เสภาขุนช้างขุนแผน

กรุงนาคนหตุ ผ้สู จั ธรรม์                              บงั คมคลั ยงั พระเจ้าอยธุ ยา
อนั เป็นใหญ่อยใู่ นเศวตฉตั ร                          สงู กวา่ กษัตริย์ทกุ ทิศา
ขอถวายเครืองสวุ รรณบรรณามา                    ยงั ศรีอยธุ ยาพระนคร
ด้วยระบือฦๅเกียรตพิ ระทรงเดช                     ทกุ ประเทศเกรงหมดสยดสยอง
ปกเกล้าเหลา่ ฝงู ประชากร                             ราษฎรทวยหาญสําราญใจ
หนงึ พระองคน์ นั ทรงทศพธิ                             ครองธรรมสจุ ริตเป็นใหญ่
อนั พระเจ้าล้านช้างวางพระทยั                        จะขอพระเดชปกไว้ค้มุ วนั ตาย
ขอถวายพระธิดาเป็นข้าบาท                          พระอศิ ราธิราชเรืองฉาย
สืบกษัตริย์อนั ประเสริฐเพริศพราย                  เกล้ากระหมอ่ มยอมถวายบงั คมไป
แตอ่ งค์นางนนั ยงั ไมส่ ง่ มา                             กลางป่ าหาไว้พระทยั ไม่
เกลือกจะมีโจรป่ ามาในไพร                           ชิงไว้จะเสียซงึ ทว่ งที
ขอทหารในกรุงอยธุ ยา                                 มารับพระธิดามารศรี
เห็นอนั ตรายสงิ ใดจะไมม่ ี                              จะลว่ งตีชิงนางทีกลางไพร
อนงึ จะเรืองพระเกียรตยิ ศ                              ปรากฏฟ้ งุ เฟื องเมืองเหนือใต้
คําคนจะระบือฦๅไป                                     วา่ กรุงไทยไปรับพระบตุ รี
ถ้าแม้นไมต่ ้องพระประสงค ์                            ให้ตอบราชสารสง่ ไปตามที
ขอฝากพระธิดานารี                                      กบั ตวั เราเทา่ นีกวา่ จะตาย
ความนีมิใชเ่ ป็นกลศกึ                                    อยา่ ทรงนกึ ระแวงแหนงหนา่ ย
เรากษัตริย์ตรัสแล้วไมก่ ลบั กลาย                    อา่ นถวายทราบสนิ ทกุ ประการ 
   ครานนั พระผ้ผู า่ นบรุ ีศรี                            อยธุ ยาธานีราชฐาน
ได้ทรงฟังแล้วก็สงั มิทนั นาน                          ให้เตรียมการทีจะรับแขกเมือง
เกณฑ์ทหารอาสาหน้าหลงั                             จดั แจงแตง่ วงั ตงั เครือง
ให้ผกู ช้างม้าสงา่ เมือง                                   แล้วยา่ งเยืองเสดจ็ ขนึ ข้างในพลนั  
   ครานนั ฝ่ ายวา่ กรมวงั                                รับสงั รีบมาขมีขมนั
นายเวรเขียนหมายในฉบั พลนั                          เกณฑ์กนั ตามตําแหนง่ แตก่ ่อนมา
เบกิ ธนโู ลเ่ ขนง้าวทวน                                   ตามกระบวนกลาบาตซ้ายขวา
พนกั งานของใครให้เข้ามา                             พอเพลารุ่งเช้าให้พร้อมกนั

401

เหลา่ ทหารถ้วนมือถืออาวธุ                             ครบสงิ สรรพยทุ ธ์หลายหลนั
แนน่ เนืองเป็ นขนดั ถดั กนั                               จดั สรรตามขนบธรรมเนียมมา
เหลา่ หนงึ ถือธนอู ยเู่ ป็นพวก                            นงุ่ กางเกงใสห่ มวกเกียวผ้า
ล้อมวงั ถือดงั นงั เนืองมา                                บ้างถือดาบพาดบา่ เกียวผ้าลาย
เหลา่ ทวนถือทวนดสู นั ทดั                               เกณฑ์หดั ถือปื นก็มากหลาย
เสือแดงหมวกแดงแตง่ กาย                           บ้างถือเขนนงั รายล้วนตวั ดี
เกณฑ์หดั อยา่ งฝรังนงั เป็ นพวก                       ใสเ่ สือใสห่ มวกอย่ตู ามที
ถือปี นปลายหอกทกุ บอกมี                            ตวั ดีแมน่ ยําทําทา่ ทาง
กลองชนะแตรสงั ข์ตงั เป็นพวก                       กางเกงริวใสห่ มวกคนละอยา่ ง
ผ้คู นสบั สนตามหนทาง                                ตา่ งตา่ งย้ายแยกแปลกแปลกกนั
ในห้องท้องพระโรงนนั พรมลาด                     เอียมสะอาดฉากตงั บงั มา่ นกนั
ตงั เครืองสงู มาหน้ามา่ นนนั                             ชมุ สายรายคนั กนั ตอ่ มา
บรรณาการของถวายหลายหลาก                    ตงั ไว้หน้าฉากเป็นหนกั หนา
ทีนงั ตามตําแหนง่ แขกเมืองมา                       ตรงหน้าพระทีนงั พระทรงธรรม์
มหาดเลก็ ชาวทีมีเข้ามา                               แตง่ ตวั นงุ่ ผ้าเป็นจ้าละหวนั
ขนุ นางน้อยใหญ่เข้าไปพลนั                          จดั กนั ตามตําแหนง่ แตก่ ่อนมา
นงุ่ สมปักใสเ่ สือครุยกรอง                            เจียดถมพานทองตงั ข้างหน้า
จตั สุ ดมภ์เวียงวงั คลงั นา                               ตํารวจในซ้ายขวาก็เข้าไป
แขกฝรังก็ประดงั กนั แตง่ ตวั                           โพกหวั เสือเอวขลิบจีบเอวใส่
เจียระบาดคาดรองปันเหนง่ ใน                      ตา่ งไปเป็นศรีพระพารา
นบั หมืนพืนทหารชํานาญศกึ                          เหียมฮกึ เข้ากระบวนอยถู่ ้วนหน้า
ตงั ปะรํายืนช้างกลางชาลา                               ทงั ม้าต้นพระทีนงั สะพรังไป
จดั เป็นหน้าหลงั นงั กลาบาต                       เกลือนกลาดตามหน้าพระลานใหญ่
แขกฝรังจีนจามนงั หลามไป                          เตรียมไว้ตามมีพระบญั ชา 
   ครานนั พระองค์ทรงพภิ พ                         เลศิ ลบกวา่ กษตั ริย์ทกุ แหลง่ หล้า
เสดจ็ เข้าทีสรงพระคงคา                             ประทมุ ทองธาราไหลริน
ชําระรสหมดหมองละอองผง                       แล้วทรงพระสคุ นธ์กลวั กลิน

402

ทรงภษู ายกกระหนกบนิ                          เป็นครุฑคาบนาคนิ ทร์กระหวดั พนั

ฉลององค์ทรงครุยเครือละดา                       ก้านขดรจนาฉายฉนั

ลายทองกรองรับสลบั พลนั                          เป็นเครือวลั ย์พืนฉลดุ อกลอย

ทรงพระแสงองค์ใหญ่ใจเพชร                     มีสายกาละเมด็ พหู่ ้อย

ด้ามประดบั เพชรรัตน์จํารัสพร้อย                 ระยบั ย้อยวบั วามอร่ามพราย

เสดจ็ ออกพระทีนงั มขุ กระสนั                       ประดบั แก้วแกมสวุ รรณเฉิดฉาย

กลองชนะแตรสงั ข์ตงั ราย                          จา่ กลองท้าถวายเชิญเสดจ็ พลนั

พนกั งานพระสตู รก็รูดมา่ น                          ขนุ นางอลหมา่ นอย่ตู วั สนั

ราชมนกู ็ชพู มุ่ สวุ รรณ                                 แตรสงั ข์ดงั ลนั ประโคมไป

ข้าราชการน้อยใหญ่ก็หมอบราบ                  ก้มเกล้าลงกราบหาช้าไม่

มีพระโองการพลนั ทนั ใด                            สงั ให้ไปหาแขกเมืองมา 

   พระอํามาตย์รับพระราชโองการ                สงั ราชาบาลให้ไปหา

ตาํ รวจในวิงไขวก่ นั ไปมา                            พนกั งานก็พาเข้าเฝ้ าพลนั

ถึงหน้าพระทีนงั ตา่ งบงั คม                           ยอกรประนมอยตู่ วั สนั

กราบถวายบงั คมลงพร้อมกนั                        หมอบเฝ้ าเป็นหลนั อนั ดบั มา

หลวงราชนิกลู ทลู เบกิ พลนั                           ขอเดชะทรงธรรม์โปรดเกศา

บดั นีราชทตู นนั เข้ามา                                เฝ้ าเบอื งบาทาพระทรงธรรม์ 

   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงเดช                        ชําเลืองพระเนตรผายผนั

เหน็ ราชทตู มาถวายบงั คมคลั                        กบั ทงั เครืองสวุ รรณบรรณา

จงึ ตรัสประภาษปราศรัย                             มาในป่ าไม้ใบหนา

กีวนั จงึ ถงึ พระพารา                                   มรรคายากง่ายประการใด

อนงึ กรุงนาคบรุ ี                                       ข้าวกล้านาดีฤๅไฉน

ฤๅฝนแล้งข้าวแพงมีภยั                           ศกึ เสือเหนือใต้สงบดี

ทงั องค์พระเจ้าเวียงจนั ท์                          ทรงธรรม์เป็นสขุ เกษมศรี

ไมม่ ีโรคายายี                                        อยดู่ ีฤๅอยา่ งไรในเวียงจนั ท์ 

   ราชทตู สนองพระโองการ                       ขอเดชะพระผ้ผู า่ นมไหศวรรย์

มรคามาสะดวกสีสิบวนั                              เมืองนนั เป็นสขุ ไมม่ ีภยั

403

ข้าวปลานาปรังยงั ตงั ต้น                            เป็นผลหาขาดหาแคลนไม่

ศกึ เสียนศตั รูหมภู่ ยั                                  มไิ ด้กระชิดตดิ พารา

พระองค์ผ้คู รองนคั เรศ                             พระเดชฟ้ งุ เฟื องทกุ ทิศา

ทรงธรรม์เป็นสขุ ทกุ เวลา                          มไิ ด้มีโรคามายายี 

   ปางพระองค์ทรงทราบทีกราบทลู             นเรนทร์สรู ปรีดเิ ปรมเกษมศรี

พระราชทานเสือผ้าแพรด ี                         ทงั ทีอยสู่ ําราญบานใจ

ครันถ้วนคํารบครบเจ็ดวนั                          เสนาพร้อมกนั หมอบไสว

ตรัสสงั ราชทตู ให้กลบั ไป                         เกณฑ์ไพร่ห้าร้อยในทนั ที

ให้พระท้ายนํานนั คมุ ไป                           จดั ของตอบให้ไปตามที

แพรพรรณเงินทองของดีดี                       พระทีนงั กิริณีหลงั คาทอง

กบั ทงั สวุ รรณลขิ ิต                                  อยา่ ให้ผิดถ้อยคําทําเศร้าหมอง

หอกง้าวหลาวแหลนทวนทอง                   ป้ องกนั อยา่ ให้มีอนั ตราย 

   ผ้รู ับสงั ถอยหลงั ออกจากเฝ้ า                 เกณฑ์เหลา่ อาสามามากหลาย

บรรณาการของประเสริฐเพริศพราย           ช้างม้าพรรณรายมณีดี

หอกง้าวหลาวแหลนปื นไฟ                       แตง่ ไปทงั พระราชสารศรี

แล้วกราบทลู พลนั ทนั ที                           มีพระราชโองการให้ยกไป 

   ฝ่ ายวา่ ราชทตู พระท้ายนํา                     ยกพลคลาคลําจากกรุงใหญ่

ช้างม้าพากนั เดนิ ดาษไป                         ยงิ ปื นไฟโหร่ ้องกึกก้องมา

พลบคําตงั คา่ ยรายขวาก                         ลากขอนสมุ ไฟทีในป่ า

เช้าไปคาํ ยงั ไมร่ ังรา                               มาได้เดอื นหนงึ กบั สิบวนั

ถงึ กรุงศรีสตั นาหน้าบรุ ี                           ให้หยดุ โยธีแข็งขนั

ยบั ยงั อยฟู่ ากพานพร้าวพลนั                     ให้เพียสวุ รรณบตั รไป

อปุ ฮาดแสนหลวงก็ทกั ถาม                     แจ้งความมีมาแตเ่ มืองใต้

เสดจ็ ออกพระโรงคลั ทนั ใด                พร้อมในทีเฝ้ าพระทรงธรรม์ 

   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงเดช                     ชําเลืองพระเนตรผายผนั

เห็นเพียสวุ รรณบตั รพลนั                           พระพกั ตร์แจม่ ดงั จนั ทร์จํารัสฟ้ า

เออเอ็งลงไปถงึ เมืองใต้                         ได้การอยา่ งไรให้เร่งวา่

404

อนงึ พระเจ้ากรุงอยธุ ยา                          ปราศรัยดีร้ ายประการใด
เพียสวุ รรณบตั รได้รับสงั                           บงั คมทลู มาหาช้าไม่
พระเจ้าอยธุ ยาพาราไทย                       ปราศรัยถามถึงพระบาทา
แล้วให้ประทานรางวลั                            เสือผ้าแพรพรรณเป็นหนกั หนา
ให้พระท้ายนํานําพลมา                          ถวายราชบรรณาแล้วรับนาง 
   ทรงฟังดงั นําอมฤตรส                        ซงึ เพียทลู ปรากฏไมอ่ างขนาง
จงึ ดํารัสตรัสสงั เสนาพลาง                     ให้ปลกู โรงในหวา่ งข้างศาลา
สําหรับจะรับพระท้ายนํา                        กบั ไพร่พลทีนํามาหนกั หนา
สงั วเิ สทให้แตง่ โภชนา                          เลียงดโู ยธาพวกกรุงไทย
ผนั พระพกั ตร์มาสงั อปุ ฮาด                     จงจดั แจงรับราชทตู ใต้
สงั พลางยา่ งเยืองเข้าปรางค์ใน               สถิตยงั แท่นวิไลหริ ัญยวง 
   ครานนั เสนาผ้รู ับสงั                           จงึ เกณฑ์ทงั ตาํ รวจใหญ่ไพร่หลวง
ให้ทําโรงตามรับสงั สนิ ทงั ปวง                 แล้วเสร็จไมล่ ว่ งสามราตรี
ฝ่ ายวา่ อปุ ฮาดก็บตั รหมาย                   เกณฑ์ฝี พายพร้อมพรังทงั เรือศรี
เป็ นหลายลําจําข้ ามฟากวารี                   ถึงทีพานพร้าวเข้าทนั ใด
จงึ เชญิ พระท้ายนําให้นําพล                   จรดลมาหมดทงั นายไพร่
ถึงวงั ยบั ยงั ศาลาลยั                              วเิ สทในยกโภชนามา
เลียงเป็นเหลา่ เหลา่ ลาวคอยชี                ข้าวเหนียวหกั หลงั ดีไมเ่ มือยขา
แจว่ ห้าแจว่ หกยกออกมา                      ทงั นํายาปลาคลกุ หนมจีนพลนั
นําพริกลกู หมากมาดไข่ปลาบกึ               ข้อยนึกทําให้แซบเป็นหยงั ซนั
เลียงแล้วสําเร็จเสร็จพลนั                      พากนั มาอยโู่ รงแขกเมือง 
   ครานนั พระเจ้ากรุงล้านช้าง                สําอางพระองค์แล้วทรงเครือง
เสดจ็ ออกท้องพระโรงอร่ามเรือง            เสนาเนืองเฝ้ าแหนออกแนน่ ไป
สงั ให้เบกิ พระท้ายนํามา                        ตาํ รวจลาวสกั ขาวงิ ออกไขว่
มาถึงบอกพลนั ทนั ใด                           เชญิ เจ้าคณุ เข้าไปพระโรงคลั  
   ครานนั พระท้ายนําสงั บา่ วไพร่             ขนบรรณาการไปขมีขมนั
เข้าไปเฝ้ าองค์ท้าวจ้าวเวียงจนั ท์             ถวายสารอภิวนั ท์เจ้าพารา

405

เพียกวานรับประณตบทมาลย์                แล้วคลีราชสารออกอา่ นว่า
ในลกั ษณลขิ ิตอิศรา                           พระทรงภพอยธุ ยาธานี
ซงึ สถิตในเศวตฉัตรชนั                         ปราสาทสวุ ราณอนั เรืองศรี
ทราบวา่ กรุงนาคนหตุ นี                       จะถวายบตุ รีวิลาวณั ย์
ในพระทยั ใสโสมนสั นกั                         จะได้เฉลมิ ลกั ษณ์ภิเษกสรรค์
เป็นอคั รมเหษีร่วมทีกนั                          ให้มารับจอมขวญั นนั ลงไป 
   ครันอ่านเสร็จสินสารศรี                     เพียกวานอณั ชลีประนมไหว้
พระท้ายนําก็ทลู ไปทนั ใด                     บรรณาการนนั ไซร้นานา
รับสงั ให้ถวายเบืองบาท                        พระผ้ดู ํารงราชนาถา
ทลู แล้วเสร็จพลนั วนั ทา                        คอยฟังบญั ชาพระทรงธรรม์ 
   ครานนั พระผ้ผู า่ นนาคนหตุ                 มีพระทยั ใสสดุ เกษมสนั ต์
จงึ ตรัสแก่พระท้ายนําพลนั                     สิบห้าวนั เราจะสง่ นางลงไป
ตรัสพลางทางเสดจ็ ยรุ ยาตร                  ขนึ จากพระโรงราชวินจิ ฉยั
พระท้ายนําบงั คมลาคลาไคล                 ไปอยใู่ นทีประทบั ยบั ยงั พล 

ตอนท ี ๒๖ เจ้าเชียงใหม่ชิงนางสร้อยทอง ตรองตรึกนึกไปให้ฉงน
   จะกลา่ วถงึ พระเจ้าเชียงใหม ่               แยบยลดเู หน็ เป็นมารยา
เจ้าล้านช้างตอบไมช่ อบกล                   จะขดั ข้องฤๅให้ก็ไมว่ า่
เราให้ ไปขอนางสร้ อยทอง                    ตอบแตว่ า่ วา่ ลกู ยายงั เดก็ นกั
บรรณาการไมร่ ับกลบั คืนมา                   ควรผ่อนผนั ผดั ไปให้ประจกั ษ์
อนั ขอส่วู สิ ยั จะให้ปัน                            จะอบุ ายย้ายยกั สกั อยา่ งไร
นีพดู จาบิดเบือนทําเชือนชกั                    ถ้ายกไปโจมจสู่ ้ไู มไ่ ด้
ด้วยกลวั เราจะพลดั เป็นศตั รู                   จะนงิ ไว้ทว่ งทีมเิ ป็นการ  
เห็นจะคดิ ลบั ลมเป็นคมใน                      เอง็ ฉลาดใจคอก็กล้าหาญ
คดิ พลางทางสงั มหาปาด                        ถึงล้านช้างสืบดใู ห้รู้ความ
จงรีบลอบไปอย่าได้นาน                        ปรึกษาวา่ อยา่ งไรในเค้าสนาม
เขาคิดการบ้านเมืองประการใด               

406

ฟังทงั เรืองธิดาพะงางาม                        ใครตดิ ตามขอบ้างฤๅอยา่ งไร 

   ครานนั จงึ กวานมหาปาด                      กราบบาททลู ลาหาช้าไม่

แตง่ ตวั เสร็จสรรพฉบั ไว                          ข้าวตากใสไ่ ถ้แล้วผกู ม้า

พอเช้าตรู่จ่อู อกจากเชียงใหม่                   ขบั ม้าวงิ ไวเข้าในป่ า

ข้าวตากใสป่ ากเคยี วกินมา                       ไมห่ ยดุ พกั ชกั ช้ารีบคลาไคล

ออกแตเ่ ช้าราวเทียงจงึ พกั ม้า                    พอตกบา่ ยไคลคลาหาช้าไม่

กลางคืนมีแสงเดือนเตือนม้าไป                 ตเี หล็กไฟสบู ยามาพลางพลาง

ม้าออ่ นผอ่ นม้าลงกินนํา                          ครันหายเหนือยเรือยรํามาผางผาง

จนเดือนตกพกั ผอ่ นนอนริมทาง                พอสวา่ งขนึ ม้ารีบคลาไคล

เล็ดลอดดอดดนั อรัญวา                         ถึงพรานไพรในป่ าหาพบไม่

เลียบห้วยเหวเขาลําเนาไพร                     หลีกบ้านน้อยใหญ่ในทางมา

สว่ งเข้าเขตแคว้นแดนเวียงจนั ท์              ยงั อีกสองวนั จะถงึ ทา่

ทราบความตามบ้านพวกละว้า                   วา่ มีชาวอยธุ ยามาเวียงชยั

มหาปาดนิงนกึ ตรึกตรา                            จําจะฟังกิจจาให้ใกล้ใกล้

คดิ แล้วแตง่ กายให้คล้ายไทย                   เข้าในเวียงจนั ท์ทนั ที

เดนิ ปนไปกบั ลาวแลชาวใต้                     ไมค่ รันคร้ามขามใครในกรุงศรี

เทียวฟังขา่ วราชการงานธานี                   จนถึงทีศาลาลกู ขนุ ใน

เห็นโรงใหญ่ยาวสิบเก้าห้อง                     มีข้าวของคนผ้อู ยขู่ วกั ไขว่

พดู จาภาษานนั เป็นไทย                         ก็แจ้งใจวา่ ชาวอยธุ ยา

ทงั ข้าราชการเมืองล้านช้าง                     พวกขนุ นางท้าวแสนก็แนน่ หนา

เข้าออกพดู กนั จํานรรจา                        วา่ ไทยขนึ มายงั เวียงชยั

จะมารับพระราชบตุ รี                            ไปเป็ นมเหสีเจ้ ากรุงใต้

อีกสบิ ห้าราตรีจะคลาไคล                     ได้ความแนแ่ ล้วก็กลบั มา

เจด็ วนั รีบตะบงึ ถงึ เชียงใหม ่                    ลงจากม้าเข้าในพระโรงหน้า

ก้มเกล้ากราบงามลงสามลา                 ทลู วา่ ข้าพเจ้าไปเวียงจนั ท์

ได้เข้าไปถึงศาลาลกู ขนุ                         เห็นเพียพระยาว้าวนุ่ จ้าละหวนั

พวกไทยในเมืองก็มากครัน                   โจษกนั ทวั ไปในธานี

407

วา่ ทหารอยธุ ยาห้าร้อย                          มาคอยรับสร้อยทองผอ่ งศรี

กําหนดอีกสิบห้าราตรี                           จะสง่ นางไปบรุ ีศรีอยธุ ยา 

   ครานนั พระเจ้าเขียงใหม ่                     โกรธราวกบั ไฟไหม้เวหา

เหมเ่ จ้าธานีศรีสตั นา                              ทําย้อนยอกนอกหน้าไมเ่ กรงกู

ขอนางโดยดกี ็มใิ ห้                               ลอบสมคบเอาไทยขนึ มาขู่

ดีแล้วเป็ นไรจะได้ด ู                              กมู ใิ ห้ศตั รูมนั ดแู คลน

เฮ้ยเร่งเกณฑ์ทพั ในฉบั พลนั                    เลือกสรรแตท่ ีกล้าสกั ห้าแสน

กจู ะยกไปประชดิ ตดิ แดน                       แก้แค้นเจ้าบรุ ีศรีสตั นา

จะตเี มืองล้านช้างให้จงได้                      ไมเ่ อาไว้ให้เหลือสกั เส้นหญ้า

กริวก้องท้องพระโรงรจนา                       ท้าวพระยาข้าเฝ้ าก็ตกใจ 

   ครานนั อปุ ฮาดพระยาแมน                   กบั แสนตรีเพชรกล้าเป็นผ้ใู หญ่

ก้มเกล้าทลู พลนั ในทนั ใด                       ขอพระองคจ์ งได้กรุณา

จะยกไพร่ไปล้อมเมืองล้านช้าง                หนทางทีจะไปไกลหนกั หนา

กวา่ จะจดั ทพั ได้ให้ยาตรา                       เห็นจะช้าไมท่ นั สง่ นางไป

คําเพียมหาปาดมาทลู บอก                      เขาจวนจะยกออกไปเมืองใต้

ถ้าจะให้ได้นางมาเวียงชยั                        ขอให้ทพั บกยกไปพลนั

ไปดกั อยกู่ ลางทางทีนางมา                     เข้าห้อมล้อมเมือเวลามาถึงนนั

คงจบั ได้ไทยลาวชาวเวียงจนั ท์               นางนนั ก็จะได้มาพารา 

   ครานนั พระเจ้าเชียงใหม่                      ฟังตอบชอบพระทยั เป็นหนกั หนา

เออเอ็งเร่งรัดจดั โยธา                            แสนตรีเพชรกล้าจงยกไป

พบแล้วล้อมจบั เอาตวั มา                         ไพร่พลอยา่ ฆา่ ให้ตกั ษยั

อยา่ ให้นางสร้อยทองหมองพระทยั             รีบรัดเร่งไปอยา่ ได้ช้า 

   ครานนั ตรีเพชรกล้าก็รับสงั                      ถวายบงั คมงามสามทา่

เลือกทหารตวั ดีมีวชิ า                             ล้วนอยคู่ งแกล้วกล้าได้ห้าพนั

พร้อมศาสตราวธุ ปื นไฟ                         หน้าไม้ทวนแทงแข็งขนั

ช้างม้าพร้อมสรรพฉบั พลนั                       พอรุ่งแจ้งแสงตะวนั ก็ยกไป

รีบรัดตดั มาในป่ ากว้าง                            ตรงมาทางภเู วียงเลียงเขาใหญ่

408

รู้แนว่ า่ ทางนางจะไป                              ให้หยดุ ทพั ซมุ่ ไว้ใกล้เชงิ ดอย

ตรีเพชรจงึ สงั หมทู่ หาร                            อยา่ ไปเทียวตามบ้านหากล้วยอ้อย

พอพวกไทยมาใกล้ได้ร่องรอย                 คอยฟังเสียงปื นสญั ญานนั

แยกออกเป็นหวั ละแปดสิบ                      ยอ่ งกริบล้อมลดั สกดั กนั

จบั เป็นเอามาอยา่ ฆา่ ฟัน                          สงั กนั แล้วก็ซอ่ นอยกู่ ลางไพร 

   จะกลา่ วถงึ พระเจ้าล้านช้าง                   ครันจวนวนั สง่ นางไมน่ ิงได้

เสดจ็ ออกยงั ท้องพระโรงชยั                     สงั ให้ตระเตรียมการทงั ปวง

ให้จดั กองอาสาไปตามสง่                        กึงกํากงหวั หน้าเป็นข้าหลวง

ท้าวพระยาทกุ เหลา่ เจ้ากระทรวง               ทบวงการของใครให้จดั แจง

พวกสนมกรมวงั ทงั ตํารวจ                       หมอยาหมอนวดตามตําแหนง่

กองอาสาหน้าหลงั ทงั แทรกแซง              แตร่ ุ่งแจ้งพร้อมกนั วนั จะไป

แล้วดาํ รัสตรัสสงั มเหสี                          แก้วพีตวั เจ้าเอาใจใส่

สงั เสียพนกั งานการฝ่ ายใน                     เตรียมองคอ์ รไทจะไคลคลา 

ครานนั นางเกสรมารศรี                          มาตาํ หนกั พระบตุ รีเสนห่ า

ชลนยั น์ไหลหลงั ลงถงั ตา                       ส้วมกอดพระธิดาแล้วรําไร

โอ้วา่ สร้อยทองของแมอ่ า                      พระบดิ าจะให้ไปเมืองใต้

อีกสามวนั ขวญั เจ้าจะจากไป                  เหมือนดงั ใจแมจ่ ะขาดอนาถนกั

ดงั ตายจากพรากองค์พระลกู แก้ว             แตน่ ีแล้วจะโศกวิโยคหนกั

จะหาไหนได้เหมือนพระลกู รัก                 เหมือนมาควกั แก้วตามารดาไป

อกเอ๋ยเคยเห็นกนั เยน็ เช้า                      ได้ชมเจ้าชืนจติ พสิ มยั

แตเ่ กิดมามิได้ร้างไปห่างไกล                  ร่วมใจร่วมสขุ ทกุ วนั มา

แตอ่ ้มุ ท้องแมป่ ระคองด้วยความรัก           ระวงั เจ้าเฝ้ าพิทกั ษ์รักษา

เผ็ดร้อนผอ่ นอดทกุ เวลา                        จําศีลภาวนาเป็ นนิรันดร์

ครันยามปลอดคลอดองค์พระลกู แก้ว        อ้มุ แล้วคอ่ ยต้องประคองขวญั

ถนอมชมกินนมแมท่ กุ วนั                        จนชนั ษาได้หลายปี มา

เจ้าแมแ่ ตน่ ีจะลบั แล้ว                            ดงั ดวงแก้วตาแตกทงั ซ้ายขวา

ไปด้วยได้ก็จะไปกบั ลกู ยา                     รําพลางโศกาด้วยอาลยั  

409

   ครานนั สร้อยทองผอ่ งศรี                    กอดบาทชนนีสะอืนไห้

อนจิ จาพระบดิ าไมอ่ าลยั                         จะพรากไปจากอกพระมารดา

ขืนเอาไปใจลกู จะขาดวนิ                        คงจะสินชีพเสียในกลางป่ า

ไหนจะไปได้ถึงอยธุ ยา                          ด้วยอรุ าชอกชําเสียเตม็ ที

เกิดมาไมเ่ คยพรากจากพระแม ่                จะเหลียวแลหาใครทีไหนนี

จะตงั แตโ่ ศกศลั ย์พนั ทวี                         ลกู นีไหนจะคงชีวาลยั

อกเอย๋ เกิดมาชา่ งอาภพั                          สําหรับแตจ่ ะทกุ ข์ทนหมน่ ไหม้

พอ่ แมแ่ หนหวงดงั ดวงใจ                        กลบั จะต้องพรากไปในทนั ตา

หวงั จะให้แมพ่ อ่ พอเป็นสขุ                       กลบั เกิดเขญ็ เป็นทกุ ข์เพราะตวั ข้า

บ้านเมืองสโุ ขมโหฬาร์                           ลกู เกิดมาให้มารผลาญผจญ

สาเหตวุ ้าวนุ่ ทีขนุ่ หมอง                           ก็เพราะลกู สร้อยทองนีเป็นต้น

ทวั ทงั พระนครได้ร้อนรน                         จะคงอยเู่ ป็ นคนไปทําไม

พระแมเ่ จ้าจงทลู พระบดิ า                         ให้ฟันฆา่ ลกู เสียให้ตกั ษยั

จะได้สินสาเหตเุ ภทภยั                             ทลู พลางสะอืนไห้อยไู่ ปมา 

   ครานนั จงึ โฉมนางเกสร                         สองกรกอดลกู แล้วปลอบวา่

อยา่ ตรอมใจไปนกั นะลกู ยา                      มิใชพ่ ระบดิ าจะไมร่ ัก

เดมิ เจ้าเชียงใหมใ่ ห้มาขอ                        ขม่ ขพู่ ระพอ่ พดู หาญหกั

เหมือนจะให้เราไปสามภิ กั ด ิ                      เห็นเสียศกั ดเิ ธอไมบ่ ญั ชาตาม

เขาจงึ พโิ รธโกรธเคือง                             จะยกมาตเี มืองทําหยาบหยาม

แตช่ าวเมืองเรานนั สิครันคร้าม                   เกิดสงครามนา่ กลวั จะเสียที

ก็จะเสียทงั องคพ์ ระลกู รัก                         เสียศกั ดเิ สียสินบรุ ีศรี

ร้อนใจไพร่ฟ้ าประชาชี                             ด้วยธานีตกเข็ญเป็ นเชลย

เพราะเหตบุ ้านเมืองจะเคืองแค้น                 แสนวติ กเทา่ นีดอกลกู เอ๋ย

หาไมไ่ หนเลา่ จะละเลย                            ให้ทรามเชยพลดั พรากต้องจากไป

จะเปลืองทกุ ข์พอ่ แมก่ ็แตเ่ จ้า                     เหมือนสําเภาพาข้ามทะเลใหญ่

ทงั ไพร่ฟ้ าประชาชนจะพ้นภยั                     เพราะวา่ ได้พงึ องค์พระลกู รัก

อนั พระเจ้ากรุงศรีอยธุ ยา                          พระเดชาปราบได้ทงั ไตรจกั ร

410

ตวั เจ้าไปเป็นข้าสามภิ กั ด ิ                          ก็สมศกั ดสิ มยศหมดทงั ปวง

พระองคก์ ็ทรงพระเมตตา                          ตรัสสงั ความมากบั ข้าหลวง

วา่ จะเลียงแก้วตาสดุ าดวง                         มิให้ใครลําล่วงเกียรตยิ ศ

อีกทงั บรุ ีศรีสตั นา                                   ก็มิให้ใครมาเบียดเบียนหมด

ไปเถิดแก้วตาอยา่ ลาลด                           เหมือนแทนทดคณุ ชนกชนนี

เกียรติยศจะระบือฦๅโลก                         สร่างวิโยคก็จะเปรมเกษมศรี

คงเป็นสขุ ทกุ ทวิ าราตรี                             มารศรีอยา่ ละห้อยน้อยใจ 

   ครันปลอบลกู คอ่ ยคลายวายวิโยค           นางจดั เครืองอปุ โภคทงั น้อยใหญ่

เรียกสีพีเลียงของทรามวยั                         เข้าไปชว่ ยเลือกของทีต้องการ

เครืองประดบั สําหรับนางกษัตริย์                 อร่ามรัตน์พรรณรายฉายฉาน

มงกฎุ แก้วแพรวเพชรเก็จกาญจน์                กณุ ฑลสร้อยสงั วาลบานพบั

จฑุ ามณีวลีทรง                                      ธํามรงคว์ าวแววแก้วประดบั

เพชรนิลเพทายหลายสํารับ                       อาภรณ์พร้อมสรรพทกุ สิงอนั

แล้วเลือกจดั ภษู าผ้าทรง                          คลมุ บรรทมหม่ องค์ทกุ สิงสรรพ์

ยกปักหกั ทองกรองสวุ รรณ                       แพรพรรณตา่ งตา่ งทีอยา่ งดี

ภาชนะเงินทองของเครืองต้น                    เครืองสคุ นธ์ขนั ทองกลอ่ งพระศรี

ทงั สงิ ของต้องพระทยั ของเทวี                  บรรดามีมอบไปให้ลกู รัก

แล้วเลือกเหลา่ สาวสรรกํานลั นาง            ทีรูปร่างสง่ ศรีมีศกั ดิ

เคยสนิทชิดใช้ใจสามภิ กั ด ิ                      ล้วนสมคั รตามติดพระธิดา

เบด็ เสร็จสามสิบห้านารี                          ให้พีเลียงทงั สีเป็นหวั หน้า

แล้วข้าหลวงชนั สองรองลงมา                  โขลนจา่ ทาสีก็มากมาย

พวกขอเฝ้ าเหลา่ ข้าอยใู่ นกรม                   ก็ระดมมาเลือกได้มากหลาย

ให้พีเลียงจางวางเป็นตวั นาย                     คมุ เหลา่ ข้าผ้ชู ายไปรับใช้

แล้วนางสงั ให้จดั ซงึ สงิ ของ                      ทงั เงินทองแจกปนู บาํ เหน็จให้

ถ้วนทวั ตวั คนทีจะไป                              มิให้ใครย่นยอ่ ท้อระอา 

   จดั พลางนางทรงกนั แสงโศก                หวนวิโยคลกู น้อยละห้อยหา

จงึ ตรัสเรียกโฉมยงองคธ์ ิดา                    กบั พีเลียงกลั ยาเข้าห้องใน

411

กอดลกู ทรวงสะท้อนสอนสงั                    เจ้าจะพรากจากวงั ไปเวียงใต้
จะพากนั ไปอยใู่ นหมไู่ ทย                       อยา่ ได้ประมาทนะลกู รัก
อนั ขนบธรรมเนียมของเมืองใต้                ต้องเพียรเอาใจใสใ่ ห้รู้จกั
อีกบรรดานารีทีพบพกั ตร์                        เป็นผ้หู ลกั ผ้ใู หญ่ทีในวงั
ทีใครควรเคารพก็นบนอบ                       ทีควรชิดคดิ ชอบอยา่ ผนิ หลงั
อยา่ โหดไร้ให้เขาพากนั ชงิ ชงั                   แตอ่ ยา่ พลงั เผลอคบคนเสเพล
คนเชน่ นนั มนั มกั เทียวแทรกแซง              ประจบประแจงด้วยอบุ ายหลายเลห่ ์
พอเราหลงปลงอารมณ์สมคะเน                ก็ถ่ายเทเอาทรัพย์เสียนบั พนั
อนั คนชวั ย่อมระคนปนกบั ดี                     ถ้าดมี ีชวั ก็มีอยทู่ ีนนั
ถึงเมืองลาวเมืองไทยไมผ่ ิดกนั                 เพราะเชน่ นนั ขวญั ข้าวเจ้าจําไว้
อนงึ หญิงรูปทรงทีสง่ ศรี                         ยอ่ มมีทงั ผ้ดู ีมีทงั ไพร่
จะผิดกนั แนแ่ ท้แตท่ ีใจ                          กบั ทีได้อบรมนยิ มมา
นางกษัตริย์เขาจดั วา่ ลําเลศิ                     ประเสริฐด้วยสรุ ิวงศพ์ งศา
ถือมนั สตั ย์ธรรม์จรรยา                          ทงั วาจามารยาทสะอาดดี
เพราะวา่ เป็นวิสยั ในพงศ์พนั ธ์ุ                   ฝึกสอนสืบกนั มาตามที
ซงึ จะผา่ เหลา่ ไปมิใคร่มี                          เหตนุ ีจงึ นยิ มชมทวั ไป
กษัตริย์ถงึ ตา่ งทิศผิดภาษา                     อนั จะตา่ งจรรยานนั หาไม่
ถ้าประเพณีวงศ์เจ้าทรงไว้                       ถงึ กษัตริย์กรุงไทยคงเมตตา
แตท่ วา่ อยา่ ลืมนะปลืมใจ                        วา่ ถวายเจ้าไปให้เป็นข้า
ถึงพระองศท์ รงพระกรุณา                       อยา่ กําเริบเตบิ ใหญ่ให้มวั เมา
คาํ บรุ าณทา่ นวา่ มาแตก่ ่อน                      สําหรับสอนสตรีทีมีผวั
วา่ วสิ ยั ภรรยาประพฤตติ วั                         ดชี วั เจด็ อยา่ งตา่ งตา่ งกนั
อยา่ งหนงึ ทจุ ริตคดิ ร้ายผวั                        อีกอยา่ งมวั โลภโมโทสนั
อีกอยา่ งหนงึ การงานคร้านทงั นนั               ทนั วา่ เมียอบุ าทว์ชาตกิ าลี
อนั หญิงดีทีเป็นภรรยา                            กําหนดไว้ ในตําราว่าเป็ นสี
หนงึ เลียงดภู สั ดาด้วยปรานี                      หนงึ ร่วมทกุ ข์สขุ มีเสมอกนั
หนงึ นนั เคารพนบนอบผวั                          หนงึ ยอมตวั ให้ใช้ไมเ่ ดียดฉนั ท์

412

จงึ อยเู่ ย็นเป็ นสขุ ทกุ คืนวนั                        ด้วยผวั นนั วางใจทีในตวั

แตบ่ ริจามหากษตั ริย์นนั                         ผิดกบั หญิงสามญั ทีมีผวั

ต้องจงรักภกั ดแี ล้วเกรงกลวั                      เหมือนอยา่ งตวั เป็นข้าฝ่ าธลุ ี

ตงั ใจสนองรองบาทา                              ให้ ทรงพระกรุณาเป็ นราศี

ถึงขดั ข้องหมองใจในบางที                      ไมค่ วรทีให้เคอื งเบืองบทมาลย์

เพราะถ้าจอมกษตั ริย์ขดั พระทยั                มกั เกิดภยั อนั ตรายหลายสถาน

ถ้าหากวา่ พระองค์ทรงโปรดปราน              ก็ชบุ เลียงสําราญตระการใจ

จงึ จะได้ความสขุ ทกุ เวลา                         ญาตวิ งศ์พงศาได้อาศยั

เป็นสขุ ทงั บรรดาเหลา่ ข้าไท                     ทรามวยั จงจําดงั รําพนั

แล้วหนั มาวา่ แกส่ ีพีเลียง                          เจ้ากลอ่ มเกลืยงเลียงดอู ยา่ เดยี ดฉนั ท์

นกึ วา่ เจ้าสร้อยทองน้องร่วมครรภ์              เป็นเพือนยากบากบนั ไปเมืองไกล

เช้าเยน็ เหน็ หน้ากนั เทา่ นี                         จะชวั ดีสีเจ้าเอาใจใส่

ได้เลียงดมู าแตก่ ่อนร่อนชะไร                  อยา่ ปลอ่ ยให้เสียหายเมือปลายมือ

ถึงจะไปได้ดมี ีชือเสียง                           ตรงทงั สีพีเลียงต้องเชือถือ

เอาเป็ นทีปรึกษาหารือ                            เขาสตั ย์ซือเหน็ ใจแตไ่ รมา

ให้เจ้าไปสวสั ดีมีชยั                                อยา่ เจบ็ ไข้เดนิ ทางไปกลางป่ า

จนถึงซงึ กรุงอยธุ ยา                               อยเู่ ป็นสขุ ทกุ ทิวาแลราตรี

สร้อยทองบตุ รีกบั พีเลียง                         หมอบเรียงประณตบทศรี

รับพรนางเกสรชนนี                                คอ่ ยคลายคลีชอกชําระกําใจ

ครันพลบคําสรุ ิยนสนธยา                         ชวนธิดาคนื เข้าตําหนกั ใหญ่

สองนางโศกาด้วยอาลยั                            จนหลบั ไปในทีศรีไสยา 

   ครันถึงวนั ฤกษ์ดีศรีมงคล                      พวกพหลพลนิกายทงั ซ้ายขวา

ตงั กระบวนแลสะพรังฝังคงคา                    ตรงหน้าเวียงจนั ท์ฟากพนั พร้าว

เหลา่ อาสาอาวธุ ประจํามือ                         บ้างก็ถือธงเทียวเขียวขาว

พร้อมพรังนายไพร่ทงั ไทยลาว                   ถอยเรือยาวเทียบทา่ ไว้หน้าวงั

เรือกระบวนหน้าหลงั ทงั เรือประเทียบ           จอดเรียบพลพายก็พร้อมพรัง

เรือสง่ คนขนของซ้องประดงั                       ทงั สองฟากริมฝังตงั พลบั พลา

413

เสนาพระยาลาวผ้ใู หญ่น้อย                       ตา่ งคนมาคอยอยพู่ ร้อมหน้า

ทงั หญิงชายชาวเมืองเนืองกนั มา                 ทงั สองข้างมรรคาล้วนผ้คู น

ทีในวงั พรังพร้อมเหลา่ นารี                         มีพวกพระญาตวิ งศ์นนั เป็นต้น

บ้างโศกาอาลยั ให้ทําวน                            เกลือนกล่นพร้อมหน้ามาสง่ นาง 

   ฝ่ ายนางเกสรชนนี                                พอรุ่งแสงสรุ ิย์ศรีขนึ สางสาง

ยงั อาลยั ลกู ยาโศกาพลาง                         ให้สําอางอรองคส์ รงวารี

นํากหุ ลาบอาบอบตรลบไป                          ลบู ไล้ขมินผงสง่ ฉวี

แล้วตกั นํารํารดหมดราคี                            ขดั สีผดุ ผ่องละอองนวล

ทรงสคุ นธ์ปนปรุงจรุงกลนิ                           กระแจะจนั ทน์ประทินกลนิ หอมหวน

ผดั ผวิ เอียมลออแตพ่ อควร                         ด้วยนางครวญมใิ คร่จะไยดี

กระหมวดมนุ่ มวยอยา่ งนางกษัตริย์               ปักปินเพชรรัตน์จํารัสศรี

แล้วแซมชอ่ บปุ ผามาลี                              ทรงกณุ ฑลมณีมีราคา

ภษู าซนิ ยกกนกทอง                            สไบกรองเนือนมุ่ คลมุ องั สา

สร้อยสองิ สงั วาลตระการตา                      ทองกรซ้ายขวาพาหรุ ัด

คาดสายเขม็ ขดั รัดพระองค ์                        ธํามรงคท์ รงทงั สองพระหตั ถ์

งามผอ่ งต้องตาสารพดั                               สมเป็นนางกษัตริย์ศวรรยา

ครันเสร็จทรงเครืองเรืองบวร                      จงึ นวลนางเกสรเสนห่ า

ตรัสชวนลกู แก้วแววตา                             ออกมาข้างนอกตําหนกั จนั ทน์

พระญาตวิ งพงศามาคอยสง่                        ตา่ งองค์กลนั วิโยคโศกศลั ย์

อํานวยพรพระธิดาวิลาวณั ย์                       แล้วพากนั มาเฝ้ าเจ้ากรุงไกร 

   ครันถึงทีสถิตบติ รุ งค ์                            นางสร้อยทองเจ้าทรงกนั แสงไห้

ยกพานธปู เทียนกบั ดอกไม้                       คลานไปตงั ลงตรงพระพกั ตร์

ยอกรกราบบาทพระบดิ า                           ก้มหน้าซบลงทีตรงตกั

โศกสะท้อนถอนสะอืนอยฮู่ กั ฮกั                  แล้วหนว่ งหนกั หกั ใจอาลยั ลา

กระหมอ่ มฉนั ทลู ลาฝ่ าพระบาท                  จะแคล้วคลาดจากไปไกลนกั หนา

หวงั สนองพระคณุ มลุ กิ า                           เอาชีวาถวายใต้ธุลี

จะทกุ ข์สขุ อย่างไรไปวนั หน้า                     จะกลบั มาฤๅมิมาไมร่ ู้ที

414

ขอแตใ่ ห้พระชนกชนนี                             มีความสขุ าสถาพร

ลกู ประมาทพลาดพลงั บ้างฉนั ใด                 ให้ขนุ่ เคืองพระทยั มาแตก่ ่อน

พระบติ รุ งคจ์ งโปรดซงึ โทษกรณ์                  จากจรอยา่ ให้กรรมประจําไป

ถึงไปจะได้ความทกุ ข์ยาก                          จะยอ่ ท้อตอ่ ลําบากนนั หาไม่

แตเ่ หลือทีจะเป็นหว่ งบว่ งใย                        ทีในสมเดจ็ พระมารดา

เช้าเยน็ เห็นลกู อยเู่ ป็ นนิจ                           ต้องปลดปลิดพรากไปไกลหนกั หนา

จะเฝ้ าแตค่ รวญครํารําโศกา                        เกลือกวา่ จะดว่ นประชวรไป

จงโปรดเกล้าเอาเป็นพระธรุ ะ                      อยา่ ให้พระชนนีนนั ตกั ษัย

ทลู พลางนางทรงโศกาลยั                          สะอืนไห้กราบประณตบทมาลย์ 

   ครานนั พระเจ้ากรุงศรีสตั นา                    ฟังลกู ทลู ลาแสนสงสาร

ดงั ศรศกั ดปิ ักดวงฤดีดาล                           เสียวสะท้านสะท้อนถอนพระทยั

ให้อดั อนั อาดรู พนู เทวศ                            นําพระเนตรท่วมถงั ลงหลงั ไหล

ส้แู ข็งขืนกลืนโศกวิโยคไว้                         โลมเล้าเอาใจพระลกู รัก

โอ้วา่ ทรามวยั ดวงใจพอ่                              เจ้าอยา่ ท้อฤทยั อาลยั หนกั

อนั เกิดมาวาสนาย่อมนําชกั                         ก็ประจกั ษ์อยแู่ ล้วนะแก้วตา

พอ่ ก็แสนแหนหวงดวงสวาด ิ                       แตบ่ พุ เพสนั นิพาสวาสนา

ให้เผอญิ เกิดเหตเุ ภทพาลา                         จงึ ต้องพรากจากบดิ าในครานี

มิใชว่ า่ พลดั พรากไปยากไร้                        จะไปได้ทีพํานกั เป็ นศกั ดิศรี

อยใู่ นทีอยธุ ยาธานี                                   คงจะมีความสขุ ทกุ เวลา

จงหกั ใจไปเถิดนะลกู รัก                             ชว่ ยชศู กั ดสิ รุ ิวงศพ์ งศา

เหมือนบาํ รุงกรุงศรีสตั นา                            ให้ไพร่ฟ้ าสขุ เกษมเปรมฤทยั

อยา่ วิตกทีตรงองคพ์ ระแม ่                           พอ่ จะคอยดแู ลเอาใจใส่

จงไปสวสั ดีอยา่ มีภยั                                   อยใู่ นอยธุ ยาธานี 

   ประสาทพรเสร็จแล้วก็แคล้วคลาด            ตรัสประภาษชวนพระมเหสี

พาธิดายาใจจรลี                                       มาทีชานชาลาข้างหน้าวงั

ตา่ งองค์ขนึ ทรงยานมุ าศ                             เดยี รดาษเสนาทงั หน้าหลงั

พวกนางในตา่ งตามห้ามไมฟ่ ัง                      คบั คงั ลงมาทา่ นที

415

หยดุ ประทบั เกยชยั ทีใกล้ฝัง                        แล้วลงเรือทีนงั หลงั คาศรี
พร้อมกระบวนนําตามข้ามวารี                      มาถึงทีพลบั พลาทา่ หาดทราย
พวกเหลา่ เสนาพฤฒามาตย์                         ประชาราษฎร์เซง็ แซอ่ ยแู่ หล่หลาย
สามกษตั ริย์ยรุ ยาตรนาดกราย                     ผนั ผายขนึ สพู่ ลบั พลาชยั  
   เจ้าพระยาจงึ พาพระท้ายนํา                    กํากงเสนาข้าหลวงใหญ่
ก้มเกล้ากราบกรานคลานเข้าไป                   บงั คมไหว้ถวายบงั คมลา
พระเจ้าล้านช้างพลางปราศรัย                      เออไปให้เป็นสขุ ทกุ ถ้วนหน้า
พระท้ายนําจงนําซงึ กิจจา                          ทลู พระเจ้าอยธุ ยาภวู ไนย
วา่ เรานีถวายบงั คมคลั                                  ถงึ พระองคท์ รงธรรม์ผ้เู ป็นใหญ่
ขอฝากฝังธิดายาใจ                                    ไว้ในใต้เบืองบทรัช
ยงั ยอ่ มเยาว์การงานพานจะออ่ น                     ขอให้ทรงสงั สอนแล้วฝึกหดั
ทงั ธรรมเนียมกรุงใต้ไมส่ นั ทดั                        จะข้องขดั อยา่ งไรได้โปรดปราน
แลบดั นีกรุงศรีสตั นา                                   กบั กรุงศรีอยธุ ยามหาสถาน
ก็ร่วมแผน่ สวุ รรณอนั โอฬาร                          ราชการสองประเทศเหมือนเขตเดียว
เราจะรักษาถวายข้างฝ่ ายเหนือ                      ถ้าศกึ เสือเกิดกระหนาบคาบเกียว
ขอให้ชว่ ยระดมกนั กลมเกลียว                      คงขบั เคียวเอาชยั ได้ทกุ เมือง
เราถวายพรชยั ด้วยใจจง                              ให้พระองค์ทรงยศฟ้ งุ เฟื อง
เสวยสขุ อดเิ รกอเนกเนือง                             อยา่ ขนุ่ เคืองราคมี าบีฑา
ตรัสแล้วจงึ ประทานซงึ สงิ ของ                        แก้วแหวนเงินทองทงั เสือผ้า
สงั ให้พระท้ายนํานํายาตรา                            เป็นกองหน้ามาก่อนกระบวนนาง
แล้วเรียกกงึ กํากงเข้ามาสงั                             เจ้าไประไวระวงั ให้รอบข้าง
จงสํารวจตรวจดตู ามลทู่ าง                             ป่ ากว้างทางภเู ขียวนนั เปลียวนกั
ตรงตอ่ แดนไทยลาวชาวเชียงใหม ่                   หน้าหลงั ระวงั ระไวให้จงหนกั
คาํ คืนหยดุ หยอ่ นจะผอ่ นพกั                            เตรียมปื นหลกั หกั ไฟให้มนั คง
ตอ่ เข้าเขตโคราชถงึ ลําชี                               จงึ จะพ้นหน้าทีเจ้าตามสง่
จงมอบหมายท้ายนํานําจตรุ งค์                        ให้เข้าห้อมล้อมวงแตน่ นั ไป
จงไปดีมาดีศรีสวสั ด ิ                                     พ้นวิบตั เิ สียนหนามความเจ็บไข้

416

เมือเสร็จสง่ องคน์ างถงึ กรุงไทย                     อยา่ ช้าไปรีบลามาเวียงจนั ท์ 
   ครานนั พระท้ายนํากงึ กํากง                    กราบลงแล้วออกไปทนั ใดนนั
เข้ากระบวนหน้าหลงั พรังพร้อมกนั                     คอยเสียงกลองสําคญั ให้ยาตรา
พวกลาวชาวดา่ นบ้านหนองบวั                           แตง่ ตวั กํายําออกนําหน้า
ถดั ไปพวกไทยอยธุ ยา                                 แล้วถงึ กองอาสาอยหู่ น้าช้าง
กองแซงเดนิ รายทงั ซ้ายขวา                          ล้วนลาวอาสาทงั สองข้าง
กระบวนสง่ องคอ์ นงคน์ าง                              อยทู่ า่ มกลางหวา่ งพลให้พ้นภยั
กงึ กํากงเสนามาข้างหลงั                                 คอยระวงั โฉมตรูอยใู่ กล้ใกล้
กองหลงั กองเสบยี งเรียงกนั ไป                        แล้วอาสาวางไว้ข้างท้ายพล
พรังพร้อมพหลพลโยธา                                ช้างม้าคงั คบั อยสู่ บั สน
พวกตามพระธิดาทงั ข้าคน                             ก็เกลือนกลน่ เข้ากระบวนถ้วนทกุ กอง 
   ครันถงึ เวลาได้พชิ ยั ฤกษ์                         เมฆเบกิ รัศมีรพีผ่อง
ขนุ โหรสงั พลนั ให้ลนั ฆ้อง                              เสียงประโคมกึกก้องกลองสญั ญา
จงึ กษตั ริย์จอมลาวเจ้าล้านช้าง                        เสดจ็ พาธิดานางมาข้างหน้า
จงู สง่ ขนึ ยงั หลงั คชา                                     ให้ยาตรารีพลสกลไกร
นา่ สงสารสองกษตั ริย์เมือพลดั ลกู                           พระทยั ผกู โศกศลั ย์ไมก่ ลนั ได้
พอลกู ลบั กลบั คืนเข้าวงั ใน                              กนั แสงไห้ไมเ่ ป็ นสมประดี
นางเกสรข้อนทรวงพิไรรํา                              เช้าคาํ ขนุ่ ข้องให้หมองศรี
เฝ้ าวโิ ยคโศกศลั ย์พนั ทวี                                  หลายราตรีจงึ คอ่ ยวายคลายอาลยั  
   จะกลา่ วถงึ สร้อยทองผ่องโสภา                 แตจ่ ากมาไมส่ ร่างกนั แสงไห้
พีเลียงโลมเล้าจะเอาใจ                                 ชวนชมมิงไม้ในพนา
สร่างโศกเสียมงั เถิดนะแม ่                              โนน่ แนจ่ งดปู ระตปู ่ า
ไม้สงู ยงู ยางสล้างตา                                     เขาวา่ พ้นไปเป็ นไพรวนั
เพราะรกเรือเสือสางแลช้างเถือน                     กลน่ เกลือนอาศยั ในไพรสณั ฑ์
ถ้าคนไปน้อยตวั เขากลวั กนั                             ไปพบมนั น้อยนกั มกั ทําร้าย
แตม่ านีถงึ เราจะเข้าป่ า                                   ช้างม้าไพร่พลนนั ล้นหลาย
เสือสิงห์ก็จะวิงกระจดั กระจาย                          หลบหายเข้าไพรมใิ ห้พบ

417

จะได้ชมพรรณไม้ทีในป่ า                               มีนานาดไู ด้ไมร่ ู้จบ
ทีมีผลเปรียวหวานตระการครบ                        ทีมีดอกกลนิ กลบตรลบดง
ถงึ วา่ มงิ ไม้ในสวนศรี                                     มไิ ด้มีเหมือนในไพรระหง
ประเดียวหนงึ จะถงึ ทีปากดง                                แมจ่ งคอยชมพนมไพร
ทีชายป่ าตอนนียงั มีบ้าน                                 เพราะใกล้ดา่ นพวกละว้ามาทําไร่
ปลกู กล้วยอ้อยน้อยหนา่ ขา่ ตะไคร้                    ตรงกอไผโ่ นน่ แนแ่ ลเห็นเรือน
ลกู เลก็ เล็กยืนดอู ยเู่ ป็นกลมุ่                             ทีตรงซ้มุ ยายตามากนั เกลือน
ตกั นําทา่ มาให้ไมต่ ้องเตือน                             อยกู่ ลางเถือนชา่ งกระไรใจเขาดี
ทางริมบ้านชานรอบถึงขอบไร่                          ดเู ป็นเรือกสวนไสวไปจากนี
ปลกู มะพร้าวหมากมว่ งเป็นทว่ งที                       ต้นลินจีส้มสกู ลกู ลําไย
สวนพลดู คู ้างสล้างสลอน                                ทีริมรัวปลกู หมอ่ นไว้เลียงไหม
ด้วยเป็นบ้านชาวป่ าพนาลยั                               ต้องปลกู ให้พอเพียงเลียงชีวา
ถงึ ทีเปลียวเลียวพ้นทีคนอย ู่                             พีเลียงชีชวนดหู มปู่ ักษา
จบั ต้นจนั ทน์นนั นกสาลกิ า                                ทีบนิ มาทางโน้นโนน่ แซงแซว
เสียงทีดงั ป๊ กป๊ กนกค้อนทอง                           เสียงดเุ หวา่ เร่าร้องอยแู่ จ้วแจ้ว
นกกระเตนเต้นไตไ่ ม้แตงแตว                           ฝงู นกแก้วร่อนร้องออกก้องไพร
นกระทาขนั จ้าเทียวหาค ู่                                  กระลมุ พอู ยรู่ ังกําลงั ไข่
กางเขนเลน่ หางอยหู่ วา่ งไม้                              ไกป่ ่ าเปรียวปรือกระพือบนิ
นกเขาเรียกคกู ๊กุ ก๊กู ้อง                                    นกขนุ ทองเพลินพลอดยอดกระถิน
นกกดลดเลียวเทียวหากิน                               นกขมนิ บนิ โผจบั โพบาย
เหลา่ สตั ว์จตั บุ าทก็กลาดกลน่                            แลเห็นคนมามากกระดากหาย
เนือถกึ แลน่ โลดโดดตะกาย                             ตนุ่ กระตา่ ยหลบลีหนีเข้าพง
แตพ่ อแลเห็นแปลบก็แวบหาย                          นา่ เสียดายมิได้ชมสมประสงค์
พอแดดกล้ามาถงึ ทีปากดง                              ลมลงชกั ชือชอือเยน็
ยางยงู สงู ไสวในพนสั                                      ร่มชฏั แดดในมิใคร่เหน็
นําค้างค้างใบไม้ไหลกระเซ็น                           หนทางเป็นร่องเซาะจําเพาะตวั
เป็นเซงิ รกปกคลมุ ทงั สองข้าง                          ทีตรงกลางทางลึกแทบทว่ มหวั

418

ล้วนแตเ่ หล่าเถาวลั ย์ขนึ พนั พวั                            ดนู า่ กลวั นางประหวนั พรันฤทยั
ได้ยนิ แซแ่ ตเ่ สียงชะนีโหย                             โวยโวยอยบู่ นต้นไม้ใหญ่
นกยงู ทองร้องรับระวงั ไพร                               วงั เวงใจเปลียวเปล่าเศร้าอรุ า
ทีในดงตรงห้วยละหานนํา                                 คลาคลําหลากเหลือผีเสือป่ า
สีสนั ตา่ งตา่ งสําอางตา                                     บ้างบนิ มาบนิ ไปในไพรวนั
ไม้ดอกออกดนื รืนพนสั                                    สารพดั สกุ กรมนมสวรรค์
ยมโดยพลบั พลวงจวงจนั ทน์                             สตั ตบนั แทงทวยทงั กล้วยไม้
พิกลุ แก้วเกดกฤษณา                                     จําปาดกดอกออกไสว
พีเลียงเคียงข้างอรไท                                     ชีชวนชมไปให้สําราญ
นางสร้อยทองคอ่ ยคลายวายเทวศ                     จนลว่ งเขตป่ าไม้ไพรสาณฑ์
แตแ่ รมร้อนผอ่ นมาสิบห้าวาร                             ถงึ หมบู่ ้านภเู วียงเคยี งคริ ี
ให้ปลงช้างตงั คา่ ยรายล้อม                               ไพร่พลพรังพร้อมกนั องึ มี
พีเลียงชวนนางพลางจรลี                                  ลงสทู่ ีสระสรงพระคงคา
เยน็ ฉํานําไหลมาพลงั พลงั                                  ล้นหลงั ถงั ชะง่อนก้อนภผู า
เป็นลําธารมาแตช่ านบรรพตา                             ล้วนศลิ าแลเลือมละลานใจ
ทีแดงเหมือนแสงทบั ทมิ สด                               ทีเขียวเหมือนมรกตอนั สดใส
ตา่ งสีซ้อนซบั สลบั ไป                                      แลวิไลเพลิดเพลินตามเนนิ ดอน
รืนรืนแสนสบายพระพายพดั                               หอมดอกไม้ในพนสั แนวสิงขร
ครันเวลาสายณั ห์ลงรอนรอน                             บทจรคืนพลบั พลาพนาลยั  
   จะกลา่ วถึงแสนตรีเพชรกล้า                    ซมุ่ พลโยธาอย่ปู ่ าใหญ่
พวกสอดแนมมาแถลงให้แจ้งใจ                          วา่ ลาวไทยกบั นางอย่ปู างคา
ครันพลบคาํ รีบรัดจดั ทหาร                                 กะด้านแบง่ ปันกนั ทวั หน้า
แยกย้ายหมอบมองยอ่ งเข้ามา                            สว่ นตรีเพชรกล้าก็อ่านมนตร์
อดึ ใจเป่ าไปได้เจ็ดคาบ                                     ฟ้ าวาบจนั ทร์อบั พยบั ฝน
มดึ มวั ทวั ทิศทกุ ตาํ บล                                       ลมวนพดั ซํากระหนํามา
ยางยงู สงู หกั กระจกั กระจาย                               ฝ่ นุ ทรายปลวิ กล้มุ คล้มุ เวหา
เสียงสนนั ครันครืนพนาวา                                  พสธุ าดงั จะควําทําลายไป 

419

   ครานนั บรรดาพวกไทยลาว                    ตาขาวตวั สนั อยหู่ วนั ไหว
ตา่ งคนตระหนกตกใจ                                  ทงั นายไพร่ไมเ่ ป็นสมประดี
กํากงแคลงจิตคดิ หวาดหวนั                                 พระท้ายนําตวั สนั ดงั ลงผี
จะเกิดเหตอุ ะไรในพงพี                                     ทงั ฟื นไฟไมม่ ีดบั มืดไป 
   ครานนั จงึ แสนตรีเพชรกล้า                    ยงิ ปื นสญั ญาหาช้าไม่
เหลา่ ทหารพร้อมกนั ในทนั ใด                              ยงิ ปื นไฟตงึ ตงั ดงั ประดา
โหเ่ กรียววิงกรูจเู่ ข้าล้อม                                    ไลอ่ ้อมเลียวลดั สกดั หน้า
พระท้ายนําเหน็ ลาวเกรียวกราวมา                        ตกประหมา่ นิงองึ ตะลงึ แล
มืดมนอนธการไมเ่ หน็ หน้า                                 ไมร่ ู้วา่ ศตั รูอยไู่ หนแน่
จะส้รู บเสียกระบวนด้วยจวนแจ                            ทงั นายไพร่วงิ แต้ไปตามบญุ
พวกลาวไลล่ ดั สกดั กนั                                       พวกไทยหนีกนั อยวู่ ้าวนุ่
บ้างล้มลกุ คกุ คลานวงิ ซานซุน                           ลาวมากชลุ มนุ จบั มดั มา
ตรีเพชรจบั ได้พระท้ายนํา                                   ทงั กึงกํากงตวั เป็นหวั หน้า
พวกไพร่ไลค่ ้นพลโยธา                                    ได้มาครบตวั ไมม่ ีตาย 
   ครานนั สร้อยทองผอ่ งศรี                         กบั ฝงู นารีสนิ ทงั หลาย
ร้องกรีดหวีดวิงอย่วู นุ่ วาย                                   ได้ยินเสียงพวกผ้ชู ายอึอองึ ไป
มืดมวั ทวั สนิ ทงั ดนิ ฟ้ า                                        ไมเ่ ห็นหน้าไพรีอยทู่ ีไหน
ตา่ งคนโศกาอาลยั                                             แซเ่ สียงร้องไห้ในพลบั พลา 
   ครานนั ตรีเพชรทหารใหญ่                   ครันจบั ตวั นายไพร่ได้พร้อมหน้า
ยงั แตน่ างสร้อยทองผอ่ งโสภา                            จงึ ร่ายคาถาแล้วเป่ าไป
ทีมืดมนอนธการก็เสือมหาย                               ให้พลรายรอบพลบั พลาหาช้าไม่
พาทหารมีชือถือคบไฟ                                      ตรงเข้าข้างในไปทนั ที
ฝ่ ายนางสร้อยทองเหน็ ตรีเพชร                            ดงั ใครฟันคอเดด็ ลงกบั ที
ตกใจไมเ่ ป็นสมประด ี                                        พีเลียงทงั สีประคองไว้
ครันนางคอ่ ยดํารงทรงกายา                                ตรีเพชรบอกมาหาช้าไม่
แมเ่ จ้าอยา่ ตระหนกตกพระทยั                           มใิ ชโ่ จรป่ ามายํายี
พระเจ้าเชียงอินทร์ปิ นกษัตริย์                             ตรัสใช้ให้มาเชญิ โฉมศรี

420

ไปครองเวียงเชียงใหมใ่ นครังนี                           จะทรงโศกีไปวา่ ไร
วา่ แล้วให้ผกู ช้างม้า                                          พานางยาตราหาช้าไม่
กบั ทงั สาวสรรกํานลั ใน                                    นางสร้อยทองร้องไห้สะอืนมา
ไทยลาวผ้ชู ายทงั นายไพร่                                  ทีจบั ได้ใสโ่ ตงกไว้ถ้วนหน้า
พระท้ายนํานนั จําทงั ขือคา                                  ให้จงู ตามกนั มาในกลางไพร 
   นา่ สงสารแตฝ่ ่ ายพระท้ายนํา              ลาวมนั จําจงู มานําตาไหล
คดิ ไปให้ละเหียเสียนําใจ                                    ควรหรือเป็นได้ถงึ เพียงนี
เพราะตวั กรู ะยําทําสะเพร่า                                  หลงไว้ใจลาวไมพ่ อที
นกึ วา่ อ้ายกํากงคงจะด ี                                       เหน็ ทว่ งทีเจ้ามนั นนั วางใจ
จงึ เพกิ เฉยเลยละพระธิดา                                  มริ ู้วา่ จะมามีเหตใุ หญ่
ให้ศตั รูจจู่ บั เอาตวั ไป                                      ทีไหนจะได้คนื อยธุ ยา
ถ้าหากมนั ฟันเสียให้บรรลยั                              ไมเ่ สียใจตายเสียยงั ดกี วา่
นีมนั ทําจําจองทงั ขือคา                                  จะเอาหน้าไปแฝงไว้แหง่ ใด
ไหนยงั จะขนึ ชือฦๅชา                                    วา่ จบั ทหารอยธุ ยาเอามาได้
ยิงคดิ ยิงแค้นแนน่ หวั ใจ                                  ไมแ่ ลดหู น้าใครในทางมา
พวกไพร่บางคนก็ทกุ ข์ร้อน                              เฝ้ าสะท้อนถอนใจไมเ่ งยหน้า
อ้ายบางคนทีคะนองร้องเฮฮา                           ใจกล้าเลน่ หวั ไมก่ ลวั ใคร
กองทพั รีบเร่งตะเบง็ มา                                   ไมช่ ้าก็ถงึ เมืองเชียงใหม่
เข้ามาในเมืองพลนั ทนั ใด                                ลาวไพร่พลเมืองเนืองมาดู
สาวแกแ่ มห่ ม้ายตะกายวิง                                 ชายหญิงเบียดเสียดเป็นหมหู่ มู่
อะไรนนั มดั กนั มาเป็นป ู                                  ถามไถ่จะใคร่รู้ซงึ เรืองราว
เขาบอกวา่ ชาวใต้ไทยอยธุ ยา                          ตา่ งก็เรียกกนั มาอยมู่ ีฉาว
ตาหลอแกล้งแกวง่ ลอ่ ล้อพวกลาว                    จนสาวสาวหลบเมนิ สะเทนิ อาย
ทีแก่เฒา่ เอากล้วยทงิ ไปให้                             บกั ไทยใครหวิ กินให้หาย
ตาหลอเก็บยดั อดั ตะพาย                               เดนิ สา่ ยมาหน้าทําตาโพลง
จะดไู ทยหรือลาวยาวหรือสนั                            อีลาวร้องบกั นนั จะตายโหง
ตารักหยกั รังนงั โก้งโค้ง                                 นีแหละเฮ้ยเสือโคร่งของเมืองไทย

421

มงึ ไมเ่ คยเห็นเต้นมาด ู                                   จะเอาแมวหรือหนกู จู ะให้

อีพวกลาวขากทดุ กดุ หวั ไทย                          ดมู นั ไมไ่ ด้ขายหน้าตา 

   ครันถึงศาลาลกู ขนุ ใน                            พวกขนุ นางน้อยใหญ่อยพู่ ร้อมหน้า

กงึ กําท้ายนําจําครบมา                        พวกอาสามดั กนั เป็นหลนั ไป

อนั นางสร้อยทองผอ่ งโสภา                  ยงั หาได้ลงจากช้างไม่

ให้ยืนช้างอยหู่ น้าศาลาใน                     กวา่ จะได้รับสงั พระภมู ี

เพืยพระยาผ้ใู หญ่ก็ไตต่ าม                      ตรีเพชรบอกความเป็ นถ้ วนถี

ถึงถามพระท้ายนําตามคดี                 เดมิ ทีอย่างไรให้การมา

จงึ ขนึ มารับเอานางไป                          คดิ อา่ นอยา่ งไรให้เร่งวา่

เขาถวายเจ้ากรุงอยธุ ยา                        หรือวา่ ส่ขู อประการใด 

   ครานนั จงึ พระท้ายนํา                        ต้องจําแค้นขดั อชั ฌาสยั

ตริตรึกนกึ อยแู่ ตใ่ นใจ                          บอกมนั หรือไมก่ ็เหมือนกนั

ตวั เรานีมนั คงฟันฆา่                              จงึ จะม้วยชีวาก็ไมพ่ รัน

ไมค่ วรของ้อไหว้ให้ความมนั                     ก็นงิ อนั ไมบ่ อกออกวาจา 

   ขนุ นางทงั ปวงก็ขดั ใจ                        เป็นใดไมเ่ ว้าอ้ายตายหา่

จองหองสดุ ใจไทยอยธุ ยา                     เยน็ แล้วก็พากนั คลาไคล

ท้ายนํากํากงก็เอามา                            คมุ ไว้ข้างหน้าชาลาใหญ่

พวกขนุ นางตา่ งคนก็เข้าไป                    เฝ้ าพระเจ้าเชียงใหมพ่ ร้อมหน้ากนั  

   ครานนั พระเจ้าเชียงอินทร์                  ปินพภิ พเชียงใหมไ่ อศวรรย์

ทอดพระเนตรเห็นตรีเพชรพลนั                ทงั พระท้ายนํานนั ทีจํามา

ทรงพระสรวลตบหตั ถ์อยฉู่ ดั ฉาน             ลกุ ทะยานจบั พระแสงแกวง่ เงือง่า

ถามตรีเพชรพลนั มิทนั ช้า                      สร้อยทองได้มาหรือวา่ ไร 

   ครานนั ตรีเพชรจงึ กราบทลู                  ขอเดชะนเรนทร์สรู ผ้เู ป็ นใหญ่

นีชือพระท้ายนํานําพลไกร                     เป็นนายพวกไทยอยธุ ยา

นนั กํากงตวั นายฝ่ ายล้านช้าง                   คมุ กระบวนสง่ นางมากลางป่ า

องค์นางสร้ อยทองก็ได้มา                      ยงั อย่ศู าลาลกู ขนุ ใน

พวกนางกํานลั นนั หลายร้อย                    เงินทองเพชรพลอยเป็ นไหนไหน

422

ไพร่พลเจด็ ร้อยทงั ลาวไทย                    ให้จําไว้ทงั หมดไมล่ ดกนั  

   ครานนั เจ้าเชียงอนิ ทร์ปิ นภพ                ฟังไมจ่ บคําทลู เป็นมลู มนั

ไมเ่ หน็ นางสร้อยทองทีปองนนั                 ก็หนุ หนั ดา่ วา่ เสนาใน

ลืมพระท้ายนําแลกํากง                        หาได้ทรงไตถ่ ามเนือความไม่

ดดุ า่ อือองึ คะนงึ ไป                               นีมงึ ทําอยา่ งไรอ้ายเสนา

ธรรมเนียมทีไหนจะใคร่รู้                        ให้ไพร่ดนู างเลน่ เหน็ ทวั หน้า

ทําไมจงึ มใิ ห้ออ่ นเข้ามา                          ควรแล้วหรือวา่ ประการใด

ก็รู้วา่ นางนีเป็นทีรัก                               ชวั นกั เสนาทงั น้อยใหญ่

มวั จะเอาแตห่ น้าไมว่ า่ ใคร                       เฆียนให้แทบตายเอาหวายมา

รัววงั ไมม่ ีหรือไฉน                                สร้อยทองผอ่ งใสอยไู่ หนหวา

เหตใุ ดให้คอยอยศู่ าลา                          ปราสาทแก้วรจนานนั ของใคร

หรือมงึ เห็นวา่ ไมค่ วรค ู่                           ทีนางจะอยนู่ นั ไมไ่ ด้

อ้ายพวกไทยขีข้าเอามาไย                    สง่ ไปไว้คกุ จงทกุ คน 

   พวกข้าเฝ้ าตระหนกตกประหมา่             พระสรุ เสียงดงั ฟ้ าคาํ รนฝน

กรมเมืองคมุ ไทยไปบดั ดล                     กรมวงั อลวนถอยออกมา

ไปบอกกลา่ วท้าวนางทีข้างใน                 รับสงั ให้รับนางอยขู่ ้างหน้า

กริวนกั เชิญไปอยา่ ได้ช้า                        ท้าวนางตา่ งพากนั ตกใจ

โขลนจา่ ทนายเรือนเกลือนกลน่                ตา่ งคนวนุ่ วงิ ไมน่ ิงได้

ท้าวนางออกหน้าพากนั ไป                      ถงึ ศาลาในก็กราบกราน

เชิญนางสร้อยทองผอ่ งโสภา                   ลีลาลงจากคชสาร

รับขนึ ทรงสีวิกากาญจน์                          พามาหน้าฉานพระโรงคลั  

   ครานนั พระเจ้าเชียงใหม่                      เห็นวอมาใกล้ให้ป่ วนปัน

กระทืบบาทตวาดอยนู่ ีนนั                         พากนั มาไยในทีนี

ผ้ชู ายพายเรืออยเู่ ตม็ ไป                         จะดเู ลน่ หรือไรไฉนนี

ชา่ งกระไรรัววงั ดงั ไมม่ ี                            อีพวกนีนา่ เฆียนให้เจียนตาย

ท้าวนางตา่ งพากนั หวาดหวนั                      ความกลวั ตวั สนั มงิ ขวญั หาย

รีบเร่งเข้าวงั ทงั ไพร่นาย                          คอยรับสงั จะถวายนางสร้อยทอง 

423

   ครานนั จงึ พระเจ้าเชียงอินทร์                สมถวิลกระหยิมยมิ ยอ่ ง

คะนงึ นางมิได้วา่ งฤทยั ปอง                      เสดจ็ ขนึ จากท้องพระโรงชยั

ประทบั ทีแทน่ สวุ รรณบรรจถรณ์                ให้อาวรณ์ร้อนรนไมท่ นได้

กระซิบสงั สาวสรรกํานลั ใน                    นางสร้อยทองอยไู่ หนไปเรียกมา 

   นางในได้ฟังรับสงั ใช้                          รีบไปบอกคณุ ท้าวจะเอาหน้า

ชว่ ยกนั จดั แจงแตง่ กายา                         แล้วนํานางขนึ มามนเทียรทอง

ครันถึงนอบนบอภิวนั ท์                           หมอบอยรู่ ิมฉากชนั ทีกนั ห้อง

เจ้าขรัวนายทลู ความตามทํานอง               ถวายนางสร้อยทองผอ่ งโสภา 

   ครานนั เจ้าเชียงอินทร์ปิ นนคร                เห็นบงั อรนกึ รักเป็นหนกั หนา

เพง่ พิศโฉมนางไมว่ างตา                         ลกั ขณาเพริศพริงทกุ สิงอนั

เสียอยแู่ ตด่ ยู งั เป็นเดก็                             ร่างเล็กไมส่ มภิรมย์ขวญั

นกึ ละอายเหลา่ สรุ างค์นางกํานลั                   แสนกระสนั ครวญใคร่อยไู่ ปมา

อยา่ เลยจําจะงดอดใจไว้                          จะช้านานเทา่ ไรไปหนกั หนา

เรืองนางนีทีเจ้าอยธุ ยา                            จะโกรธายกทพั มาถึงเมือง

จําจะต้องคดิ อา่ นการศกึ ก่อน                     ตดั รอนไพรินให้สนิ เรือง

เมือเสร็จสินเหตกุ ารณ์รําคาญเคอื ง            พอนางเชืองคงได้ชมสมใจปอง

คดิ พลางทางภิปรายทายทกั                     นงลกั ษณ์ตวั เจ้าอยา่ เศร้าหมอง

จะเลียงเจ้ าเป็ นใหญ่ในเรือนทอง              ให้ครอบครองสมบตั กิ ษตั รา

วนั หน้าถ้าเจ้าคิดถงึ บดิ ร                         สองนครมิใชไ่ กลหนกั หนา

จะหากนั เมือไรก็ไปมา                          กลั ยาอยา่ ประหวนั พรันใจ

วา่ แล้วจงึ ดาํ รัสตรัสสงั                            ตําหนกั ทองสองหลงั ให้จดั ให้

ทงั สมบตั วิ ตั ถาแลข้าไท                        เอาใจให้เป็ นสขุ ทกุ สิงอนั  

   ครานนั นวลนางสร้อยทอง                  หมน่ หมองวิโยคโศกศลั ย์

อยใู่ นห้องร้องไห้ไมว่ ายวนั                     นางรําพนั คาํ เช้าเฝ้ าโศกา

นจิ จาเอย๋ จากแมไ่ ปเมืองใต้                   ก็ร้องไห้รํารักกนั หนกั หนา

ลงไปไมถ่ งึ อยธุ ยา                               เขาจบั มาเชียงใหมใ่ นกลางคนั

ปานนีพอ่ แมจ่ ะคดิ ถงึ                             หลงรําพงึ วา่ ลกู เกษมสนั ต์

424

หมายใจวา่ จะได้พงึ พากนั                        ด้วยสําคญั วา่ ลกู ไปได้ดี
ถ้ารู้วา่ เขาจบั มาเชียงใหม่                      จะคงั แค้นแนน่ ใจกระไรนี
หรือจะยกโยธามาราวี                        ด้วยปรานีจะรับเอากลบั ไป
ลกู นีสดุ ทีจะคดิ แล้ว                             นําตาหลงั ถงั แถวสะอืนไห้
นีเนือวา่ เวรกรรมได้ทําไว้                      นางมไิ ด้เป็นสขุ ทกุ ราตรี 

ตอนท ี ๒๗ พลายงามอาสา แตไ่ ด้นางมาไว้ในกรุงศรี
   จะกลา่ วถึงพระเจ้าเชียงใหม ่                เห็นจะมีศกึ มาไมช่ ้านกั
ไมว่ ายเว้นนกึ คะนงึ ถึงไพรี                     ฝ่ ายข้างอยธุ ยาก็โกรธหนกั
ด้วยล้านช้างข้างหนงึ ก็โกรธา                      จะหาญหกั ตอ่ ส้ดู ยู ากครัน
ถ้าสองข้างตา่ งยกมาพร้อมพรัก              ต้องรีบรัดตดั รอนผอ่ นผนั
จําจะคดิ ชงิ ชยั ข้างไทยก่อน                   ล้านช้างก็คงพรันไมอ่ าจมา
ถ้าเสร็จสินศกึ ไทยข้างใต้นนั                   จนสรุ ิย์ศรีเรืองแรงแสงกล้า
แตน่ ิงนกึ ตรึกไตรอยใู่ นที                      ท้าวพระยานอบน้อมอยพู่ ร้อมกนั
เสดจ็ ออกท้องพระโรงรจนา                   ชาวเราจะเหน็ เป็ นไฉนนนั
จงึ ปรึกษาเสนาข้าเฝ้ า                          มาชิงมิงเมียขวญั ของกไู ป
เดมิ เจ้าอยธุ ยาทําอาธรรม์                     รับนางจบั พวกมนั มาได้
ฝ่ ายเราไปสงั ดกั กกั ทาง                        เห็นจะยกทพั ใหญ่มาราญรอน
ถ้ารู้ขา่ วราวเรืองถงึ เมืองไทย                 หรือจะจลู่ งไปทําไทยกอ่ น
เราจะเตรียมกําลงั ตงั ตอ่ ส้ ู                     จะตดั รอนคดิ อา่ นประการใด 
จงปรึกษาวา่ กนั ให้แนน่ อน                    พระยาท้าวแสนหลวงเป็นผ้ใู หญ่
   ครานนั เสนาพระยาลาว                     อนั ศกึ ไทยไพรีมีกําลงั
ปรึกษากนั พร้อมมลู แล้วทลู ไป               แตถ่ ้าละช้าไว้ให้พร้อมพรัง
เหน็ จะจลู่ งไปไมช่ นะ                           ทีจะหวงั ตอ่ ส้ดู ยู ากนกั
จะเป็นศกึ ใหญ่มาดาประดงั                    ท้าทายยวั ไทยให้โกรธหน้ก
ขอให้คดิ อา่ นการอบุ าย                       จงึ จะหกั ศกึ ไทยได้ง่ายดาย 
ให้รีบมาอยา่ ทนั จะพร้อมพรัก               

425

   พระเจ้าเชียงใหมไ่ ด้ฟังทลู                  เค้ามลู เห็นสมอารมณ์หมาย
จงึ ให้แตง่ สาราวา่ ท้าทาย                     ให้หยาบคายหมายยวั ให้โกรธา
เสร็จสรรพพบั ใสล่ งในกลอ่ ง                 มอบให้แสนกํากองตรีเพชรกล้า
คมุ ไพร่ร้อยถ้วนล้วนขีม้า                     ไปสง่ ดา่ นอยธุ ยาธานี 
   ครานนั ตรีเพชรแสนกํากอง                ทงั สองรับราชสารศรี
เรียกไพร่ได้ครบตามบาญชี                  แล้วขนึ ขีม้าตามกนั หลามมา
ได้ข้าวตากใสไ่ ถ้สะพายแลง่                  เครืองม้าเสือแสงแดงดาดป่ า
ทวนดพู รู่ ะยบั จบั นยั น์ตา                       ข้ามทา่ นําได้ไปลําพนู
ข้ามห้วยแมท่ ามาเมืองนคร                   ไมห่ ยดุ หยอ่ นขบั ควบเข้าไพรศนู ย์
คาํ เข้าเขตเถินเดนิ พร้อมมลู                    แสงจนั ทร์จํารูญจํารัสฟ้ า
ม้าคนหิวหอบอย่บู อบแบบ                     ขนึ เขาชอ่ งแคบแล้วลงป่ า
แดดร้อนผอ่ นพกั เป็ นเพลา                     หยดุ ให้ม้ากินหญ้าหากําลงั
พอหายเหนือยขนึ ม้าพากนั ไป                 สะบดั ย่างวางใหญ่ไมเ่ หลียวหลงั
สามวนั ดนั มาไมร่ อรัง                            จนกระทงั ถึงดา่ นบ้านทา่ เกวียน 
   ครานนั นายบญุ เป็นขนุ ไกร                  เห็นลาวสงสยั วา่ ศกึ เสียน
จงึ เรียกพวกไพร่เวรเกณฑ์จําเนียร           ออกยืนขวางทางเตียนตรงประตู
ถือศาสตราอาวธุ อยพู่ ร้อมหน้า                 โนน่ แนล่ าวขีม้ามาเป็ นหมู่
แตง่ ตวั โพกหวั พนั ชมพ ู                         แลดแู ดงเถือกมะเหรือกมา
บ้างปิ ดประตดู า่ นงนุ่ ง่านไป                    ยดั ปื นใหญ่หยิบชดุ จดุ ไว้ทา่
ไปไหนเหวยเฮ้ยสอู ยา่ ได้ช้า                  ดรี ้ายเร่งว่าให้รู้พลนั
ถ้าดีมานีแตส่ องม้า                              ร้ายแล้วยกมากไู มพ่ รัน
บ้างแกวง่ ดาบถือปื นออกยืนยนั               ตา่ งพากนั เตรียตวั ออกทวั ไป 
   ฝ่ ายวา่ พวกลาวเห็นชาวดา่ น                อาจหาญยืนขวางหนทางใหญ่
จงึ หากนั หยดุ ยงั รังม้าไว้                        บอกให้แจ้งใจมไิ ด้ช้า
เราเป็นแตผ่ ้นู ้อยทีนําสาร                      จะมาเว้าชาวดา่ นแจ้งการหวา
เพชรกล้ากํากองแตส่ องม้า                    เข้าไปสง่ สาราแล้ววา่ ไป
เรืองราวกล่าวด้วยพระท้ายนํา                 กบั ไพร่ต้องจองจําอยเู่ ชียงใหม่

426

เจ้าเราให้สารมากรุงไทย                       สจู งรีบสง่ ไปให้กราบทลู  
   ฝ่ ายวา่ ขนุ ดา่ นรับสารมา                     ไปตามดหู มมู่ ้าเข้าป่ าศนู ย์
เห็นมิใชก่ องทพั กลบั พร้อมมลู                  ให้นายพนู นายหมวดอยตู่ รวจตรา
ขนุ ไกรได้สารขนึ ม้าใช้                          สะบดั ยา่ งวางใหญ่เข้าในป่ า
ข้ามทงุ่ ซะเลียมเร่งตะเบง็ มา                    บา่ ยหน้าม้าตรงลงธานี
ถงึ สงั คโลกพลนั ทนั ใด                           ลงจงู ม้าคลาไคลไปเร็วรี
ขนุ นางกรมการนงั ศาลมี                         ปรึกษาคดีอีเม้ยทอง
จนึ แสไมแ่ ก้ยอมให้ปรับ                         วา่ ไสบวยพวยรับแตค่ ลอ่ งคล่อง
พอเห็นขนุ ดา่ นกรมการร้อง                      เยียมมองอยไู่ ยไมเ่ ข้ามา
ขนุ ไกรตรงมาศาลากลาง                        แหวกทางหมอบคลานเข้าไปหา
สง่ กลอ่ งใสล่ านสารตรา                         แล้วเลา่ แจ้งกิจจาทกุ สงิ อนั  
   ครานนั จงึ ท่านเจ้าพระยา                     ทงั เวียงวงั คลงั นาทีอยนู่ นั
กรมการถ้วนหน้าปรึกษากนั                     เกิดเหตสุ ําคญั หนกั หนานกั
ชิงนางมิหนําซําจบั ทหาร                        ทําการอาจองทะนงศกั ดิ
แล้วยงั มีสารามาฮกึ ฮกั                           ไมร่ ู้จกั เหมือนรินบนิ เข้าไฟ
แตท่ วา่ หญ้าแพรกจะแหลกก่อน                 ต้องยกทพั ขบั ต้อนจะร้อนไพร่
อยา่ ดเู บาเราต้องรีบสง่ ไป                        ถ้ านิงไว้ เข้ าร้ ายตายทีเดียว
อ้ายลาวเจ้ากรรมทําแล้วหวา                    เขียนบอกปิ ดตราสกั ประเดียว
เสร็จสรรพใสก่ ลกั ถกั เป็นเกลียว               เคียวครังติดประจําซําตีตรา
แตง่ ให้พนั มโนเป็นนนายใหญ่                  ถือบอกไปกบั ไพร่ยีสิบห้า
หาบโพลแ่ ฟ้ มยงุ่ กรุ่งกริงมา                     ลงเรือเก้าวากญั ญายาว
ให้แก้หน้าจากทา่ ตะเบง็ พาย                    เดือนหงายนําฟ้ งุ เป็นฟองขาว
ตละเลม่ เตม็ เหนียวเสียงเกรียวกราว           โหฉ่ ่าวฉ่าลนั สนนั ไป
พอเช้าตรู่ลงมาถึงทา่ เกษม                      หงุ ต้มกินเปรมทงั นายไพร่
อมิ แล้วรีบร้อนไมน่ อนใจ                         พนั มโนนายใหญ่นงั โยกมา
ครันพ้นวดั ใหมไ่ ปบ้านตรุ                         ลถุ ึงทา่ กงลงพิงหวา
เข้าพจิ ิตรวงั จนั ทร์นําดนั ส้า                        รับวาเฮ้ยโขนโดนเรือเจ๊ก

427

เออเรือขายเหล้าชาวเราฉวย                    พะซีไบใสบ่ วยฉวยเหวยเดก็
ยกขนึ เรือได้ไหไมเ่ ล็ก                           ถีบเรือเจ๊กเจ้าของร้องโลไ่ ป
มงึ บกึ กบู กึ สะอกึ คว้า                              เรือกญั ญาหน้าโขนเข้าโดนไผ่
จะรําพรรณนาให้ช้าไย                           เจ็ดวนั มาได้ถงึ ทา่ ครัน 
   พอเรือจอดทอดถึงทีหน้าท่า                พนั มโนรีบมาขมีขมนั
ทงั บา่ วไพร่ตามไปอยพู่ ร้อมกนั                 เหน็ สาวชาววงั นนั ก็ชอบเชงิ
จปุ ากเจาะเจาะกระเดาะลิน                      หอมกลินแหงนหงายเหมือนควายเบงิ
ทํากรีดกรายชายตาร่าเริง                         หลงละเลงิ ลดเลียวเกียวพานมา
ง่มุ งา่ มข้ามฉนวนประตดู นิ                        ตาถินนายประตคู รู่เอาผ้า
ชายพกหลกลยุ่ หยุ หมอ่ มตา                    ยนั อ้ายบ้าลอดชายคาดใต้พก
พอ่ เอย๋ ชาวบ้านนอกถือบอกมา                มงึ ซอ่ นอะไรหวาเอาผ้าปก
ดเู ป็นตะกร้าใสไ่ ขน่ ก                            สกปรกชาวเหนือมนั เหลือใจ
เสียเงินให้สลงึ เขาจงึ ปลอ่ ย                     หน้าจอ๋ ยกลบั มาทงั นายไพร่
เทียวถามหาศาลาลกู ขนุ ใน                     เขาชีบอกให้ก็ตรงมา
เห็นหวั พนั นายเวรเกณฑ์เมืองรัง               พนั มโนก็นงั ลงตรงหน้า
พอนายควรสวนออกนอกศาลา               กราบไหว้วางตราอยลู่ นลาน
นายเวรตอ่ ยกลกั กบั พนกั ผาง                  ชกั บอกออกวางกบั ราชสาร
อา่ นดรู ู้ข้อราชการ                                ก็รีบมาเรียนทา่ นลกู ขนุ ใน
ฝ่ ายทา่ นเจ้าพระยาจกั รี                         เอกอรรคอธิบดเี ป็นใหญ่
ทราบเรืองราชสารรําคาญใจ                   สงั ให้รีบคดั จะกราบทลู  
   จะกลา่ วถงึ พระองคผ์ ้ทู รงภพ                เลิศลบโภไคมไหศรู ย์
สถิตในห้องแก้วแพรวไพฑรู ย์                 ไพบลู ย์พนู สขุ ทกุ เวลา
แตเ่ หตกุ ารราชสารหาทราบไม ่              ให้รุ่มร้อนฤทยั เป็ นหนกั หนา
ด้วยเทพเจ้าสิงสอู่ ยอู่ ตั รา                        รักษาพระองค์ผ้ทู รงธรรม์
ประทบั อยขู่ ้างในได้เวลา                        สามโมงนาฬกิ าตีฆ้องลนั
จะเสดจ็ ออกท้องพระโรงคลั                     จรจรัลไปสรงพระคงคา
นํากหุ ลาบอาบอบตรลบกลิน                     หอมประทินพระสคุ นธ์ปนบปุ ผา

428

ฝ่ ายนางพนกั งานก็คลานมา                     ถวายภษู าทรงอลงการ

ทรงเครืองเสร็จสรรพจบั พระขรรค ์             เพชรกดุ นั พรรณรายฉายฉาน

นางในใจภกั ดพิ นกั งาน                           ถวายพานพระศรีแล้วกราบลง

เสวยเสร็จพระเสดจ็ ลีลาศ                        ผดุ ผาดดงั พระยาราชหงส์

นางในตามชิดติดพระองค์                        ตรงขนึ บรรยงก์รัตนาสน์

พระสตู รรูดกร่างขนุ นางเฝ้ า                      คเู่ ข้าคกึ คกั แทบถมปักขาด

กราบถวายบงั คมบรมราช                          ทงั อํามาตย์เสนาพระยาครู

แตรสงั ข์กระทงั ถวายเสียง                       ขนุ นางหมอบเรียงเคียงเป็นหมู่

ตํารวจในไลค่ นพ้นประต ู                          คอยดเู ข้าออกบอกไปมา 

   ครานนั เจ้าพระยาจกั รี                          ได้ทีก็ประนมก้มเกศา

กราบทลู ขนึ พลนั มทิ นั ช้า                          อนั ชีวาอยใู่ ต้บาทบงส์ุ

บดั นีเชียงใหมม่ ีราชสาร                           มอบให้นายดา่ นทา่ เกวียนสง่

พระยาเกษตรสงครามรามณรงค ์                  ให้พนั มโนจํานงนนั ถือมา

เรืองราวกล่าวด้วยพระท้ายนํา                    เชียงใหมจ่ บั จํายงั ไมฆ่ า่

ได้ทรงฟังยงั มทิ นั อ่านสารา                        ก็โกรธากล้มุ กลดั ขดั พระทยั

กระทืบบาทผาดพระสรุ เสียงก้อง                พระแทน่ ทองสนนั หวนั ไหว

เหมอ่ ้ายลาวจองหองคะนองใจ                  มนั พดู จาวา่ กระไรให้บอกพลนั  

   ขอเดชะในสารวา่ ทรงเดช                     ครองนิเวศน์เชียงใหมม่ ไหศวรรย์

ตงั อยใู่ นสตั ย์สจุ ริตธรรม์                          เป็นมหนั ต์อิสโรอนั โอฬาร

ฦๅเดชทกุ เขตอาณาจกั ร                          ปรปักษ์ย่อท้อไม่ตอ่ ต้าน

ในตํารับข้างทีมีมานาน                             จารจารึกไว้ในแผ่นทอง

วา่ พระเจ้ากษัตริย์ศกึ องค์นี                       เป็นโมฬีเลืองโลกไมม่ ีสอง

ดงั อวตารมาผลาญศกึ คะนอง                    มิให้ข้องเคืองขนุ่ ระคายมี

เดมิ ให้ราชทตู จําทลู สาร                          ไปขอองค์เยาวมาลย์โฉมศรี

ตามโบราณราชประเพณี                            บตุ รีล้านช้างนางสร้อยทอง

หวงั พระทยั จะได้ซงึ องคเ์ อก                     มาอภิเษกสสู่ มภิรมย์สอง

ยงั เยาว์อยมู่ ิควรภิรมย์ครอง                     จงึ ยงั ไมร่ ับรองมาแนบองค์

429

แตเ่ ดมิ มากรุงไทยอยใู่ นสตั ย์                   มาวิบตั ถิ ือจิตด้วยฤทธิหลง
ให้พระท้ายนํานําจตั รุ งค์                          ดนั ดงลว่ งแดนของเรามา
ไมเ่ กรงเราผ้เู ป็นเจ้านคั เรศ                      โอหงั บงั เหตแุ ล้วมสิ า
ยงั ซํากลบั รับองค์พระธิดา                       สร้อยทองเสนห่ าของเราไป
จงึ ได้เกณฑ์กองทพั ออกรับรบ                 ตีตลบชงิ นางนนั ไว้ได้
พระท้ายนํานายทพั กบั พวกไทย               เรารับจําคกุ ไว้ไมฆ่ า่ ตี
ครันจะไมบ่ อกมาวา่ ให้แจ้ง                     จะเคลือบแคลงเราว่าพานางหนี
อนั โฉมยงองค์ราชบตุ รี                          รับมาไว้ในทีตําหนกั จนั ทน์
ถ้าประสงค์ซงึ องค์อคั เรศ                  ละนิเวศน์ยกมาอยา่ ได้พรัน
ขอเชิญเจ้าอยธุ ยามาประจญั                    ตวั ตอ่ ตวั ส้กู นั บนหลงั ช้าง
มีชยั ก็จะได้นางสร้อยทอง                         ไปสมสองสมั ผสั ไมข่ ดั ขวาง
พระท้ายนําเราจําเอาไว้พลาง                  เป็นจํานําฝ่ ายข้างอยธุ ยา
ครบสามเดอื นจะฆา่ ทงั ห้าร้อย                 เราคอยฟังอยา่ งไรให้เร่งวา่
จะไว้ยศให้ปรากฏกลั ปา                        ฤๅเกรงภยั ไมม่ าก็วา่ ไป
จะกําหนดสงครามตามแบบอยา่ ง             อนั องคน์ างยงั หาร่วมภิรมย์ไม่
กวา่ จะได้รบพงุ่ เจ้ากรุงไทย                   ให้ประจกั ษ์ฤทธิไกรใครรุ่งเรือง
แล้วจงึ อภิเษกให้ปรากฏ                       เกียรตยิ ศระบอื ฦๅเลือง
วา่ ชนช้างได้นางเป็ นศรีเมือง                  อา่ นสารสินเรืองบงั คมคลั  
   ครานนั พระองค์ได้ทรงฟัง                  แค้นคงั เคืองขดั จนอดั อนั
ให้ร้อนรุ่มกล้มุ พระทยั ไฟกลั ป                จะเผาผลาญชีวนั ให้บรรลยั
เป็นครู่หนงึ จงึ เปลง่ สงิ หนาท                   กระทืบบาทสนนั หวนั ไหว
ฉวยชกั พระแสงออกแกวง่ ไกว               ข้าเฝ้ าน้อยใหญ่ก็ถอยทรุด
หน้าซีดตวั สนั อยงู่ นั งก                         บ้างลว่ มหมากพลดั ตกพกไมห่ ยดุ
บ้างแบบเสาท้องพระโรงหมอบโค้งคดุ      อตุ ลดุ หวนั ไหวไปทงั วงั
ความกลวั ดงั จะแทรกแผน่ ดินด้น            บางคนลนลานคลานถอยหลงั
เปลง่ พระสรุ เสียงประเปรียงดงั                นกั สนมแนน่ นงั ก็ตกใจ
เหมเ่ หมอ่ ้ายเชียงใหมใ่ จพาล                 จบั พวกพลทหารของกไู ด้

430

หยาบช้าท้าให้ไปชงิ ชยั                         กําเริบนีกระไรใชพ่ อดี
อ้ ายบ้ านเล็กเมืองน้ อยร้ อยประเทศ         บงั เหตจุ ะส้กู บั กนู ี
มนั เหมือนหนงึ ลกู มฤคี                         จะมาส้รู าชสีห์ให้วายปราณ
ตวั กผู ้เู ป็นหลกั นคั เรศ                          ทกุ ประเทศมไิ ด้รอตอ่ ต้าน
อ้ายนีโมหนั ธ์อนั ธการ                          กรรมของมนั บนั ดาลให้หลงคดิ
เชียงใหมใ่ หญ่เทา่ สกั หยบิ มือ                ไมพ่ อครือทพั ไทยจะไปตดิ
จะพลอยพาโคตรวงศป์ ลงชีวิต               อวดฤทธิจะประจญชนช้างกู
เคลือบแฝงแกล้งวา่ ขอนางไว้                ดงั วา่ เขายกให้ไมอ่ ดสู
เมือตวั นางล้านช้างเขาให้ก ู                   ทตู มาก็รู้อยทู่ วั ไป
ถ้ามนั มีอํานาจดงั ราชสาร                     เขากลวั โพธิสมภารไมข่ ดั ได้
นีเพราะเขารู้เชน่ เหน็ จญั ไร                   เขาจงึ ยกลกู ให้เสียเมืองนี
ชงิ นางกลางคนั แล้วมหิ นํา                    จบั พระท้ายนําทําป่ นปี
เอาไว้ไยให้หนกั พระธรณี                     เหวยพระยาจกั รีเร่งเตรียมทพั
อีกสามวนั กจู ะยกไปเชียงใหม ่              ถ้าตีเมืองไมไ่ ด้กไู มก่ ลบั
เกณฑ์เมืองขนึ น้อยใหญ่อยา่ ได้นบั         เร่งขบั ตามไปให้สินพล
อ้ายพวกเชียงใหมอ่ ย่าไว้มนั                  พบทีไหนไลฟ่ ันเสียให้ป่ น
จนให้เมืองมนั ร้างวา่ งผ้คู น                    รือจนกําแพงล้อมป้ อมปราการ 
   ครานนั จตสุ ดมภ์กรมทงั สี                 ฟังคดรี ับสงั ดงั ศรผลาญ
สะกิดกนั ตวั สนั หวนั สะท้าน                  ให้ทา่ นอธิบดีจกั รีทลู
ขอเดชะพระองค์ผ้ทู รงเดช                  ปินปักนคั เรศมไหศรู ย์
บารมีทรงบําเพญ็ เหน็ ไพบลู ย์              จงึ เพิมพนู ประโยชน์โพธิสมภาร
ซงึ พระองค์ทรงคิดกิจสงคราม             ก็เหน็ วา่ เสียนหนามไมต่ อ่ ต้าน
ขอพระราชทานโทษจงโปรดปราน        จะหนกั หนว่ งโพธิญาณให้นานไป
อนั ข้อราชการแตเ่ พียงนี                     หาควรทีจะถึงเสดจ็ ไม่
กบั รบพงุ่ พวกลาวชาวพงไพร               ใชเ่ สนาข้าใช้จะไมม่ ี
เห็นพระเกียรตยิ ศจะถดถอย               เชียงใหมก่ ลบั จะพลอยได้ราศี
วา่ เป็นคสู่ ้พู ระองค์ทรงธรณี                 ไมค่ วรทีแผน่ ฟ้ าลงมาดนิ

431

ครังเมือสมเดจ็ พระรามา                     หนมุ านอาสาก็เสร็จสิน
จนได้นางสีดาคืนธานนิ ทร์                  อสรุ ินยน่ ยอ่ ท้อทด
ครังนีถ้าเสดจ็ ไปเชียงใหม ่                  ตกทหารกรุงไกรนีสนิ หมด
ขอพระองคท์ รงชยั จงไว้ยศ                ให้ปรากฏเหมือนครังพระรามา 
   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงศกั ด ิ              ปินปักหลกั โลกนาถา
ได้ฟังคําทลู เป็นมลู มา                      พระตรึกตรานงิ นกึ ในพระทยั
จงึ ตรัสถามเสนาข้าเฝ้ า                     นีออเจ้าคิดเหน็ เป็ นไฉน
เมือมาทานทดั ขดั กไู ว้                      ใครจะอาสาไปก็วา่ มา 
   ครานนั บรรดาทา่ นผ้ใู หญ่               จนใจด้วยไมม่ ีผ้อู าสา
มิรู้ทีจะสนองพระบญั ชา                    ก็หมอบนงิ ก้มหน้าไปตามกนั
พระองคท์ รงพโิ รธกระทืบบาท            สรุ เสียงสงิ หนาทดงั ฟ้ าลนั
อยา่ งไรเลา่ เอาจริงก็นิงงนั                  เปลา่ ทงั นนั พดู เลน่ ไมเ่ ป็ นงาน
ดีแตฉ่ ้อไพร่ไพลเ่ งินกิน                    ปลอกปลนิ ลนิ ลมประสมประสาน
เลียงเสียเบยี หวดั ไมต่ ้องการ              มีศฤงคารยศศกั ดหิ นกั แผน่ ดิน
กริวพลางทางเสดจ็ เข้าวงั ใน               ขนุ นางน้อยใหญ่กลบั ไปสนิ
พรันตวั ทกุ คนเป็นมลทิน                   ด้วยได้ยินประภาษคาดโทษทณั ฑ์ 
   จะกลา่ วถึงพลายงามทรามสวาด ิ      เฉลียวฉลาดแกล้วกล้าวชิ าขยนั
เรืองฤทธิประสิทธิทกุ สงิ อนั                หมายประจญั สงครามไมข่ ามใคร
อยกู่ บั พระหมืนศรีมาปี กวา่                 เจ้าอตุ สา่ ห์ฝากตวั ให้รักใคร่
จนเธอเลียงเป็นลกู ด้วยถกู ใจ            สารพดั จดั ให้ได้สขุ สบาย
วนั นนั รู้คดวี า่ มีศกึ                            คะเนนกึ เห็นจะสมอารมณ์หมาย
จะอ้อนวอนพงึ บญุ คณุ พระนาย          เบียงบา่ ยให้ได้รับอาสาไป
ถ้ากระไรจะได้ทลู ขอพอ่                   คดิ ขนึ มานําตาคลอสะอืนไห้
โอ้กรรมพอ่ ทํามาอยา่ งไร                 จงึ ต้องไปทนทกุ ข์ทรมาน
ตดิ คกุ มาแตล่ กู อยใู่ นท้อง                 แมว่ นั ทองชา่ งกระไรไมส่ งสาร
เสียแรงร่วมยากมาเป็ นช้ านาน           ครันถึงบ้านแล้วแมก่ ็แชไป
เป็นหลายปี ดีดกั ไมอ่ ินงั                    หาคิดถึงความหลงั ของพอ่ ไม่

432

แตต่ วั ลกู จกั แหลน่ จะบรรลยั              เพราะเหตอุ ้ายขนุ ช้างเป็ นตวั มาร
สะอืนพลางทางคิดถึงคณุ พระ            เดชะความสตั ย์อธั ิฐาน
ข้าพเจ้าจะดาํ ริตริการ                       คดิ อา่ นขอโทษให้บดิ า
ขอให้ได้สมอารมณ์คดิ                     อยา่ ให้ผิดมงุ่ มาดปรารถนา
อธิษฐานเสร็จพลนั แล้ววนั ทา            พอเพลาพลบคําเข้าไต้ไฟ
เหน็ พระหมืนศรีอยหู่ อกลาง              แสงเทียนสวา่ งกระจา่ งไข
ลกู เมียหมอบนงั สะพรังไป                พระหมืนศรีทีใจไมส่ บาย
เลา่ ความถึงกริวด้วยเรืองทพั              รับสงั เสร็จสรรพให้บตั รหมาย
เตรียมทพั หลวงไว้ทงั ไพร่นาย           วนุ่ วายอกึ ทกึ ทงั พารา
พลายงามแอบฟังพระหมืนศรี            พอได้ทีก็คลานเข้าไปหา
พลางร่ายพระเวทให้เมตตา               วนั ทาแล้วถามไปทนั ที
ดคู ณุ พ่อเป็นไรไมส่ บาย                   ได้ยินวา่ วนุ่ วายทงั กรุงศรี
เกณฑ์ทพั จบั กนั เป็นโกลี                  ลกู นีอยากรู้เป็นอยา่ งไร 
   พระหมืนศรีวา่ เออพลายงามเอย๋       รบพงุ่ เราจะเคยก็หาไม่
วนั นีพระองค์ผ้ทู รงชยั                       ตรัสไถ่ถามทวั ทกุ ตวั คน
นิงหมดไมม่ ีใครอาสา                      กริวดงั ฟ้ าผา่ โกลาหล
เสดจ็ ออกพรุ่งนีเข้าทีจน                   เอากศุ ลเสียงสดุ แตบ่ ญุ กรรม
ถ้าไมม่ ีผ้ใู ดใครอาสา                       พอ่ นีเห็นวา่ ไมเ่ ป็นสํา
จะพากนั วนุ่ วายตายระยํา                  หน้าดําอยทู่ วั ทกุ ตวั คน 
   พลายงามฟังความก็สมคดิ              หมอบชิดแล้วตอบอนสุ นธิ
คณุ พอ่ อยา่ ได้เป็นทําวน                   จงผอ่ นปรนเพ็ดทลู ให้ชอบที
ลกู นีจะรับอาสาไป                          ทําเมืองเชียงใหมใ่ ห้ป่ นปี
จะจบั เจ้าเชียงใหมอ่ ้ายตวั ด ี                 มใิ ห้มีลําบากแกไ่ พร่พล
เสียแรงลกู เรียนรู้แตค่ รูมา                 จะอาสาทําศกึ เสียสกั หน
ให้มีชือฦๅทวั ทงั สากล                     วา่ เป็นคนชาตทิ หารอนั ชาญชยั  
   ครานนั พระหมืนศรีผ้ปู รีชา              ฟังพลายงามวา่ ยงั สงสยั
ซงึ เจ้าจะกล้าอาสาไป                      พอ่ นียงั ไมไ่ ว้อารมณ์

433

ด้วยตวั เจ้ายงั เล็กเดก็ นกั หนา           จะทลู ความอาสาเหน็ ไมส่ ม
ไมเ่ คยเห็นวชิ าอาคม                       เจ้าสะสมรําเรียนไว้อยา่ งไร
ลกู เอย๋ การศกึ นีลกึ นกั                      เอาแตโ่ วหารหกั นนั ไมไ่ ด้
ถ้าเหมือนพอ่ ก็พอจะไว้ใจ            ฤๅพอ่ เจ้าเขาให้ตํารับเรียน
ไปเพ็ดทลู ถ้าดกี ็มีหน้า                     เคลือนคลาดก็จะพากนั ถกู เฆียน
จะเสียทีทีลําบากพากเพียร               ไปพลงั พลาดแล้วเจียนพากนั ตาย
ตรองดใู ห้ดนี ะลกู รัก                        จะหาญหกั เพ็ดทลู มใิ ชง่ า่ ย
เอน็ ดอู ยวู่ า่ เจ้าเป็นลกู ชาย                พอ่ หมายจะปลกู ฝังให้เป็นตวั
มิใชแ่ กล้งเกียดกนั ฉนั ทา               เกรงแตว่ า่ จะไปไมร่ อดชวั
อยา่ ประมาทคาดได้ด้วยไมก่ ลวั          จงถ่ายเทดใู ห้ทวั ถึงทางความ 
   เจ้าพลายบนอบตอบวาจา              คณุ พอ่ วา่ เพราะรักจงึ หกั ห้าม
ด้วยยงั ไมเ่ ห็นดขี องพลายงาม           มใิ ชล่ กู วา่ ตามใจคะนอง
เป็นลกู ศษิ ย์มีครูรู้เทียงแท้               ทา่ นทํานายไว้แนไ่ มเ่ ป็นสอง
ถ้าจะให้ปรากฏจะทดลอง                 ให้ถอ่ งแท้ได้เหน็ เป็นแกต่ า
วา่ แล้วยกมือขนึ ไหว้ครู                    ให้สงิ สแู่ ล้วอา่ นพระคาถา    
หายตวั ไปพลนั มทิ นั ช้า                    ตอ่ หน้าคนผ้อู ยทู่ งั นนั
พระหมืนศรีคอ่ ยมีนําใจมา                หวั เราะร่าเออเชน่ นีดีขยนั
พอจะเอาการได้ไมเ่ สียพนั ธ์ุ             คลายเวทพดู กนั เถิดลกู ยา
เจ้าพลายก็คลายให้คนเหน็                กลบั เป็นเสือโคร่งตวั ครําคร่า
โตทะมืนยืนหยดั ดดั กายา                 ทําทา่ เหมือนจะโดดโลดไลค่ น
แตบ่ รรดาลกู เมียพระหมืนศรี             ตกใจวงิ หนีอยสู่ บั สน
แตพ่ ระหมืนศรีรู้ทีกล                       ไมร่ ้อนรนหวั ร่ององนั ไป
พลายงามก็คลายฤทธิมนตร์               กลบั กลายเป็นคนลงนงั ไหว้
พระหมืนศรีเปรมปริมยิมละไม           ลบู หลงั ลบู ไหลเ่ จ้าพลายงาม
เอาการแนแ่ ล้วลกู แก้วพ่อ                เจ้าเป็นตอ่ นกั เลงอยา่ เกรงขาม
เมือแรกพอ่ แคลงใจจงึ ไมต่ าม          พงึ เหน็ ความรู้ดฉี นีเจียว
อยา่ งนีพระองค์ก็คงโปรด                ไมพ่ กั ทรงพิโรธเป็นสองเทียว

434

ทงั พระหลวงเจ้าพระยาได้หน้าเกรียว   เพราะเจ้าคนเดียวได้รอดดอน
พดู กนั สองคนจนสว่าง                     สรุ ิยาเยืองยา่ งเยียมสิงขร
ก็เลยเตรียมไปเฝ้ าไมเ่ ข้านอน           ได้เวลาพาจรจากบ้านพลนั  
   พระหมืนศรีขนึ ขีคานหาม              เจ้าพลายเดนิ ตามขมีขมนั
เข้าไปในศาลาลกู ขนุ นนั                   ทา่ นผ้ใู หญ่พร้อมกนั อยศู่ าลา
กําลงั ทา่ นกลาโหมจกั รี                   จตสุ ดมภ์ทงั สีนงั ปรึกษา
จงึ พระหมืนศรีผ้ปู รีชา                      ก็พาตวั พลายงามตามเข้าไป
กราบเรียนความพลนั ในทนั ที            วา่ คนดีจะเข้ามาอาสาได้
ลกู ขนุ แผนแสนสะท้านหลานขนุ ไกร   ชือพลายงามวอ่ งไวใจคอดี
วิชากล้าแกล้วแคลว่ คลอ่ ง                ลอ่ งหนหายตวั ได้ถ้วนถี
ทา่ นผ้ใู หญ่ได้ฟังก็เปรมปรีด ิ             เจ้าพระยาจกั รีวา่ ชอบกล
หนว่ ยก้านหาญเหียมอยเู่ จียวเจ้า        ลาดเลาก็เหน็ จะเป็นผล
เป็นลกู หลานทหารถึงสองคน            ฤทธิเดชเวทมนตร์คงได้การ
ดคู มคายคล้ายกบั ขนุ แผนพ่อ                  ทงั นําใจในคอก็อาจหาญ
นีแนเ่ จ้าจะเข้ารับราชการ                  ถ้าเชียวชาญเหมือนว่าแล้วอยา่ กลวั
เราจะชว่ ยยกยอ่ งให้มียศ                 ปรากฏเลืองฦๅระบือทวั
ถ้าตีได้เชียงใหมไ่ หนครอบครัว          ทงั ควายววั เหลือหลายสบายใจ
พดู จาหารือกนั เสร็จสรรพ                 เป็นลําดบั แตล่ ้วนทา่ นผ้ใู หญ่
จวนเสดจ็ ออกท้องพระโรงชยั             ก็เตรียมเฝ้ าเข้าไปได้เวลา 
   จะกลา่ วถงึ พระองค์ทรงสวสั ด ิ         เนาในปรางคร์ ัตน์จํารัสหล้า
ครันรุ่งแจ้งแสงศรีสรุ ิยา                     พระผา่ นฟ้ าสระสรงทรงเครืองพลนั
ให้เร่าร้อนพระทยั ด้วยไพรี               พระเสดจ็ ออกทีสทุ ธาศวรรย์
ขนุ นางหมอบราบกราบพร้อมกนั         เสียงแตรแซส่ นนั เสนาะวงั
ทอดพระเนตรเห็นข้าราชการ            พระพกั ตร์เผือดเดือดดาลดงั จะคลงั
เป็นอย่างไรนิงอยกู่ คู อยฟัง              ใครจะอาสามงั หรือไมม่ ี
อ้ายเลขทาสเลขสมกรมนอกใน         มนั จะอาสาได้กระมงั นี
จะได้ตงั แตง่ มนั ให้ทนั ที                   ถอดออเจ้าเหลา่ นีลงแทนมนั  

435

   ครานนั จมืนศรีเสาวรักษ์ราช         อภิวาททลู ไปมไิ ด้พรัน
ขอเดชะพระองค์ผ้ทู รงธรรม์              อนั ชีวนั อยใู่ ต้พระบาทา
กระหมอ่ มฉนั ออกไปไตถ่ าม              ได้นายพลายงามจะอาสา
เป็นบตุ รขนุ แผนแสนศกั ดา                ได้รําเรียนวชิ ามาเชียวชาญ
กระหมอ่ มฉนั สงสยั ได้ทดลอง            ก็แคลว่ คลอ่ งสามารถอาจหาญ
เป็นคนดมี ีวชิ าอาการ                         แล้วเหลา่ ปราณก็เคยสงครามมา 
   พระองคท์ รงฟังพระหมืนศรี             เปรมปรีดดิ ํารัสตรัสให้หา
ตวั มนั อยไู่ หนอยา่ ได้ช้า                    เรียกให้กดู หู น้าให้เตม็ ใจ
พระหมืนศรีเหลียวหลงั สงั ให้เรียก        เจ้าพลายงามสําเหนียกหาช้าไม่
คอ่ ยคลานผา่ นหมหู่ ้มุ แพรไป              นายเวรแหวกชอ่ งให้เป็นทางมา
ถงึ หน้าพระทีนงั ก็บงั คม                     ปลงอารมณ์ร่ายเวทพระคาถา
ผกู พระทยั ให้ทรงพระเมตตา              หมอบนิงภาวนาอยใู่ นใจ 
   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงเดช              ทอดพระเนตรพอเห็นให้รักใคร่
จงึ มีสีหนาทประภาษไป                    เฮ้ยอ้ายพลายงามทรามคะนอง
โคตรเค้าเหลา่ มงึ เป็นทหาร                อตุ สา่ ห์ทําราชการให้แคลว่ คลอ่ ง
แม้นมงึ ทําลาวได้ดงั ใจปอง               เงินทองยศอยา่ งจะรางวลั
จะได้หรือมิได้ให้วา่ มา                     กดู หู น้าตาก็คมสนั
นําใจในคอก็พอ่ มนั                          นงิ อนั อยไู่ ยให้วา่ มา 
   ครานนั จงึ โฉมเจ้าพลายงาม          ฟังความรับสงั ใสเ่ กศา
ขอเดชะพระองค์ทรงศกั ดา                อนั ชีวาอยใู่ ต้ฝ่ าละออง
กระหมอ่ มฉนั จะขอรับอาสา               เอาพระเดชามาปกป้ อง
จะจบั เจ้าเชียงใหมใ่ จคะนอง              มใิ ห้ต้องร้อนใจแก่ไพร่พล
ขอพระราชทานโทษโปรดบิดา          ไปเป็นคปู่ รึกษากนั กลางหน
ทงั จะได้ชว่ ยเหลือเผืออบั จน             แก้กลศกึ ส้ศู ตั รูนนั
แม้นวา่ ได้ร่วมคดิ กบั บดิ า                  จะขอรับอาสาจนอาสญั
ถ้าพา่ ยแพ้แกพ่ วกเชียงใหมม่ นั           ขอถวายชีวนั ทงั โคตรปราณ 
   ครานนั สมเดจ็ นเรนทร์สรู                ฟังทลู ตบพระหตั ถ์อยฉู่ ัดฉาน

436

ทรงพระสรวลร่วนรืนชืนบาน               เออเอง็ เอาการมิเสียที
อนจิ จาอ้ายขนุ แผนแสนอาภพั             ตกอบั เสียคนแทบป่ นปี
ตดิ คกุ ทกุ ข์ยากมาหลายปี                  กนู ีก็ชวั มวั ลืมไป
ให้บงั อกบงั ใจกระไรหนอ                  อ้ายพลายงามมาขอจงึ นกึ ได้
ครังขออีลาวทองกหู มองใจ                จําไว้ช้านานถึงปานนี
ดดู ขู๋ นุ นางทงั น้อยใหญ่                      พากนั นงิ เสียได้ไมพ่ อที
ทาระกํามนั มาสิบห้าปี                      ชา่ งไมม่ ีผ้ใู ดใครชอบพอ
เหตดุ ้วยอ้ายนีไมม่ ีทรัพย์                   เนือความมนั จงึ ลบั ไปเจียวหนอ
ถ้ามงั มีไมจ่ นคนก็ปรอ                       มงึ ขอกขู อไมเ่ ว้นวนั
นบั ประสาหาคนไปส้ศู กึ                      ก็ไมม่ ีใครนกึ ถึงมนั นนั
ด้วยอิจฉาวา่ วชิ าไมเ่ ทา่ กนั                   มนั ไลฟ่ ันเอาเมือตามขนุ ช้างไป
ความกลวั วงิ หวั เป็ นดอกล่อ                 รู้จกั ฝี มือพอ่ ฤๅหาไม่
พระยายมฟังวา่ ช้าอยไู่ ย                    จงสงั ให้ไปถอดอ้ายแผนมา 
   ทา่ นเจ้ากรมยมราชได้รับสงั             ถวายบงั คมคลั ด้วยหรรษา
รีบออกนอกพระโรงรัตนา                  ให้หานรบาลแล้วสงั พลนั
ไปถอดขนุ แผนเป็นการดว่ น                เวลาจวนพามาขมีขมนั
ให้ทนั เฝ้ าองคพ์ ระทรงธรรม์                นรบาลงกงนั รีบออกไป
ถงึ คกุ เร่งรัดพศั ดี                              ถอดกนั ทนั ทีไมช่ ้าได้
แล้วพาขนุ แผนผ้แู ว่นไว                     เข้าในวงั นงั ไหว้ทา่ นเจ้าคณุ
ทา่ นพระยายมราชก็ทกั ถาม                บอกความขนุ แผนว่าแสนวนุ่
พลายงามทลู ขอพอ่ เป็นบญุ                  ทรงการุญยกโทษโปรดประทาน
อนจิ จาผมเผ้ายาวเลือยดนิ                   ผดิ หน้าตาสนิ นา่ สงสาร
เข้าไปเฝ้ าเถิดเจ้าจะช้าการ               วา่ แล้วก็คลานพาเข้าไป 
   พระองคท์ รงศกั ดกิ วกั พระหตั ถ์          ตรัสเรียกขนุ แผนเข้ามาใกล้
หมอบหน้าพลายงามทรามวยั                บงั คมไหว้กราบงามลงสามที
พระองคท์ รงตรัสประภาษไป                     เออไอ้ขนุ แผนไมพ่ อที
มงึ จําเพาะเคราะห์ร้ายมาหลายปี            วนั นีสนิ เคราะห์เพราะลกู ชาย

437

บดั นีมีศกึ ข้างเชียงใหม่                       อ้ายลกู มนั จะไปตถี วาย
มนั จะขอพอ่ ไปเป็ นเพือนตาย               ปรึกษากบั ลกู ชายก็เป็นไร
ตวั มงึ กเู คยได้เชือถือ                          ไม้มือไมม่ ีใครหกั ได้
กนู ีชวั มวั เอามงึ จําไว้                            ลืมไปใชว่ า่ จะแค้นเคือง
มงึ จะเอาผ้คู นสกั กีหมืน                        ให้เร่งกะวนั คืนอยา่ รําเรือง
จะเอาไพร่ในกรุงฤๅหวั เมือง                ววั ตา่ งช้างเครืองให้หมายไป 
   ครานนั ขนุ แผนแสนสภุ าพ                  ก้มกราบแล้วทลู เฉลยไข
ขอเดชะพระองคผ์ ้ทู รงชยั                       ซงึ โปรดให้ไปทพั กบั เจ้าพลาย
กระหมอ่ มฉนั พอ่ ลกู ขออาสา                   ตเี ชียงใหมม่ าทลู ถวาย
มิต้องให้ไพร่ยากไปมากมาย                  ครันกะเกณฑ์วนุ่ วายจะช้าการ
ขอพระราชทานแตไ่ พร่ราบ                    พอหามหาบหาเสบียงเลียงอาหาร
อนั พวกพลจะประจญประจญั บาน             ขอประทานคนโทษทีในคกุ
มีสามสบิ ห้าคนล้วนทนคง                       ยืนยงสามารถอาจอกุ
ได้รําเรียนรู้ครบเชิงรบรุก                        เหน็ มีทกุ ความรู้ครูตา่ งกนั  
   ครานนั พระองคผ์ ้ทู รงภพ                     ฟังขนุ แผนพดู จบเห็นขบขนั
เออเขตแขวงเชียงใหมส่ ิใหญ่ครัน             คนมนั มากมายเป็นหลายเมือง
ผ้คู นเอง็ จะเอาไปเทา่ นี                           ถงึ วา่ ได้คนดีทีปราดเปรือง
จะรบราฆา่ ฟันมนั ไมเ่ ปลือง                      กเู ห็นเครืองจะยบั กลบั ลงมา
มนั ดีดีอยา่ งไรวา่ ไววอ่ ง                           มะรืนนีเอามาลองกนั ตอ่ หน้า
พระยายมวา่ ไรอยา่ ได้ช้า                         ไปถอดทงั สามสิบห้าให้แก่มนั
สงั เสร็จพระเสดจ็ เข้าในที                         ภมู ีแสนสขุ เกษมสนั ต์
พวกขนุ นางออกมาพร้อมหน้ากนั                ขนุ แผนนนั ไหว้ทวั ตวั ขนุ นาง
บ้างทกั ทายปราศรัยเป็นไมตรี                   ล้วนยินดีเชยชมกนั ตา่ งตา่ ง
ให้สินให้พรสงั สอนพลาง                         เคราะห์โศกสินสร่างแล้วคราวนี
ทา่ นเจ้ากรมยมราชก็เรียกหา                  ทงั พอ่ ลกู ตามมากบั จมืนศรี
ให้จดหมายรายชือลงบาญชี                    ครบคนโทษทีพระราชทาน
แล้วสงั ให้ประแดงไปถอดมา                   ตรวจตวั ทวั หน้าให้นบั อ่าน

438

ตอ่ หน้าขนุ แผนแสนสะท้าน                     สอบคาํ ให้การให้ขานมา 
   ข้าพเจ้าอ้ายพกุ อยลู่ กุ แก     เมียชืออีแตพระเจ้าข้า
โทษปล้นให้รําระบําป่ า ให้อีมารํารือไปมือเดยี ว
ถดั ไปอ้ายมีบ้านยีล้น                             เมียชืออีผลปล้นตาเขียว
แทงถกู อีชงั กําลงั เยียว       ปากเบียวล้มหงายนําลายฟด
ถดั ไปอ้ายปานบ้านชีหน                          เมียชืออีสนปล้นบางปลากด
ผกู คอตาจ่ายกบั ยายรด                          เอาไฟจดจดุ ขนหลน่ ร่วงไป
ถดั นนั อ้ายจนั สามพนั ตงึ                          เมียชืออีองึ บ้านเหมืองใหม่
พวกปล้นขนุ ศรีวไิ ชย                          เอาไม้เสียบก้นแกจนตาย
ถดั มาข้าชืออ้ายคงเครา                          เมียชืออีเตา่ บ้านหนองหวาย
ปล้นบ้านบางภาษีเมือปี กลาย                   ได้ทรัพย์จบั ควายผกู ตา่ งมา
ตอ่ มาข้านีอ้ายสีอาด                              เมียชืออีกงราดพระเจ้าข้า
คบไทยไลป่ ล้นบ้านละว้า                        แล้วเขน่ ฆา่ ตาปานบ้านตาลเอน
ถดั ไปอ้ายทองอยชู่ อ่ งขวาก                    ผวั อีมากฆา่ ลาวชือท้าวเสน
ขนึ ยอ่ งเบาเอาบาตรผ้าพาดเณร                ทบุ ตาเถนแล้วซําปลําหลวงชี
ทีนงั ถดั ไปอ้ายช้างดาํ                             อยบู่ ้านถํายอ่ งเบาเจ้าภาษี
เก็บเงินทองของข้าวบรรดามี                   ของดีดไี มน่ ้อยทงั พลอยเพชร
ถดั มาอ้ายบวั หวั กะโหลก                         โทษปล้นชีโคกทีปากเกร็ด
แล้วตีอ้ายดกู จมกู เฟ็ด                            ฟันตาสายขายเป็ ดบ้านตกึ แดง
ถดั มาข้าชืออ้ายแตงโม                          เมียชืออีโตบ้านชมุ สาย
ปล้นชีดกั ขนนขนพอแรง                        ฆา่ ขนุ ทพิ ย์แสงเจ้าทรัพย์ตาย
อ้ายอนิ เสือเหลืองเมืองชยั นาท                เมียชืออีปาดบ้านขนาย
เทียวปล้นฆา่ คนสกั ร้อยปลาย                  ลกั ควายแทงกินสินเป็นเบอื
อ้ายมอญมือดา่ งบางโฉลง                      เมียชืออีโคง่ เป็นชาวเหนือ
ลกั ถ้วนลกั ถีทงั ตีเรือ                             ครกกระบากสากกระเบือไลเ่ ก็บครบ
ถดั ไปอ้ายทองอยหู่ นอกฟกู                      เมียชืออีดกู ลกู ตาจบ
กลางวนั ปิ ดเรือนเหมือนชะมบ                 แตพ่ อพลบคนเดียวเทียวย่องเบา

439

อ้ายมากสากเหล็กปล้นเจ๊กกือ                เมียมนั ตาปรือชืออีเสา
ถดั ไปอ้ายก้งุ ค้งุ ตะเภา                          ฟันผวั แยง่ อีเม้าเอาเป็นเมีย
อ้ายสงผวั อีคงอยกู่ งคอน                       ตีชงิ ผ้าผอ่ นฆ่ามอญเสีย
ถดั ไปด้ายกร่างอยบู่ างเหีย                     หาเมียมิได้ไลต่ ีเรือ
อ้ายกลิงผวั อีกลกั ดกั ขนน                      ลกั ควายขายคนปล้นเรือเหนือ
อ้ายเภาผวั อีพานบ้านนาเกลือ                  เอายาเบือหลวงโชฎึกเก็บตกึ เตยี น
อ้ายจวั ผวั อีปรางบางนําชน                     ขนึ ยอ่ งเบาหมืนธนขนเอาเลียน
อ้ายแมวผวั อีมาอยทู่ า่ เกวียน                   เข้าบ้านพิตเพียนปล้นปลอมริบ
พิจารณาเป็นสตั ย์ซดั ทอดฟ้ อง                เก็บเอาข้าวของนางทองกระหมบิ
ถดั ไปอ้ายมนั ผวั อีจนั ทพิ                        อยนู่ ําดบิ ปล้นตหี ลวงชีเภา
หาได้แทงแกไมด่ งั ให้การ                     นครบาลสอบแก้ เป็ นแผลเก่า
อ้ายจนั ผวั อีจานบ้านกะเพรา                   โทษปล้นจีนเก๊าเผาโรงเจ๊ก
ยิงปื นปื งปังประดงั โห ่                            แล้วเอาสนั พร้าโต้ตอ่ ยหวั เด็ก
ถดั มานนั อ้ายสานกเล็ก                         อยคู่ ้งุ ถลงุ เหล็กผวั อีดี
สกดั ตีโคตา่ งทางโคราช                         แทงอ้ายชวั ผวั อีปาดล้มกลิงคี
อ้ายมากหนวดผวั อีขวดอยบู่ างพลี           โทษตีเดมิ บางเอากลางวนั
อ้ายเกิดกระดกู ดําผวั อีคําดา่ ง                 โทษสะดมกรมช้างกบั หมอมนั
ปล้นละว้าป่ าดงคงกระพนั                       กระหําไขว้ไขด่ นั เป็นทองแดง
สิริคนโทษซงึ โปรดมา                          ครบสามสิบห้าล้วนกล้าแขง
อยยู่ งคงกระพนั ทงั ฟันแทง                    เรียวแรงทรหดอดทน
ทํากรรมต้องจํามาช้านาน                      สนิ กรรมบนั ดาลจงึ ให้ผล
พลายงามทลู ขอพอ่ ออกพ้น                  จงึ ปลอ่ ยโปรดโทษคนทงั นีมา 
   ครันตรวจตราสําเร็จเสร็จทวั                 จงึ มอบตวั ไพร่ทงั สามสิบห้า
ให้แกข่ นุ แผนแสนศกั ดา                       ทา่ นพระยายมราชก็อวยพร
ให้พอ่ ชนะมารผลาญศตั รู                      เชดิ ชพู ระยศปรากฏกระฉ่อน
ทงั ลกู ชายพลายงามไปราญรอน             ตนี ครเชียงใหมใ่ ห้สมนกึ
แล้วหนั หน้ามาสงั พวกทนาย                  จงเลือกหาผ้าลายทีในตกึ

440

ทงั ส้มสกู ลกู ไม้ให้ครันครึก                    แจกพวกอาสาศกึ ให้ทวั กนั
พวกทนายขนของมากองเกลือน             พระยายมตกั เตือนให้เลือกสรร
ขนุ แผนจงึ จดั แจงแล้วแบง่ ปัน                 แจกให้ไพร่นนั ทกุ ตวั คน
ตา่ งผลดั ผ้าเกา่ เอาโยนเสีย                    ทดุ กขู ายหน้าเมียไมป่ ิดก้น
บางคนเปลืองกระสอบดชู อบกล              มนั ชา่ งจนเหลือจนได้พ้นทกุ ข์
ชวนกนั กินของร้องโมทนา                     ตงั แตน่ ีวนั หน้าจะเป็นสขุ
ถ้าหากพอ่ ไมข่ อออกจากคกุ                   ก็สินคิดติดกรุกจนตายไป
จะเป็ นข้ าของนายจนตายจาก                 ใช้สอยน้อยมากจะทําให้
ฝ่ ายวา่ ขนุ แผนผ้แู วน่ ไว                         กราบกรานท่านผ้ใู หญ่แล้วอําลา
พระหมืนศรีขีม้านํามาบ้าน                     ผ้คู นอลหมา่ นเป็นหนกั หนา
พลายงามเดนิ ตามขนุ แผนมา                 พวกไพร่สามสิบห้าก็มาพลนั
พระหมืนศรีจดั ทีให้พกั อย ู่                     แตง่ สํารับเลียงดเู กษมสนั ต์
พวกไพร่สามสิบห้าเฮฮากนั                    พลกุ พลา่ นจนตะวนั ลงรอนรอน 
   จะกลา่ วถึงนางแก้วกิริยา                   เจ้าตดิ ตามผวั มาอยแู่ ตก่ ่อน
อาศยั ทบั หบั เผยเคยหลบั นอน                ตงั อทุ รเตบิ ใหญ่ได้สิบเดือน
ครันผวั พ้นทกุ ข์จากคกุ ได้                     หม้อกละออมโอง่ ไหกองไว้เกลือน
ผ้าขีริวผอ่ นขาดกลาดทงั เรือน                เคยเป็ นเพือนเมือยากจะจากกนั
พษิ ฐานให้ทานคนโทษแล้ว                   ผอ่ งแผ้วตามมาหาผวั ขวญั
พระหมืนศรีดใี จบอกไปพลนั                   อยดู่ ้วยกนั อย่ากลวั ผวั ไปทพั
แล้วชวนขนุ แผนกบั เจ้าพลาย                 ทงั สามนายนงั พร้อมล้อมลําดบั
เรียกให้เมียน้อยยกสํารับ                      กินเสร็จสรรพพระหมืนศรีก็ชีแจง
เกลอเอย๋ นา่ อดสดู เู ผ้าผม                      ทํารุงรังชา่ งสมอ้ายใจแขง
จะเป็นเจ๊กก็ใชไ่ ทยก็แคลง                    มนั ระแวงคล้ายละว้านา่ ขนั ครัน
ขนุ แผนหวั ร่อคณุ พ่อชา่ งวา่                     แล้วลกุ มาเสกนําทีในขนั
ชบุ ตดั มหาดไทยใสน่ ํามนั                      เสร็จพลนั อาบนําชําระกาย
ทาแป้ งแตง่ ตวั เอียมสะอาด                   นงุ่ ลายผ้าคาดดเู ฉิดฉาย
แล้วกลบั มาหน้าหอของพระนาย             ทงั เจ้าพลายสามคนสนทนา

441

ขนุ แผนวอนไหว้พระหมืนศรี                  วา่ ลกู นีตงั ใจจะอาสา

ยงั เป็นหว่ งบว่ งใยด้วยมารดา                  คร่อแคร่แกช่ ราลงทกุ วนั

อยบู่ ้านกาญจน์บรุ ีไมม่ ีสขุ                      จะเฝ้ าทกุ ข์ถึงลกู กบั หลานขวญั

ถ้ารับมาเลียงดอู ยดู่ ้วยกนั                       ถงึ ลกู ไปทพั นนั จะนอนใจ

พระหมืนศรีฟังคาํ ขนุ แผนวา่                     โมทนาข้าเป็นธรุ ะให้

รับมาจะลําบากยากอะไร                       พรุ่งนีข้าจะให้ไปรับมา

แล้วพดู กนั สามคนจนดกึ ดนื                    ครันเทียงคนื ก็เข้าในเคหา

ตา่ งระงบั หลบั ใหลไสยา                        จนเวลารุ่งแจ้งแสงตะวนั  

   จะกลา่ วถงึ สมเดจ็ พระพนั วษา              ตรัสเรียกลาวทองมาขมีขมนั

อ้ายพลายงามอาสามนั กล้าครัน              แล้วทลู ขอพ่อมนั พ้นจากคกุ

มงึ ทรมานมากวา่ สิบปี                          กเู หน็ มงึ นีไมม่ ีสขุ

จะโปรดยกโทษให้พ้นทกุ ข์                    อยา่ ปักสะดงึ กรึงกรุกเร่งออกไป

ลาวทองได้ฟังรับสงั โปรด                      ปราโมทย์ยินดีจะมีไหน

ถวายบงั คมลามาทนั ใด                         ออกไปกราบลาหมอ่ มป้ าโต

เพือนฝงู ร้องไปจะได้ลาภ                      คอ่ ยกระซบิ กระซาบนางมีโหว่

นางสีนางพรมแมส่ ้มโอ                         เพือนฝงู อกั โขจะลาไป

แล้วลาเจ้าขรัวนายกรายเข้าห้อง              หวีหวั กระจกสอ่ งนํามนั ใส่

ทงั กระแจะจนั ทน์ปรุงจรุงใจ                    หวงั จะให้ชืนอารมณ์ชมชิด

นงุ่ ยกดอกกลมหม่ มว่ งออ่ น                    เทพพนมหม่ ซ้อนดวู จิ ิตร

ก้มแลดกู ายไมว่ ายคดิ                           ใสจ่ ริตเยืองยา่ งสําอางงาม

จดั แจงหีบหมากเครืองนากทอง               ถาดรองขนั นําทําอยา่ งห้าม

ใสเ่ ครืองประดบั วบั แวววาม                     ออกประตขู ้างข้ามประตดู นิ

อีถงึ ถือหีบรีบตามนาย                          อีกห้าคนขวนขวายเก็บของสิน

เพือนทกั ถามไถไ่ มไ่ ด้ยนิ                       มาถงึ ถินบ้านขนึ บนบนั ได 

   ขนุ แผนครันเหน็ นางลาวทอง               เจียนจะแปลกเจียวน้องนึกขนึ ได้

ร้องเรียกทนั ทีด้วยดใี จ                          แปลกพีไปฤๅเจ้าไมเ่ ข้ามา

ลาวทองฟังคําจําเสียงได้                       เข้าใกล้ผวั รักรู้จกั หน้า

442

กอดตีนรําไห้ฟายนําตา                         ทา่ นโปรดโทษข้าข้าจงึ รู้
ครันตดิ ตามมาหาผวั รัก                          แปลกไปไมร่ ู้จกั จงึ ยืนอยู่
ไมก่ ล้าเข้าไปในประต ู                          แลดพู อ่ ซบู ผิดรูปไป
โอ้โอเ๋ จ้าประคณุ ของเมียแก้ว                 เหมือนตายแล้วเกิดมาหากนั ใหม่
ตงั แตเ่ มียถกู ขงั อยวู่ งั ใน                       เฝ้ าแตร่ ําร้องไห้ไมว่ ายวนั
ยามกินกินข้าวไมเ่ ป็นคํา                       ต้องฝื นกลืนกบั นํารําโศกศลั ย์
ยามนอนนอนคดิ จิตผกู พนั                     แทบจะกลนั ใจตายไมว่ ายเว้น
ปักสะดงึ กรึงไหมมไิ ด้หยดุ                     จะสินสดุ เมือไรไมแ่ ลเห็น
ได้แตโ่ ศกเศร้าทงั เช้าเย็น                      ตงั แตเ่ ป็ นทกุ ข์มาช้านานครัน
พดู พลางทางแลแล้วถามผวั                    ทลู หวั ใครนงั ข้างหลงั นนั
ขนุ แผนจงึ บอกออกมาพลนั                    นางนนั ชือแก้วกิริยา
เมียข้าเมือพาวนั ทองหนี                       ครันตดิ คกุ นางนีอยรู่ ักษา
นนั ลกู พีทีเขาทลู ขอมา                        ชือพลายงามมารดาคือวนั ทอง
วา่ แล้วก็พากนั เข้าเรือน                        ข้าวของกองเกลือนอยใู่ นห้อง
ตา่ งปรึกษาหารือตามทํานอง                 ปรองดองมิได้คดิ จิตฉนั ทา 
    ขนุ แผนออกมาหน้าหอนงั                  พลนั สงั ทหารสามสิบห้า
ให้แตง่ ตวั ตดั ผมสมหน้าตา                    เตรียมผ้านงุ่ หม่ ให้คมคาย
ขาดเหลือพงึ พระจมืนศรี                      พรุ่งนีจะได้ไปลองถวาย
พระหมืนศรีขนุ แผนกบั ลกู ชาย               ทงั สามนายสนทนาจนราตรี 
   ครันรุ่งเช้าข้าวปลาหากินเสร็จ             จวนเสดจ็ ออกตา่ งก็เร็วรี
เข้าวงั พร้อมกนั ในทนั ที                        วนั นีชาวเมืองนนั เลืองลือ
วา่ จะลองความรู้พวกอาสา                    ตา่ งแตกตืนกนั มาออกองึ อือ
ไทยจีนมอญพมา่ ขา่ ลาวลือ                  จงู มือลกู หลานซานเข้าไป
ยดั เยียดเสียดแทรกเข้าประต ู                นมจ้เู บยี ดบีบกนั เหลวไหล
เจ้าหนมุ่ หนมุ่ ทีลําพองคะนองใจ             เข้าคว้าไขวส่ าวสาวออกกราวเกรียว
บ้างกระชากผ้าหม่ ฉวยนมหมบั               พวกตาํ รวจหวดขวบั เอาเตม็ เหนียว
จบั ตวั ได้ใสค่ าทําหน้าเซียว                   ทีเลียงเลียวหลบได้ไพลเ่ ข้าวงั

443

ยดั เยียดเบยี ดกนั อยชู่ นั นอก                 พอเวลาเสดจ็ ออกก็พร้อมพรัง
สงั ข์แตรแซเ่ สียงสนนั ดงั                       ถวายบงั คมกราบลงพร้อมกนั  
   ครานนั พระองค์ผ้ทู รงฤทธิ                 เสดจ็ สถิตพระทีนงั สทุ ธาศวรรย์
พระสตู รรูดกร่างกระจา่ งพลนั                 ดงั องค์พระสรุ ิยนั เมือเยียมรถ
ตรัสเรียกขนุ แผนพลายงาม                  ทหารสามสบิ ห้าเข้ามาหมด                  
ตา่ งคลานเข้าเฝ้ าองคพ์ ระทรงยศ           น้อมประณตดาษดาหน้าพระลาน
ทนายเลือกตีวงตรงพระทีนงั                 เอาเชือกหนงั ขงึ ขอบรอบหน้าฉาน
ข้างในล้วนบรรดาข้าราชการ                วงนอกไพร่บ้านพลเมือง
เสียงระเบง็ เซ็งแซท่ งั แกห่ นมุ่                 มามวั สมุ คบั คงั นงั เนือง
บ้างยงโยแ่ ยงแยแ่ ลชําเลือง               บ้างยกั เยืองหยกุ หยิกคะยิกกนั
พวกตาํ รวจเรียงรายถือหวายห้าม           รอบทงั ท้องสนามเป็ นกวดขนั
ฝ่ ายวา่ พระองค์ผ้ทู รงธรรม์                   สงั ขนุ แผนให้สรรกนั เขามา 
   นายบวั หวั กะโหลกบ้านโคกขาม         ถวายบงั คมงามแล้วออกหน้า
นอนหงายร่ายมนตร์ภาวนา                    ให้เอาขวานผา่ เป็นหลายซํา
โปกโปกขวานกระดอนนอนพยกั             ไมแ่ ตกหกั ลกุ มาหน้าแดงกํา
นายคงเคราเข้านงั บริกรรม                    ให้เอาหอกกรอกตําเข้าจําเพาะ
ถกู ตรงยอดอกไมฟ่ กชํา                       แทงซําหลายทีทีเหมาะเหมาะ
เสียงอกั อกั พยกั หนานงั หวั เราะ               จนด้ามหอกหกั เดาะไมท่ านทน
นายมอญนอนเปลือยเอาเลือยชกั            เลือยหกั ฟันเยินพะเนินยน่
ให้เปลียนหน้ามาเลือยก็หลายคน           เป็นหลายหนไมเ่ ข้าเปลา่ ทงั นนั
นายช้างดํากําลงั ดงั ช้างสาร                    ถวายบงั คมคลานมาไมพ่ รัน
กระโดดสงู สามวาตาเป็นมนั                      แขง็ ขนั ข้อลําดําทมฬิ
นายสีอาดคลาดแคล้วแล้วไมแ่ ตก          หอกซดั เจด็ แบกพงุ่ จนสิน
ไมถ่ กู เพือนเชือนไถลไปปักดิน              นายอินอดึ ใจแล้วหายตวั
นายทองลองให้เอาปื นยงิ                      ยืนนงิ คอยรับจบั ลกู ตะกวั
นายจนั นนั แปลกเข้าแบกววั                    นายบวั ทําคล้ายเป็นหลายคน
นายแตงโมทําโตได้เหมือนยกั ษ์            คกึ คกั กลอกตาดหู น้ายน่

444

นายจวั หวั หดู พู ิกล                               เอาไฟลนทนได้ไฟวบั วบั
ลองถวายสินทงั สามสิบห้า                    ตา่ งสําแดงวิชาเป็นลําดบั
แล้วมาหมอบเรียงเคียงคํานบั                 รับสงั ให้ประทานรางวลั พลนั
คนหนงึ เงินตราห้าตาํ ลงึ                         กบั ผ้าสํารับหนงึ ให้จดั สรร
ทงั เพิมนอกออกไปให้ตา่ งกนั                 ตามไม้มือมนั ใครเอกโท
ยงั อ้ายพลายงามจะอาสา                     ดจี ริงฤๅว่ามนั โยโส
ดตู วั ก็ไมใ่ หญ่ใจมนั โต                         เฮ้ยอ้ายแผนลองโต้กบั ลกู ด ู
   ครานนั ขนุ แผนพลายงาม                  ถวายบงั คมตามกนั ทงั คู่
ทีคนดลู กุ ยืนตนื กนั กรู                         คอยดพู อ่ ลกู จะลองกนั
เจ้าพลายงามขออภยั พอ่ ขนุ แผน           แล้วจบั ทวนทอดแขนดขู บขนั
ขนุ แผนดาบสองมือถือยืนยนั               ชกั ทา่ ทางวางหนั เข้าส้ทู วน
กลองแขกตงิ ทงั ตงั เพลงรํา                  ไมเ่ พลียงพลําถ้อยทีถีถ้วน
ชนั เชงิ กรีดกรายหลายกระบวน              สบั สวนทา่ ทางสนั ทดั กนั
ดขู ้างพลายงามก็ไววอ่ ง                       ดทู ํานองขนุ แผนก็แขง็ ขนั
ได้ทีหนีไลพ่ ลั วนั                                 กลบั แทงแย้งฟันกนั คนละที
ถกู ฉบั ไมเ่ ข้าเปลา่ ทงั นนั                        เจ้าพลายหนั เยืองยอ่ งทํานองหนี
แตพ่ อหา่ งวางทวนกบั ปัถพี                  อญั ชลีร่ายเวทเป็นไฟกลั ป์
ลกุ โพลงโผงผางกลางสนาม                  เปลวฟวู วู่ ามเสียงสนนั
ลามไหม้ไลค่ นทงั หลายนนั                    คนผ้อู ยนู่ นั ก็หนีกรู
ตกใจหน้าซีดทกุ ตวั คน                         ขนุ แผนอา่ นมนตร์ฝนตกซู่
เป็นนําไหลไฟดบั อยวู่ บั ว ู                        เสียงคนดฮู าลนั สนนั องึ
ชมปรอพอ่ ลกู นีเอาจริง                         วชิ าเขายวดยงิ ไมม่ ีถงึ
ฝ่ ายขนุ แผนเสกซําพรําตะบงึ                   ประเดียวหนงึ เป็นงชู โู พนเพน
อ้ายตวั ใหญ่มีหงอนเทา่ ท่อนซุง               เลือยพงุ่ ตาแดงดงั แสงเสน
บริวารมากมายมากา่ ยเกน                     แผพ่ งั พานพา่ นเพน่ สกั สองพนั
เทียวเลืยวไลไ่ ชชอนไปทกุ แหง่               พวกคนดแู อบแฝงเป็นจ้าละหวนั
เหลา่ ผ้หู ญิงวงิ หนีพลั วนั                          ตวั สนั หน้าซีดกรีดกราดไป

445

ผ้าผอ่ นลอ่ นหลดุ สะดดุ ล้ม                     เหยียบทบั กนั จมออกเหลวไหล
พลายงามขว้างตะกรุดไปทนั ใด              เป็นนกกดตวั ใหญ่ไลต่ ามงู
ตีนหยิกปากจกิ ปี กป้ องรับ                     งขู ยบั เลืยวฉกนกจกิ สู้
ฝงู คนกลน่ เกลือนกนั มาด ู                      นกกดคาบงชู รู ่อนบนิ
บรรดางบู ริวารสินทงั หลาย                     ก็พลายหายสาบสญู ไปหมดสนิ
พลายงามตวั เอกเสกก้อนดนิ                   นกหายกลายปลนิ ไปเป็ นช้าง
ซบั มนั ชนั หชู งู วง                                 งายาวขาวชว่ งทงั สองข้าง
เงยแหงนแปร้ นแปร๋มาคว้ างคว้ าง             ขนุ แผนยืนขวางรําขอรับ
เหยียบขนึ ปลายงาขาคร่อมคอ               ช้างร้ายแรงหลอ่ เอาขอสบั
ฟันกระชากหน้าผากระยํายบั                    จนตาหลบั แหงนหงายท้ายตดิ ดนิ
ช้างหายพลายงามทรามคะนอง                มีวิชาสํารองไมร่ ู้สนิ
บริกรรมสําแดงแปลงกายนิ                      เปลียนปลินกลบั กลายเป็นควายรับ
ขนุ แผนหายกลายกลบั เป็นเสือโคร่ง          เขียวโง้งโดดหลอกกลอกกลบั
ลอ่ ควายบา่ ยมาหน้าทีประทบั                   ตบขวบั ขวิดผงึ ทะลงึ ลอย
ชลุ มนุ ผลนุ ผลนั ถลนั โลด                        เสือโดดควายขวิดชิดไมถ่ อย
รู้กนั ฟันเฝื อจนเหงือย้อย                         ตา่ งปละปลอ่ ยกลายกลบั ไปฉบั พลนั
พอ่ เป็นนกแก้วแจ้วสง่ เสียง                      ลกู เลียงเป็นสาลิกานนั
บนิ ไปจบั ต้นไม้อย่ใู กล้กนั                        รู้พดู สารพนั ภาษาคน
แตบ่ รรดาผ้คู นดจู นเพลนิ                         สรรเสริญสองนายทกุ แหง่ หน
เออชา่ งศกั ดสิ ิทธิฤทธิเวทมนตร์                 ข้าศกึ ไหนจะทนฤทธาเธอ
พระองคต์ บพระหตั ถ์อยฉู่ ัดฉาน                เบกิ บานทรงพระสรวลสํารวลเร่อ
อ้ายคนู่ ีใช้ได้ไมอ่ มเออ                          ฤทธิเดชมนั เสมอสมานกนั
ทีนีจะได้ดอู ้ายเชียงใหม่                         มนั อวดอิทธิฤทธิไกรอยา่ งไรนนั
จะส้กู บั ลกู กอู ยากดมู นั                            ไมถ่ ึงวนั ก็จะวงิ เข้าป่ าไป
สนิ พงุ มงึ เทา่ นนั แล้วฤๅหวา                    นกแก้วสาลิกาก็ทลู ไข
ขอเดชะพระองคผ์ ้ทู รงชยั                         ยงั ไมส่ นิ ตําราของอาจารย์
ทลู แล้วพอ่ ลกู ก็คลายมนตร์                       กลบั เป็นคนมาหมอบอย่หู น้าฉาน

446

พระพนั วษาปราโมทย์โปรดปราน               ให้เลือนเครืองประทานแล้วตรัสมา

ฮ้าเฮ้ยอ้ายขนุ แผนพลายงาม                    มงึ พอ่ ลกู ตอ่ ตามกนั หนกั หนา

ดหู น้านิวหิวเหนือยจะเลือยล้า                   กินข้าวปลาเสียทีให้มีแรง

แล้วจงึ ตรัสสงั คลงั วเิ ศษ                          ให้จดั เสือโหมดเทศอยา่ งก้านแยง่

แพรจีนดวงพดุ ตาลสา่ นสีแดง                    ทงั สมปักตามตาํ แหนง่ ขนุ นางใน

ให้คลงั มหาสมบตั จิ ดั เงินตรา                     ห้าชงั เอามาประทานให้

มงึ ทงั สองใช้ของเหลา่ นีไป                       กวา่ จะได้บําเหน็จเสร็จสงคราม

ขนุ แผนพลายงามความยินดี                     ถวายบงั คมอยทู่ ีกลางสนาม

ด้วยทรงพระกรุณาสง่างาม                       คนผ้ดู หู ลามไปทงั วงั  

   ครานนั สมเดจ็ พระพนั วษา                     ตรัสเรียกโหราเข้ามาสงั

ให้คณู หารฤกษ์ยามตามกําลงั                    วนั ไรจะตงั ให้ยาตรา

พระโหราหาฤกษ์แล้วทลู พลนั                    ขนึ เจ็ดคํานนั เป็ นเศษห้า

ได้ฤกษ์เบกิ พยหุ เสนา                             เวลาสีโมงเช้าเก้านาที

ปลอดทงั ผีหลวงหว่ งวนั                            ยามนนั ได้เมือพระฤาษี

แค้นขดั มดั มือลิงกาลี                             จะไปตีบ้านเมืองยอ่ มมีชยั

พระองคท์ รงฟังก็สงั พลนั                          ไปให้ทนั ฤกษ์พาอยา่ ช้าได้

มนั ขอแตไ่ พร่ราบหาบของไป                   ก็เกณฑ์ไพร่ให้มนั เจ็ดสิบคน

สงั เสร็จพระเสดจ็ เข้าในวงั                         ขนุ นางลกุ สะพรังอยสู่ บั สน

ออกบอบแบบแสบท้องจนเตม็ ทน              อลวนกลบั บ้านสําราญใจ

พวกคนดโู จษกนั สนนั มา                           ไมเ่ ลือกหน้าไทยเจ๊กเดก็ ผ้ใู หญ่

เขาดจี ริงยิงยวดในกรุงไกร                       แปลงตวั ไปได้ดงั เทวดา

ชวั พอ่ ชวั แมไ่ มเ่ คยเห็น                            แตร่ ําเต้นนนั ก็ดมู าหนกั หนา

วนั นีได้เห็นเป็นบญุ ตา                              เรากําเนิดเกิดมาไมเ่ สียที 

   ฝ่ ายวา่ ขนุ แผนแสนสะท้าน                    กลบั มาอยบู่ ้านพระหมืนศรี

ครันรุ่งเช้าเข้าไปอญั ชลี                           บอกคดีได้ขา่ วบา่ วมนั มา

วา่ บดั นีคณุ แมท่ องประศรี                         มาแตก่ าญจน์บรุ ีอยเู่ คหา

เพราะฝ่ าเท้าเจ้าคณุ กรุณา                        ลกู กบั บตุ รภรรยาจะลาไป

447

พระหมืนศรีเมตตาสงั ข้าคน                       ให้ชว่ ยขนข้าวของไปสง่ ให้

พอ่ ลกู กราบลาแล้วคลาไคล                      ภรรยาข้าไทก็ไปตาม

พวกทหารสามสิบห้ามาติดก้น                    เดนิ ดาเตม็ ถนนจนล้นหลาม

ชาวตลาดแลดไู มร่ ู้ความ                           กระซบิ ถามเพือนกนั ว่านนั ใคร

บ้างบอกพวกนีทีพ้นโทษ                          โปรดให้ไปทพั จบั เชียงใหม่

ขนุ แผนมาถงึ บ้านวดั ตะไกร                       ก็เข้าไปไหว้กราบท่านมารดา 

   ครานนั นวลนางทองประศรี                     เห็นลกู ยินดีเป็นหนกั หนา

ลบู หน้าลบู หลงั ถงั นําตา                            เออเหมือนมาเกิดใหมไ่ ด้พบกนั

กขู อบใจออแก้วกิริยา                             มนั อตุ สา่ ห์ตดิ ตวั ตามผวั ขวญั

เอง็ จงเป็นพีน้องลาวทองนนั                       อยา่ ขงึ เคียดเดยี ดฉนั ท์กนั วนุ่ ไป

อนิจจานา่ รักออพลายงาม                         เพียรตดิ ตามทลู ขอพอ่ จนได้

นีแลบรุ าณทา่ นกล่าวไว้                            วา่ เป็นชายมใิ ห้ดหู มินชาย

แล้วหนั มาหาขนุ แผนแสนสะท้าน                ยิงสงสารดไู ปใจคอหาย

ชา่ งผอมซบู วิปริตผิดทงั กาย                      นีหากว่าไมต่ ายเสียในคกุ

สนิ เคราะห์โศกโรคภยั เถิดแก้วแม ่               ตงั แตน่ ีมีแตใ่ ห้เป็นสขุ

ร้อยปี พนั ปี อยา่ มีทกุ ข์                              จงเป็นสขุ ตราบเทา่ เข้านพิ พาน 

   ขนุ แผนรับพรของมารดา                       แล้วออกมาเร่งรัดให้จดั บ้าน

ขนของขนึ เรือนเกลือนนอกชาน                 ให้ปลกู ร้านพวกไพร่จะได้นอน

เรือนเหย้าเก่าเกเรจะเซควํา                       เอาไม้คาํ จนุ ดพู ออยกู่ ่อน

ทํากนั จนตะวนั ลงรอนรอน                        ตา่ งพกั ผอ่ นลืมทกุ ข์สขุ สําราญ 

   ฝ่ ายเจ้ากรมสสั ดีก็มีหมาย                     ทกุ ตวั นายหมวดหม่อู ยอู่ ลหมา่ น

เป็นการจวนดว่ นวงิ ไมน่ ิงนาน                     เอาทีบ้านใกล้ใกล้จะได้ทนั

บ้างเร่งรัดมดั ผกู ลกู เมียมา                        อตุ ลดุ ฉดุ คร่าจ้าละหวนั

ผดั ผอ่ นไมไ่ ด้ไมฟ่ ังกนั                             ครบครันเบด็ เสร็จเจ็ดสิบคน

จงึ สงั นายสมหุ บาญชี                              ไปสง่ ทีขนุ แผนออกสบั สน

ลกู เมียหาข้าวสารอยลู่ านลน                     อลวนจดั แจงประจบุ นั

หาได้ตามยากตามมี                             ให้ทนั ทีตามสง่ กนั ตวั สนั

448

ทีในบ้านขนุ แผนออกแนน่ นนั                   พร้อมเพรียงสามวนั จะครรไล 

   ครานนั ขนุ แผนแสนศกั ดา                      คดิ กบั ลกู ยาหาช้าไม่

จะปลกุ เครืองให้เรืองฤทธิไกร                    จงึ ชวนกนั ออกไปทีป่ าช้า

ให้ทหารปลกู ศาลขนึ ฉับพลนั                       ตงั บายศรีสามชนั ทงั ซ้ายขวา

หวั หมเู ป็ ดไกท่ งั เหล้ายา                            เครืองเซน่ จดั หามาเรียงราย

เอาผ้าขาวปลู าดดาดเพดาน                         นมสั การจดุ ธูปเทียนถวาย

ในมณฑลนนั ให้อยแู่ ตผ่ ้ชู าย                     วงสายสิญจน์รอบเป็ นขอบคนั

ทงั พอ่ ลกู เข้านงั กลางมณฑล                     อา่ นมนตร์โองการอนั กวดขนั

ชมุ นมุ เทวดามาพร้อมกนั                           ทกุ ชอ่ งชนั อินทร์พรหมยมยกั ษ์

ทงั พระเพลิงพระพายกรุงพาลี                    พระภมู ิเจ้าทีอนั มีศกั ดิ

อกิ พระไพรเจ้าป่ าพนารักษ์                       พระนารายณ์ทรงจกั รศวิ าทิตย์

พระคเณศร์พินายทงั ซ้ายขวา                    ขอเชิญลงมาให้ศกั ดสิ ิทธิ

ทงั คณุ แก้วสามประการอนั ชาญชติ               บดิ ามารดาสถาวร

คณุ ครูอปุ ัชฌาย์อาจารย์                          พระโองการบพิตรอดศิ ร

ขออญั เชิญชว่ ยมาอวยพร                        ให้เรืองฤทธิขจรทกุ สงิ อนั

แล้วร่ายคาถามหาเวท                             ปลกุ เครืองวเิ ศษทกุ สงิ สรรพ์

วา่ นยาผ้าประเจียดมงคลนนั                       ตะกรุดโทนนํามนั อนั เรืองฤทธิ

เดชะพระเวทอนั เชียวชาญ                        เครืองอานกลงิ ไปดงั ใครบดิ

แล้วตงั กองอคั คที งั สีทิศ                          เอาเครืองวางกลางมิดในกองไฟ

เปลวลกุ คกึ คกึ ไมข่ าดสาย                       ชนั แตเ่ ส้นด้ายหาไหม้ไม่

จงึ เอาพระภควําทีทําไว้                           ใสข่ นั สําริดประสทิ ธิมนตร์

ในขนั นนั ใสน่ ํามนั หอม                             เสกพร้อมเป่ าลงไปสามหน

พระนงั ขนึ ได้ในบดั ดล                             นํามนั นนั ทาทนทงั ทบุ ตี

ลอ่ งหนกําบงั จงั งงั ครบ                             อปุ เทห่ ์เลห่ ์จบเป็นถ้วนถี

ปลกุ เครืองเสร็จพลนั อญั ชลี                      อา่ นมนตร์เรียกผีพวกภตู พราย

ผีตายฟ้ าผา่ ทงั หา่ โหง                              อยใู่ นหลมุ ในโลงสินทงั หลาย

ผีตายคลอดลกู ผกู คอตาย                        ผีนายผีไพร่ให้รีบมา

449

ฝงู ผีมอิ าจจะซมุ่ ซอ่ น                               ด้ วยเร่าร้ อนฤทธิเวทพระคาถา

พากนั เกลือนกลาดดาษดา                       พร้อมหน้ามาทีพธิ ีการ

บรรดาผ้นู งั อยใู่ นมณฑล                          เหน็ ผีทกุ คนออกพลกุ พลา่ น

พลายงามขนุ แผนแสนสําราญ                   เอาเหล้าข้าวใสก่ ระบาลออกเซน่ วกั

เนือพลา่ ปลายําทําตามมี                          ฝงู ผีเข้ามากินหนกั กวา่ หนกั

ข้างนอกยงั นงั ล้อมอยพู่ ร้อมพรัก               ชกั ชวนกนั กินสนิ ทงั ปวง

ทีอดอยากปากไหม้ไส้ขม                        ตา่ งชืนชมรับเอาเครืองบวงสรวง

ล้อมกินปลินตาอ้าปากกลวง                     ตวงเหล้าเตมิ บอ่ ยอร่อยครัน

เสร็จแล้วพอ่ ลกู ก็สงั ผี                             วา่ พวกทา่ นวนั นีจงจดั สรร

มาอาสาศกึ ใหญ่ไปด้วยกนั                        ให้ทนั ฤกษ์พาเวลาเพล

พวกผีดีใจไปซพิ อ่                                   ลกู จะขอเป็นบา่ วให้กราวเขน

อนั ทพั ผีมใิ ห้ต้องกะเกณฑ์                        จะเข้านอกออกเวรให้ทนั การ 

   ครานนั ขนุ แผนกบั พลายงาม                   เสร็จพิธีมีความเกษมสานต์

จงึ จดั แจงแบง่ ปันซงึ เครืองอาน                   แจกทหารกบั ไพร่ให้ผกู พนั

พวกพลทงั สนิ ก็ยนิ ดี                                เหน็ อยา่ งนีละคณุ พอ่ ใจคอมนั

ถงึ จะให้ไปไหนก็ไปกนั                             จะส้คู นร้อยพนั ไมพ่ รันใจ

ครันเสร็จสรรพกลบั พากนั มาบ้าน                ขนุ แผนเรียกทหารเข้ามาใกล้

ศาสตราอาวธุ จงเลือกใช้                             ใครถนดั อยา่ งไหนเอาไปพลนั

บางคนฉวยดาบชกั วาบวบั                           ทีบางคนก็จบั เอากนั หยนั

บ้างเข้ามาคว้าปื นถือยืนยนั                         บางคนนนั ร้องบอกขอหอกยาว

อ้ายเฉยวา่ ฉนั เคยแตไ่ ม้พลอง                    อ้ายมาวา่ ฉนั คลอ่ งก็เพลงหลาว

อ้ายเพด็ วา่ พร้าก็พอกบั คอลาว                    อ้ายทิดสาคว้าง้าวออกลองรํา

ตา่ งคนเลือกหาเครืองอาวธุ                         อตุ ลดุ สบั สนอยจู่ นคํา

แล้วแจกจา่ ยเสือผ้ายาประจํา                      กระบอกนําถงุ ไถ้ใสข่ ้าวปลา

ทีพวกหาบหาไม้มาทําคาน                         จกั สานโพลแ่ ฟ้ มแซมตะกร้า

ทีได้เป็นนายหมวดคอยตรวจตรา                 เสียงเฮฮาคกึ ครืนรืนเริงกนั  

   ฝ่ ายนางทองประศรีกระปรีกระเปร่า       ตงั แตเ่ ช้าจดั เสบียงเสียงสนนั

450