เสภาขุนช้างขุนแผน

จงลดก่อนผ่อนคลายให้หายใจ                           แล้วจะให้คา่ ลดสบิ ตําลงึ
เออกระนนั สิอยา่ โกรธโทษถงึ ตาย                          ครันมทิ ํามลุ นายเขาโกรธขงึ
พอให้เขาตรวจตราอยา่ งอือองึ                                ลนั กญุ แจแล้วจงึ จะเคลือนคลาย 
   จะกลา่ วถงึ วนั ทองผอ่ งโสภา                  อยเู่ คหานอนไมห่ ลบั กระสบั กระสา่ ย
ด้วยผวั ไปเป็นความกบั ลกู ชาย                              จะดรี ้ายเป็นอยา่ งไรจงึ ไมม่ า
พออ้ายพลบั กลบั ไปร้องไห้งอ                               คณุ พอ่ เป็ นความแพ้คณุ แมข่ า
สง่ เข้าคกุ ประทกุ ทงั ขือคา                                    พระพนั วษากริวกราดคาดโทษตาย
เขาเอาไว้สดุ คนก้นกระซงุ                                     จําต้องนงั ยงั รุ่งจนเช้าสาย
แขวนจนก้นพ้นกระดานสงสารนาย                    เมือฉนั มายงั ไมค่ ลายอีกขอรับ 
   วนั ทองฟังเลา่ บอกขา่ วผวั                        ทอดตวั ร้องไห้จนลมจบั
กลงิ เกลือกเสือกนอนอ่อนพบั                                 ดงั จะดบั ชีวนั ไปทนั ใด
พวกบา่ วข้อนอกตกตะลงึ                                       อือองึ อดั แอเข้าแก้ไข
นวดเหยียบนดั ยาทานําดอกไม้                             พอลมถอยคอ่ ยได้สตพิ ลนั
ลกุ ขนึ ลนลานคลานเข้าห้อง                                 ประจงจ้องจบั กญุ แจไขกําปัน
เปิดฝาคว้าทองสองสามอนั                                   แล้วหยิบขนั ปากสลกั ตกั เงินตรา
ใสล่ งในกระทายเป็นหลายขนั                               ปากนนั กอบเบียเกลียปิดหน้า
แล้วสง่ ให้อีเขียดกระเดยี ดมา                                ทงั ข้าวปลาหาไปใสข่ นั โต
แล้วจดั แจงสํารองของกํานลั                                 เนือฉมนั นําผงึ เป็ นครึงโถ
ให้บา่ วเทียวซือหาปลาเทโพ                                บรรทกุ เรือแตงโมแล้วรีบมา 
   ครันถงึ จอดเรือแล้วรีบไป                       ข้าไทตามหลงั มาหนกั หนา
บ้างแบกโต๊ะของกํานลั ขนั ข้าวปลา                        ถงึ ริมคกุ ขนึ หาพศั ดีกลาง
ของกํานลั ให้ทา่ นพศั ด ี                                          คณุ พอ่ ได้ปรานีดีฉนั บ้าง
จะขอไปสง่ ข้าวเจ้าขนุ ช้าง                                    คกุ ตะรางอยา่ งไรฉนั ไมเ่ คย
พศั ดีเรียกทํามะรงเนียม                                       ชว่ ยพาพีแกไปเยียมผวั หน่อยเหวย
ทํามะรงรับคํานําลกุ เลย                                        เข้าประตหู บั เผยถึงคกุ ใน
วนั ทองร้องง้อพอ่ ทํามะรง                                      ชว่ ยถอดลงมากินข้าวได้หรือไม่
ทํามะรงวา่ ไปเยียมกนั ก็ไป                                    ถอดไมไ่ ด้โทษอยา่ งนีพีวนั ทอง 

601

   วนั ทองแข็งใจเข้าในคกุ                          แลเห็นคนทนทกุ ข์สยดสยอง
นา่ เกลียดนา่ กลวั หนงั หวั พอง                               ผอมกร่องร่างกายคล้ายสตั ว์นรก
เขาใสค่ าอาหารไมพ่ านไส้                                     เหน็ วนั ทองขนึ ไปไหว้ประหลก
เอากล้วยทงิ ชิงกนั ตวั สนั งก                                   ใครมีแรงแยง่ ฉกเอาไปกิน
สดุ แตม่ ีของให้แล้วไมเ่ ลือก                                   จนชนั เปลือกก็ไมป่ อกขยอกสนิ
เห็นหดิ ฝี พพุ องหนองไหลริน                                 เหม็นกลนิ ราวกบั ศพตรลบไป
ตวั เล็นเป็ นขนไตบ่ นกระบาล                                 นางก้าวหลีกลนลานไมด่ ไู ด้
อตุ สา่ ห์ทนจนถึงก้นคกุ ใน                                    ขนุ ช้างเห็นเมียไปร้องไห้แง
วนั ทองเหน็ ผวั ทอดตวั ไห้                                      ขนุ ช้างใสง่ องอกระป้ อกระแป้
นําตานํามกู ตละลกู กะแอ                                แมเ่ อย๋ แมท่ งิ เสียได้ไมพ่ ทุ โธ
จะเดนิ เหนิ เข้าทีไหนไปอย่าช้า                            แมเ่ มตตาอยา่ ให้ตายในตรวนโซ่
เอาเงินใสใ่ นถงุ ให้โตโต                                       แล้วไปหาเจ๊กโล้ซือเหล้ามา
โอ๊ยลืมไปแล้วแมช่ ว่ ยแก้ไข                                   แมเ่ ดนิ ข้างในหรือข้างหน้า
ของกํานลั เลือกสรรจดั เอามา                             ทงั ข้าวปลาเหล้าแกล้มหมแู นมญวน 
   วนั ทองขดั ใจอ้ายคนเคอะ                      ยงั ซมเซอะไปจนคอจะเด็ดด้วน
เพราะกินเหล้าจงึ ต้องเข้าถึงโซต่ รวน                     ยงั หลงเลอ่ ลามลวนข้างเหล้ายา
ขนุ ช้างเหน็ เมียโกรธขอโทษตวั                            แมต่ อ่ ยหวั พีสกั โขกก็ไมว่ า่
ใจคอท้อแท้แล้วแมอ่ า                                      ได้หน้าลืมหลงั พลงั พลาดไป
จะดา่ ทออย่างไรก็ไมว่ า่                                    เอาเงินตราคา่ คกุ นนั มาให้
กบั คา่ ลดสิบตําลงึ ให้ถงึ ใจ                                  เสียไหนเสียไปเถิดแมค่ ณุ
วนั ทองตอบวา่ อยา่ ปรารมภ์                                เงินทองมีถมอย่าว้าว่นุ
ข้าจะเอาออกไปให้นายมลุ                                  ถงึ เจ้าคณุ บ้านนอกก็ปรานี 
   ทํามะรงให้อ้ายรอดถอดขือคา                กินข้าวปลาเถิดพีช้างอย่าครางอี
เป็นตายอยกู่ บั ตวั กลวั ไยมี                                  จะด้นดําดนิ หนีได้เมือไร 
   ขนุ ช้างฟังวา่ คว้าชามข้าว                       เปิบใสป่ ากเปลา่ ไมก่ ลืนได้
เคยี วข้าวเป็นแป้ งคอแห้งไป                                เอานําใส่กลวั คอให้พอกลืน
จะกินได้แตล่ ะคาํ เอานํากลวั                                 คดิ ถึงตวั วางชามข้าวเฝ้ าสะอืน

602

วนั ทองปลอบวา่ อตุ สา่ ห์กลืน                                ขืนใจกินเถิดพอ่ พอมีแรง
เหน็ ผวั ยงั นงั ครางนางชว่ ยป้ อน                           เอาช้อนตกั แกงแย้แก้คอแห้ง
ทงั เนือพลา่ ปลาไหลไก่พะแนง                            ขนุ ช้างแขง็ ใจกินสินชามโคม
แล้วสนั หวั บอกพลนั เทา่ นนั เถิด                            ประดกั ประเดดิ พีนกั อยา่ หกั โหม
คดิ ถงึ ตวั ขนึ มานําตาโซม                                    โถมกอดคอภรรยาแล้ววา่ วาน
แมค่ ณุ ทนู หวั จงรีบไป                                        เอาเงินติดทา่ นข้างในให้วา่ ขาน
เพด็ ทลู ผอ่ นปรนชว่ ยบนบาน                               ขอประทานโทษตนให้พ้นภยั
วนั ทองวา่ หาใครไมไ่ ด้ดอก                                 หนามยอกเอาหนามบง่ คงจะได้
วิงนกั มกั ล้มก้มซวนไป                                       จะอ้อนวอนพอ่ ไวยดสู กั ที
ขนุ ช้างวา่ จริงแท้แมท่ นู หวั                                    จะรอดตวั ก็เพราะแมช่ ว่ ยแก้พี
ถ้าพ้นโทษโปรดถอดรอดชีวี                                แมไ่ ปไหนจะให้ขีไปตา่ งววั  
   วนั ทองวา่ อย่าสําออยไปหนอ่ ยเลย         พวกพ้องข้าไมเ่ คยขีคอผวั
สินชีวติ ก็ไมค่ ิดเสียดายตวั                                   อยา่ กลวั เลยอยา่ งไรไมท่ งิ กนั
วา่ พลางหยบิ เงินในกระทาย                                ให้กบั นายทํามะรงขมีขมนั
ทงั นายร้อยนายใหญ่ให้ทวั กนั                              คนโทษทณั ฑ์ให้ทานทกุ คนไป
ฝากฝังสามีแล้วมชิ ้า                                         ก็ลกุ ลาออกจากในคกุ ใหญ่
ให้เงินพศั ดีกลางนางรีบไป                                 ขนึ บนเรือนพระไวยมิได้ช้า
โถมเข้าส้วมสอดกอดพระไวย                             ร้องไห้แทบสลบซบหน้า
พระหมืนไวยสงสารกบั มารดา                            วนั ทาทําเป็นถามไปฉบั พลนั
หมอ่ มแมท่ กุ ข์เขญ็ เป็นอยา่ งไร                              อยา่ ร้องไห้จงบอกออกกบั ฉนั
หรือป่ ยู า่ ตายายวายชีวนั                                     ไมท่ นั บอกออกก็รําแตโ่ ศกี
วนั ทองจงึ วา่ พอ่ ทนู เกล้า                                    ทกุ ข์แมเ่ ทียบเทา่ จะเป็นผี
เหลียวไมเ่ ห็นใครในครังนี                                  ซงึ จะชว่ ยชีวีให้รอดตาย
เห็นแตด่ วงใจพระไวยแม ่                                   ทีจะแก้ทกุ ข์ร้อนให้ผ่อนหาย
เจ้าขนุ ช้างคนคดประทษร้าย                               เพราะเชน่ นนั อนั ตรายจงึ ถงึ ตวั
เหมือนนมยานกลงิ อกแมห่ มกไหม้                       ถึงชวั ดีเขาก็ได้มาเป็ นผวั
ครันจะนิงให้ตายอายตดิ ตวั                                  จะเชิดชือลือทวั ชวั กลั ปา

603

เหตเุ ทา่ นีจงึ นงิ ทงิ ไมไ่ ด้                                     แมจ่ นใจจงึ ซานด้านมาหา

พอ่ คณุ จงการุญกบั มารดา                                   ชว่ ยทลู ขอชีวาขนุ ช้างไว้

พระองคท์ รงพระกรุณา                                      คงหาขดั อธั ยาพอ่ พลายไม่

ขนุ ช้างสงั ถึงพอ่ ขออภยั                                      อยา่ มีบาปกราบไหว้พอ่ หมืนมา

นอกกวา่ พอ่ ใครจะขอเหน็ ไมไ่ ด้                           พอ่ จงชว่ ยชีวิตไว้ใช้ตา่ งข้า

อนั ทีได้ผิดพลงั แตห่ ลงั มา                                  พอ่ อยา่ ผกู เวรานนั สืบไป 

   ครานนั พระไวยพลายงาม                      จงึ ตอบความมารดาหาช้าไม่

แมม่ าอ้อนวอนวา่ ข้าทําไม                                    ข้ามไิ ด้ฟ้ องหานายขนุ ช้าง

ข้างเขาอีกจะเอาชีวิตข้า                                     ไปกราบทลู พระพนั วษาเอาทกุ อยา่ ง

แกล้งใสค่ วามจะให้ตายวายวาง                            นีหากมีทีอ้างจงึ พ้นภยั

เมือขนุ ช้างเขาพาไปฆา่ ตี                                    ความนีแม่ก็ทราบอยเู่ ตม็ ไส้

จะสงสารฉนั บ้างก็เป็ นไร                                     นีหากฟื นขนึ ได้จงึ รอดตวั

เมือลกู ชายจะตายแมไ่ มค่ ดิ                                แมร่ ักแตช่ ีวิตข้างทา่ นผวั

จงึ เทียวทอ่ งร้องไห้ไมค่ ดิ ตวั                                เพราะวา่ กลวั ขนุ ช้างจะบรรลยั

พระองคก์ ําลงั ทรงพระพิโรธ                                จะให้ทลู ขอโทษอยา่ งไรได้

เหมือนโถมถาผา่ ขวางเข้ากลางไฟ                        เป็นจนใจลกู แล้วนะมารดา 

   วนั ทองกอดพระไวยร้องไห้กลิง               ความทงั นีก็จริงเหมือนเจ้าวา่

เมือขนุ ช้างฆา่ พอ่ แทบมรณา                                มารดาก็แจ้งอยเู่ ตม็ ใจ

อตุ สา่ ห์พาพอ่ ไปฝากวดั                                      เอาผ้าตดั ทําธงแก้สงสยั

แมไ่ มเ่ ห็นเจ้าสกั วนั ปิมบรรลยั                               นอนร้องไห้รักรําทกุ คาํ คืน

อนั ผวั รักก็หาหนกั กวา่ ลกู ไม ่                                 ลงบนั ไดสามขนั เป็นคนอืน

ถงึ วา่ รักจริงจงั ดงั จะกลืน                                     ก็ไมเ่ หมือนพอ่ หมืนของแมเ่ ลย

ซงึ เคืองขนุ่ ขนุ ช้างทีล้างผลาญ              ก็นมนานมาแล้วนะลกู เอย๋

เอาบญุ อยา่ อาฆาตจองเวรเลย ถ้าพอ่ เฉยแล้วไมช่ ้าทา่ นฆา่ แท้

เหมือนปลอ่ ยปลาปลอ่ ยเตา่ เอากศุ ล                    ให้พ้นจากความเข็ญเหน็ กบั แม่

ส้อู ตุ สา่ ห์เลียงเจ้าเฝ้ าดแู ล                                    ตงั แตพ่ อ่ ยงั อยใู่ นอทุ ร

เจ้าเกิดมามารดาถนอมเจ้า                                   บดข้าวสามเวลาอตุ ส่าห์ป้ อน

604

อาบนําใสเ่ ปลเหใ่ ห้นอน                                       แตอ่ ่อนออ่ นจนได้วฒั นามา
ขนุ ช้างอตุ ส่าห์หาข้าน้อยน้อย                               ให้พอ่ ไวยใช้สอยเป็นหนกั หนา
เอาทองคาํ ทํากําไลสร้อยเสมา                              ตะกรุดโทนถมยาล้วนอย่างดี
ยามตรุษยามสงกรานต์ไปลานวดั                           สารพดั ใสก่ ายให้ถ้วนถี
บา่ วเลก็ เล็กเหลือหลามตามมากมี                       ให้นางศรีแมน่ มนนั อ้มุ ไป
ยามขนุ ช้างรักใคร่ใครจะเหมือน                            ชวั แตด่ าวกบั เดือนไมใ่ ห้ได้
แตข่ องมีในสพุ รรณสิงอนั ใด                                 ถ้าชอบใจแล้วไมข่ ดั ให้ขนุ่ มวั
ทีร้ายนนั ก็มีดีก็มาก                                            พอ่ หากเป็ นทารกไมร่ ู้ทวั
อยา่ คมุ โทษโปรดเถิดให้เป็นตวั                             เหมือนทนู หวั แทนคณุ ของมารดา 
   ครานนั พระไวยก็ใจออ่ น                         ได้ฟังมารดาอ้อนวอนว่า
ครันจะนิงให้ขนุ ช้างวางชีวา                                  ก็สงสารมารดานนั สดุ ใจ
ถ้าบรรลยั ไหนจะมีซงึ ความสขุ                               จะทกุ ข์ทกุ ข์เข็ญเข็ญจนเป็นไข้
ผกู คอล้มก้มคอตายว่นุ วายไป                               บาปกรรมก็จะได้กบั เราแท้
ถงึ ขนุ ช้างชวั ช้าเหมือนหมาหม ู                              เขาก็รู้อยทู่ วั ว่าผวั แม่
จะนิงเสียทีเดยี วไมเ่ หลียวแล                                ก็ตงั แตค่ นเขาจะนินทา
คดิ แล้วจงึ วา่ แก่แมไ่ ป                                         เป็นจนใจด้วยพระเกิดเกศา
ครันจะขดั เหมือนไมค่ ิดถึงมารดา                           จะแกล้งให้เวทนากบั ลกู ชาย
แมจ่ งกลนั นําตาอยา่ ร้องไห้                                  ลกู จะไปเพด็ ทลู ขยบั ขยาย
ถ้าทา่ นโปรดก็จะปลอดไมว่ อดวาย                        ถึงเวรตายแล้วก็จนพ้นกําลงั  
   เออพอ่ คณุ การุญให้จงได้                  แมจ่ ะให้คา่ ทลู สกั สองชงั
แม้นพอ่ ชว่ ยเหน็ ไมม่ ้วยไปจริงจงั                      คงประทงั คลายโทษเพราะโปรดปราน 
   ชะน้อยฤๅมารดาชา่ งวา่ ได้                    นกึ วา่ ไกแ่ ล้วจะล่อด้วยข้าวสาร
เห็นวา่ ลกู นีจนอ้างบนบาน                                เหตวุ า่ ท่านเศรษฐีมีเงินทอง
เพราะได้เงินสองชงั จงึ ตงั บ้าน                                ปลกู เรือนฝากระดานขนึ ห้าห้อง
เลียงเมียเลียงข้ามาเป็นกอง                                  เพราะเงินทองสินบนของมารดา 
   เจ้าประคณุ ทนู หวั ของแมเ่ อย๋                อยา่ ถือเลยแมน่ ีเหมือนคนบ้า
ใจไมอ่ ยกู่ บั ตวั ชวั ช้า                                            พดู ออกมาไมท่ นั คิดแมผ่ ิดครัน

605

อยา่ ช้าเชิญพอ่ ไปขอโทษ                                     เหมือนหนงึ โปรดแมใ่ ห้ไปสวรรค์
จะได้บญุ นนั นบั ตงั กปั กลั ป์                                     พอ่ จอมขวญั รีบจรอยา่ นอนใจ 
   ครานนั พระไวยชยั ชาญ                       ความสงสารมารดานําตาไหล
จงึ ปลอบแม่อยา่ ละเหียเสียนําใจ                           ลกู จะไปทลู ขอดตู ามบญุ
ร้องสงั ศรีมาลาหาลว่ มหมาก                                 ทงั หอ่ ผ้ากานากร่มญีป่ นุ
กล้องยาแดงห้มุ ปลายนพคณุ                                 บา่ วใสย่ าฉนุ ทงั อดุ เตา่
แล้วพระไวยอาบนําชําระกาย                                กรายเข้าเคหาผลดั ผ้าเก่า
นงุ่ มว่ งสีไพลไหมตะเภา                                       หม่ หนงั ไก่เปลา่ ปักเถาแท้
พลางยมิ หยอกหยิกแก้มศรีมาลา                          แล้วรีบมาหอนงั สงั ทา่ นแม่
ก็รีบออกจากเรือนไมเ่ ชือนแช                                ข้าไทอดั แอตามตดิ มา
ประเดยี วหนงึ ถึงในพระราชฐาน                            ทงั ข้าราชการก็พร้อมหน้า
ครันแสงสรุ ิโยทยั ได้เวลา                                     ก็เข้ามาคอยเฝ้ าพระทรงธรรม์ 
   จะกลา่ วถงึ พระจอมจกั รพรรด ิ                ผา่ นสมบตั อิ ยธุ ยามหาสวรรย์
สถิตเหนือแทน่ แก้วแพรวพรัน                              สะพรังพร้อมพระกํานลั นารี
ล้วนแรกรุ่นรูปร่างเหมือนอย่างวาด                     เอียมสะอาดนวลละอองผอ่ งศรี
บาํ เรอบาทมลุ ิกาเจ้าธานี                                     บรรทมอยใู่ นทีแทน่ ทองทรง
ครันอรุณรุ่งสางสวา่ งฟ้ า                                       พระตนื จากนทิ รามาทีสรง
เยน็ ฉํานํากหุ ลาบอาบพระองค์                              เสร็จทรงภษู าอนั อําไพ
พระหตั ถ์ซ้ายกรายจบั พระแสงเพชร                       จงึ เสดจ็ ออกท้องพระโรงใหญ่
ประทบั เหนือแทน่ แก้วอนั แววไว                           พร้อมไปด้วยอํามาตย์ราชกระวี
เจ้าพระยาแลพระยาพระหลวง                         ทกุ กระทรวงเฝ้ าประณตบทศรี
คอยฟังรับสงั พระพนั ปี                                           เงียบสงดั อยใู่ นทีพระโรงชยั
พระองคม์ ีสีหนาทประภาษถาม                            ความฎีการาษฎรเรืองน้อยใหญ่
ต้องตําแหนง่ ขนุ นางข้างกรมใด                            ก็ทลู ความตามในตาํ แหนง่ ตน
   ครานนั จมืนไวยวรนารถ                           เห็นวา่ งราชการกราบลงสามหน
ขอเดชะฝ่ าละอองบาทยคุ ล                                   พระเดชพระคณุ เป็นพ้นคณนา
ควรมิควรกระหม่อมฉานประทานโทษ                 ขอพระองค์ทรงโปรดซงึ เกศา

606

ด้วยขนุ ช้างโทษถึงมรณา                                      ต้องพระราชอาชญาอยคู่ กุ ใน
บดั นีมารดาข้าพระพทุ ธเจ้า                                โศกเศร้าแทบชีวิตจะตกั ษัย
เฝ้ าวิงวอนเช้าคาํ รําไรไป                                       มิได้รับประทานซงึ ข้าวปลา
ถ้าไมร่ ับกราบทลู ฝ่ าธุลี                                         เหน็ ทว่ งทีมิตายก็เป็นบ้า                    
ก็สดุ แสนสงสารด้วยมารดา                                   กระหมอ่ มฉนั เกิดมาจนบดั นี
แตเ่ จ็ดขวบก็พรากจากกนั ไป                                 ยงั มิได้แทนคณุ เทา่ เกศี
ขอประทานโทษขนุ ช้างไว้สกั ที                              เหมือนหนงึ ชว่ ยชีวีของมารดา 
   ครานนั พระองค์พงศ์กษตั ริย์                   ทราบรหสั แหง่ คําหมืนไวยวา่
พระนงิ นกึ ตรึกไตรอยไู่ ปมา                                   ครันมไิ ว้ชีวาอ้ายขนุ ช้าง
อีวนั ทองผา่ ยผอมตรอมใจตาย                           อ้ายลกู ชายก็จะต้องหมองหมาง
ครันระคายอายหน้าเพือนขนุ นาง                          จะสะเทนิ เหินหา่ งไปทกุ วนั
นกึ วา่ เอาใจไว้ใช้สอย                                          แตน่ ้อยน้อยมือศกึ มนั แข็งขนั
เป็นหนอ่ เนือเชือทหารชาญฉกรรจ์                      อยา่ ให้มนั ละห้อยน้อยวญิ ญา
จงึ ตรัสวา่ ฮ้าเฮ้ยอ้ายหมืนไวย                                อีแมม่ งึ นนั กใู ห้ชงั นําหน้า
เอาอ้ายช้างเป็นผวั แสนชวั ช้า                                ชา่ งไมค่ ดิ ถงึ หน้าอ้ายหมืนไวย
โดยอ้ายช้างล้มตายไปเป็นผี                                 จะไปดเี สียกบั พอ่ มงึ ก็ได้
มาเฝ้ าเซ้าซีพริ ีพไิ ร                                             ให้โปรดอ้ายใจบาปคนหยาบช้า
แตล่ กู เลียงมนั ยงั พาไปฆ่าตี                                  มงึ ไมม่ ีใจโกรธดอกฤๅหวา                         
มาขอไว้ให้หนกั พสธุ า                                          ชอบแตฆ่ า่ อยา่ ให้ดเู ยียงกนั  
   ขอเดชะฝ่ าละอองธลุ ีพระบาท            องคอ์ ิศราธิราชรังสรรค์
ซงึ ข้อนายขนุ ช้างล้างชีวนั                                     กระหมอ่ มฉนั ก็แสนจะแค้นใจ
ก็มนั หมายแก้แค้นแทนขนุ ช้าง                              แตม่ ารดามาขวางเป็นข้อใหญ่
จะทงิ ให้โศกศลั ย์บรรลยั                                       ก็เหมือนไมค่ ดิ ถงึ คณุ ของมารดา
จงึ กลนั โกรธกราบทลู บทมาลย์                              ขอรับพระราชทานซงึ โทษา
ขอพระองคท์ รงพระกรุณา                                    แกข่ ้าพระพทุ ธเจ้าผ้ภู กั ดี 
   จงึ ตรัสวา่ ดรู าอ้ายหมืนไวย                    โทษอ้ายช้างนนั ไซร้ถึงเป็นผี
จะยกให้ไมป่ ระหารผลาญชีวี                                ทงั นีเพราะกเู อ็นดมู งึ

607

อีแมจ่ ะได้หายคลายโศกเศร้า                                เพราะลกู เต้าได้ดเี ป็นทีพงึ
อนั คนโทษทจุ ริตผิดลกึ ซงึ                                     โทษถึงชีวนั จะบรรลยั
กนู ีไมพ่ อใจให้ใครแก้                                          มงึ จะแทนคณุ แมจ่ งึ ยกให้
ตรัสแล้วสงั ราชรองเมืองไป                                  เร่งถอดอ้ายขนุ ช้างในฉบั พลนั
แล้วจงสง่ ตวั ให้จมืนไวย                                       อยา่ ให้ใครคดิ เอาคา่ ลดลนั
พระสงั เสร็จเสดจ็ จากพระโรงคลั                             กรายพระกรจรจรัลเข้าวงั ใน 
   พระรองเมืองรับพระราชโองการ              ลนลานออกมาหาช้าไม่
บา่ วตามเป็นพรวนชวนพระไวย                            ตรงไปประทบั หบั เผยพลนั
ใช้ทนายวนุ่ วิงเป็นสงิ คลี                                       รีบไปเรียกพศั ดีขมีขมนั
ให้ทํามะรงไปถอดขนุ ช้างนนั                                 เข้าชว่ ยกนั อึดอดั ตดั ตรวนพลาง
บ้างถอดคาหาไม้มาตอ่ ยขือ                                 องึ อือโปกโป้ งเสียงโกร่งกร่าง
ประเดียวหลดุ ล่อนกายนายขนุ ช้าง                        พยงุ ยา่ งยอ่ งแยง่ แข้งขาพนั
ทํามะรงนํามาหน้าหบั เผย                                     เงยหน้าเหน็ พระรองเมืองนนั
กบั พระหมืนไวยนงั ใกล้กนั                                    งกงนั หมอบกราบคลานเข้ามา
ทงั รักทงั กลวั หมอบตวั ราบ                                    กราบจนหวั คะมําตําต้นขา
พระนายอายใจไมเ่ จรจา                                      ก็อําลาทา่ นราชรองเมืองพลนั
ขนุ ช้างงกเงินเดนิ ไมไ่ ด้                                       พระไวยให้ทําเปลขมีขมนั
ให้พวกบา่ วเข้าหามมาตามกนั                              ขนุ ช้างนงั มาในนนั หนวดพรุมพราม
เหมือนต๊กุ ตากวางต้งุ ดพู งุ พล้ยุ                              หวั ทยุ ผมเถิกเป็นถ่องา่ ม
แดดส่องต้องแสงดแู ดงวาม                                  คนผ้ดู หู ลามตลอดมา 
   ครู่หนงึ ถึงจวนพระหมืนไวย                  วนั ทองเห็นดใี จเป็นหนกั หนา
เข้าพยงุ จงู ผวั ให้ไคลคลา                                     ขนุ ช้างกอดภรรยาเข้ารําไร
วนั ทองเจรจาวา่ กบั ผวั                                           เจ้ารอดตวั เพราะพอ่ ฤๅมิใช่
เออแมช่ ีวนั ไมบ่ รรลยั                                           เพราะพอ่ คณุ โปรดให้รอดชีวิต
ตงั แตว่ นั นีไปในเบอื งหน้า                                    จะมอบตวั เป็นข้าจนดบั จิต
ไปศกึ เสือเหนือใต้ลกู ไม่คดิ                                   จะตามตดิ ไปทกุ อยา่ งไมห่ า่ งกนั
พระไวยสงั สร้อยฟ้ าศรีมาลา                                  จดั สํารับข้าวปลาประจงสรร

608

บดั เดียวใจได้มาสารพนั             แล้วเชิญวนั ทองให้รับประทาน

สําหรับคาวของเคยี งเรียงวาง ก็เชือเชิญขนุ ช้างกินอาหาร

บริโภคอมิ หนําสําราญ                                         ยกสํารับของหวานมาวางพลนั

ทงั ผวั เมียอิมหนําสําราญใจ                                  เข้าไปหาพระไวยในเรือนนนั

วา่ พอ่ จงเป็นสขุ ทกุ นริ ันดร์                                    นบั วนั คงจะได้เป็นใหญ่โต

จงผอ่ งแผ้วแคล้วคลาดราชภยั                                ขอให้เป็ นบรมสโุ ข

ลือเลืองกระเดืองดนิ ภิญโญ                                  จะได้พงึ ร่มโพธิพอ่ สืบไป 

   พระไวยน้อมคํานบั รับพรพลาง             ขนุ ช้างเอาเงินทองออกกองให้

ยีสบิ ชงั หวงั จะแทนคณุ พระไวย                            พอ่ เอาซือข้าวใหมไ่ ว้เลียงกนั

พระไวยสงั วา่ อยา่ เอาไว้                                       เดียวนีมีใช้อย่ดู อกทนั

เอาเงินให้อยา่ งนีไมม่ ีครัน                                  เหมือนหนงึ ฉนั เอาสินบนกบั มารดา 

   วนั ทองรู้กิริยาอชั ฌาสยั                      กอบเงินใส่กระทายสง่ ให้ข้า

ครันตะวนั จวนคาํ ก็อําลา                                      ลงนงั ในนาวาข้าเตม็ ลํา

ทงั หญิงชายพายตะเบง็ เร่งตะบงึ                            กระทงั ถึงเมืองสพุ รรณไมท่ นั คํา

ยายเทพทองมองเหน็ แกเต้นรํา                             ลกู รอดจํามาได้ดีใจแท้ 

รีบร้อนต้อนรับขนึ บนเรือน                                    บรรดาเพือนเคหามาเยียมแซ่

บนหอนงั เยียดยดั ออกอดั แอ                                 พดู กนั แตเ่ ยน็ เยียมเข้ายามปลาย

ขนุ ช้างสงั ศรพระยาหานํามนต์                              มารดตนเสียให้จญั ไรหาย

นิมนตส์ งฆ์สวดสะเดาะทีเคราะห์ร้าย                    ซดั นําชําระกายถ้วนสามวนั  

ตอนท ี ๓๕ ขุนช้างถวายฎีกา
   จะกลา่ วถงึ โฉมเจ้าพลายงาม            เมือเป็นความชนะขนุ ช้างนนั
กลบั มาอยบู่ ้านสําราญครัน                                   เกษมสนั ต์สองสมภิรมย์ยวน
พร้อมญาตขิ าดอยแู่ ตม่ ารดา                                นกึ นกึ ตรึกตราละห้อยหวน
โอ้วา่ แมว่ นั ทองชา่ งหมองนวล                               ไมส่ มควรเคยี งคกู่ บั ขนุ ช้าง
เออนีเนือเคราะห์กรรมมานําผิด                             นา่ อายมิตรหมองใจไมห่ ายหมาง
ฝ่ ายพอ่ มีบญุ เป็นขนุ นาง                                      แตแ่ มไ่ ปแนบข้างคนจญั ไร

609

รูปร่างวิปริตผิดกวา่ คน                                         ทรพลอปั รีย์ไมด่ ไี ด้
ทงั ใจคอชวั โฉดโหดไร้                                        ชา่ งไปหลงรักใคร่ได้เป็นดี
วนั นนั แพ้กเู มือดาํ นํา                                           ก็กริวซําจะฆา่ ให้เป็นผี
แสนแค้นด้วยมารดายงั ปรานี                                ให้ไปขอชีวีขนุ ช้างไว้
แค้นแมจ่ ําจะแก้ให้หายแค้น                                 ไมท่ ดแทนอ้ายขนุ ช้างบ้างไมไ่ ด้
หมายจิตคดิ จะให้มนั บรรลยั                                   ไมส่ มใจจําเพาะเคราะห์มนั ดี
อยา่ เลยจะรับแมก่ ลบั มา                                       ให้อย่ดู ้วยบดิ าเกษมศรี
พรากให้พ้นคนอบุ าทว์ชาติอปั รีย์                     ยิงคดิ ก็ยงิ มีความโกรธา
อดั อดึ ฮดึ ฮดั ด้วยขดั ใจ                                        เมือไรตะวนั จะลบั หล้า
เข้าห้องหวนละห้อยคอยเวลา                                จนสรุ ิยาเลียวลบั เมรุไกร
เงียบสตั ว์จตั บุ ททวบิ าท                                        ดาวดาษเดอื นสวา่ งกระจา่ งไข
นําค้างตกกระเซน็ เยน็ เยือกใจ                               สงดั เสียงคนใครไมพ่ ดู จา
ได้ยนิ เสียงฆ้องยําประจําวงั                                   ลอยลมลอ่ งดงั ถงึ เคหา
คะเนนบั ยํายามได้สามครา                                 ดเู วลาปลอดหว่ งทกั ทนิ
ฟ้ าขาวดาวเดน่ ดวงสว่าง                                      จนั ทร์กระจา่ งทรงกลดหมดเมฆสิน
จงึ เซน่ เหล้าข้าวปลาให้พรายกิน                          เสกขมินวา่ นยาเข้าทาตวั
ลงยนั ตร์ าชะเอาปะอก                                         หยิบยกมงคลขนึ ใสห่ วั
เป่ ามนตร์เบอื งบนชอมุ่ มวั                                     พรายยวั ยวนใจให้ไคลคลา
จบั ดาบเคยปราบณรงค์รบ                                    เสร็จครบบริกรรมพระคาถา
ลงจากเรือนไปมไิ ด้ช้า                                         รีบมาถงึ บ้านขนุ ช้างพลนั  
   เห็นคนนอนล้อมอ้อมเป็นวง                   ประตลู นั มนั คงขอบรัวกนั
กองไฟสวา่ งดงั กลางวนั                                        หมายสําคญั ตรงมาหน้าประตู
จงึ ร่ายมนตรามหาสะกด                                       เสือมหมดอาถรรพณ์ทีฝังอยู่
ภตู พรายนายขนุ ช้างวางวิงพรู                              คนผ้ใู นบ้านก็ซานเซอะ
ทงั ชายหญิงงว่ งงมล้มหลบั                                    นอนทบั ควําหงายกา่ ยกนั เปรอะ
จีปลาคาไฟมนั ไหลเลอะ                                      โงกเงอะงยุ งมไมส่ มประดี
ใช้พรายถอดกลอนถอนลิม                                   รอยทมิ ถอดหลดุ ไปจากที

610

ยา่ งเท้าก้าวไปในทนั ที                                         มไิ ด้มีใครทกั แตส่ กั คน
มีแตห่ ลบั เพ้อมะเมอฝัน                                        ทงั ไฟกองป้ องกนั ทกุ แหง่ หน
ผ้คู นเงียบสําเนียงเสียงแตก่ รน                              มาจนถึงเรือนเจ้าขนุ ช้าง
จดุ เทียนสะกดข้าวสารปราย                                 ภตู พรายโดดเรือนสะเทือนผาง
สะเดาะดาลบานเปิดหน้าตา่ งกาง                        ยา่ งเท้าก้าวขนึ ร้านดอกไม้
หอมหวนอวลอบบปุ ผาชาต ิ                                  เบกิ บานก้านกลาดกิงไสว
เรณฟู รู ่อนขจรใจ                                                ยา่ งเท้าก้าวไปไมโ่ ครมคราม
ข้าไทนอนหลบั ลงทบั กนั                                       สะเดาะกลอนถอนลนั ถงึ ชนั สาม
กระจกฉากหลากสลบั วบั แวมวาม                       อร่ามแสงโคมแก้วแววจบั ตา
มา่ นมลุ ีมีฉากประจํากนั                                        อฒั จนั ทร์เครืองแก้วก็หนกั หนา
ชมพลางยา่ งเยืองชําเลืองมา                                เปิดม้งุ เหน็ หน้าแมว่ นั ทอง
นิงนอนอยบู่ นเตยี งเคยี งขนุ ช้าง                             มนั แนบข้างกอดกลมประสมสอง
เจ็บใจดงั หวั ใจจะพงั พอง                                      ขยบั จ้องดาบงา่ อยากฆา่ ฟัน
จะใคร่ถีบขนุ ช้างทีกลางตวั                                    นกึ กลวั จะถกู แมว่ นั ทองนนั
พลางนงั ลงนอบนบอภิวนั ทน์                              สะอืนอนั อกแค้นนําตาคลอ
โอ้แมเ่ จ้าประคณุ ของลกู เอย๋                                  ไมค่ วรเลยจะพรากจากคณุ พ่อ
เวรกรรมนําไปไมร่ ังรอ                                         มิพอทีจะต้องพรากก็จากมา
มนั ไปฉดุ มารดาเอามาไว้                                      อ้ายหวั ใสขม่ เหงไมเ่ กรงหน้า
ทีทําแค้นกจู ะแทนให้ทนั ตา                                   ขอษมาแมแ่ ล้วก็ขบั พราย
เป่ าลงด้วยพระเวทวทิ ยา                                       มารดาก็ฟื นตนื โดยง่าย 
ดาบใสฝ่ ักไว้ไมเ่ คลือนคลาย                                 วนั ทองรู้สกึ กายก็ลืมตา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าวนั ทอง                        ต้องมนตร์มวั หมองเป็นหนกั หนา
ตนื พลางทางชําเลืองนยั น์ตามา                          เห็นลกู ยานนั ยืนอยรู่ ิมเตยี ง
สําคญั คดิ วา่ ผ้รู ้ายให้นกึ กลวั                                  กอดผวั ร้องดนิ จนสินเสียง
ซวนซบหลบลงมาหมอบเมียง                               พระหมืนไวยเข้าเคยี งห้ามมารดา
อะไรแมแ่ ซร่ ้องทงั ห้องนอน                                   ลกู ร้อนรําคาญใจจงึ มาหา
จะร้องไยใชโ่ จรผ้รู ้ายมา                                       สนทนาด้วยลกู อยา่ ตกใจ 

611

   ครานนั วนั ทองผอ่ งโสภา                      ครันรู้ว่าลกู ยาหากลวั ไม่
ลกุ ออกมาพลนั ด้วยทนั ใด                                    พระหมืนไวยเข้ากอดเอาบาทา
วนั ทองประคองสอดกอดลกู รัก                              ซบพกั ตร์ร้องไห้ไมเ่ งยหน้า
เจ้ามาไยป่ านนีนีลกู อา                                         เขารักษาอยทู่ กุ แหง่ ตําแหนง่ ใน
ใสด่ าลบ้านชอ่ งกองไฟรอบ                                   พอ่ ชา่ งลอบเข้ามากระไรได้
อาจองทะนงตวั ไมก่ ลวั ภยั                                      นีพอ่ ใช้ฤๅวา่ เจ้ามาเอง
ขนุ ช้างตืนขนึ มิเป็นการ                                        เขาจะรุกรานพาลขม่ เหง
จะเกิดผิดแมค่ ดิ คะนงึ เกรง                                    ฉวยสบเพลงพลาดพลํามิเป็ นการ
มีธรุ ะสงิ ไรในใจเจ้า                                             พอ่ จงเลา่ แกแ่ มแ่ ล้วกลบั บ้าน
มคิ วรทําเจ้าอย่าทําให้รําคาญ                               อยา่ หาญเหมือนพอ่ นกั คะนองใจ 
   จมืนไวยสารภาพกราบบาทา          ลกู มาผดิ จริงหาเถียงไม่
รักตวั กลวั ผิดแตค่ ดิ ไป                                        ก็หกั ใจเพราะรักแม่วนั ทอง
ทกุ วนั นีลกู ชายสบายยศ                                     พร้อมหมดเมียมงิ ก็มีสอง
มีบา่ วไพร่ใช้สอยทงั เงินทอง                                พีน้องข้างพอ่ ก็บริบรู ณ์
ยงั ขาดแตแ่ มค่ ณุ ไมแ่ ลเหน็                                   เป็นอย่กู ็เหมือนตายไปหายศนู ย์
ข้อนีทีทกุ ข์ยงั เพิมพนู                                          ถ้าพร้อมมลู แมด่ ้วยจะสําราญ
ลกู มาหมายว่าจะมารับ                                        เชญิ แมว่ นั ทองกลบั คืนไปบ้าน
แม้นจะบงั เกิดเหตเุ ภทพาล                                   ประการใดก็ตามแตเ่ วรา
มาอยไู่ ยกบั อ้ายหินชาต ิ                                       แสนอบุ าทว์ใจจิตริษยา
ดงั ทองคําทําเลียมปากกะลา                                 หน้าตาดําเหมือนมนิ หม้อมอม
เหมือนแมลงวนั วอ่ นเคล้าทีเนา่ ชวั                          มาเกลือกกลวั ประทมุ านทีหวานหอม
ดอกมะเดอื ฤๅจะเจือดอกพะยอม                        วา่ นกั แมจ่ ะตรอมระกําใจ
แมเ่ ลียงลกู มาถงึ เจด็ ขวบ                                    เคราะห์ประจวบจากแมห่ าเห็นไม่
จะคดิ ถงึ ลกู บ้างฤๅอยา่ งไร                                ฤๅหาไมใ่ จแมไ่ มค่ ดิ เลย
ถ้าคิดเหน็ เอ็นดวู า่ ลกู เต้า                                    แมท่ นู เกล้าไปเรือนอยา่ เชือนเฉย
ให้ลกู คลายอารมณ์ได้ชมเชย                              เหมือนเมือครังแมเ่ คยเลียงลกู มา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าวนั ทอง                       เศร้าหมองด้วยลกู เป็นหนกั หนา

612

พอ่ พลายงามทรามสวาดขิ องแมอ่ า                      แมโ่ ศกาเกือบเจียนจะบรรลยั
ใชจ่ ะอมิ เอิบอาบด้วยเงินทอง                             มิใชข่ องตวั ทํามาแตไ่ หน
ทงั ผ้คู นช้างม้าแลข้าไท                                    ไมร่ ักใคร่เหมือนกบั พ่อพลายงาม
ทกุ วนั นีใชแ่ มจ่ ะผาสกุ                                        มีแตท่ กุ ข์ใจเจ็บดงั เหน็บหนาม
ต้องจําจนทนกรรมทีติดตาม                               จะขืนความคดิ ไปก็ใชท่ ี
เมือพอ่ เจ้าเข้าคกุ แมท่ ้องแก่                               เขาฉดุ แมใ่ ชจ่ ะแกล้งแหนงหนี
ถงึ พอ่ เจ้าเลา่ ไมร่ ู้วา่ ร้ายด ี                                   เป็นหลายปี แมม่ าอยกู่ บั ขนุ ช้าง
เมือพอ่ เจ้ากลบั มาแตเ่ ชียงใหม ่                           ไมเ่ พด็ ทลู สิงไรแตส่ กั อยา่ ง
เมือคราวตวั แมเ่ ป็นคนกลาง                                ทา่ นก็วางบทคืนให้บดิ า
เจ้าเป็นถงึ หวั หมืนมหาดเล็ก                                มใิ ชเ่ ดก็ ดอกจงฟังคําแมว่ า่
จงเร่งกลบั ไปคดิ กบั บิดา                                    ฟ้ องหากราบทลู พระทรงธรรม์
พระองค์คงจะโปรดประทานให้                            จะปรากฏยศไกรเฉิดฉนั
อนั จะมาลกั พาไมว่ า่ กนั                                       เชน่ นนั ใจแมม่ เิ ตม็ ใจ 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าพลายงาม                   ฟังความเห็นวา่ แม่หาไปไม่
คดิ บา่ ยเบียงเลียงเลียวเบยี วบดิ ไป                        เพราะรักอ้ายขนุ ช้างกวา่ บิดา
จงึ วา่ อนิจจาลกู มารับ                                         แมย่ งั กลบั ทดั ทานเป็นหนกั หนา
เหมือนไมม่ ีรักใคร่ในลกู ยา                                 อตุ สา่ ห์มารับแล้วยงั มไิ ป
เสียแรงเป็นลกู ผ้ชู ายไมอ่ ายเพือน                        จะพาแมไ่ ปเรือนให้จงได้
แม้นมไิ ปให้งามก็ตามใจ                                    จะบาปกรรมอย่างไรก็ตามที
จะตดั เอาศรี ษะของแมไ่ ป                                   ทงิ แตต่ วั ไว้ให้อยนู่ ี
แมอ่ ยา่ เจรจาให้ช้าที                                         จวนแจ้งแสงศรีจะรีบไป 
   ครานนั วนั ทองผอ่ งโสภา                         เห็นลกู ยากดั ฟันมนั ไส้
ถือดาบฟ้ าฟื นยืนแกวง่ ไกว                                 ตกใจกลวั วา่ จะฆา่ ฟัน
จงึ ปลอบว่าพลายงามพอ่ ทรามรัก                         อยา่ ฮกึ ฮกั ว้าวนุ่ ทําหนุ หนั
จงครวญใคร่ให้เห็นข้อสําคญั                               แมน่ ีพรันกลวั แตจ่ ะเกิดความ
ด้วยเป็นข้าลกั ไปไทลกั มา                                  เหน็ เบอื งหน้าจะองึ แมจ่ งึ ห้าม
ถ้าเจ้าเหน็ เป็ นสขุ ไมล่ กุ ลาม                                ก็ตามเถิดมารดาจะคลาไคล

613

วา่ พลางนางลกุ ออกจากห้อง                               เศร้าหมองโศกานําตาไหล
พระหมืนไวยก็พามารดาไป                                พอรุ่งแจ้งแสงใสก็ถงึ เรือน
   จะกลา่ วถึงเจ้าจอมหม่อมขนุ ช้าง             นอนครางหลบั กรนอยปู่ ่ นเปื อน
อศั จรรย์ฝันแปรแชเชือน                                    วา่ ขีเรือนขนึ ตวั ทวั ทงั นนั
หาหมอมารักษายาเข้าปรอท                               มนั กินปอดตบั ไตออกไหลลนั
ทงั ไส้น้อยไส้ใหญ่แลไส้ตนั                                 ฟันฟางก็หกั จากปากตวั
ตกใจตืนผวาคว้าวนั ทอง                                     ร้องวา่ แมค่ ณุ แมช่ ว่ ยผวั
ลกุ ขนึ งกงนั ตวั สนั รัว                                          ให้นกึ กลวั ปรอทจะตอดตาย
ลืมตาเหลียวหาเจ้าวนั ทอง                                  ไมเ่ ห็นน้องห้องสวา่ งตะวนั สาย
ผ้าผอ่ นล่อนแกน่ ไม่ตดิ กาย                                เห็นมา่ นขาดเรียรายประหลาดใจ
ตะโกนเรียกในห้องวนั ทองเอย๋                             หาขานรับเชน่ เคยสกั คาํ ไม่
ทงั ข้าวของมากมายก็หายไป                              ปากประตเู ปิดไว้ไมใ่ สก่ ลอน
พลางเรียกหาข้าไทอยวู่ ้าวนุ่                                อีอนุ่ อีอิมอีฉิมอีสอน
อีมีอีมาอีสาคร                                                นงิ นอนไยหวามาหากู
บา่ วผ้หู ญิงวงิ ไปอยงู่ กงนั                                    เหน็ นายนนั แก้ผ้ากางขาอยู่
ตา่ งคนทรุดนงั ประต ู                                        ตกตะลงึ แลดไู มเ่ ข้ามา
ขนุ ช้างเหน็ ข้าไมม่ าใกล้                                   ขดั ใจลกุ ขนึ ทงั แก้ผ้า
แหงนเถ่อเป้ อปังยืนจงั กา                                  ยา่ งเท้าก้าวมาไมร่ ู้ตวั
ยายจนั งนั งกยกมือไหว้                                     นนั พอ่ จะไปไหนพอ่ ทนู หวั
ไมน่ งุ่ ผอ่ นนงุ่ ผ้าดนู า่ กลวั                                    ขนุ ช้างมองดตู วั ก็ตกใจ
สองมือปิ ดขาเหมือนทา่ เปรต                              ใครมาเทศน์เอาผ้ากไู ปไหน
ให้นกึ อดสหู มขู่ ้าไท                                         ยายจนั ไปเอาผ้าให้ข้าที
ยายจนั ตกใจเตม็ ประดา                                    เข้าไปฉวยผ้าเอามาคลี
หยิบยืนสง่ ไปให้ทนั ที                                      เมนิ หนีอดสไู มด่ นู าย
ขนุ ช้างตวั สนั เทาบอกบา่ วไพร่                            เจ้าวนั ทองไปไหนอยา่ งไรหาย
เอง็ ไปดใู ห้รู้ซงึ แยบคาย                                   พบแล้วอย่าวนุ่ วายให้เชญิ มา 
   ข้าไทได้ฟังขนุ ช้างใช้                              ตา่ งเทียวค้นด้นไปจะเอาหน้า

614

ทงั ห้องนอกห้องในไมพ่ บพา                              ทวั เคหาแล้วไปค้นจนแผน่ ดิน
เหน็ ประตรู ัวบ้านบานเปิ ดกว้าง                            ผ้คู นนอนสล้างไมต่ ืนสิน
เสาแรกแตกต้นเป็นมลทิน                                กินใจกลบั มาหาขนุ ช้าง
บอกวา่ ได้ค้นคว้าหาพบไม ่                                แล้วเลา่ แจ้งเหตไุ ปสนิ ทกุ อย่าง
ข้าเห็นวิปริตผิดทา่ ทาง                                     ทีนวลนางวนั ทองนนั หายไป 
   ครานนั ขนุ ช้างฟังบา่ วบอก                   เหงือออกโซมล้านกระบาลใส
คดิ คดิ ให้แค้นแสนเจ็บใจ                                  ชา่ งทําได้ตา่ งตา่ งทกุ อย่างจริง
สองหนสามหนก่นแตห่ นี                                   พลงั ทีลงไมร่ อดนางยอดหญิง
คราวนนั อ้ายขนุ แผนมนั แง้นชงิ                           นีคราวนีหนีวงิ ไปตามใคร
ไมค่ ดิ วา่ จะเป็ นเห็นว่าแก ่                                  ยงั สาระแนหลบลีหนีไปไหน
เอาเถิดเป็นไรก็เป็นไป                                    ไมเ่ อากลบั มาได้มใิ ชก่ ู
   จะกลา่ วถึงโฉมเจ้าพลายงาม                 เกรงเนือความนงั นกึ ตรึกตรองอยู่
อ้ายขนุ ช้างสารพดั เป็นศตั รู                               ถ้ามนั รู้วา่ ลกั เอาแมม่ า
มนั ก็จะสอดแนมแกมเท็จ                                 ไปกราบทลู สมเดจ็ พระพนั วษา
ดจู ะระแวงผิดในกิจจา                                      มารดาก็จะต้องซงึ โทษภยั
คดิ แล้วเรียกหมืนวเิ ศษผล                                 เอ็งเป็นคนเคยชอบอชั ฌาสยั
จงไปบ้านขนุ ช้างด้วยทนั ใด                               ไกลเ่ กลียเสียอยา่ ให้มนั โกรธา
บอกวา่ เราจบั ไข้มาหลายวนั                                เกรงแมจ่ ะไมท่ นั มาเห็นหน้า
เมือคืนนีซํามีอนั เป็นมา                                     เราใช้คนไปหาแมว่ นั ทอง
พอขณะมารดามาสง่ ทกุ ข์                                  ร้องปลกุ เข้าไปถึงในห้อง
จงึ รีบมาเร็วไวดงั ใจปอง                                     รักษาจนแสงทองสวา่ งฟ้ า
ไมต่ ายคลายคืนฟื นขนึ ได้                                  กขู อแมไ่ ว้พอเห็นหน้า
แตพ่ อให้เคลือนคลายหลายเวลา                        จงึ จะสง่ มารดานนั คืนไป 
   หมืนวเิ ศษรับคําแล้วอําลา                     รีบมาบ้านขนุ ช้างหาช้าไม่
ครันถึงแอบดอู ยแู่ ตไ่ กล                                   เห็นผ้คู นขวกั ไขวท่ งั เรือนชาน
ขนุ ช้างนงั เยียมหน้าตา่ งเรือน                             ดหู น้าเฝื อนทีโกรธอยงู่ ่นุ ง่าน
จะดอื เดินเข้าไปไมเ่ ป็นการ                               คดิ แล้วลงคลานเข้าประต ู

615

   ครานนั เจ้าจอมหมอ่ มขนุ ช้าง               นงั คาหน้าตา่ งเยียมหน้าอยู่
เหน็ คนคลานเข้ามาเหลือบตาด ู                          นีมาล้อหลอกกหู รืออยา่ งไร
อะไรพอสวา่ งวางเข้ามา                                   เดก็ หวาจบั ถองให้จงได้
ลกุ ขนึ ถกเขมรร้องเกนไป                             ทดุ อ้ายไพร่ขีครอกหลอกผ้ดู ี 
   ครานนั วิเศษผลคนวอ่ งไว                 ยกมือขนึ ไหว้ไมว่ ิงหนี
ต้องตอบไปพลนั ในทนั ที                                  คนดีดอกข้าไหว้ใชค่ นพาล
ข้าพเจ้าเป็นบา่ วพระหมืนไวย                             เป็นขนุ หมืนรับใช้อยใู่ นบ้าน
ทา่ นใช้ให้กระผมมากราบกราน                          ขอประทานคืนนีพระหมืนไวย
เจ็บจกุ ประจบุ นั มีอนั เป็น                                    แก้ไขก็เห็นหาหายไม่
ร้องโอดโดดดนิ เพียงสินใจ                               จงึ ใช้ให้ตวั ข้ามาแจ้งการ
พอพบทา่ นมารดามาสง่ ทกุ ข์                             ข้าพเจ้าร้องปลกุ ไปในบ้าน
จะกลบั ขนึ เคหาเห็นช้านาน                               ทา่ นจงึ รีบไปในกลางคืน
พยาบาลคณุ พระนายพอคลายไข้                       คณุ อยา่ สงสยั วา่ ไปอืน
ให้คํามนั สงั มาวา่ ยงั ยืน                                     พอหายเจบ็ แล้วจะคืนไมน่ อนใจ 
   ครานนั ขนุ ช้างได้ฟังวา่                        แค้นดงั เลือดตาจะหลงั ไหล
ดบั โมโหโกรธาทําวา่ ไป                                    เราก็ไมว่ า่ ไรสดุ แตด่ ี
การไข้เจบ็ ล้มตายไมว่ ายเว้น                             ประจบุ นั อนั เป็นทงั กรุงศรี
ถ้าขดั สนสงิ ไรทีไมม่ ี                                       ก็มาเอาทีนีอย่าเกรงใจ
วา่ แล้วปิ ดบานหน้าตา่ งผาง                                ขนุ ช้างเดือดดาลทะยานไส้
ทอดตวั ลงกบั หมอนถอนฤทยั                             ดดู เู๋ ป็นได้เจียววนั ทอง
เพราะกแู พ้ความจมืนไวย                                 มนั จงึ เหิมใจทําจองหอง
พอ่ ลกู แมล่ กู ถกู ทํานอง                                   ถงึ สองครังแล้วเป็นแตเ่ ชน่ นี
อ้ายพอ่ ไปเชียงใหมม่ ีชยั มา                              ตงั ตวั ดงั พญาราชสีห์
อ้ายลกู เป็นหมืนไวยทําไมมี                             เหน็ กนู ีคนผดิ ตดิ โทษทณั ฑ์
มนั จงึ ขม่ เหงไมเ่ กรงใจ                                    จะพงึ พาใครได้ทีไหนนนั
ขนุ นางน้อยใหญ่เกรงใจกนั                               ถึงฟ้ องมนั ก็จะปิดให้มิดไป
ตามบญุ ตามกรรมได้ทํามา                               จะเฆียนฆา่ หาคดิ ชีวิตไม่

616

ยงิ คดิ เดอื ดดาลทะยานใจ                                ฉวยได้กระดานชนวนมา
ร่างฟ้ องทอ่ งเทียบให้เรียบร้อย                          ถ้อยคาํ ถีถ้วนเป็นหนกั หนา
ลงกระดาษพบั ไว้มิได้ช้า                                  อาบนําผลดั ผ้าแล้วคลาไคล
วนั นนั พอพระปิ นนรินทร์ราช                               เสดจ็ ประพาสบวั ยงั หากลบั ไม่
ขนุ ช้างมาถงึ ซงึ วงั ใน                                      ก็คอยจ้องทีใต้ตาํ หนกั นํา 
   จะกลา่ วถงึ พระองคผ์ ้ทู รงเดช            เสดจ็ คืนนเิ วศน์พอจวนคํา
ฝี พายรายเลม่ มาเตม็ ลํา                                  เรือประจําแหนแหเ่ ซง็ แซม่ า
พอเรือพระทีนงั ประทบั ที                                ขนุ ช้างก็รีลงตนี ทา่
ลอยคอชหู นงั สือดือเข้ามา                              ผดุ โผลโ่ งหน้ายดึ แคมเรือ
เข้าตรงบโทนอ้นต้นกญั ญา                              เพือนโขกลงด้วยกะลาวา่ ผีเสือ
มหาดเล็กอยงู่ านพดั พลดั ตกเรือ                        ร้องวา่ เสือตวั ใหญ่วา่ ยนํามา
ขนุ ช้างดงึ ดือมือยดึ เรือ                                    มิใชเ่ สือกระหมอ่ มฉานล้านเกศา
ส้ตู ายขอถวายซงึ ฎีกา                                     แค้นเหลือปัญญาจะทานทน 
   ครานนั สมเดจ็ พระพนั วษา                    ทรงพระโกรธาโกลาหล
ทดุ อ้ายจญั ไรมใิ ชค่ น                                      บนบกบนฝังดงั ไมม่ ี
ใชท่ ีใชท่ างวางเข้ามา                                      ฤๅอ้ายช้างเป็นบ้ากระมงั นี
เฮ้ยใครรับฟ้ องของมนั ที                                  ตีเสียสามสิบจงึ ปลอ่ ยไป
มหาดเล็กก็รับเอาฟ้ องมา                                 ตาํ รวจคว้าขนุ ช้างหาวางไม่
ลงพระราชอาญาตามวา่ ไว้                            พระจงึ ให้ตงั กฤษฎีกา
วา่ ตงั แตว่ นั นีสืบตอ่ ไป                                     หน้าทีของผ้ใู ดให้รักษา
ถ้าประมาทราชการไมน่ ําพา                             ปลอ่ ยให้ใครเข้ามาในล้อมวง
ระวางโทษเบด็ เสร็จเจ็ดสถาน                           ถงึ ประหารชีวิตเป็ นผยุ ผง
ตามกฤษฎีการักษาพระองค ์                             แล้วลงจากพระทีนงั เข้าวงั ใน 
   จะกลา่ วถงึ ขนุ แผนแสนสนิท                เรืองฤทธิลือจบพภิ พไหว
อยบู่ ้านสขุ เกษมเปรมใจ                                  สมสนิทพสิ มยั ด้วยสองนาง
ลาวทองกบั เจ้าแก้วกิริยา                                 ปรนนิบตั วิ ตั ถาไมห่ า่ งข้าง
เพลดิ เพลินจําเริญใจไมเ่ ว้นวาง                          คืนนนั ในกลางซงึ ราตรี

617

นางแก้วลาวทองทงั สองหลบั                             ขนุ แผนกลบั ผวาตืนฟื นจากที
พระจนั ทรจรแจม่ กระจา่ งด ี                               พระพายพดั มาลีตรลบไป
คดิ คะนงึ ถึงมติ รแตก่ ่อนเก่า                              นจิ จาเจ้าเหินหา่ งร้างพิสมยั
ถงึ สองครังตงั แตพ่ รากจากพีไป                         ดงั เดด็ ใจจากร่างก็ราวกนั
กกู ็ชวั มวั รักแตส่ องนาง                                    ละวางให้วนั ทองน้องโศกศลั ย์
เมือตไี ด้เชียงใหมก่ ็โปรดครัน                            จะเพ็ดทลู คราวนนั ก็คลอ่ งใจ
สารพดั ทีจะวา่ ได้ทกุ อยา่ ง                                 อ้ายขนุ ช้างไหนจะโต้จะตอบได้
ไมค่ วรเลยเฉยมาไมอ่ าลยั                                 บดั นีเลา่ เจ้าไวยไปรับมา
จํากจู ะไปสสู่ วาทน้อง                                      เจ้าวนั ทองจะคอยละห้อยหา
คดิ พลางจดั แจงแตง่ กายา                                นําอบทาหอมฟ้ งุ จรุงใจ
ออกจากห้องยอ่ งเดนิ ดําเนินมา                          ถึงเรือนลกู ยาหาช้าไม่
เข้าห้องวนั ทองในทนั ใด                                  เห็นนางหลบั ใหลนงิ นิทรา
ลดตวั ลงนงั ข้างวนั ทอง                                    เตอื นต้องด้วยความเสน่หา
สงั ปลกุ ลกุ ขนึ เถิดน้องอา                                 พีมาหาแล้วอยา่ นอนเลย 
   นางวนั ทองตนื อยรู่ ู้สกึ ตวั                        หมายใจวา่ ผวั ก็ทําเฉย
นงิ ดอู ารมณ์ทีชมเชย                                      จะรักจริงฤๅจะเปรยเป็นจําใจ
แตน่ ิงดกู ิริยาเป็นช้านาน                                  หาวา่ ขานโต้ตอบอยา่ งไรไม่
ทงั รักทงั แค้นแนน่ ฤทยั                                     ความอาลยั ปันป่ วนยวนวิญญา 
   โอ้เจ้าแก้วแววตาของพีเอย๋                     เจ้าหลบั ใหลกระไรเลยเป็นหนกั หนา
ดงั นิมน้องหมองใจไมน่ ําพา                              ฤๅขดั เคืองคดิ วา่ พีทอดทงิ
ความรักหนกั หนว่ งทรวงสวาท                           พีไมค่ ลาดคลายรักแตส่ กั สิง
เผอิญเป็นวิปริตพีผิดจริง                                  จะนอนนิงถือโทษโกรธอยไู่ ย
วา่ พลางเอนแอบลงแนบข้าง                             จบู พลางชวนชิดพิสมยั
ลบู ไล้พิไรปลอบให้ชอบใจ                              เป็นไรจงึ ไมฟ่ ื นตืนนทิ รา 
   เจ้าวนั ทองน้องตืนจากทีนอน                โอนออ่ นวอนไหว้พไิ รวา่
หมอ่ มน้อยใจฤๅทีไมเ่ จรจา                            ใชต่ วั ข้านีจะงอนคอ่ นพไิ ร
ชอบผิดพอ่ จงคิดคะนงึ ตรอง                             อนั ตวั น้องมลทินหาสนิ ไม่

618

ประหนงึ วา่ วนั ทองนีสองใจ                               พบไหนก็เป็นแตเ่ ชน่ นนั
ทีจริงใจถงึ ไปอยเู่ รือนอืน                               คงคิดคนื ทีหมอ่ มเป็ นแมน่ มนั
ด้วยรักลกู รักผวั ยงั พวั พนั                                  คราวนนั ก็ไปอยเู่ พราะจําใจ
แค้นคดิ ด้วยมิตรไมร่ ักเลย                               ยามมีทีเชยเฉยเสียได้
เสียแรงร่วมทกุ ข์ยากกนั กลางไพร                     กินผลไม้ตา่ งข้าวทกุ เพรางาย
พอได้ดมี ีสขุ ลืมทกุ ข์ยาก                                ก็เพราะหากหม่อมมีซงึ ทีหมาย
วา่ นกั ก็เครืองเคอื งระคาย                                เอน็ ดนู ้องอยา่ ให้อายเขาอีกเลย 
   พีผิดจริงแล้วเจ้าวนั ทอง                         เหมือนลืมน้องหลงเลือนทําเชือนเฉย
ใชจ่ ะเพลดิ เพลินชืนเพราะอืนเชย                   เงยหน้าเถิดจะเลา่ อย่าเฝ้ าแค้น
เมือติดคกุ ทกุ ข์ถงึ เจ้าทกุ เช้าคาํ                         ต้องกลืนกลําโศกเศร้านนั เหลือแสน
ซําขนุ ช้างคิดคดทําทดแทน                            มนั ดแู คลนวา่ พีนียากยบั
อาลยั เจ้าเท่ากบั ดวงชีวิตพี                              คดิ จะหนีไปตามเอาเจ้ากลบั
เกรงจะพากนั ผดิ เข้าติดทบั                              แตข่ ยบั อยจู่ นได้ไปเชียงอินทร์
กลบั มาหมายวา่ จะไปตาม                              พอเจ้าไวยเป็นความก็ค้างสิน
หวั อกใครได้แค้นในแผน่ ดนิ                            ไมเ่ ดอื ดดนิ เทา่ พีกบั วนั ทอง
คดิ อยวู่ ่าจะทลู พระพนั วษา                              เหน็ ช้ากวา่ จะได้มาร่วมห้อง
จะเป็นความอีกก็ตามแตท่ ํานอง                       จงึ ให้ลกู รับน้องมาร่วมเรือน
จะเป็นตายง่ายยากไมจ่ ากรัก                          จะฟมู ฟักเหมือนเมืออยใู่ นกลางเถือน
ขอโทษทีพีผดิ อยา่ บดิ เบือน                            เจ้าเพือนเสนห่ าจงอาลยั
พีผิดพีก็มาลแุ ก่โทษ                                     จะคมุ โกรธคมุ แค้นไปถึงไหน
ความรักพียงั รักระงมใจ                                  อยา่ ตดั ไมตรีตรึงให้ตรอมตาย
วา่ พลางทางแอบเข้าแนบอก                           ประคองยกของสําคญั มนั หมาย
เจ้าเนือทพิ ย์หยิบชืนอารมณ์ชาย                      ขอสบายสกั หน่อยอยา่ โกรธา 
   ใจน้องมใิ ห้หมองอารมณ์หม่อม              ไมต่ ดั ใจให้ตรอมเสน่หา
ถ้าตดั รักหกั ใจแล้วไมม่ า                                หมอ่ มอยา่ วา่ เลยวา่ ฉนั ไมค่ นื คดิ
ถงึ ตวั ไปใจยงั นบั อยวู่ า่ ผวั                                น้องนีกลวั บาปทบั เมือดบั จติ
หญิงเดยี วชายครองเป็นสองมติ ร                      ถ้ามปิ ลิดเสียให้เปลืองไมต่ ามใจ

619

คราวนนั เมือตามไปกลางป่ า                            หน้าดําเหมือนหนงึ ทามินหม้อไหม้
ชนะความงามหน้าดงั เทียนชยั                           เขาฉดุ ไปเหมือนลงทะเลลกึ
เจ้าพลายงามตามรับเอากลบั มา                        ทีนีหน้าจะดําเป็นนําหมกึ
กําเริบใจด้วยเจ้าไวยกําลงั ฮึก                          จะพาแมต่ กลกึ ให้จําตาย
มิใชห่ นมุ่ ดอกอยา่ กล้มุ กําเริบรัก                       เอาความผิดคิดหกั ให้เหือดหาย
ถ้ารักน้องป้ องปิดให้มดิ อาย                             ฉนั กลบั กลายแล้วหมอ่ มจงฟาดฟัน
ไปเพด็ ทลู เสียให้ทลู กระหมอ่ มแจ้ง                   น้องจะแตง่ บายศรีไว้เชญิ ขวญั
ไมพ่ กั วอนดอกจะนอนอยดู่ ้วยกนั                      ไมเ่ ชน่ นนั ฉนั ไมเ่ ลยจะเคยตวั  
   นจิ จาใจเจ้าจะให้พีเจบ็ จติ                      ดงั เอากริชแกระกรีดในอกผวั
เกรงผิดคิดบาปจงึ หลาบกลวั                             พีนีชวั เพราะหมินประมาทความ
อืนไกลไหนพีจะละเลา่                                    นีเจ้าวา่ ดอกจะยงั ไว้ฟังห้าม
เสียแรงมาวา่ วอนจงผอ่ นตาม                           อยา่ หวงห้ามเสนห่ าให้ช้าวนั
วา่ พลางคลงึ เคล้าเข้าแนบข้าง                          จบู พลางทางปลอบประโลมขวญั
ก่ายกอดสอดเกียวพลั วนั                                 วนั ทองกนั กีดไว้ไมต่ ามใจ
พลกิ ผลกั ชกั ชวนให้ชืนชิด                               เบือนบดิ แบง่ รักหาร่วมไม่
สยดสยองพองเสียวแสยงใจ                           พระพายพดั มาลยั ตรลบลอย
แมลงภเู่ ฝ้ าเคล้าไม้ในไพรชฏั                           ไมเ่ บกิ บานก้านกลดั เกสรสร้อย
บนั ดาลคงคาทิพย์กระปริบกระปรอย                  พรมพร้อยท้องฟ้ านภาลยั
อสนีครืนครันสนนั ก้อง                                   นําฟ้ าหาต้องดอกไม้ไม่
กระเซ็นรอบขอบสระสมทุ ไท                         หววิ ใจแล้วก็หลบั กบั เตียงนอน 
   ครันเวลาดกึ กําดดั สงดั เงียบ                     ใบไม้แห้งแกร่งเกรียบระรุบร่อน
พระพายโชยเสาวรสขจายขจร                           พระจนั ทรแจม่ แจ้งกระจา่ งดวง
ดเุ หวา่ เร้าเสียงสําเนียงก้อง                             ระฆงั ฆ้องขานแขง่ ในวงั หลวง
วนั ทองน้องนอนสนิททรวง                             จติ งว่ งระงบั สภู่ วงั ค์
ฝันวา่ พลดั ไปในไพรเถือน                              เลือนเปื อนไมร่ ู้ทีจะกลบั หลงั
ลดเลียวเทียวหลงในดงรัง                          ยงั มีพยคั ฆ์ร้ายมาราวี
ทงั สองมองหมอบอยรู่ ิมทาง                           พอนางดนั ป่ ามาถึงที

620

โดดตะครุบคาบคนั ในทนั ที                             แล้วฉดุ คร่าพารีไปในไพร

สนิ ฝันครันตนื ตกประหมา่                                หวีดผวากอดผวั สะอืนไห้

เลา่ ความบอกผวั ด้วยกลวั ภยั                            ประหลาดใจน้องฝันพรันอรุ า

ใต้เตียงเสียงหนกู ็กกุ กก                                แมลงมมุ ทมุ่ อกทีริมฝา

ยิงหวาดหวนั พรันตวั กลวั มรณา                         ดงั วิญญานางจะพรากไปจากกาย 

   ครานนั ขนุ แผนแสนสนิท                    ฟังความตามนิมิตก็ใจหาย

ครังนีนา่ จะมีอนั ตราย                                     ฝันร้ายสาหสั ตดั ตํารา

พิเคราะห์ดทู งั ยามอฐั กาล                                ก็บนั ดาลฤกษ์แรงเป็นหนกั หนา

มิรู้ทีจะแถลงแจ้งกิจจา                                   กอดเมียเมินหน้านําตากระเดน็

จงึ แกล้งเพทบุ ายทํานายไป                             ฝันอยา่ งนีมใิ ชจ่ ะเกิดเขญ็

เพราะวิตกหมกไหม้จงึ ได้เป็น                           เนือเย็นอยกู่ บั ผวั อยา่ กลวั ทกุ ข์

พรุ่งนีพีจะแก้เสนียดฝัน                                  แล้วทํามงิ สิงขวญั ให้เป็ นสขุ

มิให้เกิดราคีกลียคุ                                         อยา่ เป็นทกุ ข์เลยเจ้าจงเบาใจ 

   ครันวา่ รุ่งสางสวา่ งฟ้ า                            สรุ ิยาแย้มเยียมเหลียมไศล

จะกลา่ วถงึ พระองคผ์ ้ทู รงชยั                            เนาในพระทีนงั บลั ลงั ก์รัตน์

พร้อมด้วยพระกํานลั นกั สนม                           หมอบประนมเฝ้ าแหนแนน่ ขนดั

ประจําตงั เครืองอานอยงู่ านพดั                         ทรงเคืองขดั ขนุ ช้างแตก่ ลางคนื

แสนถ่อยใครจะถ่อยเหมือนมนั บ้าง                   ทกุ อย่างทีจะชวั อ้ายหวั ลืน

เวียนแตเ่ ป็นถ้อยความไมข่ ้ามคนื                       นํายืนหยงั ไมถ่ ึงยงั ดงึ มา

คราวนนั ฟ้ องกนั ด้วยวนั ทอง                            นีมนั ฟ้ องใครอีกอ้ายชาตขิ ้า

ดําริพลางทางเสดจ็ ยาตรา                              ออกมาพระทีนงั จกั รพรรดิ

พระสตู รรูดกร่างกระจา่ งองค์                           ขนุ นางกราบลงเป็นขนดั

ทงั หน้าหลงั เบียดเสียดเยียดยดั                         หมอบอดั ถดั กนั เป็นหลนั ไป

ทอดพระเนตรมาเหน็ ขนุ ช้างเฝ้ า                       เออใครเอาฟ้ องมนั ไปไว้ไหน

พระหมืนศรีถวายพลนั ในทนั ใด           รับไว้คลีทอดพระเนตรพลนั

พอทรงจบแจ้งพระทยั ในข้อหา                        ก็โกรธาเคืองขนุ่ หนุ หนั

มนั เคยี วเข็ญทําเป็นอยา่ งไรกนั                           อีวนั ทองคนเดยี วไมร่ ู้แล้ว

621

ราวกบั ไมม่ ีหญิงเฝ้ าชงิ กนั หรืออีวนั ทองนนั มนั มีแก้ว

รูปอ้ายช้างชวั ช้าตาบ้องแบว                            ไมเ่ ห็นแววทีวา่ มนั จะรัก

ใครจะเอาเป็นผวั เขากลวั อาย                           หวั หดู เู หมือนควายทีตกปลกั

คราวนนั เป็นความกถู ามซกั                               ตกหนกั อยกู่ บั เฒา่ ศรีประจนั

วนั ทองกสู ิให้กบั อ้ายแผน                                ไยแลน่ มาอยกู่ บั อ้ายช้างนนั

จมืนศรีไปเอาตวั มนั มาพลนั                              ทงั วนั ทองขนุ แผนอ้ายหมืนไวย 

   ฝ่ ายพระหมืนศรีได้รับสงั                           ถอยหลงั ออกมาไมช่ ้าได้

สงั เวรกรมวงั ในทนั ใด                                   ตํารวจในวิงตะบงึ มาถงึ พลนั

ขนึ ไปบนเรือนพระหมืนไวย                            แจ้งข้อรับสงั ไปขมีขมนั

ขนุ ช้างฟ้ องร้องฎีกาพระทรงธรรม์                    ให้หาทงั สามทนั นนั เข้าไป 

   ครานนั วนั ทองเจ้าพลายงาม                    ได้ฟังความคร้ามครันหวนั ไหว

ขนุ แผนเรียกวนั ทองเข้าห้องใน                        ไมไ่ ว้ใจจงึ เสกด้วยเวทมนตร์

สีขีผงึ สีปากกินหมากเวทย์                                ซงึ วเิ ศษสารพดั แก้ขดั สน

นํามนั พรายนํามนั จนั ทน์สรรเสกปน                   เคยค้มุ ขลงั บงั ตนแตไ่ รมา

แล้วทําผงอทิ ธิเจเข้าเจมิ พกั ตร์                        คนเห็นคนทกั รักทกุ หน้า

เสกกระแจะจวงจนั ทน์นํามนั ทา                       เสร็จแล้วก็พาวนั ทองไป 

   ครานนั ทองประศรีผ้มู ารดา                      ครันได้แจ้งกิจจาไมน่ งิ ได้

เดก็ เอ๋ยวิงตามมาไวไว                                 ลงบนั ไดงนั งกตกนอกชาน

พลายชมุ พลกอดก้นทองประศรี                      กมู ใิ ชช่ ้างขีดอกลกู หลาน

ลกุ ขนึ โขยง่ โก้งโค้งคลาน                              ซมซานโฮกฮากอ้าปากไป

ครันถงึ ยงั อยปู่ ระตวู งั                                     ผ้รู ับสงั เร่งรุดไมห่ ยดุ ได้

ขนุ แผนวนั ทองพระหมืนไวย                           เข้าไปเฝ้ าองคพ์ ระภมู ี 

   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงเดช                         ปินปักนคั เรศเรืองศรี

เหน็ สามราเข้ามาอญั ชลี                                พระปรานีเหมือนลกู ในอทุ ร

ด้วยเดชะพระเวทวเิ ศษประสิทธิ                      เผอญิ คิดรักใคร่พระทยั ออ่ น

ตรัสถามอยา่ งความราษฎร                             ฮ้าเฮ้ยดกู ่อนอีวนั ทอง

เมือมงึ กลบั มาแตป่ ่ าใหญ่                              กสู ใิ ห้อ้ายแผนประสมสอง

622

ครันกขู ดั ใจให้จําจอง                                   ตวั ของมงึ ไปอยแู่ หง่ ไร
ทําไมไมอ่ ยกู่ บั อ้ายแผน                               แลน่ ไปอยกู่ บั อ้ายช้างใหม่
เดมิ มงึ รักอ้ายแผนแลน่ ตามไป                       ครันยกให้สเิ ต้นกบั เลน่ ตวั
อยกู่ บั อ้ายช้างไมอ่ ยไู่ ด้                                เกิดรังเกียจเกลียดใจด้วยชงั หวั
ดยู กั ใหมย่ ้ายเก่าเฝ้ าเปลียนตวั                         ตกวา่ ชวั แล้วมงึ ไมไ่ ยด ี
   ครานนั วนั ทองได้รับสงั                            ละล้าละลงั ประนมก้มเกศี
หวั สยองพองพรันทนั ที                                 ทลู คดีพระองค์ผ้ทู รงธรรม์
ขอเดชะละอองธุลีบาท                                 องคห์ ริรักษ์ราชรังสรรค์
เมือกระหมอ่ มฉนั มาแตอ่ ารัญ                         ครังนนั โปรดประทานขนุ แผนไป
ครันอยมู่ าขนุ แผนต้องจําจอง                         กระหมอ่ มฉนั มีท้องนนั เติบใหญ่
อยทู่ ีเคหาหน้าวดั ตะไกร                               ขนุ ช้างไปบอกวา่ พระโองการ
มีรับสงั โปรดปรานประทานให้                        กระหมอ่ มฉนั ไมไ่ ปก็หกั หาญ
ยืดยดุ ฉดุ คร่าทําสามานย์                              เพือนบ้านจะชว่ ยก็สดุ คิด
ด้วยขนุ ช้างอ้างวา่ รับสงั ให้                            ใครจะขดั ขืนไว้ก็กลวั ผดิ
จนใจจะมไิ ปก็สดุ ฤทธิ                                  ชีวิตอยใู่ ต้พระบาทา 
   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงภพ                         ฟังจบกริวขนุ ช้างเป็นหนกั หนา
มีพระสงิ หนาทตวาดมา                                 อ้ายบ้าเย่อหยิงอ้ายลงิ โลน
ตกวา่ กหู าเป็นเจ้าชีวิตไม ่                               มงึ ถือใจวา่ เป็ นเจ้าทีโรงโขน
เป็นไมม่ ีอาญาสทิ ธิคดิ ถงึ โดน                      เทียวทําโจรใจคะนองจองหองครัน 
เลียงมงึ ไมไ่ ด้อ้ายใจร้าย                                ชอบแตเ่ ฆียนสองหวายตลอดสนั
แล้วกลบั ความถามข้างวนั ทองพลนั                  เออเมือมนั ฉดุ คร่าพามงึ ไป
ก็ช้านานประมาณได้สิบแปดปี                        ครังนีทําไมมงึ จงึ มาได้
นีมงึ หนีมนั มาฤๅวา่ ไร                                ฤๅวา่ ใครไปรับเอามงึ มา 
   วนั ทองฟังถามให้คร้ามครัน                      บงั คมคลั ประนมก้มเกศา
ขอเดชะพระองค์ทรงศกั ดา                          พระอาญาเป็นพ้นล้นเกล้าไป
ครังนีจมืนไวยนนั ไปรับ                               กระหมอ่ มฉนั จงึ กลบั คนื มาได้
มิใชย่ ้อนยอกทํานอกใจ                              ขนุ แผนก็มิได้ประเวณี

623

แตม่ านนั เวลาสกั สองยาม                            ขนุ ช้างจงึ หาความวา่ หลบหนี
ขอพระองค์จงทรงพระปรานี                         ชีวีอยใู่ ต้พระบาทา 
   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงเดช                         ฟังเหตขุ นุ่ เคืองเป็นหนกั หนา
อ้ายหมืนไวยทําใจอหงั กา                          ตกวา่ บ้านเมืองไมม่ ีนาย
จะปรึกษาตราสินให้ไมไ่ ด้                            จงึ ทําตามนําใจเอาง่ายงา่ ย
ถ้าฉวยเกิดฆา่ ฟันกนั ล้มตาย                          อนั ตรายไพร่เมืองก็เคืองกู
อีวนั ทองกใู ห้อ้ายแผนไป                            อ้ายช้างบงั อาจใจทําจลู่ ู่
ฉดุ มนั ขนึ ช้างอ้างถึงก ู                                ตะคอกข่อู ีวนั ทองให้ตกใจ
ชอบตบให้สลบลงกบั ที                              เฆียนตเี สียให้ยบั ไมน่ บั ได้
มะพร้าวห้าวยดั ปากให้สาใจ                        อ้ายหมืนไวยก็โทษถงึ ฉกรรจ์
มงึ ถือวา่ อีวนั ทองเป็นแม่ตวั                          ไมเ่ กรงกลวั เว้โว้ทําโมหนั ธ์
ไปรับไยไมไ่ ปในกลางวนั                               อ้ายแผนพ่อนนั ก็เป็นใจ
มนั เหมือนววั เคยขาม้าเคยขี                        ถงึ บอกกวู า่ ดีหาเชือไม่
อ้ายช้างมนั ก็ฟ้ องเป็นสองนยั                       วา่ อ้ายไวยลกั แมใ่ ห้บิดา
เป็นราคขี ้อผิดมีตดิ ตวั                                 หมองมวั มลทินอยหู่ นกั หนา
ถ้าอ้ายไวยอยากจะใคร่ได้แม่มา                 ชวนพอ่ ฟ้ องหาเอาเป็นไร
อยั การศาลโรงก็มีอย ู่                                ฤๅวา่ กตู ดั สินให้ไมไ่ ด้
ชอบทวนด้วยลวดให้ปวดไป                       ปรับไหมให้เท่ากบั ชายชู้
มนั เกิดเหตทุ งั นีก็เพราะหญิง                      จงึ หงึ หวงชว่ งชงิ ยงุ่ ยิงอยู่
จําจะตดั รากใหญ่ให้หลน่ พรู                       ให้ลกู ดอกดกอยแู่ ตก่ ิงเดียว
อีวนั ทองตวั มนั เหมือนรากแก้ว                  ถ้าตดั โคนขาดแล้วก็ใบเหียว
ใครจะควรสสู่ มอยกู่ ลมเกลียว                    ให้เดด็ เดยี วรู้กนั แตว่ นั นี
เฮ้ยอีวนั ทองวา่ กระไร                               มงึ ตงั ใจปลดปลงให้ตรงที
อยา่ พะวงั กงั ขาเป็นราค ี                             เพราะมงึ มีผวั สองกตู ้องแค้น
ถ้ารักใหมก่ ็ไปอยกู่ บั อ้ายช้าง                      ถ้ารักเก่าเข้าข้างอ้ายขนุ แผน
อยา่ เวียนวนไปให้คนมนั หมินแคลน              ถ้าแม้นมงึ รักไหนให้ว่ามา 
   ครานนั วนั ทองฟังรับสงั                           ให้ละล้าละลงั เป็นหนกั หนา

624

ครันจะทลู กลวั พระราชอาญา                    ขนุ ช้างแลดตู ายกั ควิ ลน

พระหมืนไวยใช้ใบ้ให้แมว่ ่า                         บ้ยุ ปากตรงบดิ าเป็นหลายหน

วนั ทองหมองจติ คดิ เวียนวน                        เป็นจนใจนงิ อยไู่ มท่ ลู ไป 

   ครานนั พระองค์ทรงธรณินทร์                  หาได้ยินวนั ทองทลู ขนึ ไม่

พระตรัสความถามซกั ไปทนั ใด                   ฤๅมงึ ไมร่ ักใครให้วา่ มา

จะรักช้ชู งั ผวั มงึ กลวั อาย                           จะอยดู่ ้วยลกู ชายก็ไมว่ า่

ตามใจกจู ะให้ดงั วาจา                              แตน่ ีเบืองหน้าขาดเดด็ ไป 

   นางวนั ทองรับพระราชโองการ                ให้บนั ดาลบงั จิตหาคดิ ไม่

อกศุ ลดลมวั ให้ชวั ใจ                               ด้วยสนิ ในอายทุ ีเกิดมา

คดิ คะนงึ ตะลงึ ตะลานอก                          ดงั ตวั ตกพระสเุ มรุภผู า

ให้อทุ จั อดั อนั ตนั อรุ า                               เกรงผิดภายหน้าก็สดุ คดิ

จะวา่ รักขนุ ช้างกระไรได้                           ทีจริงใจมไิ ด้รักแตส่ กั หนิด

รักพอ่ ลกู หว่ งดงั ดวงชีวิต                           แม้นทลู ผดิ จะพิโรธไมโ่ ปรดปราน

อยา่ เลยจะทลู เป็นกลางไว้                         ตามพระทยั ท้าวจะแยกให้แตกฉาน

คดิ แล้วเทา่ นนั มิทนั นาน                            นางก้มกรานแล้วก็ทลู ไปฉบั พลนั

ความรักขนุ แผนก็แสนรัก                          ด้วยร่วมยากมานกั ไมเ่ ดยี ดฉันท์

ส้ลู ําบากบกุ ป่ ามาด้วยกนั                            สารพนั อดออมถนอมใจ

ขนุ ช้างแตอ่ ยดู่ ้วยกนั มา                            คาํ หนกั หาได้วา่ ให้เคอื งไม่

เงินทองกองไว้มใิ ห้ใคร                            ข้าไทใช้สอยเหมือนของตวั

จมืนไวยเลา่ ก็เลือดทีในอก                        ก็หยิบยกรักเทา่ กนั กบั ผวั

ทลู พลางตวั นางระเริมรัว                            ความกลวั อาญาเป็นพ้นไป 

   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงภพ                        ฟังจบแค้นคงั ดงั เพลิงไหม้

เหมือนดินประสิวปลวิ ตดิ กบั เปลวไฟ             ดดู เู๋ ป็นได้อีวนั ทอง

จะวา่ รักข้างไหนไมว่ า่ ได้                            นําใจจะประดงั เข้าทงั สอง

ออกนนั เข้านีมีสํารอง                                ยิงกวา่ ท้องทะเลอนั ลําลึก

จอกแหนแพเสาสําเภาใหญ่                        จะทอดถมเท่าไรไมร่ ู้สกึ

เหมือนมหาสมทุ รสดุ ซงึ ซกึ                          นําลกึ เหลือจะหยงั กระทงั ดนิ

625

อฐิ ผาหาหาบมาทมุ่ ถม                               ก็จอ่ มจมศนู ย์หายไปหมดสนิ
อีแสนถ่อยจญั ไรใจทมฬิ                            ดงั เพชรนิลเกิดขนึ ในอาจม
รูปงามนามเพราะน้อยไปหรือ                     ใจไมซ่ ือสมศกั ดเิ ทา่ เส้นผม
แตใ่ จสตั ว์มนั ยงั มีทีนิยม                            สมาคมก็แตถ่ งึ ฤดมู นั
มงึ นีถอ่ ยยิงกวา่ ถ่อยอีท้ายเมือง                  จะเอาเรืองไมไ่ ด้สกั สิงสรรพ์
ละโมบมากตณั หาตาเป็ นมนั                        สกั ร้อยพนั ให้มงึ ไมถ่ ึงใจ
วา่ หญิงชวั ผวั ยงั คราวละคนเดยี ว                  หาตามตอมกนั เกรียวเหมือนมงึ ไม่
หนกั แผน่ ดนิ กจู ะอยไู่ ย                             อ้ายไวยมงึ อยา่ นบั วา่ มารดา
กเู ลียงมงึ ถงึ ให้เป็นหวั หมืน                        คนอืนรู้วา่ แมก่ ็ขายหน้า
อ้ายขนุ ช้างขนุ แผนทงั สองรา                     กจู ะหาเมียให้อยา่ อาลยั
หญิงกาลกิณีอีแพศยา                              มนั ไมน่ า่ เชยชิดพิสมยั
ทีรูปรวยสวยสมมีถมไป                            มงึ ตดั ใจเสียเถิดอีคนนี
เร่งเร็วเหวยพระยายมราช                          ไปฟันฟาดเสียให้มนั เป็นผี
อกเอาขวานผ่าอยา่ ปรานี                           อยา่ ให้มีโลหิตตดิ ดนิ กู
เอาใบตองรองไว้ให้หมากิน                        ตกดนิ จะอปั รีย์กาลีอยู่
ฟันให้หญิงชายทงั หลายด ู                          สงั เสร็จเสดจ็ สปู่ ราสาทชยั  

ตอนท ี ๓๖ ฆ่านางวันทอง
   ครานนั วนั ทองสยองหวั                           ความกลวั ตวั สนั อยหู่ วนั ไหว
ขนุ ช้างขนุ แผนพระหมืนไวย                       ก็ตระหนกตกใจไปทกุ คน
บรรดาข้าราชการทีหมอบเฝ้ า                      ตา่ งสร้อยเศร้าหวั พองสยองขน
จะเพ็ดทลู อยา่ งไรไมช่ อบกล                      จําจนด้วยกลวั พระอาญา
พระยายมราชก็สงั พลนั                              ให้คมุ วนั ทองจงู ไปข้างหน้า
พระหมืนไวยขนุ แผนแลน่ ตามมา                 ลกู พอ่ คลอนําตาด้วยอาลยั
ขนุ ช้างลกุ ถลาหน้าควํา                             ล้มคะมําตําเสาเสือกไถล
ลกุ ได้จากเสาเหยา่ เหย่าไป                        ร้องไห้งมุ่ ง่ามมาตามเมีย
ทองประศรีคอยอยรู่ ู้กิจจา                         ตีอกตกประหมา่ หน้าเสีย

626

ลกุ รีบตามมาแข้งขาเพลีย                         นําตาไหลเรียตวั สนั งก
ให้ไปบอกลาวทองแก้วกิริยา                     สร้อยฟ้ าศรีมาลาทงั ห้าหก
นําตานํามกู ตละลกู นก                             ตอี กตกใจตา่ งไคลคลา 
   ขนุ ช้างสะดดุ อฐิ ตีนขวิดไป                     หวั ไถลล้มควําตาํ ขีหมา
ลกุ ขนึ ไมเ่ ช็ดระเห็จมา                              แมลงวนั ฉ่าตอมฉ่เู หม็นอ้ไู ป
อ้ายบา่ วร้องว้ายคณุ นายขา                       เช็ดขีหมาเสียก่อนเถิดข้าไหว้
ขนุ ช้างเหลียวหลงั อ้ายจญั ไร                      ขีหมาทีไหนมาตดิ กู
อ้ายบา่ วมนั ชีวา่ ขีหมา                               ตงั แตห่ น้าตลอดขวญั แมลงวนั ฉู่
ขนุ ช้างไมฟ่ ังวา่ ชา่ งก ู                                 ผ้คู นตามพรูร้องเหม็นจริง 
   ครันถงึ ทีหวั ตะแลงแกง                          คนผ้ดู แู ดงทงั ชายหญิง
วนั ทองสนิ กําลงั ลงนงั พงิ                             พระไวยวิงเข้าประคองวนั ทองไว้
ขนุ แผนสดุ แสนสงสารน้อง                         นงั ลงข้างวนั ทองนําตาไหล
อดั อนั นงิ องึ ตะลงึ ตะไล                              สะอืนไห้ไมอ่ อกซงึ วาจา
นางแก้วกิริยาเจ้าลาวทอง                           ทงั สองโศกเศร้าเป็นหนกั หนา
ทงั นางสร้อยฟ้ าศรีมาลา                             ตา่ งคนจะขมาหาดอกไม้
คนดลู ้อมพร้อมพรังดงั กําแพง                      ตะแลงแกงจนหามีทียืนไม่
ขนุ ช้างแหวกคนด้นเข้าไป                           วา่ อีพอ่ ข้าไหว้เอาแตบ่ ญุ
ฝงู คนหลีกวิงทงั ชายหญิง                            เหมน็ ขีหมาออกจะตายแล้วพีขนุ
อ้ายหนมุ่ หนมุ่ เหม็นนกั มนั ผลกั รุน                  เซซนุ เข้าไปถึงวนั ทอง
พระไวยแลไปเห็นขนุ ช้าง                            ความโกรธโดดผางตรงเข้าถอง
แล้วกดหวั ลงไว้ฉวยไม้พลอง                       ทงั สองมือเปื อนขีตผี ลงุ ลง
พระยายมห้ามไว้อยา่ พระไวย                       จะทบุ ตีมนั ไยอ้ายคนหลง
ฉวยขนุ ช้างคร่าออกมานอกวง                     นงั ลงเหมน็ มือก็โกรธา
ถ้ารู้กหู าไปห้ามไม ่                                    อ้ายจญั ไรมือกลู ้วนขีหมา
ลกุ ขนึ เตะสง่ ตรงออกมา                             ขนุ ช้างวา่ ลกู ตายแล้วคราวนี
ฝ่ ายขนุ แผนแล่นไลไ่ ปชกซํา                       ขนุ ช้างล้มหวั ตาํ ทองประศรี
แกโกรธาดา่ ทอใชพ่ อดี                                ขนุ ช้างลกุ จากทีหนีออกไป 

627

   ครานนั จงึ โฉมเจ้าวนั ทอง                        เศร้าหมองสะอกึ สะอืนไห้
ส้วมกอดลกู ยาด้วยอาลยั                           นําตาหลงั ไหลลงรินริน
วนั นีแมจ่ ะลาพอ่ พลายแล้ว                          จะจําจากลกู แก้วไปศนู ย์สนิ
พอบา่ ยก็จะตายลงถมดนิ                             ผนิ หน้ามาแมจ่ ะขอชม
เกิดมาไมเ่ หมือนกบั เขาอืน                          มิได้ชืนเชยชิดสนทิ สนม
แตน่ ้อยน้อยลอยลิวไปตามลม                     ต้องตรอมตรมพรากแมแ่ ตเ่ จ็ดปี
ให้แตเ่ ฝ้ าทกุ ข์ถงึ คะนงึ หา                            นกึ วา่ แมจ่ ะไมไ่ ด้เห็นผี
เจ้าก็ไมศ่ นู ย์หายวายชีวี                                กลบั มาได้เผาผีของมารดา
มิเสียแรงฟักฟมู อ้มุ ท้อง                              ข้ามหนองแนวเขาลําเนาป่ า
อยใู่ นท้องก็เหมือนเพือนมารดา                    ทนทกุ ข์เวทนาในป่ าชฏั
ผา่ แดดแผดฝนทนลําบาก                           ปลงิ ทากร่านรินมนั กินกดั
หนามไหนไ่ ขวเ่ กียวเทียวเลียวลดั                   แมค่ อยปัดระวงั ให้แตใ่ นครรภ์
พอ่ พาขีม้าไมข่ บั ควบ                                  ขยบั ยวบกลวั เจ้าจะหวาดหวนั
พอแดดเผาเข้าร่มพนมวนั                             เหน็ จะออ่ นผอ่ นผนั ลงกินนํา
คอ่ ยกลืนแตพ่ อชืนไมก่ ลืนหนกั                     กลวั ลกู จะสําลกั ทกุ เช้าคาํ
เมือเขาสง่ ลงมาต้องจองจํา                          แสนระกําก็ระวงั จะนงั นอน
ด้วยเป็นหว่ งบว่ งใยในลกู รัก                         จะเดนิ หนกั เกรงท้องขยกั ขย่อน
จะนงั นกั เจ้าจกั อนาทร                                ครันนอนนกั กลวั จะเหนือยอนาถตวั
เจ้าคลอดรอดแล้วจงึ คลายใจ                       เฝ้ าถนอมกล่อมไกวพอ่ ทนู หวั
เจ็ดปี แมป่ ระคองไมห่ มองมวั                         ขนุ ช้างชวั ลกั ลกู ไปลบั ตา
เขาตีตอ่ ยปลอ่ ยหลงในดงชฏั                        กศุ ลซดั ให้เจ้าคืนมาเห็นหน้า
พอเห็นแล้วต้องพรากจากมารดา                   แตน่ นั มาช้านานจงึ พานพบ
กศุ ลหนหลงั ยงั คาํ จนุ                                   ให้ลกู แก้วมีบญุ ประจวบจบ
เทียวติดตามแมพ่ อ่ พอพร้อมครบ                   กลบั มาต้องทําศพของมารดา
เหมือนอตุ สา่ ห์ดนั ด้นพ้นป่ าชฏั                        พอเห็นแสงจนั ทร์จํารัสพระเวหา
สําคญั คดิ ว่าจะสขุ ทกุ เวลา                            พอสายฟ้ าฟาดล้มจมดนิ ดาน
พอ่ จะเห็นมารดาสกั ครึงวนั                            พ้นนนั ศนู ย์เปลา่ เป็นเถ้าถา่ น

628

จะได้แตค่ ิดถึงคะนงึ นาน                              กลบั บ้านไปเถิดลกู อยา่ รอเย็น
เมือเวลาเขาฆา่ แม่คอขาด                            จะอนาถไมน่ า่ จะแลเห็น
เจ้าดหู น้าเสียแตแ่ มย่ งั เป็น                            นกึ ถึงจะได้เหน็ หน้ามารดา
รําพลางนางกอดพระหมืนไวย                       นําตาไหลซบเซาไมเ่ งยหน้า
ง่วงหงบุ ฟบุ ลงกบั พสธุ า                               กอดลกู ยาแนน่ งิ ไมต่ งิ กาย 
   พระไวยร้องไห้อยเู่ คยี งแม ่                       เหน็ มารดานิงแนก่ ็ใจหาย
เข้านวดแมแ่ ก้ไขอยวู่ นุ่ วาย                          นางคอ่ ยคลายเจ้าก็รําพิไรวอน
โอ้เจ้าประคณุ ของลกู เอย๋                             แมเ่ คยเลียงลกู แล้วสงั สอน
ผกู เปลเหช่ ้าให้ลกู นอน                               ป้ อนข้าวอาบนําให้นมกิน
ประโลมลบู จบู จอมกระหมอ่ มแก้ว                 อาบนําให้แล้วก็มนุ่ ผม
ขมินทาพาเข้าทีนอนชม                             แมป่ รารมภ์ระวงั ซงึ โพยภยั
คราวลกู เสาะแสะแมโ่ ศกเศร้า                      หยกู ยาปลาข้าวเอาใจใส่
กางม้งุ ยงุ รินทงั เรือดไร                               แมม่ ิให้ลกู น้อยอนาทร
ครันลกู เตบิ ใหญ่ได้เจด็ ขวบ                         เคราะห์ประจวบตวั ลกู ถกู หลอกหลอน
ขนุ ช้างลวงไปในป่ าดอน                             เอาไม้ขอนทมุ่ ทบั ไว้กบั ดนิ
ปวดเจ็บเหนบ็ ชาไปทงั กาย                         ครังนนั ลกู ก็หมายว่าศนู ย์สิน
จะเป็นเหยือเสือสตั ว์มนั กดั กิน                     เทพไทไพรสณิ ฑ์ทา่ นเมตตา
ชว่ ยฉดุ ชกั ผลกั ขอนขนุ ช้างให้                     ลกู จงึ กลบั มาได้ไมส่ งั ขาร์
ต้องพลดั พรากจากแมแ่ ตน่ นั มา                   เดนิ ป่ าหนามตําระกําใจ
คนเดียวบกุ ไปในไพรสณั ฑ์                        แตส่ พุ รรณถึงกาญจน์บรุ ีได้
บญุ ปลอดรอดสตั ว์ในกลางไพร                   ยา่ เลียงดไู ว้จงึ เป็นคน
แสนยากใครจะยากเทา่ ลกู น้อย                  ยากร้อยพนั เทา่ ทกุ แหง่ หน
ถงึ ใครจนก็ไมเ่ หมือนทีลกู จน                     ทรพลพอ่ แมไ่ มเ่ หน็ ใคร
ได้เหน็ แมก่ ็แตย่ งั เดก็ เดก็                           หน้าพอ่ เมือแตเ่ ล็กหาเห็นไม่
ถามยา่ ย่าเลา่ จงึ เข้าใจ                              หนียา่ มาในพนมชฏั
ป่ ากว้างช้างเสือก็เหลือหลาย                      ยงุ รินบนิ ตา่ ยมนั ตอมกดั
อดอยากข้าวปลาสารพดั                            หนามไหนไ่ ม้ลดั เป็นรอยริว

629

ยามนอนกลางไพรใจอนาถ                        นําค้างสาดกระเซ็นมาเยน็ ฉิว

ลมจดั พดั ต้องใบไม้ปลิว                             เดนิ เดียวเปลียวลิวมาถึงกรุง

ครันถึงพอ่ พอ่ ก็จนต้องทนทกุ ข์                    ตดิ คกุ ขดั สนจนผ้านงุ่

จงึ พากเพียรเรียนวิชามาบาํ รุง                      ไปรบพงุ่ มีชยั จนได้ดี

ข้าไทเงินทองก็กองเกลือน                         บ้านเรือนยศศกั ดเิ กษมศรี

ได้เหน็ หน้าบดิ าทกุ ราตรี                             ยงั ขาดแตแ่ มน่ ีไปอยไู่ กล

คดิ ถึงจงึ ไปรับแมก่ ลบั มา                            หมายวา่ จะยกยอ่ งให้ผอ่ งใส

มิรู้วา่ พาแมม่ าบรรลยั                                 ดงั ลกู ฆา่ แมใ่ ห้มรณา

จงึ หนั มาวา่ เหวยเพชฌฆาต                         มาฟันฟาดเรานีจะดีกวา่

ขอตายแทนตวั ของมารดา                          อยา่ ให้แมข่ ้านีบรรลยั

เป็นเพราะกรู ับแมก่ ลบั มา                           ทา่ นจงึ ลงอาญาเป็นข้อใหญ่

วา่ พลางกลงิ เกลือกเสือกไป                       สะอืนไห้อยกู่ บั ตีนของมารดา

   ครันคอ่ ยฟื นคืนขอขมาโทษ                   แมจ่ งได้โปรดซงึ เกศา

เมือเดก็ อยยู่ งั ไมร่ ู้ซงึ กิจจา                        ได้เอือมสงู ตาํ วา่ ให้เคืองใจ

หยิกกดั ปัดตีแล้วเถียงดา่                           มารดาจงงดอดโทษให้

อยา่ ให้เป็นเวรกรรมของลกู ไป                   ไหว้แล้วไหว้เลา่ เฝ้ าโศกา

โอ้ตะวนั กระไรชา่ งรีบบา่ ย                        จะเร่งให้แมต่ ายไมเ่ ห็นหน้า

เจบ็ ไข้ฤๅจะได้หาหยกู ยา                       รักษาแมม่ ิให้ได้ร้อนรน

สิงของเชียนขนั จะซือขาย                        ทงั ข้าไทววั ควายทีเกลือนกลน่

จะจําหนา่ ยให้หมอพอสนิ บน                      แตช่ นั จนตวั ลกู กระทงั เมีย

นีมไิ ด้รักษาพยาบาล                              เนือกรรมตามผลาญประหารเสีย

พระไวยอกใจดงั ไฟเลีย                          ละห้อยละเหียเพียงจะม้วยไปด้วยกนั  

   ขนุ แผนแสนโศกสงสารน้อง                นงิ นงั ฟังวนั ทองให้อดั อนั

นางหนั มากอดเท้าเข้าจาบลั ย์                    ขนุ แผนนนั ซบหน้ากบั หลงั เมีย

สะท้อนสะทกึ สะอกึ สะอืนไห้                            ออกปากนําตาไหลลงราดเรีย

เสียแรงทรมานตวั ทงั ผวั เมีย                     เขียดนิ เลียงกนั เหมือนหนงึ นก

เทียวอาศยั ในดงพงชฏั                            ส้ผู ลดั ผ้านงุ่ ทําม้งุ ปก

630

ขดุ เผือกมนั กินตามถินรก                        ตกยากเทา่ ไรไมไ่ กลกนั
ข้ามห้วยตรวยโตรกชะโงกชะงกั                หกั ใบไม้คลมุ เป็นซุ้มกนั
ระวงั นางล้างทพั เสียนบั พนั                       แตส่ กั วนั มิได้พรากไปจากตวั
ถึงสดุ แสนลําบากยากไร้                         เจ้าส้จู นทนได้ไปกบั ผวั
จนพฤกษาหายากกินรากบวั                      ชนั ชวั ข้าวสกั เม็ดไมพ่ านพบ
แปดเรือนเรือนชานมไิ ด้เห็น                     แสนเข็ญพาน้องวนั ทองหลบ
ครันมีครรภ์ลกู ยามาสมทบ                      ก็ปรารภควรระวงั แตต่ งั ท้อง
พีขบั ม้าพาพอสะบดั ยา่ ง                         กลวั กระเทือนครรภ์นางจะหมางหมอง
คําเช้าพีเฝ้ าประคบั ประคอง                     จนเห็นท้องแก่เกรงจลาจล
จงึ พาเจ้าเข้าหาพระพิจติ ร                       ก็ได้รอดชีวิตไมข่ ดั สน
ถ้าเขาฆา่ เสียในป่ าทงั สองคน                  ไมน่ ้อยใจเหมือนมาจนในครังนี
ไหนไหนทกุ ข์ยากนนั มากมาย                  ก็ก้มหน้าพากนั ตายไปเมืองผี
ก็เผอิญไมต่ ายวายชีวี                            ถึงกรุงศรีอยธุ ยาได้วา่ ความ
ครันชนะโปรดปรานประทานให้                พีดีใจวา่ สนิ ซงึ เสียนหนาม
ไมเ่ สียทีทีอตุ ส่าห์พยายาม                     แตเ่ วรตามตวั ต้องไปตดิ คกุ
ทนลําบากตรากตรําทกุ คําเช้า                 ทงั หว่ งเจ้าท้องไส้ไมม่ ีสขุ
อ้ายขนุ ช้างชิงซํากระหนําทกุ ข์                 ดงั ไฟลกุ ขนึ ในอกสกั หกกอง
เหมือนเจ้าตายจากพีทีหนงึ แล้ว                ต้องคลาดแคล้วพีตงั แตเ่ ศร้าหมอง
อยใู่ นคกุ ทกุ ข์ถงึ คะนงึ ตรอง                    สองทกุ ข์สามทกุ ข์เข้าทบั ใจ
ทกุ ข์ถึงเพือนยากเจ้าจากพี                     ไปคลอดลกู ร้ายดหี าเหน็ ไม่
หญิงชายตายเป็ นประการใด                   เป็นหลายปี ลว่ งไปมิได้รู้
ตอ่ พลายงามตามพบมาบอกเลา่               จงึ รู้วา่ ตวั เจ้านียงั อยู่
หมายวา่ ออกได้จะตามด ู                        ส้กู นั อีกสกั ครังไมฟ่ ังเลย
เดชะบญุ พลายงามตามมาขอ                  ก็พอไปเชียงใหมม่ ิใชเ่ ฉย
กลบั มาจากเชียงใหมไ่ ด้เสบย                 เผอญิ เลยลืมเจ้าเสียจวนปี
ครันลกู รักชกั พาเจ้ามาห้อง                    เหมือนวนั ทองเกิดใหมไ่ ด้พบพี
ก็เยน็ ใจอยวู่ า่ ภยั จะไมม่ ี                        จะอยดู่ ีด้วยกนั ค้มุ วนั ตาย

631

ได้พบผวั พดู กนั แตก่ ลางคืน                    พอนอนตืนไมท่ นั ตะวนั สาย
ก็เกิดความลามวนุ่ ขนุ่ ระคาย                   ลงปลายน้องรักจกั วายชนม์
อกเอ๋ยเคยยากก็หนกั หนา                      ศกึ เสือส้มู าเป็นหลายหน
ร้อยทพั พนั ทพั ไมอ่ บั จน                         ไพร่พลกองทพั ไมย่ บั เยิน
ถงึ ศาสตราอาวธุ เป็นหา่ ฝน                        ก็ค้มุ คนไว้ได้ไมฉ่ กุ เฉิน
ฝี มือลาวเชียงใหมไ่ มม่ ีเกิน                     แตกตะเพินเพราะพระเวทย์วิเศษดี
แตช่ นั ม้าอาวธุ ก็ไมเ่ ข้า                          เอาไฟเผาไฟดบั ลงกบั ที
จนเลืองชือลือชาทงั ธานี                        ครังนีคิดมานา่ น้อยใจ
คนอืนหมืนแสนก็ค้มุ รอด                       ยอดรักคนเดียวไมค่ ้มุ ได้
จําเพาะเดด็ ดวงจิตปลิดเอาไป                 ชา่ งกระไรพ้นทีจะป้ องกนั
แม้นข้าศกึ สะอกึ มาล้อมกรุง                   อยา่ หมายมงุ่ วา่ จะได้ไอศวรรย์
แตค่ นเดยี วจะอาสาเข้าฝ่ าฟัน                  ให้สิบพนั สบิ หมืนไมย่ อ่ ท้อ
นีจนใจด้วยพระทนู กระหมอ่ มแก้ว             ได้สงั แล้ววา่ มใิ ห้ผ้ใู ดขอ
เสดจ็ กลบั เข้าวงั ไมร่ ังรอ                         คอน้องเดด็ ด้วยพระอาญา
โอ้พระคณุ ทลู กระหมอ่ มของลกู เอย๋            กระไรเลยกริวกราดเป็นหนกั หนา
ถ้าโปรดปรานประทานซงึ ชีวา                  พระจะทรงปรารถนาทีเมืองใด
แขกฝรังลาวลือฤๅมอญพมา่                  จะผกู คอมนั มาถวายให้
จะขอแตว่ นั ทองทีต้องใจ                        เป็นไรก็ตามแตเ่ วรา
อยนู่ ีพีจะเข้าไปทลู ขอ                            วนั ทองวา่ อย่าพอ่ อยา่ หาญกล้า
ครังขอลาวทองต้องขือคา                       ครังนีอาญาเมียถงึ ตาย
จะเอาความกระบือไปรือรบ                     เกลือนกลบความววั ไมท่ นั หาย
จะต้องโทษกบั น้องเป็ นสองตาย               พอ่ อยา่ หมายเลยวา่ เมียจะเป็นตวั
ตายไปเมือไรจะได้เกิด                          อยทู่ ําบญุ ให้เถิดพอ่ ทนู หวั
นรกมืดมิดเมียคิดกลวั                            ผวั อยจู่ ะได้สร้างกศุ ลไป
ขนุ แผนฟังคําทีรําวา่                               ไมอ่ อกปากพดู จาตอ่ ไปได้
สดุ คดิ อดั อนั ให้ต้นใจ                             สดุ อาลยั ล้มผางลงกลางดิน
ฝงู คนมาดอู ยทู่ ีนนั                                 ไมอ่ าจกลนั โศกได้ร้องไห้สนิ

632

ทงั หนมุ่ สาวเฒา่ ชรานําตาริน                    ไมย่ ินแตร่ ้องไห้พิไรครวญ

ดงั ป่ ารังประดงั ด้วยลมกล้า                       พดั สาขากิงก้านสะท้านป่ วน

ทีใจออ่ นเป็นลมล้มซบซวน                      ด้วยเห็นจวนตะวนั บา่ ยลงชายไพร 

   นางแก้วลาวทองศรีมาลา                     สร้อยฟ้ าโศกาสะอืนไห้

ได้เมียงหมากใสพ่ านคลานเข้าไป             กราบไว้วอนวา่ ขมาพลนั

นางแก้ววา่ ข้าขมาพี                              อยา่ ให้มีเวราเมือหน้านนั

เสียตวั ร่วมผวั มาด้วยกนั                          น้องขงึ เคียดเดียดฉนั ท์ประการใด

ขออภยั อยา่ ได้ผกู เวรน้อง                      วนั ทองวา่ พีหาถือไม่

พีได้ลว่ งเกินบ้างเป็ นอย่างไร                   ขออภยั เจ้าแก้วกิริยา

นางแก้วรับขมานําตานอง                       ลาวทองโศกเศร้ าเข้ าไปหา

น้องได้ลว่ งเกินแตก่ ่อนมา                       พีจงอดโทษาในวนั นี

วนั ทองรับขมาเจ้าลาวทอง                      น้องเอย๋ พีได้วา่ เป็นถ้วนถี

พีก็ขอษมาอยา่ ราคี                               ตา่ งคนตา่ งก็มีซงึ นําตา

สร้อยฟ้ าศรีมาลาสะอืนไห้                       พิไรพลางทางขอขมาวา่

ลกู ได้ผิดพลงั แตห่ ลงั มา                         จนถึงวนั ชีวาแมบ่ รรลยั

อยา่ เป็นเวรกรรมแก่ตวั ข้า                       ก้ มหน้ าลงแล้ วก็ร้ องไห้

วนั ทองรับขมายงิ อาลยั                           นําตาไหลโซมหน้าด้วยปรานี 

   นางวนั ทองน้องเรียกเอาดอกไม้            คลานเข้าไปไหว้กราบทองประศรี

ลกู จะลามารดาในวนั นี                           ขออภยั อยา่ ให้มีซงึ โทษทณั ฑ์

แตล่ กู อยกู่ บั พอ่ ขนุ แผน                         ให้แมแ่ ค้นอยา่ งไรทีไหนนนั

จนถึงเวลาเขาฆา่ ฟัน                              สินเวรกรรมกนั เถิดแมค่ ณุ

ทองประศรีงนั งกยกมือรับ                       ลมจบั หกล้มลงจมฝ่ นุ

พอฟื นตวั พรําวา่ อยา่ ทงิ บญุ                      ภาวนาให้ครุ่นไว้ลกู อา

หาดอกไม้ให้แมอ่ อไวยเอย๋                     อยา่ ละเลยคณุ พระจะดกี วา่

ออแผนร้ องไห้ ทําไมนา                         ไปหาเชียนขนั มาให้กรวดนํา

ศรีมาลาไปหาข้าวสกุ ข้าวสาร                  ทํากระบาลเสียผีเถิดจวนคํา

แล้วจะได้ทําบญุ สนุ ธรรม                       ทองประศรีบน่ พรําอยรู่ ําไร  

633

ชมุ พลหลานคลานเข้าไปหายา่                  แกยกหลานใสบ่ า่ นําตาไหล
นกึ ถงึ นางวนั ทองร้องไห้ไป                     อ้มุ ชมุ พลเข้าไว้ให้ดดู นม
เขาจะล้มจะตายอ้ายพลายน้อย                อยา่ ร้องไห้อ้ายจ้อยกินขนม
คายหมากจากปากให้หลานอม                จะเชยชมไมเ่ ป็นสมประดี 
   ฝ่ ายขนุ ช้างนงั เหงาไมเ่ ข้าใกล้              ร้องไห้หน้าขาวราวกบั ผี
เสียใจไหลเลอ่ เพ้อพาที                         คราวนีตายแนแ่ ล้วแมค่ ณุ
พทุ โธ่อยหู่ ลดั หลดั มาพลดั กนั                   โอ้แมว่ นั ทองตายเพราะอ้ายขนุ
เนือหนงั เจ้าจะพงั ลงเป็นจณุ                     เพราะอ้ายตนุ่ โงเ่ งา่ เข้ากราบทลู
ลกู เต้าเจ็บไข้แมไ่ ปเยือน                       ลกู คิดเชือนวา่ แมแ่ ร่ไปศนู ย์
เขาก็มาบอกเลา่ เป็นเค้ามลู                      อ้ายหวั ปนู ผมเกลียงขืนเถียงไป
ถงึ ลกู ทลู เหตผุ ลต้นปลาย                      ทีจริงหาได้ตายเพราะลกู ไม่
พระองคท์ รงซกั วา่ รักใคร                       แมส่ องใจคิดยากหากเลโล
ให้การใหลหลงทรงโกรธเกรียว               ถ้ารักช้างข้างเดยี วขนมโก๋
จะได้อยเู่ รือนเหย้าเสาโตโต                   แกงเทโพกินเลน่ ให้เย็นใจ
แมม่ าตายกลางดนิ เขานินทา                  แมย่ อดฟ้ าฝาบาตรกระจาดใหญ่
จะหาไหนเหมือนแมแ่ ตน่ ีไป                   แม้นไมไ่ ด้เชน่ นีไมม่ ีเมีย
เรือนเหย้าข้าวของถวายพระ                   จะสละโกนหนวดไปบวชเสีย
ถงึ ลกู คณุ หลานหมอ่ มจะยอมเยีย             มีเมียไปทําไมไมเ่ หมือนกนั
จะภาวนาให้หนกั ชกั ประคาํ                       แตห่ วั คํารําไปจนไกข่ นั
ร้อยวษาพนั วษาไมร่ าวนั                          ฉนั แตน่ างทงั ห้ากวา่ จะตาย 
   ทองประศรีได้ฟังคลงั นําใจ                  นนั ร้องไห้เยียใดอ้ายฉิบหาย
อ้ายชาตชิ วั หวั ล้านกระบาลลาย                   คนจะตายแล้วยงั ซนบน่ นินทา
ไมเ่ ป็นอนั ฉนั ทีจะร้องไห้                         ฝาบาตรกระจาดใหญ่ก็รําวา่
พระหมืนไวยขดั ใจลกุ ออกมา                   อ้ายชาตขิ ้าหวั ล้านประจานกู
วาจาเหมือนหมาสะบดั ขี                          มงึ กลวั กจู ะตมี งึ อยา่ อยู่
ไมไ่ ปกจู ะถองมงึ ลองด ู                           ฉดุ หกู ระชากลากออกมา
ขนุ ช้างร้องว้ายตะกายกลิง                 ฉนั รักจริงสดุ ใจพระไวยขา

634

พระหมืนไวยถองซําคะมํามา                   อ้ายขีข้ายงั ไมอ่ อกไปนอกวง
ขนุ ช้างลกุ โผนโดนคนด ู                         หลีกหลบกนั เป็นหมแู่ ล้วเตะสง่
ขนุ ช้างโดดออกมานอกวง                      สง่ เสียงร้องวา่ ข้าไมเ่ คย
ข้ ารักเมียของข้ าข้ าร้ องไห้                       ถองได้เปลา่ เปลา่ ชาวบ้านเอย๋
ได้เลน่ กนั อีกหละไมล่ ะเลย                     พระหมืนไวยวา่ เหวยอ้ายหวั ล้าน
ไปฟ้ องทีไหนไสหวั ไป                     ขนุ ช้างวา่ ทําไมข้าจะไปบ้าน
กลบั เข้ามาแอบคนอยลู่ นลาน                 เหยียบอีตานลกู อีแตร้องแซไ่ ป
อีแตแร่เข้าขว่ นเอาข้างฉีก                     อ้ายหวั ล้านมาอีกแล้วข้าไหว้
ขนุ แผนร้องวา่ อย่าพอ่ ไวย                      มาจงู ลกู กลบั ไปในศาลา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าหมืนไวย                  เศร้าใจด้วยแมเ่ ป็นหนกั หนา
อาวรณ์ผ่อนคดิ กบั บิดา                          ลกู วา่ จะเห็นประการใด
ซงึ จะเฝ้ าร้องไห้พไิ รวา่                           เขาจะฆา่ เราจะคิดเป็นไฉน
พอ่ จงอยรู่ ักษาข้าจะไป                         เฝ้ าไททลู องคพ์ ระทรงฤทธิ
จะวิงวอนผอ่ นให้คลายพโิ รธ                   ขอโทษแมต่ วั ไมก่ ลวั ผิด
จะแทนคณุ เมือจะศนู ย์สินชีวิต                  ลกู คิดพอ่ จะเหน็ เป็ นอยา่ งไร 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสะท้าน                 ฟังลกู คดิ อา่ นก็เห็นได้
แตค่ รันจบั ยามดรู ู้แจ้งใจ                        จงึ วา่ กบั พระไวยพอ่ พลายงาม
อฐั กาลพาลขดั อยหู่ นกั หนา                     พอ่ วา่ ประหนงึ จะชงิ ห้าม
เจ้าจะไปทลู ขอดกู ็ตาม                          ในยามวา่ องค์พระทรงชยั
เจ้าไปทลู ขอโทษคงโปรดแน่                  แตแ่ มเ่ จ้าหาพ้นจากตายไม่
ดหู น้าหน้าก็นวลจวนบรรลยั                     จะใกล้ในเวลานีเข้าสีโมง
ขีดชะตาลงดกู บั พืนดนิ                           ก็ขาดสินเคราะห์ร้ ายเห็นตายโหง
เสาร์ทบั ลกั ขณากาจบั โลง                         ยามลิงล้วงโพรงจระเข้กิน
ใครต้องยามนีมไิ ด้รอด                          พระไวยเหน็ ตลอดอยเู่ สร็จสิน
นําตาอาบหน้าลงรินริน                           ผนิ หน้าวา่ กบั พอ่ วา่ ตามกรรม
เคราะห์ร้ายตายเป็นก็เหน็ หมด                 ลกู จะทดแทนคณุ อปุ ถมั ภ์
จะขอแมว่ นั ทองสกั สองคํา                      แล้วแตบ่ ญุ กรรมจะนําไป

635

พอ่ จงคมุ อย่ดู มู ารดา                              อยา่ เพอ่ ให้เขาฆา่ ลงก่อนได้

วา่ แล้วเทา่ นนั ในทนั ใด                           ไปหาพระยายมแล้ววนั ทา

เจ้าคณุ งดโทษจงโปรดเกล้า                    ดีฉนั จะไปเฝ้ าพระพนั วษา

ทลู ขอโทษทณั ฑ์ของมารดา                   เมตตาอยา่ เพ่อให้บรรลยั

พระยายมดีใจไปเถิดพอ่                         อยา่ รังรอรีบมาอย่าช้าได้

ถ้านานเนินเกินลว่ งเวลาไป                     จะงดไว้ก็กลวั พระอาญา

พระไวยรับคาํ อําลาไป                           รีบเร่งคลาไคลทงั บา่ วข้า

ถึงวงั นงั พกั ผอ่ นเวลา                             ระงบั ใจบา่ ยหน้าสบู่ รู พ์ทิศ

อา่ นมนตร์มหาละลวยเลห่ ์                         เป็นเสนห่ ์ผกู พนั กระสนั จติ

แป้ งผงลงยนั ต์เทพนมิ ติ                           ปิดมือลบู ไล้ไมม่ ีรอย

แล้วตงั สตั ย์อธั ิฐานพระพรชยั                 ขอพระทยั เคืองกลบั ขยบั ถอย

พอได้ลมจนั ทร์สําคญั คอย                      ก็คลานคล้อยเข้าพระโรงรัตนา

เหน็ กําลงั พระองค์ทรงโสมนสั                   ประภาษตรัสสรวลสนั ตห์ รรษา

พระหมืนไวยกราบงามลงสามลา              ภาวนาหมอบชม้อยคอยทว่ งที 

   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงเดช                    ปินปักนคั เรศบรุ ีศรี

เหน็ พระไวยเข้ามาอญั ชลี                       พระภมู ีให้ทรงพระเมตตา

ชิกระไรอ้ายนีชา่ งพากเพียร                    เขาฆา่ แมม่ นั ยงั เวียนเข้ามาหา

จงึ ตรัสถามวา่ อ้ายไวยไปไหนมา                  อีวนั ทองเขาฆา่ แล้วหรือยงั  

   ครานนั พระไวยวรนารถ                        ฟังพระราชบญั ชานําตาหลงั

เหน็ พระเวทขลงั จริงไมช่ งิ ชงั                    ถวายบงั คมกราบแล้วทลู ไป

ขอเดชะพระองคผ์ ้ทู รงภพ                      เลิศลบลําโลกทงั น้อยใหญ่

จะควรมคิ วรประการใด                          ชีวิตอยใู่ ต้พระบาทา

ทรงชบุ เกล้าชบุ กระหมอ่ มเป็ นหวั หมืน        ทกุ วนั คืนพระคณุ ปกเกศา

ผาสกุ ทกุ วนั นิรันดร์มา                            ยงั มิได้ขายฝ่ าบาทบงส์ุ

มารดาข้าพระพทุ ธเจ้านี                          มิดีแสนชวั ด้วยมวั หลง

กําเริบราคมากใจไมต่ งั ตรง                      ควรทรงพระพโิ รธไมโ่ ปรดปราน

ถ้าเพียงแตพ่ ีป้ ายา่ ยาย                           จะทงิ เสียให้ตายไมส่ งสาร

636

นีมารดาอ้มุ ท้องทรมาน                           ได้เกิดมาเป็ นนานเพราะมารดา

สารพดั พระคณุ ไมน่ บั ได้                          จะทงิ ไว้ไมค่ วรเป็นหนกั หนา

อนงึ ตงั แตก่ ําเนิดเกิดมา                          ยงั มไิ ด้พยาบาลประการใด

ครังนีทีสดุ ถงึ ชีวติ                                   ขอพระองค์จงประสทิ ธิประสาทให้

ให้เลืองลือชือเสียงปรากฏไป                   วา่ หมืนไวยได้แทนคณุ มารดา

ชีวิตขอพระราชทานโทษ                         โปรดแตเ่ ฆียนตีอยา่ เขน่ ฆา่

ตรากตรําจําไว้ให้เวทนา                           ให้สาสมกบั ทีผิดประเวณี 

   ครานนั สมเดจ็ นเรนทร์สรู                       ฟังจมืนไวยทลู เป็นถ้วนถี

ชอบพระทยั ให้เมตตาปรานี                      กนู ีสงสารอ้ายหมืนไวย

เอง็ ได้ทําดมี ีความชอบ                           กกู ็ตอบแทนแล้วเป็นไหนไหน

แตย่ งั มถิ งึ ชอบทีขอบใจ                         จะยกโทษแมใ่ ห้เป็นรางวลั

ถ้าผิดจากมงึ แล้วกไู มใ่ ห้                         ใครขอก็จะพลอยมาอาสญั

เหวยอ้ายท้ายนําจงเร็วพลนั                      ออกไปด้วยกนั กบั หมืนไวย

บอกกบั เจ้ากรมยมราช                           อยา่ ฟันฟาดวนั ทองให้ตกั ษยั

กยู กโทษโปรดให้จมืนไวย                      รีบไปอยา่ ให้ทนั เขาฟันลง 

   ครานนั จงึ พระจมืนไวย                        ดใี จชืนชมสมประสงค์

รับพระโองการกรานกราบลง                    ตรงหน้าพระทีนงั แล้วรีบไป

จงึ ปรึกษาวา่ กบั พระท้ายนํา                      เวลาเยน็ จวนคาํ ช้าไมไ่ ด้

พระยายมจะฟันแมบ่ รรลยั                        ร้องสงั บา่ วไพร่ให้ผกู ม้า

ได้แล้วขนึ ขีคนละตวั                               บา่ วไพร่พนั พวั มาหนกั หนา

ขบั ควบผางผางกลางมรรคา                     เอาธงขาวโบกมาเป็นสําคญั  

   ครานนั ทา่ นพระยายมราช                    เหน็ ประหลาดก็กลวั อยตู่ วั สนั

ผลกรรมวนั ทองจะต้องฟัน                      จงึ เผอญิ คดิ กนั ให้ผิดไป

พระไวยเดนิ ไปด้วยบาทา                       นีใครขีม้ามานา่ สงสยั

โบกธงหลงั ม้ามาแตไ่ กล                        มใิ ชพ่ ระไวยทีกลบั มา

แนแ่ ล้วพระไวยเข้าไปทลู                       นเรนทร์สรู กริวโกรธวา่ ไมฆ่ า่

พวกเราก็ไมด่ ีทีชกั ช้า                           เร็วเหวยเอามารีบฆา่ ฟัน

637

เพชฌฆาตราชมลั เข้ายือยดุ                    ฉดุ วนั ทองกลวั อย่ตู วั สนั
เหลียวมาเรียกผวั กลวั เขาฟัน                  ขนุ แผนดนั โดดข้ามผ้คู มุ มา
ขบฟันกนั กอดวนั ทองไว้                        ขนุ ช้างร้องไปชิงไว้หวา
เพชฌฆาตดาบยาวก้าวย่างมา                ขนุ แผนโถมถาคร่อมเมียไว้
ฉดุ คร่าคว้ากนั อยดู่ นั ดงึ                          ฟันผงึ ถกู ขนุ แผนหาช้าไม่
ดาบยบู่ ้พู บั ยบั เยินไป                            เข้ากล้มุ รุมฉดุ ได้ขนุ แผนมา
ขนุ แผนฮดึ ฮดั กดั ฟันเกรียว                    บดิ ตวั เป็ นเกลียววางกหู วา
เพชฌฆาตแกวง่ ดาบวาบวาบมา               ยา่ งเท้าก้าวง่าแล้วฟันลง
ต้องคอนางวนั ทองขาดสะบนั                   ชีวิตวบั ดบั พลนั เป็นผยุ ผง
พอพระไวยถึงโผนโจนม้าลง                   ตรงเข้ากอดตีนแมแ่ นน่ ิงไป
ขนุ แผนก็ล้มลงทงั ยืน                            ปิมจะไมค่ งคนื ชีวิตได้
ขนุ ช้างล้มนงิ กลงิ อยไู่ กล                       บา่ วไพร่ใหญ่น้อยก็วนุ่ วาย
ทองประศรีกลงิ เกลือกเสือกกายา            สร้อยฟ้ าศรีมาลาล้มควําหงาย
นางแก้วลงกลิงทิงลกู ชาย                      ใครจะรู้สกึ กายก็ไมม่ ี
พวกคนมาดอู ยอู่ ดั แอ                            บ้างล้มกลิงนิงแนบ่ ้างวิงหนี
บ้างก็เข้านวดฟันคนั คะยี                         แก้กนั องึ มีเป็นหมไู่ ป
พระไวยพลายงามกบั บดิ า                       หมอหลวงเข้ารักษานดั ยาให้
นําทา่ ทาลบู ให้ชืนใจ                              ตา่ งคนคอ่ ยได้สตมิ า 
   ขนุ แผนพระไวยนางลาวทอง                ลกู สะใภ้ทงั สองละห้อยหา
ทองประศรีนางแก้วกิริยา                        ตา่ งโศกากอดศพเข้ารําไร
ขนุ แผนวา่ โอ้เจ้าวนั ทอง                         นจิ จาน้องวอดวายตายจนได้
พีพากเพียรปัดเป่ าสกั เท่าไร                   เวรกรรมทําไว้กระไรนี
พระไวยวา่ ลกู นีมนั หมาย                       วา่ แมจ่ ะไมต่ ายไปเป็นผี
ขอได้รีบมาไมช่ ้าที                              พทุ โธ่เอย๋ ถึงนีไมท่ นั ฟัน
นางแก้วกิริยานําตาตก                         โอ้อกน้องนีดงั ใครหนั
ลาวทองโศกาเฝ้ าจาบลั ย์                       ศรีมาลานําตาลนั ละลมุ ลง
สร้อยฟ้ ากลงิ เกลือกเสือกสะอืน              ทองประศรีลกุ ยืนสง่ เสียงหลง

638

เสียงก้องร้องไห้อยใู่ นวง                       ขนุ แผนซบลงกอดศพไว้
ตา่ งร้องตา่ งรําครําครวญ                       ตา่ งซวนซุนล้มไมล่ กุ ได้
เลือดเปื อนตวั แดงทกุ แหง่ ไป                 พระไวยคลงั คล้มุ กล้มุ อรุ า
เห็นพอ่ นกึ พิโรธโกรธเกรียว                  ข้าให้พอ่ ทีเดยี วอยรู่ ักษา
ทงิ กนั เสียได้ไมน่ ําพา                         วา่ พอ่ ก็จะแค้นจะเคืองใจ
จะอาลยั ทําไมกบั แมเ่ ข้า                      เมียของพอ่ พร้อมหน้าอยไู่ สว
แม้นมีความเมตตาอาลยั                       ไหนแมว่ นั ทองจะต้องฟัน
พอ่ ก็เรืองพระเวทวทิ ยา                        ลาวหมืนแสนมายงั ไมพ่ รัน
ทงั มนตร์จงั งงั ก็ขลงั ครัน                        ถึงคนร้อยคนพนั ก็ซวนทรุด
ทําไมกบั อ้ายเพชฌฆาต                      พอ่ เป่ าจงั งงั ปราดมนั ก็หยดุ
เพราะพอ่ ไมช่ ว่ ยจงึ ม้วยมดุ                    ฤๅวา่ สดุ สนิ ฤทธิของบิดา
หากเหน็ ข้ามาจงึ ร้องไห้                        หาไมเ่ จียนพอ่ จะเมินหน้า
ยิงวา่ ยงิ แค้นแนน่ อรุ า                          เหลียวมาเห็นเจ้ากรมยมราช
ทีสญั ญาวา่ ไว้อยา่ งไรเลา่                      ควรฤๅฟันแมเ่ ราให้คอขาด
กลวั เราจะมาทนั รีบฟันฟาด                   พยาบาทเราด้วยเหตอุ นั ใด
ชงิ ชงั ดงั หนงึ วา่ โกรธเกลียด                  มาเบยี นเบียดแมข่ ้าทําไมให้
ฟันผ้หู ญิงล้มตายสบายใจ                    จะส้รู บทีไหนกบั สตั รี
เมือข้าจะไปก็ได้วา่                              วา่ อย่าเพอ่ ฟันฆา่ ให้เป็นผี
เผอเรอเอออวยด้วยดบิ ดี                    ทลู ขอพระภมู ีก็ให้เรา
เดียวนีมารดาข้าบรรลยั                        ทา่ นจะวา่ กระไรไปอีกเลา่
อวดกล้าว่าขยนั เข้าฟันเอา                   เหน็ มือเปลา่ ถือตวั ไมก่ ลวั ใคร
มหิ นําซําฟันเอาพ่อเรา                         หากวา่ ไมเ่ ข้าจงึ รอดได้
พอ่ ข้าโทษทณั ฑ์เป็ นฉนั ใด                   ฤๅวา่ รับสงั ให้ทา่ นฆ่าฟัน
เราพยาบาททา่ นจนวนั ตาย                   ความแค้นไมว่ ายทีหมายมนั
เอาเถิดคงได้ลือฝี มือกนั                       ไมไ่ ด้ฟันศตั รูกยู อมตาย
เหลียวเหน็ เพชฌฆาตทีฟาดฟัน              ลกุ ถลนั ตะควําคะมําหงาย
ฉวยดาบมาจะฆา่ เสียให้ตาย                  ผ้คู นวนุ่ วายวิงหนีปรอ

639

ขนุ ช้างตกใจพระไวยถึง                       ยกมือร้ององึ ฉนั ทําไมพ่อ
พระไวยเตะผางเข้าหวา่ งคอ                  พระยายมกลวั งอขออภยั  
   ขนุ แผนแลน่ ยดุ ฉดุ พลายงาม             จงฟังพอ่ ห้ามอชั ฌาสยั
ผลกรรมจงึ จําให้บรรลยั                        พอ่ นงั อยใู่ กล้ก็ลืมคดิ
โดดไปคร่อมเจ้าวนั ทองไว้                   จงึ ไมท่ นั แก้ไขแตส่ กั หนิด
มนั กล้มุ รุมกนั ฉดุ ก็สดุ ฤทธิ                  ชีวิตวนั ทองจงึ บรรลยั  
   พระไวยฮดึ ฮดั ปัดมือ                      คาํ รามฮือฉนั จะฟันมนั ให้ได้
พอ่ ชิงอาวธุ หลดุ มือไป                        ล้มกลิงลงใกล้ศพมารดา
โอ้วา่ เจ้าประคณุ ของลกู แก้ว                 ลบั แล้วทีนีไมเ่ ห็นหน้า
ลกู นีมิได้คดิ กบั ชีวา                            ขืนพระราชอาชญาเข้ากราบทลู
พระองค์ทรงโปรดประทานให้                ดใี จวา่ แมไ่ มด่ บั ศนู ย์
จะมีชือลือเลืองเฟื องฟนู                       มิรู้วา่ จะอาดรู ด้วยเนือเคราะห์
รีบเร่งมากบั พระท้ายนํา                       ขบั ม้าผา่ รําราวกบั เหาะ
ทีแท้กรรมนํามาให้จําเพาะ                   เห็นเขาเฉาะคอขาดกระเดน็ ไป
รําพลางทางกอดเอาศพแม ่                  นงิ แนไ่ มส่ มประดีได้
ยงั รึกรึกสะทกึ สะท้อนใจ                     ล้มซบสลบไสลไมเ่ จรจา
   ครานนั ขนุ แผนแสนสะท้าน               สงสารพระไวยเป็นหนกั หนา
เห็นร้องไห้อาลยั ถงึ มารดา                   กอดศพโศกาอยรู่ ําไร
จนซวนซบสลบลงกบั ที                     จะรู้สกึ สมประดีก็หาไม่
ขนุ แผนตระหนกตกใจ                        เข้าแก้ไขนวดฟันให้ลกู ยา
ครันพระไวยคอ่ ยได้สตคิ นื                   ปลอบวา่ เจ้าหมืนฟังพอ่ วา่
อนั คนตายไหนเลยจะคืนมา                จะโศกาตอ่ ไปไมไ่ ด้ความ
อตุ สา่ ห์สงบใจเจ้าไวยเอย๋                   อยา่ ร้องไห้ไปเลยฟังพอ่ ห้าม
ธรรมดาเกิดมาทกุ รูปนาม                   เราทา่ นก็คงตามกนั ตายไป
อนั บรุ ุษสตั รีมีชีวิต                            เมือถึงพรหมลขิ ิตไมอ่ ยไู่ ด้
ถงึ มาตรแม้นดนิ ฟ้ าคงคาลยั                 เพลิงกาฬผลาญไหม้ก็แหลกลง
จะมามวั ร้องไห้ไมต่ ้องการ                 จงคดิ อ่านทําส่วนกศุ ลสง่

640

เดียวนีศพยงั ค้างอยกู่ ลางวง               คดิ อา่ นปลงศพแมเ่ ถิดลกู อา 
  พระไวยได้ฟังบดิ าปลอบ               เห็นชอบตามคาํ ทีพอ่ วา่
กลนั กลืนโศกคลายวายนําตา             เบอื นหน้ามาสงั ซงึ ข้าไท
เอาผ้าขาวมาให้ดงั ใจหวงั                   จงึ ตราสงั หอ่ ศพหาช้าไม่
ตดั กระดานตอ่ โลงด้วยทนั ใด             ก้านตองรองในเข้าฉบั พลนั
ครันแล้วยกศพขนึ ใสไ่ ม้                   ให้หามไปฝังทีป่ าช้านนั
เกณฑ์คนเฝ้ าศพได้ครบครัน              แล้วพากนั ร้องไห้กลบั ไปเรือน
ทงั เคหาเยือกเยน็ เป็นป่ าช้า                เสียงแตค่ นโศกากนั กลน่ เกลือน
เกรียมตรมระทมทกุ ข์อยฟู่ ันเฟื อน       เพือนบ้านร้ านตลาดอนาถใจ 
   ฝ่ ายวา่ เจ้าจอมหมอ่ มขนุ ช้าง            พอเห็นเขาฟันนางไมอ่ ยไู่ ด้
รีบรัดเรียกหาพวกข้าไท                    ลงเรือทนั ใดไปสพุ รรณ
เร่งตะบงึ ถึงบ้านพอตรู่ตรู่                   กลวั แมย่ ายจะรู้เรืองฟ้ องนนั
หลบเหลือมเข้าไปในเรือนพลนั            สะอืนอนั นําตาลงพราวตา 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสนิท                คดิ ถึงเมียรักเป็นหนกั หนา
ครันอรุณรุ่งรางสวา่ งฟ้ า                     สงั บา่ วให้ไปหาศรีประจนั
ไปบอกวา่ วนั ทองน้องบรรลยั               อ้ายสารีบไปขมีขมนั
ตดั ทงุ่ มงุ่ มาถึงสพุ รรณ                      เข้าบ้านศรีประจนั ด้วยทนั ใด
พอนางสายทองเดนิ ออกมา                อ้ายสานงั ลงยกมือไหว้
สายทองถามวา่ มาทําไม                    ขนุ แผนให้ฉนั มาแจ้งแหง่ กิจจา
วา่ เวลากลางคนื วานซืนนนั                  พระไวยหนุ หนั เป็นหนกั หนา
ไปลอบลกั หมอ่ มแมว่ นั ทองมา            เจ้าขนุ ช้างโกรธาเข้ากราบทลู
พระองคท์ รงพิโรธโปรดให้ฆา่               แมว่ นั ทองมรณาเสียดบั ศนู ย์
สายทองได้ฟังดงั ไฟฟนู                      อาดรู สลบล้มลงทงั ยืน
ดงั ดวงใจจะขาดอนาถนิง                    ไมไ่ หวตงิ มีแตส่ ะอกึ สะอืน
บา่ วไพร่แก้ไขมใิ คร่ฟื น                      พากนั ตืนตกใจใชพ่ อด ี
   ศรีประจนั ครันเห็นสายทองเข้า          ตวั แกสนั เทาดงั ลงผี
ร้องถามไปพลนั ในทนั ที                      อ้ายนีมงึ ทําอะไรมนั

641

ออสายทองล้มคะมําลงตาํ ปบุ                มงึ ตีทบุ ฤๅอยา่ งไรไฉนนนั
อ้ายสาร้องบอกออกไปพลนั                 หมอ่ มแมว่ นั ทองตายนะเจ้าคะ
ศรีประจนั นนั ได้ยินวา่ จะตาย                ตกใจนอนหงายจมกระบะ
ลกุ ขนึ บนข้าวผีตขี ้าวพระ                     เดชะขอให้รอดอยา่ วอดวาย
นีมนั เจ็บเมือไรก็ไมร่ ู้                          ดดู ขู๋ นุ ช้างอ้ายฉิบหาย
มาบอกให้อกั อว่ นเมือจวนตาย              แกวนุ่ วายมาเรือนลกู เขยช้าง
แปลกใจบนั ไดก็ชกั เสีย                       ให้อ้ายเบยี เอาพะองพาดหน้าตา่ ง
ปี นป่ ายเข้าไปในหอกลาง                    เจ้าขนุ ช้างนงั ไหว้ร้องไห้งอ
ศรีประจนั ครันเห็นหน้าลกู เขย               เอ๊ะมนั ผิดแล้วเหวยตาปอหลอ
ขนุ ช้างบอกไปไมร่ ังรอ                       เจ้าวนั ทองไมพ่ อทีจะตาย
เหตเุ พราะพลายงามตามมาลกั              พระทรงศกั ดกิ ริวกราดเป็นมากหลาย
ลกู มไิ ด้ฟ้ องร้องกบั เจ้านาย                  ทา่ นรู้เข้าฆา่ ตายเป็นความจริง
ศรีประจนั ครันรู้วา่ ลกู ตาย                     นอนหงายลมจบั ลงพบั นิง
ขนุ ช้างแก้ไขไมไ่ หวตงิ                        ให้บา่ ววงิ ตามหมอสอสอไป
ทงั หมอนวดหมอยามาพรังพร้อม          นงั ล้อมอดั แอเข้าแก้ไข
บ้างนวดฟันนดั ยาบีบขาตะไกร               เป็นครู่ใหญ่จงึ ฟื นคืนสมประดี
นา่ สงสารทา่ นยายศรีประจนั                  ตวั แกสนั หน้าขาวราวกบั ผี
อาลยั ลกู หลงเลอ่ เพ้อพาที                   นําตารีไหลหลงั ละลมุ ลง
ขนุ ช้างนงั รักษาอยกู่ วา่ ยาม                  แล้วให้เอาเปลหามตามมาส่ง
ประคองเดนิ ขนึ บนั ไดมิใคร่ตรง          เขาวางลงยงั พิไรอยไู่ ปมา
โอ้วา่ เจ้าวนั ทองของแมเ่ อ๋ย                  ไมค่ วรเลยจะเข้าไปให้เขาฆา่
ถ้าเจ็บไข้อยบู่ ้านกบั มารดา                   ก็จะได้รักษาพยาบาล
เมือพอ่ ตายหมายจะอยเู่ ป็นเพือนแม ่       จนเฒา่ แก่ไมพ่ รากไปจากบ้าน
เผอญิ เนือเคราะห์กรรมนําบนั ดาล           ไปได้ผวั จณั ฑาลให้ผลาญตวั
ถ้ารู้วา่ มนั จะเป็นถงึ เชน่ นี                       จะให้บวชเป็นชีทีทา่ นขรัว
ถงึ เงินทองกองให้ไมเ่ มามวั                    อนั ลกู ผวั กมู ใิ ห้ผ้ใู ดเชย
ทงั อ้ายแผนอ้ายล้านกระบาลใส                ล้วนจญั ไรได้มาเป็นลกู เขย

642

แยง่ กนั เหมือนหมาหมกู ไู มเ่ คย               เอาจนเลยฉิบหายถึงวายปราณ
อ้ายลกู ชายพลายงามเมือยามเดก็           เห็นเล็กเล็กก็เอ็นดอู ย่วู า่ หลาน
มิรู้วา่ เติบใหญ่จะใจพาล                      พลอยล้างผลาญมารดาชีวาวาย
โอ้อกกแู กเ่ ฒา่ มาเปลา่ เปลียว               ตวั คนเดียวลกู ผวั ก็ศนู ย์หาย
จะอยไู่ ยให้ยากลําบากกาย                  แกฟมู ฟายครวญครําอยรู่ ําไร 
   ครานนั สายทองผ้เู ป็นพี                    ครันฟื นสมประดขี นึ มาได้
คดิ ถงึ น้องน้อยละห้อยใจ                     นําตาไหลหลงั หลงั ละลมุ ลง
จงึ อําลาศรีประจนั แล้วครรไล                ลงเรือรําไห้อาลยั หลง
มาถงึ กรุงไกรด้วยใจจง                        ตรงไปบ้านขนุ แผนผ้แู วน่ ไว
ครันถงึ เข้าไปทีในห้อง                         ถามวา่ ศพวนั ทองน้องอยไู่ หน
ขนุ แผนบอกว่าฝังวดั ตะไกร                   แล้วให้คนนําไปในฉบั พลบั
สายทองร้ องไห้ ลงจากเรือน                  ฟันเฟื อนถ่อกายผายผนั
ครันถึงป่ าช้ายิงจาบลั ย์                   นางโศกศลั ย์ซวนซบสลบไป
ผ้คู นข้าไททีไปด้วย                             ตา่ งเข้าชว่ ยผนั แปรแก้ไข
เป็นครู่หนงึ จงึ ถอนลมหายใจ                  สายทองคอ่ ยได้สมประดี
ครวญครํารําเรียกแมว่ นั ทองเอย๋              เจ้าชา่ งเฉยเสียได้ไมท่ กั พี
แมม่ านอนอยไู่ ยในปัถพี                     ตดั ชอ่ งน้อยหนีไปแตต่ วั
เสียแรงรักกนั มาแตไ่ ร                          ร่วมเรือนร่วมใจแล้วร่วมผวั
สขุ ทกุ ข์ปรองดองไมห่ มองมวั                  พนั พวั เลียงกนั มาแตน่ ้อย
วนั ทองน้องรักมาหนีไป                         เจ้าทงิ พีนีให้หวนละห้อย
อนั จะคงชีวานนั อยา่ คอย                       จะตายตามน้องน้อยไปด้วยกนั
โอ้แตน่ ีนบั ปี จะแลลบั                            นบั เดือนจะวิโยคโศกศลั ย์
จะครําครวญหวนไห้ไปทกุ วนั                  เมือไรนนั จะได้ไปพานพบ
วา่ พลางกลิงเกลือกเสือกกาย                 ปิมประหนงึ นางจะตายลงทบั ศพ
อดั อนั สะอืนอ้อนซอนซบ                      ระทวยทบทอดทมุ่ อรุ าครวญ
อตุ สา่ ห์ฝื นขืนจิตคิดระงบั                        มืดคาํ จํากลบั มาโดยดว่ น
เดนิ พลางโศกศลั ย์ยงิ รัญจวน                  กลบั ทวนมาบ้านพระหมืนไวย

643

จงึ สงั พวกบา่ วข้ามาด้วยกนั                     ให้กลบั ไปสพุ รรณหาช้าไม่
แตต่ วั ยบั ยงั ยงั ไมไ่ ป                                จะอยชู่ ว่ ยพระไวยกระทํางาน 
   ครันรุ่งสรุ ิยาจํารัสแสง                        แจม่ แจ้งพภิ พจบสถาน
ฝ่ ายจะพระไวยชยั ชาญ                         คดิ อา่ นการศพของมารดา
จะทําให้ใหญ่โตฉะนีเลา่                         จําจะเข้าไปทลู พระพนั วษา
คดิ พลางจดั แจงแตง่ กายา                      เข้ามาเฝ้ าองค์พระภธู ร 
   จะกลา่ วถงึ พระองค์ผ้ทู รงฤทธิ              เสดจ็ สถิตแทน่ สวุ รรณบรรจถรณ์
สะพรังพร้อมสรุ างคน์ างนิกร                   งามงอนพริงเพริศเลิศละไม
แตล่ ะหน้าหน้านวลควรจะชม                  น้อมประนมทกุ เหลา่ เฝ้ าไสว
เหลา่ พวกนางบําเรอเสนอใน                   บ้างขบั ไม้บรรเลงเพลงดนตรี
เสนาะเสียงพณิ พาทย์ระนาดฆ้อง             แซซ่ ้องสงั คีตดีดสี
ครันเวลาวา่ ขานการธานี                        พระภมู ีออกประทบั พระโรงทอง
ข้าเฝ้ าเข้าประจําราชกิจ                         ระวงั ผดิ อย่หู มดสยดสยอง
กราบทลู ถ้อยความตามทํานอง               ไมข่ นุ่ ข้องราชการงานพารา
ทอดพระเนตรเหน็ พระจมืนไวย                เอออยา่ งไรแมม่ งึ เมือวานหวา
ขอได้ดใี จไมก่ ลบั มา พอ่ มงึ พดู จาวา่ อยา่ งไร 
   ครานนั จมืนไวยวรนารถ                   ฟังพระราชบญั ชานําตาไหล
ประนมนิวทลู องคพ์ ระทรงชยั                  ไปไมท่ นั เห็นใจของมารดา
พอออกไปถึงเข้าเขาฟันฟาด                  คอขาดลงกบั ดนิ สินสงั ขาร์
ทลู พลางสะอืนไห้อยไู่ ปมา                     ตรงหน้าพระทีนงั พระทรงชยั  
   ครานนั ภเู บนทร์นเรนทร์สรู                   ฟังทลู ดงั ฟ้ าฟาดปราสาทไหว
แข็งขงึ องึ อนั ตนั พระทยั                          ตะลงึ ไปมไิ ด้ตรัสจํานรรจา
เป็นครู่หนงึ จงึ ตรัสออกมาได้                    กสู งสารจมืนไวยเป็นหนกั หนา
ขอแมไ่ ด้ก็ไมพ่ ้นจากอาญา                    เป็นเวราของมนั เทา่ นนั เอง
อยา่ ทกุ ข์ไปกจู ะให้ซงึ เงินทอง                 ข้าวของแตง่ ศพให้เหมาะเหมง
ทําให้หลายวนั คนื ให้ครืนเครง                  อยา่ ได้เกรงต้องการสิงอนั ใด
เอง็ มาเอาข้าวของท้องพระคลงั                 กจู ะสงั พนกั งานให้จา่ ยให้

644

จดั แจงให้งามตามแตใ่ จ                         จะต้องการสิงไรอยา่ อําปลงั
มีทงั โขนละครมอญรํา                           มวยปลําคําลงจงมีหนงั
ตปี ระโคมฆ้องกลองให้ก้องดงั                  ให้หีบตงั ใสศ่ พให้ครบครัน
ร้านม้าเครืองประดบั สรรพเสร็จ                การเลน่ เบด็ เตล็ดทกุ สงิ สรรพ์
ดอกไม้ไฟชอ่ งระทาสารพนั                     ทําให้ทนั การของเอง็ อย่าเกรงใจ 
   พระไวยได้ฟังรับสงั โปรด                    ปราโมทย์ยนิ ดีจะมีไหน
ก้มกราบบาทมลู แล้วทลู ไป                     พระคณุ ใหญ่ยงิ ล้นพ้นประมาณ
ข้าพระพทุ ธเจ้านียนิ ดี                           ไมม่ ีทีจะเปรียบเสมอสมาน
จะเลีองชือลือทวั สธุ าธาร                       วา่ โปรดปรานเกศาข้าหมืนไวย
แตบ่ รรดาคนโทษทีต้องฆา่                     ใครไมก่ ล้าเพ็ดทลู ขอร้องได้
หมายจิตวา่ ชีวิตจะบรรลยั                        ก็โปรดให้ด้วยพระกรุณา
หากไมส่ มดงั จติ ทีคิดไว้                         มารดามาบรรลยั สินสงั ขาร์
ข้าพระบาทขอสนองคณุ มารดา                บงั คมลาบวชตวั สกั เจ็ดวนั  
   ครานนั สมเดจ็ นเรนทร์สรู                    ฟังทลู ปรีดเิ ปรมเกษมสนั ต์
กขู อบใจออไวยเอ็งดคี รัน                       กตญั รู ู้คญุ เป็นพ้นใจ
จงึ ตรัสสงั ชาวคลงั ศภุ รัต                         จดั ผ้าไตรครองของกใู ห้
กศุ ลกจู ะได้ชชู ว่ ยสง่ ไป                        พระไวยก็ถวายบงั คมลา 
   แล้วพร้อมกนั จดั แจงแตง่ เครืองศพ       ครันครบถ้วนถีดหี นกั หนา
ให้ขนของรีบรัดไปวดั วา                        ญาตกิ าห้อมล้อมพร้อมเพรียงกนั
ทา่ นยายศรีประจนั ก็มาด้วย                    แกมาชว่ ยปลงศพวนั ทองนนั
เกือบจะบา่ ยชายแสงพระสรุ ิยนั                ขดุ ศพนนั อาบนําแล้วชําระ
ยกศพใสห่ ีบพระราชทาน                       เครืองอานแตง่ ตงั เป็นจงั หวะ
ปี ชวารําร้องกลองชนะ                           นมิ นตพ์ ระให้นําพระธรรมไป
พลายชมุ พลนงุ่ ขาวใสล่ อมพอก               โปรยข้าวตอกออกหน้าหาช้าไม่
พวกพ้องพีน้องก็รําไร                            นงุ่ ขาวตามไปล้วนผ้ดู ี
ศรีประจนั มารดานําตาพราย                    เดนิ มากบั ทา่ นยายทองประศรี
ครันมาถึงโรงทมึ เข้าทนั ที                       องึ มียกศพขนึ ร้านม้า 

645

   เครืองศพตบแตง่ อยดู่ าษดนื                 ทีพา่ งพืนนนั ให้ผกู เป็นภผู า
ใครไมร่ ู้ดเู หน็ เป็นศลิ า                           รจนาแยบคายระบายดี
เงือมเขาเง้ าชะโงกเป็ นโตรกธาร               มีเชิงชานสําหรับใสก่ ฏุ ิฤๅษี
ตรงเหลียมผาเมขลาลอ่ มณี                    อสรุ ีขว้างขวานทะยานยนั
ทําชะงอ่ นชะโงกเป็ นโตรกตรอก              เป็นซ้มุ ซอกใสร่ ูปอรหนั ต์
ทงั เสือหมีสองสตั ว์เข้ากดั กนั                   ยิงฟันผนั ผงะตละเป็น
มฤคที ีวงิ กระโดดมา                             พรานป่ าแอบไม้มใิ ห้เห็น
ใสห่ วั ลอ่ ล้อเดนิ เดน่ กระเดน็                    มองเขม้นมงุ่ มาดมฤคี
แล้วปันเป็ นคนป่ าทําตากลอก                 ทะเลกิ หลอกเล่นหน้าเหมือนทา่ ผี
โคกระทงิ ยืนนิงอยมู่ ากมี                       บ้างทําทีกินหญ้าทา่ พลิกแพลง
ทีหวา่ งเวิงเชิงผาศลิ าลาด                        ตดั กระดาษให้สนิทแล้วปิ ดแผง
ประสานสีเขียวดาํ คลําแดง                    วงแวงมีมากทงั นากทอง
บ้างก็ทําเป็นบอ่ ก่อเป็นเกาะ                   ซอกเซาะสดสีไมม่ ีสอง
ตะกบุ ตะกบั เกะกะเป็นก้อนกอง              ทําเปลวปลอ่ งเห็นพิลกึ กกึ กือ
ทีเหวนนั ดลู กึ เป็ นหนกั หนา                    มองลงมามืดคลําดาํ ปึดปื อ
ใสป่ ักษาทา่ ทําปี กกระพือ                        นกทดึ ทือจบั กระทมุ่ เป็นพมุ่ ชฏั
ชนั ต้นหมดจดสดสะอาด                      แลลาดตงั กระถางต้นไม้ดดั
แล้วจดั แจงผกู แผงราชวตั  ิ                    จามรฉตั รงามดีมณีแกม
บวั ทองรองหีบเหมกดุ นั                        สามชนั สามยอดสล้างแหลม
ดอกไม้ร้อยห้อยพวงพกู่ ลินแซม        แกมกบั ระย้าแก้วดแู พรวพราย
ฝาผนงั ตงั เขียนเรืองอเิ หนา                 ทีซุ้มเสาใสก่ ระจกกระจา่ งฉาย
มา่ นขาวปักทองละอองพราย               แล้วก็รายโคมแก้วทงั แถวเทียน
สีมมุ ยกพืนดแู ยบคาย                        เอาแผงบงั ตงั รายระบายเขียน
เป็ นระยะทีพระจะสวดเรียน                 เอาเสือสาดลาดเลียนลออตา 
   ครันแสงสรุ ิยนั ตะวนั เย็น                 พนกั งานการเลน่ ทกุ ภาษา
มาโหมโรงแตค่ าํ ยําสนธยา                 สาละพาเฮโลโหเ่ กรียวไป
ครันรุ่งแสงสรุ ิฉานประมาณโมง          ก็ลงโรงเลน่ ประชนั อยหู่ วนั ไหว

646

โขนละครมอญรําฉําชใู จ                    ร้องรับกรับไม้นนั พร้อมเพรียง
พวกหนุ่ เชดิ ชกั ยกั ย้ายทา่                    คนเจรจาสองข้างตา่ งถ้งุ เถียง
จําอวดเอาอ้ายคอ่ มเข้าด้อมเมียง         พดู จาฮาเสียงสนนั โรง
พวกงิวถือล้วนแตท่ วนง้วว                  หน้าขาวหน้าแดงแตง่ โอโ่ ถง
บ้างรบรุกคลกุ คลีตีต้มุ โมง                 บ้างเข้าโรงบ้างออกกลอกหน้าตา
นายแจ้งก็มาเลน่ เต้นปรบไก่               ยกไหลท่ ํานองร้องฉ่าฉ่า
รําแต้แก้ไขกบั ยายมา                       เฮฮาครืนครันสนนั ไป
เครืองเลน่ พร้อมพรักเป็นหนกั หนา        ชาวประชามาดเู ดนิ ออกไขว่
ทงั ผ้ดู ีขีข้าแลเข็ญใจ                         หลีกหลบกระทบไหลก่ นั ไปมา
พวกผ้หู ญิงสาวสาวชาวบ้านนอก           หม่ ขาวม้งุ นงุ่ บวั ปอกแป้ งผดั หน้า
เดนิ สะดดุ ซุดเซเขาเฮฮา                   หน้าตาตนื เก้อเลินเล่อพอ
พวกขีเมาโมเยเดนิ เซซวน                  เหน็ ใครชวนชกกนั ทําขนั ข้อ
ใครกีดทางขวางหน้าก็ดา่ ทอ              เขาผกู คอใสค่ าทําตาแดง
พวกเจ้าช้ผู ้ชู ายหลายพวกพ้อง            เทียวเทียวทอ่ งลอดเลาะเสาะแสวง
บ้างตดั ผมสวยสนั ชนั เป็นแปรง            ทํากล้องแกล้งเกียวผ้หู ญิงทิงดอกไม้
แตพ่ อบา่ ยชายแสงพระสรุ ิฉาน          ก็จดั แจงทงิ ทานหาช้าไม่
ขนึ ต้นปลดผ้าลงวางไว้                      หยิบได้มะนาวโปรยโดยกําลงั
เสียดแทรกแขกไทยไปคอยชิง          ทงั ชายหญิงวงิ รับอยคู่ บั คงั
ไลต่ ะครุบทบุ ถองกนั ตงึ ตงั                   บ้างหลบหลีกมาข้างหลงั แถลบไป
ทีเรียวแรงแข็งข้อลอ่ ขยบั                    โจนประจบตบปับรับเอาได้
ถกู มือถือกําขยําไว้                            อกึ อกั ผลกั ไสกนั ไปมา
พอเพลาพลบคาํ ลงรําไร                      จงึ ได้จดุ ดอกไม้ด้วยหรรษา
ไฟพะเนียงเสียงพลชุ อ่ งระทา               พวกหนงั เรียกหามาตงั จอ
เหลา่ เจ้าพวกหนงั แขกแทรกเข้ามา        พศิ ดหู ตู ามนั ปอหลอ
รูปร่างโสมมผมหงิกงอ                       จมกู โดง่ โกง่ คอเหมือนเปรตยืน 
  ฝ่ ายพวกพ้องพีน้องญาตกิ า               ชวนกนั มาเฝ้ าศพสะอกึ สะอืน
ด้วยรักนางพา่ งเพียงจะกลํากลืน           ไมม่ ีชืนโศกเศร้าเฝ้ าซวนซบ

647

ฝ่ ายยายทองประศรีศรีประจนั                แกร้องไห้โต้กนั อยขู่ ้างศพ
ทองประศรีวา่ เหวยกไู มเ่ คยพบ              เพราะมงึ คบคดิ ให้กบั อ้ายช้าง
ศรีประจนั วา่ มนั เป็ นเศรษฐี                    ชวั ดกี ็ได้พงึ มนั หลายอยา่ ง
ทองประศรีวา่ อีเฒา่ มนั นอกทาง             พงึ ช้างสจิ งึ ลกู ถกู แทงตาย
ศรีประจนั วา่ มาว่าข้าเปล่าเปลา่                ลกู อีเฒา่ แลทํามนั ฉิบฉาย
พระหมืนไวยร้องมาห้ามยา่ ยาย              ทงั สองเฒา่ ฟมู ฟายอยรู่ ําไร 
   จะกลา่ วถึงเจ้าจอมหม่อมขนุ ช้าง          รู้วา่ ทําศพนางไมน่ งิ ได้
จะเข้ามาตรงตวั ก็กลวั ภยั                        พระไวยจะขม่ เหงให้เกรงนกั
อ้ายแผนพ่อก็คอยพลอยประสม             ถ้าเพลียงลงคงระดมถึงแตกหกั
เมือศนู ย์สินวนั ทองน้องรัก                      จะไปพกั เจ็บไยไมต่ ้องการ
คดิ พลางทางสงั ซงึ บา่ วข้า                      ให้ไปถอยเรือมาทีหน้าบ้าน
จดั ประทกุ ผ้าไตรไทยทาน                      เครืองสการครบอยา่ งแล้ววางมา
ครันถงึ จงึ แวะวดั ตะไกร                         จอดเรือเข้าไว้ทีตนี ทา่
ขนึ ไปหาสมภารแล้ววนั ทา                     ขรัวตาโปรดด้วยสกั ที
ดฉี นั มาเผาเจ้าวนั ทอง                          ข้าวของเตรียมมาเป็ นถ้วนถี
แตเ่ จ้าภาพอริมาหลายปี                        เกรงจะพาลทบุ ตีให้เสียการ
เจ้าคณุ โปรดด้วยชว่ ยวา่ กลา่ ว                 ไกลเ่ กลียเรืองราวทีร้าวฉาน
ขอนมิ นต์ชีต้นเป็นหวั ทาน                      นกึ วา่ ฉานลกู เต้าเถิดเจ้าคณุ  
   ครานนั จงึ ท่านอธิการ                        ฟังขนุ ช้างวา่ วานทอดใจครุ่น
ปลงศพศลี ทานเป็นการบญุ                    จะตีรันกนั ให้วนุ่ ไปทําไม
เอาเถอะจงไว้ธุระข้า                            ด้วยข้างโน้นศษิ ย์หาพอวา่ ได้
วา่ พลางทางลกุ ลงบนั ได                       ตรงมาหาพระไวยทีโรงงาน
ครันถึงจงึ วา่ กบั พระไวย                        รําคาญใจรูปจะขอบณิ ฑ์บาตหลาน
ด้วยเรืองทีอาระคะคาน                         กบั อ้ายขนุ หวั ล้านมานานช้า
เจ้าก็จะทําบญุ สนุ ธรรม                         ให้สินเวรสินกรรมเสียดีกวา่
เป็นกศุ ลุ ผลบญุ แก่มารดา                      เดียวนีตวั มนั มาจะทําบญุ
มนั ยงั ขยาดไมอ่ าจมา                           กลวั วา่ เจ้าภาพจะว้าว่นุ

648

มนั ขอให้เมตตาการุญ                           วา่ จะคดิ ถึงคณุ ไปจนตาย 
   ครานนั จมืนไวยวรนารถ                       อภิวาทตอบไปดงั ใจหมาย
หลานก็เหน็ แกบ่ ญุ ไมว่ นุ่ วาย                   อนั ความเกา่ ขอถวายในวนั นี
ซงึ เกิดเหตเุ ภทพาลด้วยมารดา                เดยี วนีก็มรณาไปเป็นผี
ให้เป็นยตุ กิ นั เท่านนั ที                           อยา่ ให้มีเวราข้างหน้าไป
เจ้าคณุ ชว่ ยบอกนายขนุ ช้าง                    เขาจะทําบญุ บ้างก็ทําได้
ดีฉนั ไมข่ ดั ขวางแตอ่ ยา่ งไร                    สดุ แท้แตน่ ําใจจะศรัทธา 
   ครานนั ทา่ นสมภารวดั ตะไกร               ฟังตอบชอบใจหวั เราะร่า
วา่ สาธสุ โุ ขโมทนา                               แล้วก็กลบั ขนึ มายงั กฎุ ี
ครันถงึ จงึ บอกกบั ขนุ ช้าง                       ข้าลงไปข้างลา่ งเมือตะกี
ได้ชีแจงวา่ กลา่ วยาวรี                           เขาปรานีประนอมยอมเลิกแล้ว
จะระงบั ดบั เวรให้ผ้ตู าย                         ข้างนายก็ปรองดองให้ผ่องแผ้ว
อยา่ ให้เกิดราคเี ป็นวีแวว                       ให้เวรกรรมเลิกแล้วแตน่ ีไป 
   ขนุ ช้างได้ฟังทา่ นสมภาร                   กราบกรานยินดจี ะมีไหน
วา่ ดีฉนั จะระวงั ตงั ใจ                            มิให้เสียศรัทธาทา่ นอาจารย์
วา่ แล้วลงมาหาพระไวย                       ก็ต้อนรับด้วยนําใจใสสานต์
ขนุ ช้างบงั สกุ ลุ ทําบญุ ทาน                    ทงั สองข้างตา่ งสมานไมค่ ้านตงิ  
   ครานนั ถ้วนคาํ รบครบสามวนั               บงั สกุ ลุ สนุ ธรรม์เสร็จทกุ สิง
จงึ รือเครืองประดบั นนั พบั พิง                  พระหมืนไวยก็วิงเข้าป่ าช้า
แล้วกําบงั นงั ลงสํารวมจิต                      แนส่ นทิ แล้วก็อา่ นพระคาถา
ถ้วนคํารบจบเป่ านํามนั งา                      เดือดฉ่าทาตวั ด้วยฉับพลนั
ครันทาทวั ผ้าผอ่ นแลเกศา                    พระไวยลกุ ออกมาขมีขมนั
ขนึ นอนบนเชงิ ตะกอนนนั                      จงึ ให้ยกศพหนั ขนึ วางทบั
พวกพ้องพีน้องมาชว่ ยเผา                     จงึ เอาทอ่ นจนั ทน์พนั ประดบั
ธูปเทียนดอกไม้จดุ ไฟวบั                       ขนุ แผนกบั พีน้องร้องไห้ครวญ
ไฟลกุ รุ่งโรจน์โชตชิ ว่ ง                         ปี กลองทงั ปวงประโคมถ้วน
จดุ ประทดั โผงผางวางชนวน                  พวกผ้หู ญิงวงิ สวนออกว่นุ ไป

649

บ้างวา่ พระไวยนอนไฟเผา                    จะตายด้วยแมเ่ ปลา่ เปล่าก็เป็นได้
ทีบางคนนนั ก็วา่ ไมเ่ ป็นไร                     ประเดยี วใจไฟลกุ ก็โทรมลง
โลงโกงฟื นฟ่ อยก็ยอ่ ยยบั                      พระไวยกลบั ออกมานา่ พิศวง
ฝงู คนยืนดอู ยเู่ ป็นวง                            ชมวา่ ชา่ งอยคู่ งทงั ฟื นไฟ 
   ครันสําเร็จเสร็จพลนั มทิ นั ช้า               พระไวยผลดั ผ้านงุ่ หม่ ใหม่
แล้วนิมนตพ์ ระสงฆ์วดั ตะไกร                 พระหมืนไวยปลงผมไมช่ ้าที
เข้าโบสถ์พระสงฆ์ก็บวชให้                    ญาตกิ าข้าไทสาธมุ ี
เจ้าขนุ ช้างนกึ มาศรัทธามี                      วิงรีเข้าไปหาพระหมืนไวย
บอกวา่ ดีฉนั จะบวชตวั                            ทนู หวั ชว่ ยบวชเป็ นเณรให้
พระไวยบอกวา่ ข้าจนใจ                       พงึ บวชใหมส่ วดเรียนก็ไมร่ ู้
ขนุ ช้างวางมาจากพระไวย                     เข้าไปกราบไหว้หลวงตาหนู
ได้เอน็ ดแู ก่ฉนั เถิดท่านครู                     บวชเณรเถรต้ใู ห้ฉนั ที
หลวงตาหนแู ลดเู จ้าขนุ ช้าง                    ผมยงั มีอยบู่ ้างประสกพี
จะบรรพชาผ้าไตรก็ไมม่ ี                       จงไปปลงเกศีเอาไตรมา
ขนุ ช้างได้ไตรแล้วปลงผม                     มือประนมอ้มุ ไตรเข้าไปหา
ปากว่าตาพองร้องอกุ า                          งนั งกตกประหมา่ อยพู่ รําพรู
แตเ่ วียนวนป่ นเปื อนไมจ่ ําได้                  พอ่ บอกให้ฉนั เถิดหลวงตาหนู
ฉนั ไมเ่ คยอกุ าตาเอ็นด ู                         ไตรชบู งั หน้าว่าตามไป
จบแล้วหม่ ดองครองผ้า                        รับศรีออกมาหาช้าไม่
นอนค้างอย่กู ฎุ ีทีวดั ตะไกร                    ครบสามคนื สึกไปเมืองสพุ รรณ 
   ครันเสร็จงานปลงศพเจ้าวนั ทอง          จงึ ฉลองพระไวยเกษมสนั ต์
บวชเรียนครบเสร็จได้เจด็ วนั                   ก็สกึ พลนั เข้าเฝ้ าเจ้าเวียงไชย
พอเพลาพระองคผ์ ้ทู รงภพ                     ขจรจบในทวีปน้อยใหญ่
เสดจ็ ออกยงั ท้องพระโรงชยั                   พระหมืนไวยก็กราบลงบดั ดล
ขอเดชะฝ่ าละอองธลุ ีพระบาท               ขอถวายพระราชกศุ ล
ข้าพระพทุ ธเจ้าได้บวชตน                    ตามจนฉลองคณุ มารดา 
   ครานนั สมเดจ็ นเรนทร์สรู                   ฟังทลู ทรงพระสรวลสํารวลร่า

650