มนั หารู้กลของแมไ่ ม ่                        เจ้าจงรีบไปจากบ้านช่อง
ใช้ให้แตบ่ า่ วกบั พวกพ้อง                  พีน้องชวนกนั มาชว่ ยรือ
ขนุ ช้างฟังวา่ ก็ดใี จ                          รีบลกุ ออกไปไมอ่ งึ อือ
สงั บา่ วเร็วหวาอยา่ ช้ามือ                   รือหอไปถวายทา่ นวดั กลาง
ฝ่ ายวา่ ท่านยายศรีประจนั                  จดั แจงของพลนั ไว้หอขวาง
พีน้องกบั บา่ วเจ้าขนุ ช้าง                   วางเข้ารือหอแบกเอาไป
เร่งรีบขนออกไปนอกบ้าน                ถวายทา่ นวดั กลางหาช้าไม่
กองเรียงถ้วนทวั ทกุ ตวั ไม้                 แล้วพากนั กลบั ไปยงั บ้านพลนั  
   จะกลา่ วถึงทา่ นยายทองประศรี       อยกู่ าญจน์บรุ ีทีเขาชนไกน่ นั
คอยทา่ ลกู ชายมาหลายวนั                  นานครันไมเ่ หน็ เจ้ากลบั มา
สงสารออพมิ พิลาไลย                    จะตงั ใจคอยผวั อยหู่ นกั หนา
เมือแรกจากกนั วนั จะมา                  ก็โศกเศร้ าโศกาด้วยอาลยั
นีจะเป็นอยา่ งไรก็ไมร่ ู้                    จะดอี ย่ฤู ๅจะตรอมผอมไข้
พรุ่งนีจํากจู ะลงไป                         เยียมออพิมพิลาไลยดสู กั ที
คดิ แล้วสงั เหลา่ บา่ วข้า                    จดั แจงเร็วหวาให้ถ้วนถี
เอ็งไปผกู ควายทีเท้าดี                    วนั รุ่งพรุ่งนีให้เทียมเกวียน
กจู ะไปเยียมลกู สะใภ้                     มงึ อยา่ ให้สายนกั จกั ถกู เฆียน
แล้วสงั ให้อีทบั กบั อีเทียน                เฝ้ าบ้านมงึ อยา่ เบียนล้วงก้นกู
วา่ แล้วก็เข้าไปหลบั นอน                 พอรุ่งแสงทินกรขนึ ตรู่ตรู่

185

ลกุ ขนึ ล้างหน้าหาหมากพล ู              แล้วตรวจดผู ้คู นขนของไป
ประทกุ แล้วก็ขนึ เกวียนพลนั               ผายผนั รีบมาหาช้าไม่
ตะวนั เทียงหยดุ นอนแดดอ่อนไป      สองคนื เข้าในเมืองสพุ รรณ
ถึงบ้านไมเ่ หน็ หอลกู ชาย                ทองประศรีใจหายให้หวาดหวนั
ยา่ งขนึ บนเรือนด้วยฉบั พลนั             ฝ่ ายยายศรีประจนั มาต้อนรับ
บา่ วเอาเชียนหมากออกมาตงั           ทองประศรีลงนงั กระแทกปับ
ศรีประจนั บอกวา่ ครานียบั               ออแก้วไปทพั ก็ล้มตาย
พดู พลางนําตาแกหลงั ไหล             มาทิงให้ลกู สาวข้าเป็นหม้าย
เคราะห์ร้ายทกุ สิงจริงแล้วยาย        ออพิมก็เจียนตายไมเ่ ป็นตวั
ต้องผลดั ชือให้มนั วา่ วนั ทอง           คอ่ ยผดุ ผ่องขนึ ได้เพราะทา่ นขรัว
ครันวนั ทองหายคืนพอฟื นตวั           ได้ขา่ วผวั ตายเลา่ เศร้าหนกั ลง
ร้องไห้ข้อนอกทกุ เวลา                  จวนเจียนจะเป็นบ้าวา่ ใหลหลง
ผ้าผอ่ นสารพดั ตดั ทําธง                 หอห้องรือสง่ ถวายวดั
ฝ่ ายยายทองประศรีได้ฟังวา่            ผกู ควิ นิวหน้าให้เคืองขดั
นีใครมาบอกออกความชดั               สารพดั ไมจ่ ริงทกุ สิงอนั
ลกู ข้าถ้าตายอยเู่ มืองลาว               ขา่ วคราวคงจะมีมาบ้างนนั
กบั อนงึ พวกไพร่ไปกบั มนั                ยงั ไมท่ นั เห็นใครกลบั ลงมา
ศรีประจนั วา่ ไพร่ทีเหลือตาย            วนุ่ วายตดิ คกุ อยหู่ นกั หนา
ขนุ ช้างเข้าไปในพารา                    ได้ขา่ วเขามาเล่าให้ฟัง
แตก่ ระนนั วนั ทองยงั ไมเ่ ชือ             ลงเรือรีบไปดงั ใจหวงั
ได้ดโู พธิพษิ ฐานเห็นจริงจงั               ใบก็บงั เหตรุ ่วงประจกั ษ์ตา 
   ครานนั จงึ โฉมนางวนั ทอง             เศร้ าหมองโศกสร้ อยละห้ อยหา
เช้าเย็นไมเ่ ป็นสขุ ทกุ เวลา                รู้วา่ แมผ่ วั มาก็ดใี จ
ผดุ ลกุ จากห้องย่องออกมา              นงั ไหว้นําตาลงหลงั ไหล
เดชะบญุ คณุ แมม่ าถงึ ไว                  เจียนจะไมเ่ ห็นใจของวนั ทอง
ขนุ ช้างมนั มาวา่ วนุ่ วาย                    แทบจะผกู คอตายอยใู่ นห้อง
สอพลอขอแมแ่ มป่ รองดอง              ยกยอ่ งยอมให้เป็นเมียมนั

186

ขรัวตาวดั ป่ าเลไลยด ู                     วา่ ชนะศตั รูเป็นแมน่ มนั
หมอ่ มพลายไมต่ ายวายชีวนั              ข้างแมศ่ รีประจนั ไมเ่ ชือฟัง
ขนุ ช้างนดั งานแรมสามคาํ                ลกู ครวญครําไมม่ ีทีจะหวงั
จะหลบลีหนีไปแตล่ ําพงั                   สดุ กําลงั ด้วยไมร่ ู้ทีจะไป
เดชะบญุ คณุ แมพ่ อมาถึง                 เหมือนหนงึ ชบุ ลกู ขนึ มาได้
โปรดหวั แก้จนให้พ้นภยั                    ลกู จะไปอย่บู ้านกาญจน์บรุ ี
   ศรีประจนั ฟังลกู ก็ขดั ใจ                 ดมู นั ชา่ งพดู ได้ไมบ่ ดั สี
อีจองหองฟ้ องแมแ่ ก้ตวั ดี                 กมู ติ ีให้อายก็ดเู อา
น้อยฤๅชา่ งพไิ รใสเ่ อาก ู                 ฤๅมงึ ไมร่ ู้บ้างดอกเลา่
อ้ายมากฝากกระดกู มาให้เรา            ขนุ ช้างเขาจงึ ชว่ ยรับเอามา
บอกวา่ พลายแก้วไปทพั ตาย             ฉิบหายม้วยมดุ สดุ สงั ขาร์
กนู ีคิดสมเพชเวทนา                        เขาจะจิกหวั คร่าไปทนทกุ ข์
เก็บเอาไปเป็นหม้ายอยใู่ นวงั                คมุ ขงั เช้าเย็นไมเ่ ป็นสขุ
ขนุ ช้างเขาชว่ ยบนให้พ้นทกุ ข์             เงินทองเขาจกุ จานเจือไป
มนั จงึ คอ่ ยคลายหายโทษทณั ฑ์         กจู งึ ผอ่ นผนั ยอมยกให้
จะอยกู่ าญจน์บรุ ีดีมงึ ไป                    กมู ิใสเ่ อาด้วยไม้มใิ ชก่  ู
   ทองประศรีฟังวา่ ก็ขดั ใจ                ชะชา่ งพดู ได้ไมเ่ ข้าหู
ดอู ีคนใจเบาเฒา่ หวั ง ู                        ชา่ งไมส่ ืบสาวดใู ห้แนน่ อน
สดุ แท้แตม่ าลอ่ ก็พอใจ                     ยกลกู สาวให้เสียร่อนร่อน
ถ้าออแก้วมาได้ไมม่ ้วยมรณ์              นีจะคดิ ผนั ผ่อนประการใด
ศรีประจนั ร้องวา่ แมเ่ จ้าเอย๋                  อยา่ ถือผีไปเลยหามาไม่
ถึงมนั ตีทพั กลบั มีชยั                         ก็จะพงึ อะไรได้กบั มนั
ยายทองประศรีได้ฟังวา่                     เจบ็ ใจหนกั หนาโกรธตวั สนั
เป็นไรมีดแี ล้วได้ดกู นั                        เลน่ มนั จนหวั โดนกําแพง
วา่ พลางทางลงจากเรือนมา                หาพนั นายบ้านตามตําแหนง่
ปะตวั พนั โชตกิ ํานนั แตง                    ชีแจงความเลา่ ให้เขาฟัง
พลายแก้วลกู ข้าอาสาทพั                   ยงั ไมท่ นั ได้กลบั อยภู่ ายหลงั

187

อีแมเ่ ฒา่ ซุกซนพ้นกําลงั                    เชือฟังคนยวุ า่ มนั ตาย
ชา่ งไมส่ ืบดใู ห้รู้ขา่ ว                         ยกลกู สาวให้มีผวั เสียง่ายง่าย 
คงจะเกิดความใหญ่กนั มากมาย          ขอเชิญนายไปด้วยชว่ ยเป็นพยาน 
   ครานนั พนั โชตกิ ํานนั แตง               ฟังแจ้งทองประศรีมาว่าขาน
เขาอาสาไปทพั รับราชการ                 ต้องเป็นภารธรุ ะของตวั เรา
จําจะไปวา่ กลา่ วเสียให้งาม                เมือไมฟ่ ังก็ตามความคดิ เขา
จะได้พ้นความผิดตดิ ตวั เรา                วา่ เทา่ นนั แล้วก็รีบมา
ครันถึงบ้านทา่ นยายศรีประจนั             ชวนกนั ขนึ ไปบนเคหา
นงั ทีเตยี งตงั สงั สนทนา                      พนั โชตจิ งึ วา่ นีแนย่ าย
พลายแก้วเขาสิอาสาทพั                     รับสงั ตรัสใช้เป็นมากหลาย
ยงั มิได้รู้เห็นวา่ เป็นตาย                      จะดว่ นทําวนุ่ วายไมบ่ งั ควร
ซงึ จะยกลกู สาวให้มีค ู่                       พิเคราะห์ดใู ห้ดีถีถ้วน
ฉวยเกิดถ้อยความลามลวน                จะต้องกวนข้าเจ้าให้สง่ ตวั
ศรีประจนั วา่ พอ่ เอย๋ อยา่ พกั วา่              ลกู ข้าจะให้มนั มีผวั
จะเกิดเหตอุ ย่างไรก็ไมก่ ลวั                เงินทองรดหวั ให้มนั ไป
คนทกุ วนั มนั จะให้ใครดี                     ถึงหาไมว่ า่ มีแกล้งเสกใส่
ถ้ามาตรแม้นไปทพั กลบั มีชยั              ก็จะพงึ อะไรได้กบั มนั  
   ทา่ นยายทองประศรีได้ฟังวา่            เจ็บใจหนกั หนาจนตวั สนั
เป็นไรเป็นไปได้ดกู นั                         ฉนั บอกกลา่ วทา่ นทงั สองนาย
แนเ่ ฮ้ยอียายศรีประจนั                       กวู า่ เทจ็ อยา่ ให้ทนั ตะวนั บา่ ย
เพราะกสู มคั รรักลกู ชาย                    ออพลายกหู ้ามมนั ไมฟ่ ัง 
มนั พงึ รุ่นเล็กเป็นเดก็ หนมุ่                   กลดั กล้มุ ไมค่ ดิ ดหู น้าหลงั        
หลงรักวอนวงิ เอาจริงจงั                      กจู งึ เซซงั มาตามใจ
ถึงเอ็งจะพรากจากออพลาย               กหู ามีความเสียดายสกั นดิ ไม่
ด้วยพืชพนั ธ์ุมนั ไมน่ า่ จะอาลยั              นีซงั ตายว่าไว้พอเป็นที
วา่ แล้วก็ลงจากเรือนพลนั                    วนั ทองวิงถลนั ตามทองประศรี 
ศรีประจนั ฉวยไม้ไลต่ ้านต ี                  ฉดุ วนั ทองรีขนึ บนเรือน

188

ทองประศรียือยดุ ฉดุ ชงิ กนั                  ศรีประจนั เรียกข้ามากลน่ เกลือน
พวกศรีประจนั มากลากขนึ เรือน           ทองประศรีหน้าเฝื อนโกรธกลบั ไป 
   ครานนั จงึ เจ้าขนุ ช้างล้าน                ครันถงึ วนั นดั งานหาช้าไม่
จดั แจงรีบร้อนไมน่ อนใจ                    สงั บา่ วไพร่ให้ขนเครืองหอมา
ครันถงึ บ้านทา่ นยายศรีประจนั              พวกพ้องพร้อมกนั เป็นหนกั หนา
พนั ศรราทยาศรพระยา                      ขนุ ช้างก็มาพร้อมเพรียงกนั
ฟื นทีขดุ ดินตงั เสาหมอ                      ยกเครืองเรือนตอ่ ขมีขมนั
ปรับพืนตดิ ฝาเข้าฉบั พลนั                    แล้วมงุ หลงั คานนั ทนั ที
ฝ่ ายวา่ ทา่ นยายศรีประจนั                   จดั สรรของเลียงไว้ถ้วนถี
กบั ข้าวของหวานล้วนดีดี                    เลียงกนั องึ มีทงั บ้านไป
นางวนั ทองมองเหน็ หอขนุ ช้าง             ใจนางแทบจะคลงั นงั ร้องไห้
เพ้อพรํารําดา่ เป็นบ้าใจ                       แชง่ ชกั สง่ ไปไมไ่ ยดี
ขนุ ช้างปลกู หอสําเร็จพลนั                   ลาทา่ นศรีประจนั มาจากที
ครันถงึ บ้านพลนั ทนั ที                        เตรียมขนั หมากองึ มีอยวู่ นุ่ ไป 
   ครานนั ทา่ นยายศรีประจนั                 กบั บา่ วนนั ก็มาหาช้าไม่
ครู่หนงึ ถงึ วดั ป่ าเลไลย                      ขนึ บนั ไดไปหาทา่ นสมภาร
เอาหมากพลเู ข้าประเคนทนั ที               วา่ วนั นีนมิ นต์สวดมนต์บ้าน
ด้วยออแก้วนนั ตายวายปราณ               จะทํางานวนั ทองกบั ขนุ ช้าง 
   ครานนั ทา่ นขรัวตาจ ู                        ฟังดวู ิปริตเหน็ ผิดอยา่ ง
ออแก้วยงั ไมต่ ายวายวาง                     งดพลางฟังรูปกอ่ นเป็นไร
รู้แนแ่ ล้วฤๅวา่ มนั ตาย                       ปลายมือมนั จะเกิดเนือความใหญ่
ฟังคํารูปวา่ อยา่ เบาใจ                         เหน็ จะไมเ่ ป็นผลดอกกระมงั
ศรีประจนั ฟังวา่ ก็ขดั ใจ                        เจ้าคณุ นีอะไรพลอยบ้าหลงั
หลงเพ้อพดู ไปไมจ่ ริ ัง                         เชือฟังไมไ่ ด้ไมเ่ อาการ
ขรัวจวู า่ ดเู ถิดศรีประจนั                        มางกงนั เจรจาวา่ ขาน
กนู ีมิใชก่ ารก็เป็นการ                          ด้วยออแก้วมนั เป็ นหลานได้เลียงมา
เมือไมฟ่ ังรูปห้ามก็ตามใจ                    นิมนตอ์ งค์อืนไปเถิดดกี วา่

189

รูปกลวั ออแก้วมนั กลบั มา                    มนั จะวา่ รู้เหน็ พลอยเป็นใจ
ศรีประจนั ลาแล้วลกุ เก้กงั                     มายงั วดั กลางหาช้าไม่
แล้วแวะวดั พลบั ลําดบั ไป                    นมิ นตใ์ ห้สวดมนต์เวลาเย็น 
   ครานนั ทา่ นยายเทพทอง                 จดั ของขนั หมากขะมกั เขม้น
สงั ข้าดา่ ทอคอเป็นเอน็                        ชว่ ยกนั วงิ เต้นบ้างเป็นไร
เฮ้ยบอกยายกลอยกบั ยายสาย            จนจะบา่ ยแตง่ ตวั หาแล้วไม่
ตะวนั สงู อยแู่ ล้วจะได้ไป                     แชเชือนอยทู่ ําไมไมแ่ ตง่ ตวั  
   ครานนั ยายกลอยกบั ยายสาย           ผลดั ผ้าวนุ่ วายแล้วหวีหวั
พวกแตง่ เดก็ จดั แจงแตง่ กนั นวั               พร้อมทงั ขนั หมากยกออกมา
ยกขนั หมากเอกทงั สีขนั                      เลือกสรรเชือผ้ดู ีทีมีหน้า
ล้วนรุ่นสาวขาวสวยสะอาดตา               แตง่ ตวั เตม็ ประดามาด้วยกนั
ให้หามโหรีทีดียอด                            ระนาดฆ้องหนอ่ งหนอดเสนาะลนั
ได้ฤกษ์เอกิ เกริกแล้วยกพลนั                เสียงสนนั อือองึ คะนงึ ไป
ครันมาถึงบ้านทา่ นศรีประศรี                โหร่ ้องฆ้องลนั อย่หู วนั ไหว
ตาผลหวั ล้านทะยานไป                       ปิดประตมู ิให้ใครเข้ามา
เฒา่ แก่แก้เงินออกยืนให้ แกจงึ เปิดให้ไปบนเคหา
ขนั หมากตงั เคยี งเรียงกนั มา                 เฒา่ แก่นําหน้าขนึ นงั พรม
เฒา่ แก่ทีเรือนก็ต้อนรับ                       จงึ นบั โต๊ะเตียบใหญ่ใสข่ นม
ทงั หมไู่ ก่เหล้าเข้มเตม็ ขวดกลม             กล้วยส้มร้อยสิงตามสญั ญา
ทนุ สินเงินตราผ้าไหว้                          เอาออกนบั รับใสโ่ ต๊ะสามขา
เฒา่ แกส่ องข้างตา่ งสนทนา                  ขนของเข้าเคหาด้วยทนั ใด
แถมพกยกให้ตามทํานอง                    เอาข้าวของคาวหวานมาตงั ให้
เลียงดอู มิ หนําสําราญใจ                      เถ้าแกก่ ลบั ไปโดยฉบั พลนั  
   ครันรอนรอนอ่อนแสงพระสรุ ิย์ฉาย     ขนุ ช้างแตง่ กายขมีขมนั
อาบนําผลดั ผ้าแล้วทาจนั ทน์                 พอกพนั ขนอกรกรุงรัง
จะแตง่ ตวั ไปให้เตม็ ประดา                    หยบิ กระจกยกมาประจงตงั
ขีผงึ อะไรเหนียวเหมือนเคียวตงั              เฝ้ านงั เวียนมองส่องดเู งา

190

กแู ค้นใจกบั อ้ายหนวดนียวดยงิ                ไยไมว่ ิงขนึ ไปงอกบนหวั เลา่
มาแกล้งขนึ ทีคางเป็นครังเครา               ยิงโกนมนั ยิงเอาหนกั ขนึ มา
สว่ นผมบนกระบาลสิล้านเกลียง             มนั หลีกเลียงกนั ไปให้ขายหน้า
แล้วนงุ่ ยกอยา่ งดมี ีราคา                      พงึ ซือหามาได้แตใ่ นวงั
หม่ สา่ นอยา่ งดสี ีสะอาด                       เขม็ ขดั คาดราคากวา่ สิบชงั
ลงจากเรือนเดนิ มาเก้กงั                       บา่ วไพร่ตามหลงั สะพรังมา
เพือนบา่ วชาวบ้านก็มาด้วย                   เห็นสะสวยดตู วั หวั เราะร่า
พวกคนดซู ุบซิบกระหยิบตา                  เฮ้ยดคู นสองหน้าตาลกุ โพลง
ถงึ บ้านทา่ นยายศรีประจนั                     ตาผลนนั จงึ หบั ประตโู ผง
ขนุ ช้างขดั ใจวา่ อ้ายโกง                         อ้ายล้านตายโหงมาแกล้งใคร
ตาผลวา่ เจ้าประคณุ ขนุ ช้างขา                ลกู ล้านมาแตแ่ ดงแดงหาแกล้งไม่
พอ่ เศรษฐีมงั มีเป็นเท่าไร                     เอาเงินให้ลกู เถิดจะเปิ ดรับ
สง่ เงินให้ตาผลขนึ บนหอ                      นงั ระเบียงเรียงตอ่ เป็นอนั ดบั
ได้เวลาพระมาครบสํารับ                      ทงั วดั พลบั วดั กลางทีวางมา
พระเข้าไปในหอนงั รออย ู่                    จบั มงคลคไู่ ว้คอยทา่
ฝ่ ายยายศรีประจนั ผ้มู ารดา                   ให้ลกู ยานงุ่ ขาวหม่ ขาวพลนั
นางพิมขดั ใจไมย่ อมนงุ่                        แกตีผลงุ เข้าทีหลงั ดงั สนนั
อีวา่ ยากปากกล้าเอาผ้าพนั                    ปลํากนั อตุ ลดุ ฉดุ มือมา
นางพมิ เหนียวสายยปู ระตแู น่น              แกฉดุ แขนตวั สนั ตีนยนั ฝา
มือหลดุ ล้มไถลไปเป็นวา                     แกเดือดดา่ แปรดแปร้นลกุ แล่นไป
ยืนร้องบอกมาวา่ ชีต้น                         สวดมนต์เถิดเจ้าคะจะเข้าไต้
เจ้าสาวเจบ็ จกุ ครางอยขู่ ้างใน                มาซดั นําไมไ่ ด้แล้วเจ้าคะ
สวดจบจะขอทานนํามนต์ไว้                  รดเอาข้างในได้ดอกหนะ
ขนุ ช้างคอยดอู ยเู่ งอะงะ                       อาราธนาศีลพระก็สวดมนต์
ซดั นําสําเร็จเสร็จสรรพ                       พระกลบั ยกสํารับกนั สบั สน
เพือนบา่ วผลดั ผ้ามาทกุ คน                  นงั ข้างบนกินเลียงเรียงกนั มา
ครันกินอย่อู มิ หนําสําราญ                    ตา่ งก็กลบั ไปบ้านด้วยหรรษา

191

ขนุ ช้างกริมใจไมไ่ คลคลา                     หาเสภามาขบั รับมโหรี 
   รุ่งเช้าสมภารและพระสงฆ์                พอสรุ ิยงรุ่งแจ้งแสงศรี
ครองผ้าลงมาจากกฎุ ี                         บาตรตะลมุ่ โอมีสําหรับมา
ถึงหอใหมข่ นึ ไปเป็นอนั ดบั                   แมค่ รัวจดั สํารับไว้คอยทา่
เณรยกบาตรตงั ไมร่ ังรา                      พระก็สวดคาถาขนึ ฉบั พลนั
ขนุ ช้างเอือมมือถือขนั ข้าว                  จบั เอาทาระพีขมีขมนั
จงึ ร้องมาวา่ คณุ แมศ่ รีประจนั                 เอ็นดฉู นั ให้แมพ่ มิ หลอ่ นออกมา
ใสบ่ าตรด้วยกนั ร่วมขนั เสีย                  หลอ่ นเป็ นเมียฉนั แล้วคณุ แมข่ า
ศรีประจนั ฟังคําร้องซําวา่                      เป็นไรหวาออพิมไมอ่ อกไป
นางพิมเคืองข้ องร้ องตวาด                   ข้าหาปรารถนาไปใสไ่ ม่
อายกบั หมหู มาพวกข้าไท                    วา่ แล้วรําไรร้องไห้งอ
ศรีประจนั บน่ พลางครางฮือ                  ขนุ ช้างเจ้าอย่าถือเลยอีพอ่
ตงั แตเ่ จ็บเตม็ ทีเมือปี จอ                      ใจคอมนั ให้กล้มุ คล้มุ คลงั ไป
ขนุ ช้างวา่ ลกู เห็นก็เชน่ นนั                      แมพ่ ิมหลอ่ นเป็นสนั นบิ าตไข้
ถึงจะขดุ โคตรเค้าสกั เทา่ ไร                  ลกู ก็ไมถ่ ือหล่อนอยา่ ร้อนรน
พระสวดจบสําเร็จเสร็จสรรพ                 เจ้าเณรยกสํารับมาสบั สน
ขนมจีนนํายาห้าคะนน                         ชีต้นฉนั ได้ใสเ่ ตม็ ที
จดั แจงข้าคนขนของหวาน                    ใสจ่ านเชิงเทียบเป็ นทีที
ทองหยบิ ฝอยทองล้วนของดี                ตามมีใสล่ งแล้วสง่ มา
ประเคนท่านฉนั อิมแล้วเสร็จสรรพ          ยกสํารับเกะกะพระยถา
เจ้าเณรขนกระจาดดาษดา                    พระก็ลามายงั อารามพลนั  
   ครันพลบคํายําแสงทนิ กร                  ขนุ ช้างนอนอยใู่ นหอใหญ่นนั
แตค่ ลงั คล้มุ งมุ่ งา่ มมาสามวนั                 ให้ผกู พนั ถึงเจ้าพมิ กระหยมิ ใจ
แตล่ องช้อนนอนกอดหมอนข้างนกึ          เตม็ ดกึ นงั เพ้อจนเหลอไหล
เหงือเปี ยกเปื อนทีนอนร้อนภายใน          ครันหลบั ไปก็ละเมอเพ้อถงึ พิม
ลกุ ขนึ นงั ตีกรับขบั เสภา                        โอ้วา่ เจ้าสาวแท้อีแมฉ่ ิม
เมือไรจะให้มาเชยชมิ                           เจ้าขนมปลากริมของพีอา 

192

แม้นปะแล้วจะซดให้หมดหม้อ                แมป่ ลาหมอต้มเคม็ พีเตม็ หา
อยากจะใคร่กินเหล้ากบั เตา่ นา               คณุ แมส่ ง่ ตวั มาให้ข้าเอย 
   ศรีประจนั ได้ฟังนงั ชมเปาะ                 เหมือนเจ้าเงาะขบั เสภาเจ้าข้าเอย๋
จงึ ปลอบลกู ยาอยา่ ช้าเลย                     เจ้าก็เคยเข้าหออยา่ ท้อใจ
นางวนั ทองแค้นคงั ประดงั ร้อง                กระท้งุ ห้องสนนั หวนั ไหว
ชงั นําหน้าอ้ายหวั ล้านขีคร้านไป              แมจ่ ะใคร่ได้เขาก็เอาเอง
ตะแก่ฟังลกู ยาวา่ ประชด                       มนั เหลืออดถกเขมรขนึ เต้นเหยง
ดอู ีพิมวา่ ได้ชา่ งไมเ่ กรง                        แกฉวยไม้ป่ ายเป้ งลงหลายที
นางวนั ทองร้องแซพ่ อ่ แมเ่ อย๋                  ข้าไมเ่ คยพบเหน็ เชน่ นีนี
เขาไมร่ ักอ้ายล้านมาพาลต ี                    คนไมอ่ ายอายผีบ้างเถิดรา
ยงั สง่ เสียงเถียงคําไมต่ กฟาก                 แกฉวยเชือกกระชากมาจากฝา
มดั มือยือโยงขนึ หลงั คา                        เอาไม้มาตกี ลมระดมไป
จะเข้าหอฤๅไมใ่ ห้เร่งว่า                      มบิ อกมาแล้วแมห่ าแก้ไม่
นางวนั ทองร้องดนิ จะสนิ ใจ                    พีสายทองไปไหนไมเ่ ข้ามา
ชว่ ยด้วยเถิดจะม้วยในครังนี                   ขอโทษน้องทีเถิดพีขา
สายทองได้ฟังหลงั นําตา                      วิงมาชิงไม้มใิ ห้ตี
แมอ่ ยา่ หกั ด้ามพร้าด้วยหวั เข่า                ตกนกั งานเข้าเจ้าอยา่ จ้จู ี
ฉนั จะชว่ ยปลอบหลอ่ นให้ออ่ นด ี             ทําไมทีจะเข้าหออยา่ ท้อใจ
วา่ แล้วแก้มดั ทีมือน้อง                         พาเข้าในห้องยงั ร้องไห้
สายทองรีบล้นไปฝนไพล                   ทาหลงั ไหลล่ บู ทีแนวตี
นางวนั ทองบน่ ไปถงึ พลายแก้ว              จะตายแล้วฤๅจะอยไู่ มร่ ู้ที
ถ้าพอ่ ตายลางร้ายคงจะมี                     ครังนีสดุ คดิ ในจติ ใจ
จะไปสืบให้ตระหนกั ประจกั ษ์แจ้ง           ไมร่ ู้แหง่ กรุงศรีอยทู่ ีไหน
เป็ นหญิงหรือจะวิงไปกลางไพร               ในป่ าไม้เสือสตั ว์สารพนั
จะนงิ อยกู่ ็ภยั ใกล้เชน่ นี                         นา่ ทีตวั น้องจะอาสญั
นีเนือแท้วา่ กรรมมาตามทนั                     แตร่ ําพนั จนหลบั ระงบั ไป 

193

ตอนท ี ๑๓ พลายแก้วได้เป็ นขุนแผน ขุนช้างได้นางวันทอง

   จะกลา่ วถึงโฉมเจ้าพลายแก้ว             ครันผอ่ งแผ้วแสงสวา่ งกระจ่างไข

ออกนงั หน้าโรงพลนั ทนั ใด                    ขนุ นางไทยลาวหมอบนอบน้อมกาย

ปรึกษาเสร็จสงครามตามกระแส            พอนายเวรตํารวจแร่เข้าในคา่ ย

นงั ลงยิมพยกั ทกั ทาย                          แนน่ ายมีรับสงั อยา่ รังรา

ให้เลิกทพั กลบั ไปยงั กรุงศรี เจ้าพลายยินดีเป็นหนกั หนา

จงึ สงั เพียลาวท้าวพระยา                      อยรู่ ักษาบ้านเมืองให้มนั คง

พลายแก้วสงั ไพร่ให้ผกู ช้าง                  แลสล้างกบู ดาํ งามระหง

ข้าวของเงินทองบรรทกุ ลง                    แล้วสง่ ครัวลาวให้ลว่ งมา

ครันได้ฤกษ์ให้เลิกโยธี                        ฆ้องตีโห่กราวฉาวฉ่า

ยกหมพู่ ยหุ บาตรยาตรา                        ช้างม้าดาทงุ่ เป็นแถวทิว

เจ้าพลายแก้วขีช้างสปั คบั                      ควาญขบั เข้าตรงดงละลวิ

ลมพดั ธงชายปลายปลวิ                         พระพายฉิวโชยกลินสมุ ามาลย์ 

   ลาวทองน้องขนึ ช้างพงั ยอด               พีเลียงนงั กกกอดสอดประสาน

ยงั ร้องไห้อยมู่ ิใคร่จะเบกิ บาน                 รําคาญด้วยพอ่ แมแ่ กช่ รา

เจ็บไข้ตายเป็นไมเ่ หน็ ผี                        ใครจะมีมาพทิ กั ษ์รักษา

คนอืนฤๅจะชืนเหมือนลกู ยา                 นางโศกาแซซ่ ้องมาก้องทาง 

   พลายแก้วแว่วเสียงสําเนียงร้อง           สงสารเจ้าลาวทองยงั หมองหมาง

สงั ควาญหมอให้รอพลายกาง                 เทียบช้างชวนเจ้าลาวทองมา

ตระกองกกยกขนึ สปั คบั                         แล้วจดั จบั มา่ นบงั ทงั หลงั หน้า

กรกอดสอดกระสนั จํานรรจา                   ชวนชมพฤกษาในป่ าดอน

ใบดอกออกพริงทกุ กิงก้าน                     ตมู บานชอ่ ชอู ยสู่ ลอน

หอมหวนประทินกลินขจร                       เกสรหลน่ สล้างตามทางมา

เจ้าลาวทองคอ่ ยคลายวายเศร้า               นงั เคล้าองิ แอบแนบหน้า

ให้แสนรักหกั หายวายนําตา                    เสนห่ าปลาบปลืมลืมอาลยั

แล้วชีชมฝงู สตั ว์จตั บุ าท                        เกลือนกลาดเสือสิงห์วิงไสว

ชะนีบา่ งคา่ งลงิ บนกิงไทร                      ตวั ผ้ฉู วยได้ตวั เมียโยน

194

ขนึ ตะโพงโกง่ กอดบนยอดไม้                อ้ายลิงใหญ่ไลช่ งิ แล้ววิงโผน
บอกให้ลาวทองมองลงิ โลน                   นางอายโอนตวั แอบไมอ่ าจแล
เจ้าเมืองกําแพงระแหงเถิน                    ก็ยกเดนิ ลว่ งดา่ นนา่ นแพร่
แตเ่ ชียงทองนนั ให้กมุ คมุ ตวั แจ              ถึงทา่ นําทําแพใสพ่ วกครัว
พลายแก้วลงเรือทีนอนใหญ่                 เจ้าลาวทองน้องไมไ่ ปไกลผวั
ฝี พายลงเตม็ ลําประจําตวั                      บ้างชกั หวั โยนยาวกนั กราวเกรียว
ลว่ งเมืองน้อยใหญ่พายกระหนํา             เร่งรีบเร็วรําตามนําเชียว
ฝี พายจ้วงหนว่ งหนกั นําเป็นเกลียว          ขบั เคยี วเจ็ดวนั ตะบนั มา
ถึงกรุงพอรุ่งจํารัสฉาย                         นายพลายอาบนําแล้วผลดั ผ้า
ชวนกนั ทนั ทีสีพระยา                          เข้าในวงั นงั ศาลาลกู ขนุ ใน
พบเจ้าคณุ ผ้ใู หญ่เข้าไปหา                   ทา่ นทกั ทายพดู จาปราศรัย
ไตถ่ ามคดที ีมีชยั                                แล้วบญั ชาพาไปในท้องพระโรง 
   จะกลา่ วถงึ พระองค์ผ้ทู รงฤทธิ            สถิตยงั ปรางคม์ าศปราสาทโถง
ครันสรุ ิยาสงู สอ่ งขนึ สองโมง                 เสดจ็ ออกท้องพระโรงรจนา
นางในห้ามแหนแนน่ เนือง                    เชิญเครืองแหห่ ้อมมาพร้อมหน้า
เสดจ็ ประทบั พระแทน่ แผน่ ศลิ า             เสนาประนมบงั คมคลั
เสียงประโคมครืนครึกกึกก้อง               พิณพาทย์ระนาดฆ้องกลองสนนั
เป่ าสงั ข์กระทงั แตรแจจนั                      พระทรงธรรม์ประภาษราชการ
ทกุ ตําแหนง่ แถลงความไปตามเรือง        มใิ ห้เคืองบาทมลู ทีทลู สาร
มหาดเล็กอา่ นถวายรายงาน                  พระสําราญฤทยั ไพบลู ย์
ทา่ นผ้ใู หญ่ได้ทีทลู สนอง                      ขอเดชะพระผ้คู รองมไหศรู ย์
จงโปรดเกล้าข้าพเจ้ามากราบทลู              เดมิ มลู มีศกึ เชียงใหมม่ า
ล้อมเมืองเชียงทองเป็ นสามารถ              เจ้าเมืองไมอ่ าจรบรับกลบั เข้าหา
ยนิ ยอมพร้อมใจให้พารา                       ทรงพระกรุณาให้นายพลาย
คมุ ไพร่ขนึ ไปเป็นแมท่ พั                         เข้ากนั กบั สามบรุ ีตถี วาย
พระบารมีตไี ด้สะดวกดาย                      ครอบครัวววั ควายก็ได้มา
หอกดาบปื นผาอวธุ                               เครืองยทุ ธ์ล้นเหลือทงั เสือผ้า

195

ให้สง่ กรุงตามบาญชีตีตรา                      ขอพระกรุณาจงโปรดปราน 
   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงเดช                   ฟังเหตตุ บพระหตั ถ์อยฉู่ ดั ฉาน
อ้ ายเชียงทองแสนกลเป็ นคนพาล            เฮ้ยเอง็ คิดอา่ นประการใด
จงึ โหยกเหยกย้อนยอกกลอกกลบั            หาคํานบั นําพพิ ฒั น์สจั จาไม่
ฤๅเชือบญุ อย่วู า่ มงึ ไมพ่ ึงใคร                 นีคดิ อา่ นอย่างไรให้วา่ มา 
   เชียงทองได้ฟังรับสงั ซกั                      ให้อกึ อกั ร้อนอกตกประหมา่
ขอเดชะพระองคท์ รงพระกรุณา                อนั โทษข้าผิดครันถงึ บรรลยั
ใชจ่ ะแกล้งเบอื นบดิ คดิ คด                      หาเป็นขบถตอ่ ฝ่ าพระบาทไม่
คดิ อา่ นออกตวั ด้วยกลวั ภยั                      ไมย่ อมลงปลงใจก็วายปราณ
ด้วยเชียงใหมย่ กทพั มานบั หมืน                ดาษดนื ล้วนลาวห้าวหาญ
แมท่ พั ฟ้ าลนั สนั บาดาล                          ก็หนงั เหนียวเชียวชาญชาตรี
พอทพั ไทยไปถงึ เข้าวนั นนั                      จงึ รีบรัดนดั กนั ไมอ่ งึ มี
มนั หลงกลลอ่ ลวงได้ทว่ งที                      ออกตกี ระหนําซําเตมิ ไป
ไมท่ นั รู้ทีจะส้จู งึ เสียเชงิ                           แตกเปิงตายป่ นไมท่ นได้
แม้นมิโปรดโทษข้าถึงบรรลยั                   เป็นความสตั ย์จริงใจได้กรุณา 
   พระองค์ทรงฟังเชียงทองทลู                 นเรนทร์สรู จงึ ดํารัสตรัสวา่
กยู งั สงสยั ในวาจา                                 เฮ้ยอ้ายพลายรู้มาวา่ กระไร
ดเู ป็นนกสองหวั ชวั ช้า                            เชียงใหมม่ าก็เบียงเข้าเชียงใหม่
ครังไทยถึงก็พงึ เข้ากบั ไทย                    ทําเป็นไม้ปักเลนอยโู่ ลเล 
   เจ้าพลายแก้วรับสงั บงั คมทลู                เค้ามลู เนือความไปตามเลห่ ์
อนั เชียงทองแปรปรวนทํารวนเร               เหน็ จะเทถ่ายตนให้พ้นตาย
แม้นวา่ เข้ากบั เชียงใหมจ่ ริง                    ไหนจะวงิ เข้าไปแดกแหกคา่ ย
ไมถ่ อยเลยสกั ก้าวทงั บา่ วนาย                 ถึงผิดมากหากหายด้วยชอบมี 
   ครานนั พระองคไ์ ด้ทรงฟัง                   จงึ ดํารัสตรัสลงพระหมืนศรี   
ประทานของต้องตามความชอบมี             เจียดกระบเี สือใสไ่ ด้ประทาน
ตวั อ้ายพลายให้ตงั เป็ นขนุ แผน                อยรู่ ักษาเขตแดนทีปลายดา่ น
คมุ ไพร่ห้าร้อยคอยเหตกุ ารณ์                  แล้วประทานเรือยาวเก้าวา

196

ทงั พระยากําแพงระแหงเถิน                    ได้รางวลั นนั เกินทีอาสา
ถาดหมากคนโททองของนานา                 บงั คมลาพระองค์ผ้ทู รงธรรม์
ออกจากวงั ในมไิ ด้ช้า                             รีบลงนาวาขมีขมนั
เชียงทองก็ครรไลไปด้วยกนั                    สิบห้าวนั ถึงบ้านสําราญใจ 
   จะกลา่ วถึงโฉมเจ้าพลายแก้ว               เป็นขนุ นางขนึ แล้วทา่ นตงั ให้ 
มีชือเป็นขนุ แผนแวน่ ไว                          บงั คมลาคลาไคลลงเรือพลนั
พาเจ้าลาวทองสองพีเลียง                       นงั เรียงมาในเรือทีนอนนนั
ออกเรือจากทา่ มาด้วยกนั                        โยนยาวฉาวลนั สนนั มา
พระจนั ทร์ทรงกลดหมดเมฆ                     ดวู ิเวกในระหวา่ งกลางเวหา
ดาวดาษกลาดพร่างสวา่ งตา                     ต้องหน้าลาวทองละอองนวล
พระพายชายมาเวลาดกึ                           รําลกึ ถึงพมิ น้อยละห้อยหวน
ป่ านฉะนีแก้วพีจะคอยครวญ                    ฤๅรัญจวนเจ็บไข้ก็ไมร่ ู้
ไกลตาสารพดั จะขดั ขวาง                       เสมือนอย่างคําบรุ าณนนั มีอยู่
วา่ นอนสงู นอนควําชําเลืองด ู                    มีเหตกุ ็จะรู้ซงึ แยบคาย
อนงึ วา่ ถ้านอนอยเู่ บอื งตํา                        ตาํ ราพรําสงั สอนให้นอนหงาย
มีเมียงามมใิ ห้ฝากกบั แมย่ าย                   โอ้เจ้าสายสดุ ทีรักอยไู่ กลตา
นอนเดียวเปลียวอกอยอู่ ้างว้าง                 อ้ายขนุ ช้างหมายจิตริษยา
ตริพลางทางเร่งฝี พายมา                        พอรุ่งแจ้งสรุ ิยาถึงสพุ รรณ
ให้จอดเรือเข้าทีหน้าทา่                           พอสายทองลงมาอยทู่ ีนนั
ดใี จไปบอกเจ้าพิมพลนั                           วา่ หมอ่ มพลายแก้วนนั เธอกลบั มา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าวนั ทอง                     เศร้ าหมองโศกสร้ อยละห้ อยหา
เช้าเยน็ เป็นทกุ ข์ทกุ เวลา                        ได้ยนิ สายทองวา่ ก็ดีใจ
จบั ผ้าห้อยบา่ เผยหน้าตา่ ง                       เหน็ เรือทีนอนจอดข้างสะพานใหญ่
หมอ่ มแก้วมาแล้วมใิ ชใ่ คร                      ลงจากบนั ไดรีบเดินมา
ยา่ งเท้าก้าวลงทีเรือนอน                        เหน็ ฟกู หมอนมา่ นกนั ไว้หนกั หนา
ขนุ แผนเหน็ น้องวนั ทองมา                      เผยมา่ นเยียมหน้ามารับน้อง
วนั ทองเห็นหน้านําตาตก                         ยกมือไหว้ผวั แล้วมวั หมอง

197

ออกปากยากจิตจะพงั พอง                      กอดสองเท้าผวั สะอืนไป
ขนุ แผนเห็นนางสะอืนอ้อน                      เจ้าเพือนนอนพมิ พีเป็นไฉน
ดผู อมซบู ผิดรูปแตก่ อ่ นไร                        ฤๅไข้เจบ็ หมองมวั วา่ ผวั ช้า
เหน็ จริตผิดเพศถึงเพียงนี                        เสือมศรีเศร้าสร้อยเป็ นหนกั หนา
จงึ ร้องไห้ไมบ่ อกออกวาจา                     ตอ่ จะมีใครมากระทําแค้น
เหน็ หน้าผวั มาจะดใี จ                             นีร้ องไห้ โศกเศร้ าจนเหลือแสน
สนิ รู้สินฤทธิให้คดิ แคลน                        คดิ แล้วขนุ แผนก็ถามมา
เป็นไรน้องหมองเศร้าเจ้าพิมเอย๋               อยา่ ร้องไห้นกั เลยฟังผวั วา่
ช้อนคางพลางเช็ดซงึ นําตา                     เจ้าแค้นสิงไรมาในอกน้อง 
   วนั ทองร้องไห้พไิ รบอก                      ดงั หนามยอกอกตรมระบมหนอง
ออกปากยากจิตจะพงั พอง                      พอ่ ครอบครองเมียอยเู่ หมือนหนงึ นก
ระวงั รังรวงไมร่ ่วงรา                              รักษาไขไ่ ว้มใิ ห้ตก
กาเหยียวมิได้เฉียวฉวยฉก                     พอ่ จากอกเมียไปไมถ่ งึ เดือน
อยหู่ ลงั รังรวงก็ร่วงร้าง                           กาเหยียวเฉียวล้างลงกลาดเกลือน
ห้องหบั ยบั ไปไมเ่ ป็นเรือน                      เพราะเพือนมิตรคดิ คดขบถใจ
อ้ายขนุ ช้างมาบอกกบั แมน่ ้อง                 วา่ หมอ่ มไปเชียงทองไมม่ าได้
เสียทพั ยบั ตายกระจายไป                      อ้ายลาวแทงทงิ ไว้ทีกลางดอน
เอากระดกู หอ่ ผ้ามาให้ด ู                         น้องรู้ร้องไห้ไมห่ ยดุ หย่อน
กบั สายทองสองคนบนทีนอน                  ข้อนอกฟกชําทกุ เวลา
ไปดโู พธิสามต้นก็หลน่ เหลือง                  ให้แค้นเคืองขนุ่ เขญ็ เป็นหนกั หนา
สดุ ฤทธิสดุ คดิ จะโศกา                           จงึ อตุ สา่ ห์ทําบญุ แล้วกรวดนํา
ตดั ธงสง่ บญุ ไปให้หมอ่ ม                         ไมว่ ายตรอมโศกเศร้าทกุ เช้าคํา
ล้มไข้เพราะใจเจ็บระกํา                         ปิมปํ าประหนงึ จะบรรลยั
แมช่ ว่ ยรักษาพยาบาล                          เป็นช้านานก็หาคลายหายขนึ ไม่
จงึ ไปถามขรัวตาวดั ป่ าเลไลย                แกทายไว้ ว่าเคราะห์จําเพาะเป็ น
มิจากผวั ก็ตวั จะบรรลยั                           จะแก้ไขอยา่ งไรไมว่ ายเขญ็
ผลดั ชือเสียใหมจ่ ะใคร่เย็น                     เหน็ วา่ โรคนนั จะบรรเทา

198

จงึ ผลดั ชือเสียพลนั วา่ วนั ทอง                  จงึ ครอบครองทรัพย์สินมาดงั เกา่
อยมู่ าโรคาคอ่ ยบางเบา                         อ้ายขีเค้าขนุ ช้างก็วางมา
ทงั ผ้เู ฒา่ ผ้แู ก่มาแซบ่ ้าน                          มาวา่ ขานกบั ทา่ นมารดาข้า
วา่ ผวั ตายเป็ นหม้ายฉะนีมา                       กฎหมายมีมาตามกระทรวง
วา่ ผวั ไปศกึ สงครามเสีย                         เมียนนั ให้เก็บเป็นหม้ายหลวง
แมไ่ มร่ ู้เทา่ กลคนมนั ลวง                       มนั จงึ จ้วงขอข้าให้ขนุ ช้าง
แมศ่ รีประจนั แกโลภทรัพย์                    รับให้มนั จงึ ทําเป็นหอห้าง
หอเก่าเขารือไปวดั กลาง                       สร้างหอใหมเ่ สร็จแล้วสวดมนตร์
ถ้วนเจ็ดวนั น้องไมเ่ ข้าหอ                      แมแ่ กตีดา่ ทอเสียจนป่ น
ผกู มือโยงไว้ให้อายคน                        แตท่ นทนมาจนได้ถึงวนั นี
วา่ พลางทางเปลืองผ้าขาวกรอง              ดหู ลงั ไหลน่ ้องยบั เป็นสบั สี
น้องแค้นแสนศลั ย์พนั ทวี                      พอ่ ไมเ่ ชือน้องนีก็จนใจ 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสนิท                   แค้นคดิ เลือดตาจะหลงั ไหล
ชิชะควรฤๅมิตรคดิ นอกใจ                   เป็นไรเป็นกนั ในวนั นี
เมียกเู ขาก็รู้อยทู่ งั บ้าน                           อ้ายหวั ล้านเลน่ กนั ให้ป่ นปี
อีแก่แมม่ นั นนั ก็ดี                                จะจบั จิกหวั ตีให้หนําใจ
สมคบคดิ กนั จะเอาเมีย                         วา่ ลาวแทงทงิ เสียไมม่ าได้
ให้ร้ายตา่ งตา่ งทกุ อยา่ งไป                    ตดั รากโพธิไทรเป็ นลางร้าย
บงั อาจน้อยฤๅมารือหอ                      ปลกู เรือนคร่อมตอเลน่ ง่ายง่าย
ไมท่ ดแทนมนั ได้มิใชช่ าย                    เจ้านายไมเ่ ลียงก็ตามที
นีหากวา่ วนั ทองไมเ่ ข้าหอ                     รออยถู่ ึงเจด็ ราตรีนี
ถ้าหญิงอืนก็จะเสียประเพณี                  เจ้าดีสนิ สดุ อยธุ ยา 
แม้นหญิงอืนหมืนแสนก็ทําเนา              จะชิงรักหกั เอาพีไมว่ า่
นีมาชงิ เจ้าพิมนมิ นวลตา                      เหมือนมนั แขวะควกั คว้าเอาดวงใจ
อ้ายพวกไพร่นงั ไยอยพู่ รังพร้อม           ลกุ ไปล้อมบ้านไว้อยา่ ช้าได้
ชกั ดาบแกวง่ กวดั ด้วยขดั ใจ                  จะไลฟ่ ันเสียให้สนิ ทงั สพุ รรณ 
   ครานนั ลาวทองอยใู่ นมา่ น                 เหน็ ผวั เดือดดาลจนตวั สนั

199

ตกใจกลวั จะไปไลฟ่ าดฟัน                   เผยมา่ นออกมากนั ขนุ แผนไว้
งดกอ่ นผอ่ นคดิ ให้จงดี                        ฟังคาํ เมียนีอชั ฌาสยั
บ้านเมืองมีขืออือองึ ไย                       ไปไหนจะพ้นฝี มือกนั
ชอบผิดคิดให้เป็ นเค้ามลู                       พดิ ทลู ถ้อยความเป็นไรนนั
พอ่ จะบงั อาจใจไลฟ่ าดฟัน                    ภายหลงั จะอนั ตรายตวั
ฟังความข้างเดยี วมาดว่ นโกรธ               คณุ โทษยงั ไมเ่ หน็ วา่ ดชี วั
เขานนั เป็นอยา่ งไรจงึ ไมก่ ลวั                  เมือเมียผวั เคยอยเู่ ป็นคคู่ รอง
จะมิยอ่ มอย่างไรทีไหนฤๅ                  จงึ กล้าแขง็ แยง่ ยือทงั หอห้อง
ตนื ลกึ พอ่ จงนึกคะนงึ ตรอง                    ฟังน้องเถิดอยา่ เพอ่ ละเมอเมา
เขามิใชค่ อทงั สนั หลงั เหลก็                    เขาเดก็ เลก็ อยเู่ มือไรทีไหนเลา่
ทงั ทา่ นแมย่ ายก็ยอมเอา                      เขาจงึ กล้าเข้าได้พร้อมเพรียง 
   ครานนั วนั ทองได้ฟังวา่                      ดงั ฟ้ าผา่ หวั แตกสกั เจ็ดเสียง
น้อยฤๅลอยหน้ามาขวางเคียง              ขนึ เสียงลอยทรงดงั หงส์บนิ
ตดั ความห้ามผวั เจ้าตวั โปรด                  คณุ โทษอยา่ งไรเข้าใจสิน
สงสยั ใสก่ ลเป็นมลทนิ                          ลอยลนิ เลน่ ตวั ให้ผวั รัก
นีเมียหมอ่ มฤๅเจ้าจอมผ้หู ญิงไหน         จงึ ตามไต้กระทงั ตอจนคอหกั
ฤๅพีน้องของหมอ่ มสะพร้อมพรัก          ฤๅลกั ลกู ลาวตกได้กลางทาง 
   เมียพีคนนีอยจู่ อมทอง                      พอ่ แมใ่ ห้ครองพามาลา่ ง
เป็นลกู กว้านบ้านใหญ่พีไมพ่ ราง             ชือนางนีชือเจ้าลาวทอง
พีพามาหมายจะให้ไหว้เจ้า                    พอเกิดความขวางเข้ามาขดั ข้อง
ลืมไปไมท่ นั จะปรองดอง                     สองเจ้าจงเอ็นดพู ีเถิดรา
ลาวทองน้องไหว้เจ้าพิมกอ่ น                 เจ้าพมิ ผอ่ นโมโหอยา่ โทษา
จงอดออมยอมกนั อยา่ ฉนั ทา                เนือความมีเราจะวา่ กนั ตอ่ ไป 
   เถอะคะหม่อมเทา่ นนั ก็งามหน้า          หาปรารถนาจะเอาไหว้ของใครไม่
ลงมาตงั หน้ามาเมือไร                            ซงึ ได้ช้เู มียก็ไมร่ ู้
มาบอกผวั ด้วยตวั นนั เกิดความ               ฤๅมาลว่ งหยาบหยามให้เคืองหู
วงิ มาวนุ่ วายนําลายพรู                         ฤๅฟังดเู หน็ ชอบเป็ นขอบคนั

200