การเสด็จตรวจราชการหัวเมือง ของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ

คือ ทสี่ วนอยาง ๑ ที่นาอยาง ๑ ทปี่ าอยาง ๑ แลทเี่ หมอื งอยาง ๑
รวม ๕ อยาง ท้ังทีเ่ กาะเกดิ อากรรงั นกซง่ึ ไดเปนประโยชนแกรัฐบาล
อยเู กอื บเปนอยางสงู แลว

๑. ที่สวนนัน้ มีในเมอื งหลังสวน เมอื งนครศรธี รรมราชแลเมือง
สงขลา ๓ เมอื งนี้เปนมากกวาเมืองอน่ื ทุกวันนีไ้ มไดเสียอากรอยางหนง่ึ
อยางใด ถาจะคิดเกบ็ อากรขึ้นตามทางทีส่ มควรคงจะไดพระราชทรัพย
ขน้ึ อิกปละหลายรอยชง่ั แตวิธีท่จี ะเก็บนน้ั เห็นดวยเกลา, วาจะนับ
ตนผลไมเก็บอยางอากรสวนหวั เมอื งทใ่ี กลกรงุ เทพ, ไมได ดวยผลไม
ทางนร้ี าคาถกู กวาหัวเมอื งขางในหลายเทา อิกประการหนึง่ สวนทางน้ี
เปนสวนปา ที่ราษฎรไปต้ังหวงแหนทา� แตในระดูมผี ลไมนน้ั โดยมาก
เห็นดวยเกลา, วาควรต้ังพิกดั เกบ็ ตามก�าหนดเน้อื ทีด่ ิน แมเกบ็ อยาง
เดยี วกบั คานากจ็ ะเปนการสดวกดี แลราษฎรไมมคี วามเดอื ดรอนอนั ใด

๒. ท่ีนานัน้ มีทกุ เมอื ง ตางแตมากบางนอยบาง แตเกบ็ เงนิ คา
นาไมใครจะไดเต็มตามสมควรดวยเหตุหลายประการตามท่ไี ดไตสวน
ทราบเกลา, นัน้ คอื เมื่อแตงขาหลวงเสนาออกไปจากกรุงเทพ, เกบ็
ไมใครทั่วถึง มีตัวอยางเหมือนเชนตา� บลทะเลนอยพรมแดนเมือง
นครศรธี รรมราชตอกบั เมอื งพัทลงุ ทเี่ หลาน้นั ราษฎรไมไดเสยี คานามา
หลายป เพราะตวั ขาหลวงมกั จะออกไปอยูคร้ังหนึง่ คราวเดยี วแลวแตง
เสมยี นทนายอยูท�าการแทนตวั ไมมีความรูแลความสามารถพอแกการ
บางทกี เ็ กิดเกีย่ งแยงขน้ึ กบั กรมการเลยเปนถอยความรุงรัง เงินหลวง
ซ่ึงควรจะไดก็เลยตดิ ขัดไปดวย บางเมอื งทมี่ อบการเสนาแกผูวาราช
การเมืองๆ แตงกรมการออกเกบ็ อิกชน้ั หน่งึ ก็มักไปเกิดฉอฉนปดบงั
พระราชทรพั ย ดวยไมมกี ารตรวจตราจริงจังอันใด วาโดยทส่ี ุดวิธเี กบ็
เงนิ คานาอยางฟางลอยน้ันเองก็เปนเคร่ืองท่ีภาใหเกบ็ ยาก แลขาด
ผลประโยชนของหลวงโดยมาก ทีน่ าท่ดี ีมกั จะมีผมู บี รรดาศกั ด์ิ หรือ
ผูมที รพั ยจับจองหวงหามเอาไวจนเกนิ ก�าลงั ที่จะท�าไดโดยเหตวุ าตอง
เสียคานาแตเทาทีทา� สวนราษฎรจะท�านาก็หาท่ียาก ดวยที่ดีตกไป

110 การเสดจ็ ตรวจราชการหวั เมอื งของ

เปนของคนมั่งมเี สยี หมด จะท�าก็ตองเสยี คาเชา ถาหาไมกต็ องเทีย่ ว
เสาะแสวงหาทน่ี าออกไปไกลถนิ่ ถานบานเรอื นไดความลา� บาก ภาให
ส้ินอสุ าหะเสียโดยมาก ยังการทเ่ี จาพนักงานจะประเมนิ รังวดั นา ก็
เปนอยางยากทีส่ ุดดวยตองประเมินทกุ ป แลเฉภาะตองประเมินใน
เวลามีตอซงั ป ๑ ไมก่ีเดือน การเดนิ รังวดั นาฟางลอยเหมอื นกับให
เจาพนกั งานไปเท่ียวตอตามการซ้ือขาย เจาพนักงานจะเอามาก เจาของ
นาไมยอม เจาพนักงานก็ตองออกแรงลงเสนกระแสพยานสอบ ถา
เจาพนกั งานไมอยากจะเหนอ่ื ยกต็ องวากลาวใหราษฎรยอมตามประเมิน
ราษฎรจะยอมก็ตอเมื่อเห็นไดเปรียบท่ีเจาพนักงานประเมนิ ต่�ากวา
เน้ือนาท่ที า� จริง การเปนดังน้กี ็เปนธรรมดาทจ่ี ะประเมินเน้ือนาไดนอย
แลเกบ็ เงนิ ไดนอยกวาทีค่ วรจะไดโดยจรงิ ถาหากวาเก็บเปนนาคูโคได
แมเรียกเพยี งไรละสลึงเดยี ว ขาพระพุทธเจาเช่อื เปนแนวา เงนิ คานา
จะข้ึนไดอกิ สกั เทาหนง่ึ เพราะเมือ่ ขาพระพทุ ธเจาแวะทบ่ี านนาบอน
ไดเรยี กใบนา� ทเ่ี จาพนักงานท�าใหราษฎรมาตรวจดูหลายฉบับ ไมไดพบ
เลยแตสกั ฉบบั เดียว ทป่ี รากฏวาราษฎรไดท�านาถงึ กงึ่ จ�านวนนาเดิม
บางทนี าเดมิ ๖ ไร คงเรียกคานาแต ๒ งานก็มี การเปนดงั นีจ้ ึงเห็นดวย
เกลา, วา การเรียกคานาอยางฟางลอยนม้ี โี ทษมาก

๓. ที่ปานั้นก็มีมากบางนอยบางทุกๆ เมือง แตที่จะเปน
ประโยชนไดมากมีอยู ๓ แหง คอื แมน้�าหลวงเมืองกาญจนดิฐแหง ๑
แมนา�้ เมืองเทพาแหง ๑ เมืองพทั ลุงแหง ๑ ทีเ่ หลานี้ไมมเี บ็ญพรรณ
ขนาดใหญ ซ่ึงจะเลือ่ ยเปนกระดานอยางเรียกวา กระดานสงิ คโปรซือ้
ขายไดเปนประโยชนมาก ขดั อยแู ตยังไมมคี นมีทุนรอนคิดทา� เปนการ
ใหญ ไดทราบเกลา, วาเดมิ พระยาวิชติ ภกั ดี, ผูวาราชการเมืองไชยาคิด
จะตงั้ โรงเล่อื ยจักรทเี่ มืองกาญจนดิฐครัง้ หน่งึ แตคิดไปไมส�าเร็จดวย
ภาษซี ึง่ จะตองเสีย ๑๒ ชัก ๑ เกรงราคาทีข่ ายจะสูกระดานสงิ คโปร
ซง่ึ เสยี ภาษีเพยี งรอยชักสามนั้นไมได แตอยางไรกด็ สี นิ คาไมในหวั เมือง
เหลานั้น ถามีคนไปตั้งทา� คงจะเปนประโยชนได เพราะการภาษีก็

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 111

ไมสา� คญั อันใดจะลดหยอนผอนเทาใดก็ได เมือ่ มีสนิ คาเกดิ ข้นึ มากเงิน
หลวงก็คงจะข้นึ มาก อนงึ่ ปาในหวั เมืองเหลานี้ ใชจะมแี ตไม สินคาปา
อยางอื่น เชน หวาย ชนั แลนา�้ มันยาง เปนตน ยงั มีอกิ เปนอนั มาก แต
ทุกวันน้ีราษฎรยงั ท�านอยดวยเหตุทถ่ี ูกภาษีรบกวนอยาง ๑ ดวยเหตุ
ทพ่ี อคามีนอยมกั จะกดราคาดวยเหตทุ ่ไี ปมาซื้อขายยาก ถาท�านบุ �ารงุ
กลาวคอื จัดการภาษเี ปนราชาธิปตัยทา� เองเกบ็ แตโดยพิกดั อันสมควร
แลอุดหนุนใหการไปมาคาขายงายขน้ึ การคาขายสนิ คาของปาคงจะ
เจรญิ ขน้ึ ไดอกิ มาก

๔. ที่เหมอื งนน้ั กม็ แี ทบจะทกุ เมือง แตท่จี ะทา� ใหเปนประโยชน
ไดมากตามที่ทราบเกลา, อยทู กุ วันนี้ มเี หมอื งดีบกุ ทเ่ี มอื งชุมพรแลเมอื ง
หลังสวน เมอื งนครศรีธรรมราช เหมืองเมอื งชุมพร ยังไมมผี ใู ดทา� แต
เหมืองเมืองหลงั สวนแลเมอื งนครศรีธรรมราชน้ัน ผูวาราชการเมืองผูก
อากรดบี ุกแลลงทนุ ใหจนี ทา� ทงั้ ๒ เมือง การเรอื่ งเหมอื งนีเ้ ปนการท�า
ยากดวยไมแนนอน จงึ เห็นดวยเกลา, วาจะตองใหขาหลวงตรวจตรา
เอาความรูใหไดย่ิงกวานี้กอน จงึ จะพิเคราะหเหน็ การทีค่ วรจะจดั ได
ถนดั

การภาษอี ากรนอกจากอากรท้งั ๓ อยาง ทไ่ี ดกราบบงั คมทลู
มาแลว คอื ฝน สรุ า บอนเบยี้ น้นั ทเ่ี ปนการใหญมอี ยู ๔ อยาง คือ สวย
อยาง ๑ อากรคานา�้ อยาง ๑ ภาษีเบ็จเสร็จอยาง ๑ ภาษรี อยชกั สาม
อยาง ๑

การเกบ็ สวยจากราษฎรนน้ั ไดความวา แตเดิมจดั คนสังกดั
เปนหมวดกอง มีเจาหมนู ายหมวดเก็บเงินสวยสงเขามากรงุ เทพ, อยาง
หวั เมืองขางเหนอื แตการจืดจางเปล่ยี นแปลงมาโดยล�าดบั ตางเมืองโดย
เหตตุ างกนั คือ เมอื งชมุ พร เมืองหลงั สวน เมืองไชยา เมืองกาญจนดิฐ
๔ เมอื งนี้ ผูคนทีไ่ ดสกั สังกดั เปนหมวดหมไู วแตเดมิ สาบสญู ไปไมได
ชา� ระหมูบวกขึน้ จ�านวนคนจา� หนายเกอื บหมด บาญชีเงินสวยกเ็ ปนอัน
สาบสูญ มีแตบาญชีตง้ั คางซบั ซอนมาหลายชว่ั ผวู าราชการเมอื ง จะเรง

112 การเสด็จตรวจราชการหวั เมืองของ

ก็เห็นจะไมได เมอื งนครศรธี รรมราชนนั้ เม่อื ครั้งสมเดจ็ เจาพระยาออก
ไปจัดการแจกตวั๋ คดิ จะเลิกวิธีควบคมุ คนเปนหมวดหมูอยางโบราณ
เปล่ยี นมาควบคุมตามแขวงที่อยู แลใหอ�าเภอก�านันเก็บสวยแทนเจา
หมนู ายหมวดเดิม ไดเลกิ แบบเดิมแลวแตแบบใหมหาไดจัดใหส�าเรจ็ ดัง
ความคดิ ไม การเก็บสวยก็เลยละลายเลิกสูญมา แตเมอื งสงขลาแลเมอื ง
พัทลุงนั้น ผวู าราชการเมอื งแตกอนคิดถายเทไปเกบ็ เฉลีย่ คลายทา� นอง
รบั เหมาผูกขาด เกบ็ เงินสวยเอากา� ไรเปนอาณาประโยชนจงึ ยังคงเก็บ
แสดงไดเงนิ สวยเขาพระคลงั อยูแต ๒ เมืองเทานี้ แลการเก็บเงินสวย
จากราษฎรนม้ี ปี ณหาอยวู า การตอไปจะควรเก็บหรือจะเลกิ ปณหา
นี้เปนปณหาใหญ เพราะเปนเรอื่ งเดียวกบั เรอ่ื งเก็บเงินขาราชการตัวเลข
หรอื ตรงกับค�าทม่ี าแตภาษาฝร่ัง ท่ีเรียกวาภาษีศีศะคน เมอื่ ประชุม
ขาหลวงเทศาภิบาลใน ร.ศ. ๑๑๔ ขาพระพุทธเจาไดนา� ปณหาอันน้ี
ข้ึนหารอื ในทป่ี ระชมุ ขาหลวงเทศาภบิ าลคร้ัง ๑ ก็ไมไดความเห็นตกลง
ประการใด นอกจากเนอื้ เหน็ เพยี งวาเกบ็ ก็มที างเสยี จะเลกิ เลาก็เปน
การใหญดวยจะตองแกไขตลอดจนการบงั คับบญั ชาควบคุมผูคนแล
ราชการบานเมอื งหลายอยาง จา� ตองคิดใหตลอดโดยรอบคอบจงึ จะ
เลกิ ได แตไมไดเปนเรื่องอยใู นระเบยี บที่จะตองปฤกษาใหตกลงในศก
๑๑๔ จงึ ไดยตุ เิ น้อื เห็นไวเพยี งนน้ั ความพิศดารแจงอยูในเนื้อเห็นซงึ่
ไดทูลเกลา, ถวายนนั้ แลว เม่ือขาพระพุทธเจาไตสวนการเรื่องน้ใี น
หวั เมอื งปกษใต จงึ ไดประชุมขาหลวงและผูวาราชการเมืองหลายคน
ลองถามความเห็นถงึ เรื่องท่ีจะจัดการเก็บสวยในหัวเมืองปกษใตตอไป
ขางหนาไดความเหน็ ตกลงกันเปนความ ๒ ขอ คือ ขอ ๑ เหน็ วาควร
จะเกบ็ แตเฉล่ียใหเสมอกนั เสมอครัวละ ๘ สลึง ชายโสดเก็บเพยี ง
หกสลงึ เทียบใหใกลกับวธิ ีแลอตั ราทอี่ งั กฤษเกบ็ ทางขางทะเลตวนั ตก
แตตองจดั เก็บใหพรอมกันเหมือนกนั ทุกเมือง ขอ ๒ เหน็ ควรคดิ ให
มีทางเปดงดเวนเงินสวย ลอใหคนท�ามาหากิน เปนตนวาผูใดทา� มา
คาขาย หรือประกอบการเลีย้ งชีพอยางใดซ่งึ ไดเสยี ภาษอี ากรแกรัฐบาล

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 113

เกนิ ก�าหนดเทาหน่งึ เทาใด แลวอยาใหคนนัน้ ตองเสียสวยดังน้ี
ความเห็นทงั้ ๒ ขอนี้ ขาพระพทุ ธเจาตรติ รองดูยังไมปลงใจวา

เปนการดซี ง่ึ ควรจะจัดไดโดยแท แตอยางไรก็ดี ในชั้นนกี้ ารท่จี ะท�านุ
บ�ารงุ ผลประโยชนอยางอื่นเชนเกบ็ เงนิ คานาใหไดเต็มท่ีนนั้ กย็ งั เปน
ภาระหนักแนนอยูในหนาที่ขาหลวง เรอ่ื งเก็บสวยควรคงไวอยาง
ทกุ วันนีพ้ อมีเวลาตรติ รองสกั คราวหน่งึ

อากรคาน้�าใหหัวเมืองเหลานเี้ ปนการเกบ็ ยาก แลเปนความ
เดือดรอนอยแู กราษฎรย่ิงกวาหวั เมอื งขางฝายเหนอื เกบ็ ยากนัน้ ดวย
เคร่ืองมือท�าปาณาติบาตทางน้ี ลักษณแลชอ่ื ซงึ่ เรยี กตางกันกบั เครื่อง
มอื ท�าปาณาตบิ าตขางหัวเมืองฝายเหนือ ซง่ึ ต้ังเปนพกิ ัดในพระราช
บัญญตั ิ ถาเกดิ เกี่ยงแยงกนั ขึ้นในระหวางนายอากรกบั ราษฎรไมมีอัน
ใดเปนหลกั ท่ีจะตดั สิน แตขางนายอากรเปนผมู ีอา� นาจ ราษฎรกย็ อม
เสยี เปรยี บอยเู ปนธรรมดา ใชแตเทาน้ันในหวั เมอื งปกษใตการท�าปลา
เปนสนิ คามีแตกงุ ปลาทะเลเปนพน้ื ดวยไมมีล�านา้� หรอื หวยหนองคลอง
บึงบางซึง่ มีปลาชุกชมุ อยางหวั เมอื งขางเหนอื ราษฎรซ่งึ ตั้งบานเรือนอยู
ลกึ เขาไปในลา� น�้า หรือเปนชาวดอนอาไศรยเสาะหาปลาน้�าจืดไดพอ
เปนอาหารบริโภค แตกระน้นั ยังตองใชเคร่อื งมอื เชนเบด็ แลสมุ เปนตน
เปนอนั มากเพราะเหตทุ ีป่ ลานอยแลจบั ยาก ขางฝายนายอากรเอาพิกดั
คาเคร่อื งมืออยางหวั เมอื งขางเหนือซึ่งเปนทป่ี ลาชมุ ออกไปเกบ็ ราษฎร
ตองเสียคาเคร่ืองมือมากกวา แลไดปลาเปนประโยชนนอยกวาชาว
หวั เมืองขางเหนือ จงึ เปนความเดอื ดรอน ขาพระพุทธเจาไดยนิ ดงั น้ี
ทวั่ ทุกหัวเมอื ง เห็นดวยเกลา, วาการเก็บอากรคาน้�าทางหวั เมอื งปกษใต
ควรต้งั พิกัดแลจัดวิธเี ก็บใหสมควรแกภูมประเทศ อยาเอาพระราช
บัญญัตซิ ึ่งต้ังขนึ้ ดวยความรูเหน็ แตตามหวั เมอื งซ่งึ ใกลกรงุ เทพ, ไปใช
การจึงจะเรยี บรอย

ภาษีเบจ็ เสรจ็ ในหัวเมืองปกษใตตามวิธีท่ีเกบ็ อยูทุกวันนีเ้ ปน
การยุงยากแลตดั ทางเจริญของบานเมอื งอยู ดวยเหตคุ ลายกับอากร

114 การเสดจ็ ตรวจราชการหวั เมอื งของ

คาน�้า กลาวคือ ตามตราตงั้ เจาภาษเี บด็ เสรจ็ มีกลาวชื่อสิ่งของซึง่ ตอง
ภาษีหลายอยางซ่งึ ไมมีในหวั เมืองเหลานนั้ หัวเมอื งเหลาน้ันมีของเปน
สนิ คาหลายอยางซง่ึ ไมมีชื่อแจงไวในตรา ตง้ั เจาภาษี เปนเหตุใหเกิด
เก่ยี งแยงเน่อื งๆ ฝายขางเจาภาษีเปนผูจะเอาเงนิ ไปเกบ็ ไมวาสินคา
สิ่งใดใด ขางราษฎรรองวาสนิ คาบางอยางไมมชี ่ือในตราต้งั ท่ีอนุญาต
ใหเก็บภาษี ผูวาราชการเมืองจะตดั สินตามทองตรา เจาภาษรี องวา
เจาภาษคี นกอนๆ เคยเกบ็ มาไดอยางใดจะขอเก็บอยางนน้ั ถาหาก
ไมจะตองรองขาดเปนการขดั ของดังนปี้ ระการ ๑ อิกประการ ๑ ตาม
ทองตราเกบ็ ภาษีเหลาน้ี อนุญาตใหเจาภาษีเก็บเมื่อราษฎรพาสนิ คา
ผานดาน ท�านองเดียวกับดานภาษใี นลา� นา�้ เจาพระยาแตหัวเมอื งปกษใต
ทองท่ียดื ยาวไปตามทะเล ล�านา้� ที่ใชเรอื แพไปทางไกลไดมีนอย เจาภาษี
ตั้งดานเกบ็ ท่ปี ากน้�าเมื่อสนิ คาจะออกทะเลไมพอแกการ ตองเขาไป
ตงั้ ดานขางในดกั ทางเม่อื สินคาจะเขามาแตแขวงเมอื งอื่นหรือจะแยก
ไปเมืองอื่นอิกทางหน่ึงคอยรบกวนเก็บภาษีจากราษฎร ทง้ั สินคาซึ่ง
หามาใชเองหรือจ�าหนายขายไปตางเมือง ใชแตเทานัน้ บางทถี งึ กลาย
เปนออกใบอนญุ าตใหราษฎรไปหาสินคากม็ ี มีตัวอยางเชนน้ีทีเ่ มือง
กาญจนดิฐ เสอื่ กระจดู เปนสิง่ ซึง่ ตองภาษีทีหลังกลายเปน ถาราษฎร
จะไปเก็บกระจดู มาสานเสอ่ื ตองไปขอตัวเจาภาษีดงั น้ี ขาพระพุทธเจา
เหน็ ดวยเกลา, วา ภาษเี บ็จเสรจ็ น้ี กค็ อื ภาษขี าออก กลาวคือ สนิ คา
อยางใดออกจากเมืองกช็ ักภาษไี วเปนประโยชนของรฐั บาลบาง ไมใช
ภาษีซงึ่ เก็บแตส่งิ ของใชในเมอื งนัน้ เอง

ก็แลสนิ คาซ่ึงจะเกิดไดจากในพ้นื เมือง ก็ดวยราษฎรภากันทา�
ถารัฐบาลย่ิงอดุ หนุนใหทา� มากขน้ึ สินคาก็จะมากข้ึน ผลประโยชน
แผนดินกจ็ ะมากขึ้น บานเมืองกย็ อมจะเจริญขึ้นดวยเปนธรรมดา
ดวยเหตเุ หลาน้ี การเกบ็ ภาษสี นิ คาขาออกเปนการส�าคญั อยาง ๑ ซ่ึง
ควรจะตองจดั การแกไข แมเงินจะตกต่�าไปบางในชั้นแรก ก็ควรจะคดิ
จดั การเกบ็ ใหสะดวกแกราษฎรที่จะท�ามาคาขาย คือเกบ็ แตเมอื่ เวลา

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 115

จะออกจากเมืองไปทางทะเลอยางเดียว ใชแตเทาน้ัน ในเมืองใดซึง่
พอคาจะรับซ้ือสินคายังมีนอย ควรที่รัฐบาลจะต้ังราคาอยางต่�าเปน
ประกนั รับซื้อสินคาของราษฎรท่ีจะทา� มาขาย ใหเช่อื ไดวาทา� มาคง
ไมเสียเปลาดังน้ี จะทา� นุบ�ารงุ การคาขายเพาะปลกู ขึ้นไดโดยมาก

ภาษรี อยชกั สามนัน้ ดูยังเก็บกันยงุ เหยิงมาก เหมือนดังเมือง
สงขลากบั เมอื งพทั ลงุ สินคาตางประเทศเขาเมอื งสงขลา เกบ็ ชั้นหนง่ึ
แลวถามผี รู ับสนิ คาเหลานั้นเขาไปขายเมอื งพทั ลงุ เจาภาษเี มืองพัทลุง
ยงั เก็บอิกชัน้ หน่ึง เชนท่กี ราบบังคมทลู มาแลว แลขาพระพุทธเจายงั
สงไสยวาจะไมเกบ็ แตสินคาซึง่ ตรงมาแตเมืองตางประเทศ สนิ คาตาง
ประเทศซ่งึ มาแตเมอื งพระราชอาณาเขตร บางทจี ะถกู ภาษรี อยชักสาม
เขาดวย การทจี่ ะจดั แกไขในเร่อื งภาษรี อยชกั สามนีก้ ็ไมมอี นั ใดนอกจาก
ใหเก็บตามท่ตี รงกบั พระราชบญั ญัติ

ก ารเรื่ องภ าษี อา กรท้ัง ปวง ตา ม ที่ ได ก ราบบัง คม ทู ลมา นี้
ขาพระพุทธเจามีความยินดที ่ีไดทราบความเม่ือกลับเขามากรุงเทพ,
วากระทรวงพระคลงั กา� ลงั คดิ ที่จะจดั การแกไขโดยเตม็ กา� ลงั แลในทาง
ท่ีดี กลาวคอื จะเลิกการผูกขาดภาษอี ากรทกุ อยาง นอกจากบางอยาง
ซึ่งจะเลกิ ยังไมได แลจะจดั ทา� การภาษอี ากรเปนการราชาธิปตยั อยู
ในความตรวจตรารบั ผดิ ชอบของขาหลวงเทศาภบิ าล ทง้ั จะแกไขวิธี
เกบ็ แลพิกัดอตั ราใหสมควรแกภมู ประเทศดวย การภาษีอากรหวั เมอื ง
ปกษใตนี้คงจะเรียบรอยขึน้ ทกุ ที

๕. การศาลพิจารณาแลพพิ ากษาคะดใี นหวั เมอื งปกษใตเหลานี้
ขาพระพุทธเจาพเิ คราะหดู เหน็ ดวยเกลา, วาจะจัดใหเรยี บรอยงาย
กวาหวั เมืองมณฑลอื่นๆ เปนอันมาก ดวยราษฎรในพ้นื เมอื งไมใครจะ
เปนเจาถอยหมอความ และบงั คับบญั ชาวากลาวงาย สังเกตดูแตใน
เมอื งสงขลาตง้ั แตมีขาหลวงพิเศษออกไปจดั การ โจรผรู ายสงบ ความ
นครบาลแลความอาญาในโรงศาลเกือบจะไมมี มีแตความแพงถงึ
ความแพง ความซ่งึ เกดิ ขึ้นตามทองทม่ี นี ายอ�าเภอซ่งึ จัดออกไปต้งั อยู

116 การเสดจ็ ตรวจราชการหัวเมืองของ

ใหม เกิดข้นึ เทาใดนายอา� เภอวากลาวเปรียบเทยี บกต็ กลงไปโดยความ
เช่ือถอื ของคูความ ไมใครจะตองสงเขามาถึงศาลเมืองในหัวเมอื งอน่ื ๆ
นอกจากเมืองสงขลาเม่ือขาหลวงไดจดั การปกครองทองท่ีเปนแบบ
แผนก็คงจะเปนอยางเดยี วกัน ในชัน้ นเ้ี หน็ ดวยเกลา, วาในมณฑลหนึง่
มขี าหลวงยตุ ธิ รรมสกั คนหน่ึง กบั ผชู วยสักคนหนง่ึ ใหเท่ียวเดินตรวจ
ตราช�าระตัดสนิ ถอยความตามหัวเมืองในมณฑลคงจะพอแกราชการ

๖. การโยธานัน้ ทีส่ �าคญั ควรรีบคิดในเวลานี้ คือ การโทรเลข
อยาง ๑ การเดนิ เรอื เมลอยาง ๑ กับการทา� ทางเกวียนอยาง ๑

การโทรเลขไดกะเสร็จหมดแลว คอื ตัง้ แตกรงุ เทพ, ลงไปจน
เมอื งกลันตนั สาย ๑ แยกทเ่ี มอื งชุมพรไปเมืองกระและตอลงไปจน
เมืองพเุ ก็ตสาย ๑ แยกทเี่ มอื งสงขลาไปไทรบรุ ีสาย ๑ สายโทรเลข
ในเวลานี้มีแตกรุงเทพ, ตลอดไปจนเมืองนครศรีธรรมราชแลวแตทา�
ไมดีใชไมไดสดวก ก�าลงั จัดการซอมอยู สายท่ีจะตอออกไปจากสาย
ทม่ี แี ลวนั้น ถากรมโยธาสงลวดแลอินสุเลเตอรทนั ขาพระพุทธเจา
หวงั ใจวาจะแลวเสรจ็ ใน ร.ศ. ๑๑๖

การเดนิ เรอื เมลตามหวั เมอื งปกษใตเหลาน้เี ปนการส�าคญั ย่ิง
นกั เห็นดวยเกลา, วาจ�าเปนจะตองรีบคดิ อานใหส�าเรจ็ ใหจงได เพราะ
ถาใหเรือเมลไปมากับกรุงเทพ, ไดเสมอ ทางราชการบานเมืองทจ่ี ะ
จัดก็จะสดวก ทง้ั การคาขายเพาะปลูกในบานเมืองซง่ึ จะท�านุบ�ารุงก็
จะเจริญไดโดยเร็ว โดยเหตุท่สี นิ คาจะออกไดงาย จะจ�าหนายไดราคา
สงู กวาเดยี๋ วน้ี ก็จะภาใหคนลงทุนลงแรงคาขายมากข้นึ โดยลา� ดับ การ
เดินเรอื เมลหัวเมอื งปกษใตทุกวนั นี้ มเี รอื พุเก็ตติงาของพระวรวงษเธอ
พระองคเจาสายสนิทวงษเดนิ อยลู �าหน่งึ เรือศขุ สวัสดขิ องพระยาไชยา
เดินอยอู กิ ล�าหนงึ่ เรอื เหลาน้เี ปนเรอื เลก็ และไมมกี �าหนดไปมาแนนอน
แลเดนิ เพียงเมอื งสงขลาไปมากับกรงุ เทพ, การท่ีทา� ก็ทา� นองอยางแต
เรือจาง กลาวคอื ไดก�าไรก็เดนิ ไมมีกา� ไรกอ็ ยุด ท่ใี ดจะหากา� ไรไดจึง
แวะ ไมท�าโดยทางความคิดทา� นบุ �ารงุ ผลประโยชนบานเมืองยดื ยาว

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 117

ดังความตองการของรฐั บาล เหน็ ดวยเกลา, วาการเรือเมลเดนิ ทาง
หวั เมอื งปกษใตทางนถ้ี าจะใหเปนประโยชนแกราชการบานเมอื งจรงิ ๆ
จะตองจดั ดงั น้ี คือ

ขอ ๑ จะตองมเี รือขนาดจุสามพนั สีพ่ นั หาบสกั ๒ ลา� มรี ะวาง
บนั ทกุ สินคาแลมีหองส�าหรับคนโดยสานดวย

ขอ ๒ เรอื ทัง้ ๒ ลา� นใ้ี หเดนิ มกี า� หนดแนนอน คือ ในวนั น้นั ให
ถงึ ที่น้นั ๆ ดังน้ี ตั้งตนออกจากรงุ เทพ, ไปแวะชุมพร หลังสวน ไชยา
นครศรีธรรมราช สงขลา ตานี สายบุรี กลันตัน ตรังกานู เขมามัน
แลสงิ คโปร เปนทส่ี ดุ ขากลบั กใ็ หเดินดงั นน้ั

ขอ ๓ ตามหัวเมอื งที่เรอื เมลจะแวะเหลาน้ี ถามีพอคาตง้ั โรง
และมีเรือรับสงสินคาอยูแลวกแ็ ลวไป ท่ีไมมีรัฐบาลควรปลูกโรงพกั
สินคาแลจดั เรือลา� เลียงไวใหพอคาแลคนในพน้ื เมอื งเชา เกบ็ แลสงของ
ลงเรอื เมล

แตการที่จะจัดดังเห็นดวยเกลา, ฉนี้ เกรงอยูวาบริสัทหรือ
เอกชนจะท�าโดยลา� ภังไมได ดวยในทีแรกคงจะขาดทนุ อยางนอยๆ ป
๑ หรือ ๒ ป เพราะเปนการใหญ ตอชักใหการคาขายเจรญิ ขนึ้ ไดจงึ คอย
ไดก�าไรยิ่งขึ้นโดยลา� ดับโดยการจะเปนเชนน้ี เหน็ ดวยเกลา, วาควรที่
รฐั บาลจะยอมออกเงินอุดหนุนบริสัทหรอื ผูใดซงึ่ จะรบั ทา� การนั้นบาง
อยางท่รี ฐั บาลอ่ืนๆ ท�าอยเู ปนแบบอยาง เพราะถาการเดนิ เรอื เมลนี้
ส�าเรจ็ ได ท่ีสุดจะเปนประโยชนและเปนกา� ไรแกรฐั บาลเปนอนั มาก
การเรอ่ื งเรือเมลนี้ เหน็ ดวยเกลา, วาควรจะตองคดิ จดั โดยเรว็

การทา� ทางเกวียนนน้ั มีทางเกวียนเดินไดแตเพชรบุรลี งไปเพยี ง
ก�าเนิดนพคุณ ตอนน้ั ลงไปไมมที ่ใี ชเกวยี นแหงใดนอกจากทตี่ า� บลรอน
พบิ ลู แขวงเมืองนครศรีธรรมราช พวกจนี ใชเกวยี นขนแรอยูมีระยะทาง
ไมก่รี อยเสน ถาจะทา� ทางเกวยี นใหหัวเมอื งเหลาน้ี กไ็ มยากเย็นอนั ใด
ถาทา� ขน้ึ แลวคงจะเปนประโยชนเปนอนั มาก แตเหตุใดจึงไมไดทา� กนั
มาแตกอนก็แปลไมออก ขาพระพทุ ธเจาไดไตถามตามผูวาราชการ

118 การเสด็จตรวจราชการหวั เมอื งของ

เมอื ง ไดความวา อยากจะท�า แลบางทถี งึ ไดลองทา� เกวียนขน้ึ ใช แต
วาราษฎรไมเอาอยาง กเ็ ปนอนั ตองเลิกกนั ไป การทีจ่ ะขนสนิ คาตอง
ใชแรงคนหาบหาม หรือมิฉนั้นตองจางชางบนั ทุกเปลืองคาใชสอย
เปนอนั มาก เห็นดวยเกลา, วาทางเกวยี นในหวั เมอื งปกษใตนาจะคิด
ท�าเปนอยางยง่ิ ถาท�าไดแลวจะเปนประโยชนเปนอนั มากทเี ดียว ทาง
เกวียนซ่งึ เปนสายส�าคญั ในหัวเมอื งปกษใต กค็ อื ตามทางสายโทรเลข
ท่ที �าไป ควรคิดใหเปนทางเกวียนเดนิ ไดดวย ทางแตเมอื งชมุ พรไปเมอื ง
กระนนั้ ไดโปรดเกลา, ใหพระยารตั นเสรฐเี ปนแมกองทา� แตคราวเสด็จ
พระราชด�าเนินใน ร.ศ. ๑๐๙ เกอื บจะส�าเรจ็ อยูแลว ถาทางสายนที้ �า
ส�าเร็จใชเกวยี นไดจะเปนประโยชนแกเมืองกระแลเมืองชมุ พรหลาย
อยาง ดวยสนิ คาบางอยาง คอื ปลาเคม็ แลเกลอื เปนตน เปนของขาย
ทางหัวเมืองฝายทะเลตวนั ตกไดราคาแรงแตทกุ วันนผี้ บู นั ทุกสินคาไป
ขายยงั มนี อยดวยทางไปมายาก ทางแตสงขลาไปไทรบรุ ีนน้ั กเ็ ปนการ
ใหญอยูทจ่ี ะตองท�าสะพานดงั กราบบงั คมทลู , มาแลว แตทางสา� คญั
มีอกิ สาย ๑ คอื ตัดแตเมืองนครศรีธรรมราชผานเมืองพัทลุงไปลง
เมืองตรัง ทางสายน้ีถาบานเมืองเจรญิ คงจะเปนทางรถไปไดสาย ๑
ในภายนา แตการทา� ทางสายน้หี รอื ตรวจทางซ่งึ สมควรจะท�าตอออกไป
จะตองมพี นกั งานแผนท่อี อกไปตรวจตราใหตลอดจงึ จะประมาณการ
หนกั เบาที่จะตองท�าได

ขอความตามท่ีไดกราบบังคมทลู มาในรายงานตรวจราชการ
หวั เมอื งปกษใตฉบับน้ี อาไศรยตามความรูเหน็ ทีไ่ ดไปแตเพียงแหงละ
ไมกวี่ นั บางทจี ะยังคลาศเคล่ือนดวยยงั ไมรเู ทาถึงการรอบคอบไปท่ัว
ทุกอยาง แมจะพลัง้ พลาดขาดเหลอื ประการใด พระราชอาญาไมพน
เกลา,

ควรมคิ วรแลวแตจะทรงพระกรณุ าโปรดเกลา, ขอเดชะ
ขาพระพุทธเจา
เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 119



รายงานการเสดจ็ ตรวจราชการ
มณฑลกรุงเกา่

เมอื งพระนครศรีอยธุ ยา เมืองสุพรรณบุรี

พ.ศ. ๒๔๔๑ ร.ศ. ๑๑๗

รายงานการตรวจราชการมณฑลกรงุ เก่า
ศาลาวาการมหาดไทย

วันที่ ๒๘ เดอื นสงิ หาคม รตั นโกสนิ ทร ศก. ๑๑๗
วนั ท่ี ๗ สิงหาคม เวลาเชาข้นึ รถไฟไปกรงุ เกา กรมหมน่ื มรพุ งษ ๑
ยงั ไมหายประชวรอยกู รุงเทพฯ แตไดสั่งไวใหเล้ยี งดตู ามเคอย พบแต
หลวงอนรุ กั ษภเู บศร หมอมเจาปฏิพทั ธแลหลวงศลั วิธาน กนิ เขาเชา
ทบี่ านขาหลวงเทศาภิบาลแลวขามไปดกู ารตางๆ คอื โรงพลตระเวน
ทห่ี ลวงศลั วิธานปลูกขึ้นใหม ดูงามพอใชแตยังไมแลวดี พลตระเวนยงั
ตองอาไศรยอยใู นวงั จนั ทร แตพลตระเวนนข้ี องเขาดีแน ดที ัง้ ทค่ี ัดคน
แลทีฝ่ กหัดทาทาง ใครขึ้นมาจากบางกอกแลเหน็ คงจะตองชม แลฟง
ขาวการที่หลวงศัลวิธานมาจดั ดกู บั หัวเมืองกลมเกลียวกนั ดมี าก เรอื่ ง
พลตระเวนนเี้ สียแตมนี ายไมพอ ถาหานายไดดีๆ สัก ๓ คน จะดกี วานี้
มาก แตเรอ่ื งตัวพลตระเวนน้นั หลวงศลั วธิ านจดั การหาดี คือ ถาใคร
กลัวเปนทหารไมเชื่อวาจาง จะออกเมอ่ื ไรก็ใหออก, แกกลวั กันดวย
กระบวนน้ี พอเลอื กคัดหาคนท่ดี ไี ดท้ังรปู รางแลความประพฤติ
ออกจากโรงพลตระเวนไดไปดทู ี่วาการเมอื ง ท่วี าการมณฑล
แลศาล เปนการเรยี บรอยดที กุ แหง ไดไตสวนดถู ึงเรอ่ื งขอบงั คบั ปกครอง
เมอื งไดความวาใชไดหมดทุกขอ เวนไวแตการประชุมทุกๆ วันจะท�า
อยางทศ่ี าลามหาดไทยขัดของอยูดวยกรมการผูใหญมธี ุระประจ�าตวั
ท้งิ มาเสียเวลาท�าธรุ ะทางโนน จงึ ไดแนะใหประชมุ ปฤกษาแตที่เปนการ
ส�าคัญวนั ละครหู น่ึงยามหน่งึ แตอยูในใหกรมการผใู หญไดมีเวลาพบ
พรอมๆ กัน อยาใหขาดโดยไมจ�าเปน

๑ พระเจาบรมวงศ์เธอ พระองคเ์ จาวฒั นานุวงศ์ กรมขนุ มรพุ งศส์ ิริพัฒน์
พระราชโอรสพระบาทสมเด็จพระจอมเจาเกลาเจาอยูหวั รชั กาลท่ี ๔ และเจาจอม
มารดาบัว ในรัชกาลที่ ๕ เปนอัครราชทตู ประจา� กรงุ ปารสี สมหุ เทศาภบิ าล
มณฑลกรุงเกา มณฑลปราจีนบุรี ตนราชสกลุ วัฒนวงศ์

122 การเสดจ็ ตรวจราชการหัวเมืองของ

ไดไปดทู คี่ ลงั มณฑลท�าการตามแบบบาญชีใหมของกระทรวง
พระคลัง แบบบาญชีน้ีดีเปนแน แตในชั้นน้ีส�าคัญอยูในตัวผูเปน
ขาหลวงคลัง ถาชา� นาญแลเขาใจในวิธฝี กสอนคนอยางมณฑลกรุงเกา
ทกุ ๆ มณฑล ใน ๒ ป การบาญชแี ลการรบั เงนิ จายเงนิ เปนเรยี บไดหมด
ไดปฤกษากับหมอมเจาปฎิพทั ธแลหลวงอนุรักษภเู บศร ถึงเรอื่ งเลกิ
ดานภาษี เห็นพรอมกันวาเลิกไดหมดทั้งมณฑล แลถาเลิกไดเรว็ ยิ่ง
เปนการดี จงึ ไดขอใหพระยาสฤษดิพจนกรไปทูลกรมหมืน่ มหศิ ร๑ ให
มตี ราสงั่ เสียทีเดยี ว

ออกจากวงั จนั ทรไดขึน้ ไปดคู ลองลัดขุดใหมทว่ี ัดชองลม ความ
คดิ ทจี่ ะขุดคลองนี้จะเปนความคดิ ของใครบอกไมได แตเคอยไดยนิ
เคอยเหน็ ดแี ลเคอยสง่ั ใหขุดตง้ั แตพระยาเพชรพชิ ยั ยงั เปนผูรักษากรงุ
คลองนย้ี าวเพียง ๓ เสน ขุดท่ีเหนอื วัดทองปชุ กั สายน�้าแควปาศักด์ิ
มาลงคลองทราย ออกใตบานขาหลวงเทศาภิบาล ถาส�าเร็จไดดัง
คาดอาจจะผอนสายนา�้ วนนาวงั จันทรใหนอยลง จนตล่งิ ไมพังหรอื
พงั แตนอยได คิดกันมาอยางน้ีชานานพ่งึ มาขดุ ส�าเรจ็ ในปน้ี คลองที่
ขุดแลวลกึ เพยี ง ๖ ศอก กวางกป็ ระมาณสัก ๖ ศอก แตดสู ายน�้าพัดแรง
ไมก่ีปคงจะตดั กวางออกไปไดแต ตาหลวงอนุรกั ษแลหมอมเจาปฎิพัทธ
อยขู างจะเปนสลี านเห็นถงึ วานา�้ วนนอยลงไปบางแลว

น้�าปน้ีเพราะฝนตกชุกขึน้ เรว็ เหลือประมาณสังเกตที่บางปอิน
คราบนา�้ ในเวลานสี้ ูงเทาน�้าอยางมากในปกลายเสยี แลว น�้าลบตลง่ิ
เขาทุงแลวท้ังสองฝง สังเกตดูมาตามขางทางรถไฟน้า� ทวมตนเขาเสยี
ประมาณหนงึ่ ในสีส่ วนทที่ �า ไดขาววาอา� เภออืน่ ทเ่ี สียมากกวานนั้ กม็ ี

ออกจากกรงุ เกาไดออมไปทางพะเนียดแลคลองสระบัว คลอง
ตะเคยี นลองกลบั ลงมาบางปอิน ไดตรวจการท่ีบางปอนิ ทงั้ การอ�าเภอ

๑ พระเจาบรมวงศเ์ ธอ พระองคเ์ จาไชยยนั ตมงคล กรมหม่ืนมหิศรราช
หฤทัย พระราชโอรสพระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหวั และเจาจอมมารดา
หวง เสนาบดกี ระทรวงวัง และกระทรวงพระคลังมหาสมบัติ ตนราชสกุลไชยนั ต์

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 123

แลการวงั เปนท่พี อใจทง้ั การอา� เภอแลการวงั หามที ต่ี ิไม
วันที่ ๘ สิงหาคม เวลาเชา ๓ โมงเศษออกจากบางปอิน ลอง

ลงมาแวะดูท่วี าการอา� เภอเสนานอยทบ่ี างไทร การออฟฟศอา� เภอน้ี
พนั วเิ ชยี รจักรจัดเรยี บรอยดี โจรผูรายกส็ งบยงั เสียอยแู ตตองอาไศรย
แพเล็กๆ เปนทว่ี าการอา� เภอดวยหาท่ีบนบกยังไมได แตเดมิ ไดปฤกษา
กับกรมหมืน่ มรุพงษวาจะต้ังท่วี าการท่ดี านบางไทรแตยังไมไดลงมือทา�
พอทราบวาบริษทั จะขุดคลองทีล่ านเทไปทะลลุ า� นา�้ สพุ รรณ ถาเชนน้ัน
จะตองยายที่วาการอ�าเภอแลโรงพลตระเวนลงมาต้งั ท่ีปากคลองขดุ
ใหม เพราะทค่ี ลองน้นั คงจะเปนที่ประชมุ ชนขนึ้ ในภายนาจงึ ยุติเรอื่ ง
ท�าท่ีวาการอ�าเภอเสนานอยรอไว

ออกเรือจากบางไทรแลนตอมาตามลา� นา้� สีกุก เวลาบาย ๓ โมง
เศษถึงบานผักไห จอดพักอยูท่บี านหลวงวารโี ยธารักษ ซง่ึ เปนท่ีวาการ
อ�าเภอเสนาใหญ แลไดขน้ึ ตรวจดูทีว่ าการอ�าเภอในบายวันนั้น

การอ�าเภอนี้ถามนายอ�าเภอแลก�านันผูใหญบาน ไดความ
วา การโจรผรู ายกเ็ รียบรอยดี ไมมีปลนสดมหรอื ตีชงิ ยงั มแี ตลอบลัก
กระบอื แลยองเบาเล็กนอยรายๆ ถอยความท่ีมมี ายงั ศาลอ�าเภอกว็ า
กลาวแลวไปโดยมาก ความแพงตองสงศาลเมอื งเพยี งหน่ึงในสิบเร่ือง
จดั วาเปนเรียบรอย

อ�าเภอนี้แตกอนมคี วามขดั ของอยูอยางหน่งึ ดวยหลวงวารี
โยธารักษ แมมีก�าลงั วังชาแลเอาใจใสในการปกครองราษฎรดี ก็ขัดของ
อยูดวยไมใครสนั ทดั อยางธรรมเนยี ม อา� เภอทีจ่ ดั ขึน้ อยางใหมๆ หันเห
ตามการใหมไมใครทัน จึงไดปรกึ ษากบั กรมหมื่นมรพุ งษ ตกลงสงคน
ในกระทรวงออกมาเปนปลดั อา� เภอแลสมุหบาญชีอา� เภอเมื่อเดือนหนงึ่
กวาๆ มานี้ มาตรวจเหน็ จัดการพอเปนรูปออฟฟศอ�าเภอเขา ตวั หลวง
วารกี ็เปนท่ีพอใจ เห็นพอจะเรียบรอยได แตหลวงวารีรองออดแอด
อยากจะไดขุนพิทักษ ปลัดอา� เภอเกาไวชวยราชการอีกคน ๑ ดวยใน
ก�าลงั ในการตรวจตราโจรผูรายในทองท่ี ไดทูลไปยังกรมหม่นื มรพุ งษ

124 การเสด็จตรวจราชการหวั เมอื งของ

แลว ดวยไดเห็นพรอมกนั อยูแตกอนแลววา ตอไปภายหนาจะตองให
มีปลดั อ�าเภอๆ ละ ๒ คน เพราะราชการอ�าเภอทกุ วนั นี้มมี าก ยง่ิ กวา
เมอื งอยางแตกอน เพราะเปนพนกั งานเกบ็ ภาษอี ากรมากอยางดวย

หลวง อนุรักษ ภูเบ ศรผู รักษากรุง ได มา ส งถึง บา นผักไห แ ล
หลวงพพิ ธิ ภัณฑวจิ ารณไดเอาเรอื ไฟมาชวยจูงเรือดวยล�าหนง่ึ

วันท่ี ๙ สิงหาคม เวลาเชาไดออกเรือจากบานผกั ไห พระยา
สุนทรบุร๑ี วาท่ขี าหลวงเทศาภิบาลมณฑลนครไชยศรีซ่ึงมาต้งั แตคนื
นี้ แลหลวงวารโี ยธารกั ษนายอ�าเภอเสนาใหญลงเรอื มาดวย

ทงุ ผกั ไหแลลาดชะโดในเวลานนี้ �้าลบตล่งิ เขาทงุ แลว พิเคราะห
ดทู �าเลท่นี าเทย่ี วเลนทุงพอใช เขาทางนง้ี ามดเี หน็ จะเปนเพราะไดท�า
แตตนมอื ถงึ น�้ามาเร็วกห็ าเสียไม ไดไปจอดแวะท่บี านลาดชะโดครหู นงึ่
ไตถามถึงการท�าปลาและเร่ืองเกบ็ อากรคานา้� แลวแลนเรือตอมาทาง
คลองที่เจาพระยารตั นบดนิ ทร ขุดแตลาดชะโดมาทะลุล�าจรเขใหญ
แขวงเมืองสพุ รรณ พระยาสนุ ทรสงคราม ผูวาราชการเมอื งสุพรรณมา
ตั้งท�าเนียบคอยรบั แลเล้ยี งกลางวนั ทพ่ี รมแดนไดหยุดพกั ทที่ �าเนียบน้ี
ครหู นึง่ แลวแลนตอมาตามลา� คลองจรเขใหญออกแมน�้าสพุ รรณทาง
คลองบางปลามา

ทางแตกรงุ เกามาสพุ รรณวาทางคลองจรเขใหญนี้ ใกลกวาทาง
คลองบางย่ีหน ซึ่งมาไดอกี ทางหน่ึงขางใตลงไป แตลา� คลองทางจรเข
ใหญอยูขางคดแลแคบ ถาน�้านอยเห็นจะล�าบาก แตนาแลงเรือเดนิ
ไมไดทัง้ คลองบางยี่หนแลคลองจรเขใหญ

ไดแวะดูทวี่ าการอา� เภอบางปลามา ซึง่ ขุนรจนาเปนนายอา� เภอ
การโจรผูรายเรยี บรอยดี การก�านนั ผูใหญบานก็เรียบรอย แตการ
ออฟฟศอ�าเภอยังบกพรองกวาแบบแผนมาก เพราะมณฑลพ่ึงสง

๑ คอื เจาพระยาศรวี ิชยั ชนนิ ทร (ชม สุนทราชนุ ) ขณะน้นั เปนพระยา
สุนทรบุรศี รพี ชิ ัยสงคราม

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 125

แบบแผนข้นึ มาจัด แลไมมีใครเขาใจพอทจ่ี ะจัดการอ�าเภอไดในเมือง
สุพรรณ ตรวจอา� เภอบางปลามาแลวแลนตอข้ึนไปตามลา� น�้า เวลา
บาย ๒ โมงเศษถึงท่ีพกั เมอื งสุพรรณ คิดระยะเดนิ ทางแตบานผักไห
มา ๕ ชั่วโมง

ในเยน็ วนั น้ไี ดออกไปนมศั การพระปาเลไลย เหน็ กา� ลงั จดั การ
ปฏิสังขรณพระวหิ ารแลบริเวณวัดอยู ไดความวาหลังคาพระวหิ าร
ชา� รุด พระยาสพุ รรณจงึ เร่ยี รายราษฎรซอมแซมเหมา การปฏสิ งั ขรณ
นีเ้ ปนเงนิ ๔๐ ชง่ั เรยี่ รายไดกวา ๓๐ ชั่งแลวคงจะไดเงินเหลือหรอื
พอตองการใชซอมแซมในคราวน้ี เรอื่ งวหิ ารพระปาเลไลยสบื ถามใน
คราวนี้ไดความรูแปลกออกไปกวาคราวกอน คือ วาแตเดมิ พระปา
เลไลยนี้ช�ารดุ พระเมาฬแลพระกรท้งั ๒ ขางหกั พระวหิ ารกซ็ ดุ โซม
มาก พระบาทสมเดจ็ พระจอมเกลาเจาอยูหัวโปรดใหเจาพระยานกิ ร
บดินทรเปนแมกองออกมาปฏสิ งั ขรณ ทัง้ องคพระปาเลไลยแลพระ
วหิ าร จงึ มตี รามงกฎุ ปนติดนาบันพระวหิ ารเปนสา� คัญอยจู นบัดน้ี คราว
นไ้ี ดวัดขนาดพระปาเลไลยไดความดงั น้ี สวนสูงพระบาทถงึ พระเกษ
๙ วา ๒ ศอก พระอังษาถึงพระเกษสงู ๓ วา ๓ ศอก พระกรรณยาว
๑ วา ศอก กบั ๑ คบื พระกรยาว ๖ วา ๓ ศอก พระหตั ถยาว ๑ วา ๒
ศอก พระบาทยาว ๑ วา ๒ ศอก วดั ปาเลไลยนี้ไมใชวัด ดวยพิเคราะห
ดูไมมีโบถ แลเสมา มแี ตวหิ ารกับองคพระท�านองจะอยางเดียวกบั
วหิ ารพระมงคลบพติ รกรงุ เกา

วนั ท่ี ๑๐ สิงหาคม เวลาเชาไดมีการประชุมพวกพอคาแล
ผูชา� นาญการท�าตาลโตนด ไตถามเอาความรเู ห็นในการนัน้ ไดความวา
ในเมอื งสพุ รรณนแี้ ตกอนสนิ คาขาออกมเี ขาปลา ถั่วงา หนังเขา นา้� ตาล
ไมไผ เสา ไมกระดาน ไมรอด ฝาง แตในเวลาน้ีมีแตเขาเปนสินคาใหญ
กับปลาแลไมไผปา, ไมกระดาน, ไมรอด แตฝางถัว่ งาน�้าตาลโตนด
ไมมีพอเปนสนิ คาออก ถงึ ตองซอ้ื นา้� ตาลเมืองเพชรบรุ ีเขามาใชในเมอื ง
ไตสวนเอาเหตุในเมืองนี้วาเพราะเหตใุ ดสนิ คาซึ่งเคยมีจึงหมดไป ได

126 การเสดจ็ ตรวจราชการหวั เมืองของ

ความวาเพราะเขาราคาดีคนหันลงท�านามาก ทีท่ างฝงตวันออกตอ
พรมแดนกรงุ เกาแลอางทอง ซึง่ เปนปาพงอยูเมอ่ื คราวมาตรวจราชการ
คราวกอนเปนอนั มาก บดั น้ีก็เปนนาฟางตลอดถงึ กนั ทางฝงตวนั ตกท่ี
กเ็ ปนนาออกไปเปนอันมากเหมือนกัน วาโดยยอ เพราะนาเปนของทา�
งายในเวลานท้ี า� ไดก�าไรมากดวย คนจึงทิ้งการอน่ื ไปหนั ลงทา� นาเสยี เปน
อันมาก แตเม่ือวาโดยจ�านวนแลราคาสินคาท่ีออกจากเมอื งในเวลา
น้ี พวกพอคาพูดเปนค�าเดียวกันวาเจริญบริบูรณขึน้ กวาเมื่อ ๑๐ ป
มาแลวสกั ๓ เทา เรื่องน้�าตาลโตนดท่ีคนท�านอยไปนนั้ แตเดมิ เขาใจ
วาจะเปนดวยวธิ ีเก็บภาษเี รยี กเปนมีด ไมขายหมอใหท�าอยางเมือง
เพชรบุรี คนเดือดรอนจึงไมใครท�าตาล แตคร้ันไลเลียงพวกคนที่
ช�านาญการท�าตาลกไ็ ดความไปเปนอยางอื่น คอื วา การท�าตาลน้ัน
เฉพาะทา� ไดในระดแู ตเดือนย่จี นเดอื น ๖ คราวหน่งึ , เดอื น ๑๐ จน
เดือน ๑๒ คราวหนง่ึ ในเวลาเมือ่ ตาลออกงวง คนท�าแขงๆ คนหน่งึ
ท�าไดเสมอ ๒๕ ตน เพราะเหตุที่ตองปนพะองขึน้ ตนตาลถงึ วนั ละ ๒
เวลา ๓ เวลา ปหนึง่ ทา� ไดผลประมาณ ๑๐๐ บาท แตความลา� บากมี
มาก เพราะเหตุฉน้ีคนจึงพอใจท�านามากกวาท�าตาล ตอปใดฝนแลง
น้�านอยคนจะท�านาไมใครไดผลจงึ หันเขาท�าตาลมาก เม่ือวาโดยยอ
ตนตาลยอมอยูในพื้นนา คนชอบท�านาเปนพ้ืน ตาลเปนแตทา� หา
ประโยชนแกขัด การนาบริบูรณอยูตราบใด การท�าตาลก็ไมจ�าเปน
เปนดงั นี้ ไมไดเกย่ี วของในเร่อื งภาษี

เวลา ๕ โมงเชาไดไปบวงสรวงเทพารักษที่ศาลหลักเมือง
ศาลหลักเมืองน้ีแตเดิมเปนศาลไมหลังคากระเบ้ือง เม่อื ไปสพุ รรณ
คราวกอนไดเร่ยี รายแลชักชวนพวกจนี ใหคิดท�าเปนตกึ ทา� ส�าเร็จแต
ในศก ๑๑๕ เปนตึก ๒ หลงั ดูหมดจนพอใช บวงสรวงเทพารกั ษแลว
กลับมาแวะดโู รงเรยี นปรีชาพทิ ยาคม ซ่งึ เปนโรงเรียนมลู สามัญเชลย
ศักดิ์ ขึ้นอยูในกรมศึกษาธิการ โรงเรียนนี้ขุนปรีชาเปนผูบ�ารุงแล
จดั การสอนในบานของตน ซึ่งยกถวายเปนโรงเรียนมจี �านวนนกั เรียน

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 127

๔๐ เปนบตุ รกรมการและพอคาทเี่ มอื งสุพรรณโดยมาก ไดตรวจดู
การฝกสอนในชัน้ ตนกพ็ อใช เสยี แตที่เรยี นไมพอนกั เรยี น ถานักเรยี น
มาหมดจา� นวนดงั มารับในวนั นี้เปนน่ังเรยี นไมได จึงไดแนะน�าใหยาย
โรงเรียนน้ีไปต้งั ที่ศาลาวดั ใหมซ่ึงอยูหางบานนี้ไมเกิน ๒ เสน และ
ใหขาหลวงและผูวาราชการเมอื งชวยอุปการะโรงเรียนนดี้ วย ความ
ขัดของของโรงเรยี นอยางหนง่ึ ทห่ี นังสือแบบเรยี นไมมี กรมศึกษาธิการ
ไดใหออกไปจบหน่ึงกม็ ีอยูแตจบเดยี ว การทีส่ อนตองลอกตา� ราไปเรียน
ล�าบากเต็มที โรงเรยี นมูลสามญั เชลยศกั ดเิ์ หลานี้ ใหกรมศกึ ษาธกิ าร
จายเงนิ อปุ การะเดือนละ ๑๐ บาท ถาหากวาจายหนงั สือเรยี นตางๆ
ควรตองการในโรงเรียนคดิ เปนราคาแทนเงินท่จี ายประมาณปละสัก
๔๐ บาทจะเปนการดี ครูกไ็ มเสียประโยชนอันใดในการที่จายหนงั สือ
เรียนใหแทนเงินนัน้ เพราะเอามาขายแกนกั เรยี นอกี ทีหนง่ึ คงไดเปน
ตัวเงินเหมือนกัน นักเรยี นเหลาน้ีมีก�าลังพอจะซอื้ หนังสือเรียนของ
ตัวไดทกุ คน ไมมีความเดือดรอนอยางใด ตรวจโรงเรียนแลว มาตรวจ
ท่วี าการอ�าเภอเมอื ง

ทวี่ าการอ�าเภอเมอื งตั้งอยใู นศาลาโถง ๒ หอง นาจวนผูวา
ราชการเมือง ไมมีฝารอบขอบชิดไมมีท่ีเก็บสมดุ หนงั สอื อยางใดของ
เหลาน้ีเอาวางไวบนโต๊ะตั้งกลางศาลา ถากรมการอ�าเภอพรอมกันนั่ง
ท�าการรอบโต๊ะนี้ ก็พอเต็มศาลาไมมีทสี่ �าหรบั คนอ่ืน เปนอันแลเหน็
ไดวา ศาลอา� เภอน้ี โดยเวลาปรกติสมดุ บาญชอี ะไรตางๆ คงเอาไปไว
ตามบานเรอื นพวกกรมการอ�าเภอหรอื เอาไปซกุ ซอนไวทใี่ ด ศาลา ๒
หองน้คี งเปนแตท่ีสา� หรบั กรมการอา� เภอมาน่ังชา� ระความอยางเกาๆ
การคร้งั นี้ สมดุ แลอะไรตออะไรออกมาตง้ั รับเสดจ็ เทานน้ั ครน้ั ตรวจดู
สมดุ แบบแผนตางๆ กเ็ ห็นจริงตรงตามที่คาด อ�าเภอน้ีไมไดทา� การ
อันใดตามหนาที่ถอยความคัง่ คางมาก จึงสง่ั ใหถอดนายปลื้มนายอา� เภอ
เมืองออกเสียในขณะน้ัน มอบอ�าเภอเมืองใหหลวงทวยหาญ ปลัด
รักษาการไปกวาขาหลวงเทศาภิบาล จะตัง้ ผหู นึ่งผูใดมาเปนนายอา� เภอ

128 การเสดจ็ ตรวจราชการหัวเมอื งของ

ตอไป เพราะอ�าเภอเมืองสพุ รรณบรุ ีนเ้ี ปนอ�าเภอส�าคญั เหตวุ าตง้ั อยู
แลบังคบั การในที่ประชุมคนโกงทั้งหลายกลาวคอื พวกขุนศาลแล
กรมการเมืองสุพรรณซ่งึ ยังแผวถางลางไปไมหมด จา� ตองหาคนท่มี ่นั คง
แลกลาหาญจึงจะรับอยู

ออกจากทวี่ าการอา� เภอเมือง ไดไปนงั่ ดูศาลก�าลงั ชา� ระความ
ศาลนีป้ ลูกเปนโรงจากพ้ืนกระดานตง้ั อยูนาจวนหมดจดพอเปนศาล
คร้ังหน่งึ คราวหนึ่งได มีผพู พิ ากษา ๓ นาย คอื ขุนนรบาลเปนคน
ในกระทรวงยุตธิ รรมคน ๑ เปนอธิบดี กับหลวงชา� นิแลนายปยุ เปน
ผูพพิ ากษารองอกี ๒ คน ดูวธิ ีพจิ ารณากต็ ง้ั ใจจะใหเปนอยางใหม ได
ความวา ช�าระความแลวไดอยูในวันละเรื่องบางสองเรื่องบาง แต
เขาใจวาท่ีไมแลวกค็ งจะมี แตทศ่ี าลจะเปนอยางไรในฝายความยุติธรรม
ไมมีเวลาพอจะตรวจใหรูได

ออกศาลแลวไปดทู ีว่ าการเมือง ซง่ึ จดั ไวท่จี วนเตม็ หลังหน่ึง
ทั้งชน้ั ลาง ชนั้ บน พระยาสุพรรณอาไศยอยูหลังใน ออฟฟศทว่ี าการ
เมืองกพ็ อใชเปนแตที่ยังไมพอ ควรจะยายไปตงั้ ในที่อนื่ ใหผูวาราชการ
เมืองไดอยูเตม็ จวน จงึ พอจะหาความศุขไดบาง ออกจากจวนเดนิ ไปดู
ตรางขังนกั โทษรบั เรื่องราวเหยียบรอย แตเปนเรอื่ งราวนกั โทษแทบ
ทง้ั สิน้ นกั โทษในเมอื งสพุ รรณเวลาน้มี กี วา ๓๐๐ คน มากดวยเปน
เวลาเร่ิมจัดการบานเมืองตองลงมือเก็บคโมยกอนจงึ มีนักโทษมาก
เปนเชนน้ีเหมือนกันทกุ ๆ เมือง ไมอัศจรรยอนั ใด เปนแตจะตองคิด
จดั การช�าระสะสาง หมายวาออกไปราชบุรคี ราวนี้ จะพิเคราะหดูการ
ทีห่ ลวงศรสี ัตยารักษท�า ถาสะสางความเกาทางโนนเบาบางลงไปได
มากจะขอใหยายมาลงมอื สะสางทางน้เี พราะไดตกลงกบั พระองคระพี
ไวแตเดิมแลววาขาหลวงพเิ สศ มณฑลราชบรุ แี ละมณฑลนครไชยศรี
๒ มณฑลน้จี ะรวมไวในกองเดยี วเหน็ วาจะพอแกการในช้ันนไี้ ดเรยี ก
บาญชีนกั โทษมาตรวจหมายจะปลอยนักโทษจ�าพวกท่ตี ิดมาพอคุม
กบั โทษทตี่ องหาแลวน้ันออกเสยี บาง แตกจ็ ะปลอยไดแตเพยี งสกั ๑๘

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 129

คน นักโทษนอกจากน้ันเปนนักโทษท่ีจบั มาต้ังแตศก ๑๑๖ โดยมากที่
ตรางอยูขางจะโสโครกแลยัดเยยี ด แตคร้ันจะสั่งใหท�าตรางใหมกข็ ดั
เงินแลมาคิดดเู หน็ วา เม่ือสงขาหลวงพิเสศมาแลวก็คงจะปลดเปลื้อง
ไปไดบาง จึงไมไดคิดอานท่จี ะแกไขตรางในเวลาน้ี ตรวจตรางแลว
เดินไปดตู ลาดแลโรงบอนซ่ึงต้งั อยูรมิ แมนา้� ตรงนาจวนเปนที่รุงรังแล
สกปรกเหลือจะพรรณานากลัวไฟเปนที่สุด แตพวกชาวบานวากนั วาไฟ
ติดขึน้ หลายหนแลว แตไมไหมมากสกั ครง้ั เดียว เชอ่ื กันวาดวยอ�านาจ
เจาหลกั เมืองปองกันอยู แตกระนน้ั กด็ ีควรจะสรางใหมข้ึนใหงดงาม
แกบานเมอื ง นึกข้นึ ไดถงึ ความคดิ ของพระยาพิไชยในเรื่องที่จะสราง
ตลาดแลบอนในมณฑลพิศณุโลกแลเปนพระด�าริหกรมหมื่นมหิศร
ดวย จงึ ไดปฤกษากบั พระยาสนุ ทรบรุ เี ห็นพรอมกันวา ควรจะยายบอน
แลตลาดเมืองสพุ รรณลงไปต้ังทท่ี ่วี างนาวัดจา� ปาอยูใตเมอื งรมิ แมนา�้
ควรคิดตัวอยางสรางดวยไมมุงสังกะสีหรือกระเบื้องตามแบบแผน
อันสมควรประมาณทุนอยใู น ๒๐๐ ชงั่ แลยอมใหผูมที นุ คนหนึ่งคน
ใดลงทุนทา� แลเก็บคาเชาเปนอาณาประโยชน ตามอัตราท่ีรัฐบาลจะ
อนุญาตแลยอมใหบอนมาตั้งอยูท่ีนี้ ยอมใหเจาของทนุ เก็บไป ๘ ป
เอาท่ีแลเรือนโรงทัง้ ปวงกลบั เปนของหลวงทั้งสิ้น เห็นวาเจาของทุน
จะไดก�าไรพอมนี �้าใจทา� ไดไมตองออกเงินหลวง เม่อื ปฤกษากนั ในเร่ือง
น้ี หลวงพิพิธภณั ฑวิจารณอยูท่ีน้ันดวย หลวงพพิ ิธยอมรบั จะลงทุน
ท�าตามขออนุญาตท่ไี ดวามาแลว แตเห็นเปนการเกี่ยวกับกระทรวง
พระคลังจงึ จะรอไวหารอื กรมหมน่ื มหศิ รกอน

ออกจากตลาดเดนิ ตามถนนหลังเมอื งกลบั มาท่ีจอดเรอื ถนน
หลังเมืองสายน้ที กุ วันน้ีเปนแตทางคนเดนิ ฟากขางแมน้�าเปนบาน ฟาก
ขางในเปนวัดรางบาง เปนท่ลี ะเมาะบาง ถาจะตดั เปนถนนท�างายอยาง
ทีส่ ดุ แลจะเปนการงามแกบานเมอื งดวย ท่ีฟากถนนขางในซ่งึ เปนท่ี
วดั รางแลเปนท่ีเปลาน้นั จะทา� ออฟฟศทา� ศาลทา� ตรางแลโรงพลตระเวน
กท็ า� ได ไมตองซือ้ แลไมตองไลท่ีชาวบานตามรมิ นา้� ที่จรงิ ควรพระยา

130 การเสดจ็ ตรวจราชการหวั เมืองของ

สพุ รรณจะลงมือทา� เสยี นานแลว เพราะคนโทษก็มีอยมู ากไมไดใชการ
อยางใด จงึ ไดส่ังพระยาสุพรรณใหลงมอื ท�าถนนสายนี้ทีเดียวใหตัด
กวาง ๖ วา

วันท่ี ๑๑ สิงหาคม เวลา ๒ โมงเชาออกเรือขึน้ ไปตามล�าน้�า
สุพรรณแวะดูท่ีวาการอา� เภอบานทึงซง่ึ หมื่นยงพลฝายเปนนายอ�าเภอ
พงึ่ ออกไปตั้งได ๓ เดือนมานี้ การออฟฟศเปนการพ่ึงจัดใหมยัง
ไมสเู รียบ แตก็พอใช, โจรผูรายในทองทอี่ า� เภอน้ี เพราะเปนอ�าเภอปา
ตอพรมแดนกาญจนบุร,ี อุทัยธาน,ี สรรค, สงิ ห, แลอางทอง แตกอน
เปนทร่ี ายกาจชุกชุมถึงเล่อื งฦๅ แตบัดน้ีตั้งแตต้งั อ�าเภอ โจรผรู ายใหญ
โตคอื ปลนสดม, ตีชงิ , สงบ ยังมแี ตลกั โคกระบือเดือนละหลายๆ ราย
มากกวาอา� เภออ่ืนๆ ถาอ�าเภอไดจดั การนานวันไปคงจะเรยี บรอยได
ออกจากบานทึงแลนเรือตอขึน้ ไปถึงนางบวชไปแวะทวี่ ัดนางบวชอยู
ฝงตวันออก จะออกไปใหถึงเขานางบวช๑ ซึง่ อยูหางตล่ิงออกไปทาง
ประมาณ ๓๐ เสน ออกไปไมไดดวยก�าลังเปนนา้� เปนโคลน ไดความ
จากพระวาทีย่ อดเขานางบวชมีวิหารของโบราณแลเขาน้ันมถี า�้ ดวย
พนเขานางบวชออกไปมลี �าน�้าเกา พนลา� น้�าออกไป วามเี ชิงเทนิ ดิน
เปนรอยคายเกาแหงหนึง่ คงจะเปนคายกองทัพไทยทอี่ อกไปตั้งรับพมา
คราวใดคราวหนึง่ แตแรกหมายจะขึน้ ไปใหสดุ พรมแดนสพุ รรณวามี
เขาตกน้�าแลมเี ขารมิ นา�้ พอดูได แตเวลาเยน็ เสยี ทน่ี างบวชจงึ ลองเรอื
กลับลงมาถงึ เมืองสุพรรณเวลายาม ๑

ล�าน้�าสุพรรณตั้งแตพนเมืองข้ึนไปหรือใตเมืองลงมา ท�าเล
ผูคนแลการทา� มาคาขายบริบรู ณ บานเรอื นเปนเรอื นฝากระดานโดย
มาก พบเรือเขาขนาดใหญข้ึนไปบนั ทกุ เขาตลอดระยะทางสกั ๒๐๐ ลา�
เห็นไดวาการคาขายบรบิ ูรณขน้ึ มาก ล�าน้�าแตเมอื งขนึ้ ไปจนถึงบานทงึ
ระยะทางเรอื ไฟทวนนา้� ประมาณ ๔ ช่ัวโมง ดูล�านา�้ คลายกับล�านา้� ศกั ดิ์

๑ พระอาจารย์ธรรมโชติ แหงคายบางระจนั จา� พรรษาทีเ่ ขาวัดนางบวช

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 131

มาก แตไมมแี กง ตอนเหนือบานทึงข้ึนไปจนนางบวชเปนปากาหลง
ทั้งสองขางแมน้�า มีตนกาหลงเปนอนั มาก พิเคราะหดลู า� น�้าสพุ รรณ
ซึ่งไดมาเหน็ ในคราวน้ีเกือบตลอด เหน็ ปลาดอยูอยางหนึ่งท่ีแลเหน็
ความมัน่ คง่ั บรบิ รู ณอนั เปนที่ตงั้ ความศขุ สา� ราญของพลเมอื งทกุ ๆ แหง
เวนไวแตตัวเมืองดูรกรุงรงั เปนเมอื งรางอยใู นชว่ั ๓ คุงนา�้ เทานน้ั

วนั ที่ ๑๒ สงิ หาคม เวลา ๒ โมงเชาออกเรือลองตามล�านา�้ ลงมา
แวะบวงสรวงเทพารกั ษหรือนมสั การพระพทุ ธรูปทวี่ ดั กงจกั ร ซึ่งเปนท่ี
คนนบั ถือมากอีกแหงหนึ่ง ทเี่ รยี กวารูปเทพารกั ษในทีน่ ้เี ปนพระพทุ ธ
รูป แมการท่บี วงสรวงชาวบานกไ็ มใชสุรา ออกจากวัดกงจกั รแลนเรอื
ตอลงมาเขาคลองสองพนี่ องไปจอดท่บี างลี่ ต�าบลสองพ่ีนองนอ้ี ยทู าง
ฝงตวันตกลา� คลองเขาไปจรดพรมแดนกาญจนบุรีมบี านเรือนราษฎร
ต้งั ตามฝงคลองมากเปนคนบริบรู ณโดยมากอาไศรยหากินดวยการท�า
ปลาเปนใหญ ท�านาบาง ตัดไมแลเสาในปามาขายบาง สินคาไมตางๆ
คือ ไมไผ ไมเสา ไมรอด และไมกระดานท่อี อกจากเมืองสพุ รรณบุรี
ออกทางสองพน่ี องนม้ี าก ไมเหลาน้ีตองขึ้นไปตดั ถึงในแขวงกาญจนบุรี
เขน็ เกวียนลองมาลงคลองสองพน่ี อง เพราะล�าคลองลึกเขาไปมาก
แตการทา� ปลาไดความวาเดย๋ี วนปี้ ลานอยไปกวาแตกอนเสียเปนอนั
มาก เขาใจวาเปนเชนนีท้ ุกหวั เมือง เปนการอยางหนึง่ ซ่งึ รฐั บาลจะตอง
คดิ บ�ารงุ ในภายนา

ไดไปดูท่ีวาการอ�าเภอบางล่ี ซึ่งหลวงเทพบุรี กรมการเมอื ง
สุพรรณเปนนายอ�าเภอ อ�าเภอน้ีจัดการเรียบรอยมาก ถอยความ
ไมคั่งคางเปรียบเทยี บถอยความดแี ละโจรผูรายก็เบาบางเรียบรอย
ย่งิ กวาอา� เภออื่น นบั วาเปนอ�าเภอท่ี ๑ ในสพุ รรณ ในแขวงบางล่นี ้ี
มีพวกญวนเขารดี อยูในพระยาบันฦๅมาตัง้ อยูหมู ๑ และมีก�านัน
ผูใหญบานในพวกนั้นไดเลอื กกนั ข้ึนตามแบบปกครองทองท่ี ไดความ
วาคนพวกนี้ก็เปนปรกติเรยี บรอยดี ไดถามพวกก�านนั ผูใหญบาน
พวกเขารีดกว็ าเปนศุขสบายดี

132 การเสดจ็ ตรวจราชการหวั เมืองของ

รวบรวมเนอื้ เหน็ ในการเมอื งสุพรรณซึ่งไดตรวจคร้งั นี้ เห็นวา
เมอื งสพุ รรณนีเ้ ปนเมืองบริบรู ณในการที่จะท�ามาคาขายและการเหลา
นนั้ ก�าลงั เจริญ การบานเมอื งทีไ่ ดจัดเปนอนั จดั สา� เร็จในช้นั ปราบปราม
โจรผูรายอุกฉกรรจราบคาบไปมาก ยังมแี ตการลักโคกระบือ และโจร
ผูรายลวงลกั เล็กนอย

การท่ไี ดจัดเปนอยางดที ส่ี ดุ ในเมืองน้ี คอื การเลอื กกา� นนั ผใู หญ
บาน สังเกตดกู �านนั ผูใหญบานมักเปนคนบรบิ รู ณและทอี่ ธั ยาไศรยเปน
คนสภุ าพโดยมาก ไดเอาเปนธรุ ะท่ีจะลองพูดจาฟงความเขาใจ และ
ความขัดของของพวกก�านนั ผูใหญบานทกุ ๆ โอกาศ ท่ไี ดมีสังเกตดู
คนเหลานรี้ ูสึกวาตวั มีหนาที่รับผดิ ชอบในการปกครองราษฎร และดู
เอาเปนธรุ ะเออื้ เฟอตอหนาท่ีแลลูกบานของตวั ดี ไถถามถงึ การบงั คบั
บัญชาไดความวาบังคบั บัญชาลูกบานเชื่อฟงไมมกี ระดางกระเด่ือง
อนั ใด ยตุ ิไดวาจัดการตามลักษณปกครองทองท่ีในชนั้ หมูบานและตา� บล
สา� เร็จไดผลดดี งั คาด แตในชน้ั อ�าเภอเพราะการท่จี ดั ยังใหมและยงั หา
ตวั คนไมไดดงั ตองการ จงึ ยงั ไมสูเรยี บ การชน้ั เมอื งยงั เลวกวาชน้ั อ�าเภอ
เพราะคนไมมีพอใช ผูวาราชการเมืองเองสันทดั แตในการจับผูราย
แขงแรงดี แตจะเปนผูจัดการอ่ืนมอี อฟฟศเปนตน ดังพึงตองการใน
ต�าแหนงผูวาราชการเมอื งยงั ไมสันทดั ใชแตเทาน้นั เปนผศู กึ ษาการมา
ในวิทยาลัยหัวเมืองอยางเกา คนไมใครจะไวใจมักจะมเี สียงติเตยี น
อยูบาง แตการเหลานีแ้ กไขไดไมยาก เพราะในสวนการออฟฟตมี
ปลดั ท่ดี ีๆ คนเดยี วก็พอ เวลานห้ี ลวงทวยหาญพ่งึ ออกไปถงึ ยงั ใหมนัก
หวังวาตอไปจะเปนประโยชนไดมาก เร่ืองความนินทาน้นั ถาอยาให
เจาเมอื งเกย่ี วของกับความเมื่อใดกเ็ ปนพนความล�าบากในขอน้ี เพราะ
ฉนั้นตองแกไขดวยการจัดศาล การศาลเปนการซ่งึ ยังเลวและเนา
กวาการทกุ ๆ อยางในเมอื งสุพรรณ เพราะเหตุทพี่ ระยาสุพรรณยังใช
กรมการเกาๆ โดยหาตวั คนไมได กรมการเหลานเ้ี ปนคนที่เสยี ช่อื เสยี ง
และไมมีอนั ใดเปนประกันวาจะประพฤตดิ ีขึน้ กวาแตกอน คนทั้งหลาย

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 133

จงึ ไมย�าเกรงเช่อื ถือและซ�้าระแวงตอข้นึ ไปถงึ ผวู าราชการเมืองซ่งึ เปน
ผูใชดวย การศาลในเมืองนี้ไมตองการอนั ใดย่ิงกวาผูพพิ ากษาท่ีมั่นคง
สักคนเดยี ว เพราะความกไ็ มมมี ากมายอนั ใดนัก ตองการความเช่อื
ถือมากกวาอยางอื่น ถาหากวาจดั ศาลเมืองสุพรรณใหเรยี บไดเม่อื ใด
เมอื งสพุ รรณเปนหายปวย แตการทจ่ี ะหาผพู พิ ากษาแมแตคน ๑ เทา
วาน้ี เคอยรูสึกความยากมามากแลว จะตองเอาไวหารอื กบั พระองค
ระพตี อไป

อนงึ่ ไดทราบวาทีส่ ุพรรณนม้ี ีดานภาษี ๒ แหง เปนดานชวง
ตัง้ อยทู เี่ มอื งแหง ๑ ทีบ่ างล่ใี นคลองสองพ่ีนองแหง ๑ ตั้งแตประกาศ
เลกิ เกบ็ ภาษีเคร่ืองบริโภคท่ผี านดาน ดานทง้ั ๒ แหงน้คี งเกบ็ แตภาษี
ไม ดานท่ีเมืองไมสมู ไี มผานนัก จงึ ปฤกษากับพระยาสุนทรบรุ สี ั่งให
เลกิ ดานนั้นเสยี แตดานบางล่เี งนิ ภาษีมาก ทราบวาเก็บไดใน ๔ เดอื น
ท่ีลวงมานี้กวา ๑๐๐๐ บาท จงึ ใหคงไว แตพระยาสนุ ทรไดสั่งใหมอบ
ใหนายอา� เภอเปนพนักงานเก็บ

วนั ที่ ๑๓ สิงหาคม เวลาเชาออกเรือจากทีพ่ ักบานบางลม่ี าแวะ
ดูโรงเรียนบ�ารงุ พทิ ยาคาร ทีบ่ านขนุ บา� รุงโยธี สมุหบาญชีอา� เภอ ซ่งึ เปน
ผูจดั การโรงเรียนในอา� เภอน้ี โรงเรยี นน้ีการฝกสอนพอใชได มนี ักเรยี น
ท่ีไลหนงั สือไดประโยค ๑ หลายคน มไี ดประโยค ๒ คน ๑ แตไปเรยี น
ที่กรุงเทพฯ นกั เรยี นที่เรียนในโรงเรียนน้ีไปรบั ราชการเปนเสมียนท่ี
เมอื งไดบางแลวกม็ ี ความขัดของของโรงเรียนมอี ยูแตเรอื่ งหนงั สือเรยี น
มไี มพอดังวามาแลว แตขุนบ�ารงุ โยธนี ีเ้ ปนคนมีกา� ลังแลความอสุ าหะ
ซื้อหนังสือตางๆ คอื ราชกจิ จาเปนตน มารวบรวมไวมปี ระมาณ ๕๐
เลม ดูเปนหอสมุดอยางเตีย้ ๆ ดอี ยู

โรงเรยี นในคลองสองพน่ี องน้ี มถี งึ ๓ โรง อยใู นผจู ัดการคน
เดยี วกัน ชอื่ โรงเรียนบา� รงุ พทิ ยาคาร ตั้งอยตู า� บลบางลีแ่ หง ๑ โรงเรียน
ศรสี า� ราญพทิ ยาคมแหง ๑ โรงเรยี นราษฎรนยิ มพิทยาต้งั อยตู า� บลวดั จดั
แหง ๑ แตเด๋ยี วนี้เลกิ โรงเรียนช่ือราษฎรนยิ มพทิ ยาทว่ี ดั จดั เสียแหง ๑

134 การเสด็จตรวจราชการหวั เมอื งของ

คงเหลือแต ๒ แหง แลสองแหงนท้ี ยี่ งั เหลอื นี้ ทจ่ี ริงก็ควรจะรวมเปน
แหงเดียวกนั ได เพราะตัง้ หางกันไมถงึ ๕ เสน แลอยใู นผอู ปุ การะคน
เดยี วกัน แตขุนบ�ารงุ โยธชี ้แี จงวา จะเอาไปรวมต้งั ท่ีวดั ไมได ดวยตวั แก
ตองเจือจานอาหารใหนกั เรียนไปๆ มาๆ ล�าบาก ตกลงตองเบยี ดกนั
เรียนอยทู บ่ี านแกโรง ๑ หรือ ๒ โรง ตองเรยี นอยูวดั โรง ๑ คงรักษาช่อื
แยกกนั อยูไดท้งั ๓ โรง

ตรวจโรงเรยี นแลวออกเรอื ตอลงมาเมืองนครไชยศรี ลองตาม
คลองสองพน่ี องแลล�าน้�าสุพรรณ เขาเขตรแดนเมอื งนครไชยศรีตอลง
มาแวะตรวจทว่ี าการอา� เภอไผนาด การอ�าเภอเรยี บรอยพอเปนปาน
กลาง จัดยงั ไมไดเตม็ ตามแบบ แตเปรยี บเทยี บถอยความพอใช อา� เภอ
ไผนาดนี้เปนอา� เภอคนนอย ดวยทีท่ างน้เี ปนที่เปลี่ยวโดยมาก แตกอน
โจรผูรายชุกชมุ เปนทางโจรผรู ายไปมา ในระหวางมณฑลกรุงเทพฯ
มณฑลนครไชยศรี แลมณฑลราชบุรี มที าซึ่งโจรผรู ายพาสตั วขาม เปน
ท่ีขึน้ ชื่อลอื นามคือ ที่ไผอายแบท่บี างขะโมยแลท่ีบางไผนาดน้ี พระยา
สุนทรบุรีจึงเอาที่วาการอา� เภอมาต้ังลงในท่ีเปล่ียว แลยังจะจัดพล
ตระเวรข้ึนไปต้งั สะเตช่ันท่ไี ผอายแบอกี แหงหนง่ึ แตเวลานฟ้ี งดกู ว็ าโจร
ผูรายสงบเรยี บรอยดี ถาคลองบริษทั ซ่งึ ขดุ แตลานเทมาทะลไุ ผอายแบ
สา� เร็จเมอ่ื ใด ทองท่ีในอ�าเภอน้ีคงจะบรบิ ูรณขึน้ อกิ มาก ออกจากบางไผ
นาดลองลงมาตามล�าน�้า เวลาบาย ๒ โมงเศษถึงปากคลองมหาสวสั ดี
จอดพกั นอนคืนหน่งึ คลองมหาสวสั ดิเ์ วลาน้มี นี ้�าพอเรือไฟเล็กไปมา
ได ในคราวนา�้ มีเรอื เมลเดินแตกรุงเทพฯ ถึงพระปฐมเจดยี ๓ ล�า เรือ
แจว เรือพายพอคาไปมาไดทุกเวลา มีเรือบันทุกเขาแลนอยหนาเขา
มากรุงเทพฯ มาก ท่ีปากคลองเจดยี บชู าแงขางเหนือเปนที่หลวง เดมิ
เจาพระยาภาณวุ งษมาสรางสระบัวแลมเี รือนแพเปนทพ่ี กั อยทู น่ี ี้ มอบ
ใหขุนดานรกั ษาแตทอดท้ิงมาเสียชานาน สระบัวสูญหายกลายเปน
นาไปเสียหมด แลเรือนแพนัน้ ก็หักพงั พระยาสุนทรบุรพี ่ึงซอมข้นึ ใหม
เปนที่เรอื จอดพักสบายพอใช ดวยเปนทาลมพัดเยน็ อยูเสมอ

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 135



รายงานการเสดจ็ ตรวจราชการ
มณฑลนครไชยศรี เมืองนครไชยศรี

พ.ศ. ๒๔๔๑ ร.ศ. ๑๑๗

รายงานการเสดจ็ ตรวจราชการมณฑลนครไชยศรี
(พ.ศ. ๒๔๔๑ ร.ศ. ๑๑๗)
ศาลาวาการมหาดไทย

ท่ี ๒๐๗/๑๖๒๐๒
วันท่ี ๒๑ เดอื นสงิ หาคม ร.ศ. ๑๑๗

ขาพระพุทธเจา ขอประทานกราบทูล พระเจานองยาเธอ
กรมหมน่ื สมมตอมรพนั ธุ ราชเลขานุการ ทรงทราบฝาพระบาท

ดวยขาพระพุทธเจาไดรับลายพระหัตถพระเจานองยาเธอ,
เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ฉบับ ๑ ลงวันที่ ๑๙ สิงหาคม ร.ศ. ๑๑๗
เปนรายงานตรวจราชการเมืองนครไชยศรีมีความพิศดารแจงอยูใน
สา� เนาลายพระหัตถซ่งึ ขาพระพทุ ธเจาไดคัดสอดซองถวายมาพรอมกบั
จดหมายฉบบั นี้ดวยแลว แลขาพระพทุ ธเจาไดรบั โทรเลขจากพระเจา
นองยาเธอ, เสนาบดีกระทรวงมหาดไทยอกิ ฉบับหนง่ึ จากเมืองราชบุรี
มคี วามวา ทรงสบายดแี ลจะไดเสดจ็ จากเมอื งราชบรุ ไี ปเมอื งเพชรบุรี
วนั น้ี ขอฝาพระบาทไดน�าทลู เกลาฯ ถวายดวย

ควรมคิ วรแลวแตจะโปรด
ขาพระพทุ ธเจา พระยาสฤษดพิ์ จนกร

138 การเสด็จตรวจราชการหัวเมืองของ

สา� เนาที่ ๑๖๑๔๙ รบั วันที่ ๒๑ สงิ หาคม รัตนโกสนิ ทรศก ๑๑๗
ทีพ่ กั เมอื งราชบรุ ี

วนั ท่ี ๑๙ สงิ หาคม รตั นโกสินทรศก ๑๑๗
ถงึ พระยาสฤษด์ิ

วันท่ี ๑๒ สงิ หาคม เวลาเชาออกเรือจากบานบางล่ีลองตาม
คลองสองพน่ี อง แลล�าน้�าสพุ รรณ เขาเขตรแดนเมืองนครไชยศรี ตอ
ลงมาแวะตรวจที่วาการอ�าเภอไผนาด การอ�าเภอเรียบรอยพอเปน
กลาง จัดยังไมไดเตม็ ตามแบบแตเปรียบเทียบถอยความพอใช อา� เภอ
ไผนาดนีเ้ ปนอา� เภอคนนอย ดวยท่ีทางน้ีเปนทีเ่ ปล่ียวโดยมาก แตกอน
โจรผูรายชุกชุมเปนทางโจรผูรายไปมา ในระหวางมณฑลกรงุ เทพฯ
มณฑลนครไชยศรแี ลมณฑลราชบรุ ีมที าซง่ึ โจรผรู ายพาสตั วขามเปนท่ี
ขึ้นช่ือลือนาม คือทไี่ ผอายแบ ทบี่ างขะโมย แลท่บี างไผนาดนี้ พระยา
สมุทรบุรีจึงเอาท่วี าการอ�าเภอมาต้งั ลงในทเี่ ปล่ียว และยงั จะจัดพล
ตระเวนข้นึ ไปยังสะเตช่ันทไ่ี ผอายแบแหงหนึ่ง แตเวลานี้ฟงดูก็วาโจร
ผูรายสงบเรยี บรอยดี ถาคลองบริลัทซง่ึ ขุดแตลานเทาทะลุไผอายแบ
สา� เรจ็ เม่อื ใดทองทใ่ี นอ�าเภอนี้คงจะบริบรู ณขึน้ อกิ มาก ออกจากบางไผ
นาดลงมาตามล�าน�้า เวลาบาย ๒ โมงเสศถึงปากคลองมหาสวสั ด์จิ อด
พกั นอนคืนหน่ึง คลองมหาสวสั ดเ์ิ วลาน้ีมีน้�าพอเรือไฟเลก็ ไปมาไดใน
คราวน�้า มีเรอื เมลเดนิ แตกรงุ เทพ, ถึงประปฐมเจดยี ๓ ล�า เรอื แจวเรือ
พาย พอคาไปมาไดทุกเวลา มีเรือบนั ทุกเขาแลนอยหนาเขากรงุ เทพ,
มากทป่ี ากคลองเจดียบูชาแงขางเหนือเปนทีห่ ลวง เดิมเจาพระยา
ภาณุวงษมาสรางสระบวั แลมีเรือแพเปนที่พกั อยอู ยทู ีน่ ี่ มอบใหขุนดาน
รักษา แตพอทิง้ มาเสยี ชานาน สระบัวสญู หายกลายเปนนาไปเสียหมด
แลเรือนแพนน้ั ก็หักพัง พระยาสนุ ทรบรุ ีพง่ึ ซอมขึน้ ใหม เปนท่เี รือจอด
พักสบายพอใช ดวยเปนทาลมพดั เยน็ อยเู สมอ

วันท่ี ๑๓ เวลาเชาออกเรือจากปากคลองมหาสวสั ดิม์ าจอดท่ี
ท่ีวาการเมอื งข้นึ ตรวจออฟฟศทว่ี าการเมอื ง ดูการท่ีจัดเรียบรอยพอใช

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 139

พอสมควรแกท่ีจะเปนไดในเวลานี้ เสยี แตพื้นทีท่ ี่ต้ังทวี่ าการเมือง ซงึ่
เปนท่วี าการเมอื งมาแตเดมิ เปนท่ีเลวทรามคบั แคบยาวตามล�านา�้ ไมถงึ
๒ เสน ยืนข้ึนไปกไ็ มถงึ ๒ เสน มีวดั แลบานลอมรอบขยายไมออกซ้�า
เปนท่ีลุม ระดูน้ีนา�้ ข้ึนทวมถึงกันดวย ทใ่ี ชไดมีแตเรือนฝากระแชงออน
๓ หอง ๒ ชน้ั เฉลียงรอบ ซึง่ พระยาทพิ โกษาท�าไวแตกอนหลังหนึง่ ได
อาไศรยเปนออฟฟศอยชู ้นั ลาง ผรู ักษาเมืองอาไศรยอยูช้นั บน แลมี
ศาลาโถงเปนศาลแอบอยอู กิ หลังหนึ่ง ไดแวะไปดูชา� ระความท่ีศาลเมอื ง
หลวงอนิ ทรจาเมืองเปนอธิบดีผูพิพากษา ดกู ระบวนพจิ ารณากเ็ ปน
อยางตัง้ ใจจะใหเปนอยางใหม ถามสารบบดูการท่ไี ดท�าก็พอจัดวา
เปนไมเลว เพราะจ�านวนความท่แี ลวทนั กบั ความทเ่ี กดิ ใหมไมค่ังคาง
รุงรงั ไดไปตรวจตรางที่ขังนักโทษดวย ตรางนี้อยูหลงั จวนขามฟาก
ถนนทีใ่ หญโตพอแกการ แตเปนที่ลมุ นา้� ขัง ตวั ตรางนน้ั พระยาทพิ ยโกษา
ไดสรางไวพ้ืนสูงแลแขงแรงพอใชได แตเวลาน้ีคนโทษอยขู างจะมาก
เยียดยัดกนั อยู มจี �านวนนักโทษ ๑๕๒ คน ตัดสนิ แลว ๗๘ คน ระหวาง
พจิ ารณา ๗๔ คน เพราะมที องตราสัง่ ไมใหสงนักโทษเขาไปกรุงเทพ,
คนจึงเยยี ดยดั กนั ในตรางน้มี าก มนี ักโทษยนื่ เรื่องราว ๓ ฉบบั ไมเปน
เรอื่ งส�าคญั อันใด ไดส่งั ใหปลอยนกั โทษซึ่งพเิ คราะหเห็นวาตดิ พอแก
โทษแลวชาย ๕ หญิง ๒

ท่ีวาการเมืองนครไชยศรีถาจะตง้ั อยทู น่ี ี้เหน็ วาจะท�าอยางไร
ใหเรยี บรอยงดงามน้ันไมได พระยาสุนทรบุรีไดเลอื กทไ่ี วขางเหนือ
ซง่ึ อยูในหวางปากคลองเจดยี บชู ากบั เมอื งเดยี วนแ้ี หงหน่งึ เปนทีว่ าง
มเี จาของจะตองซอ้ื แตเหน็ วาเปนท่ีดแี ลพอแกการจงึ ไดสัง่ ใหคิดยาย
ท่วี าการเมืองไปตงั้ ทใ่ี หมในศกนา

เมอื งนครไชยศรีเวลานหี้ ลวงบรมนาทบา� รงุ ขาหลวงมหาดไทย
เปนผูรักษาเมืองมาไดยงั ไมถงึ เดอื น แตไลเลยี งราชการเมืองดูเขาใจ
นาทแ่ี ลเอาใจใสมาก ไดขาววาผูคนอยูขางจะนยิ มดวยเปนคนหมั่น
แลอาชาไสยซอื่ ตรง ตอไปคนน้ีเห็นจะเปนราชการไดคนหนึง่ ออกจาก

140 การเสดจ็ ตรวจราชการหัวเมืองของ

ทีว่ าการเมอื งไปแวะตรวจท่ีวาการอ�าเภอเมอื ง ซ่งึ อาไศรยแพจอดอยู
นาท่ีวาการเมือง แพหลังน้ที ราบวาไดมาใชราชการโดยปลาดเปนแพ
ดีราคาซอ้ื ขายกวา ๑๐ ชง่ั ทราบวาเจาของแพเปนหน้สี ินเขามากท้งิ
แพไวตวั อพยพหลบหนไี ป อา� เภอตองเอามารักษาไว จนบัดนีก้ ย็ ังไมมี
เจาของเบยี้ นายเงินคนใดมาวากลาวคงไดใชแพกลางนี้เปนท่วี าการ
อ�าเภอแลจะไดใชตอไปอกิ สักเทาใดยังทราบไมได อ�าเภอนก้ี ็จดั วา
เปนเรียบรอยโจรผูรายอุกฉกรรจไมมี การลอบลักโคกระบอื หรือยอง
เบามีบางแตหางๆ ความแพงดูค�าทเ่ี ปรียบเทียบก็พอใช แตปลาดอยู
ทไ่ี มคอยจะตกลงตองสงไปศาลเมืองเสยี มากกวาท่ีจะแลวไดท่ีอ�าเภอ
เห็นเปนเชนนี้ไดดวยเหตุ ๒ อยาง เพราะศาลอ�าเภออยหู างศาลเมือง
ไมถึงเสน จะไปวาศาลเมอื งไมลา� บากอนั ใด ขางแพจึงไมใครยนิ ยอม
ในช้นั เปรยี บเทยี บ หรอื อกิ อยางหนง่ึ คนจะไมใครไวใจผนู ายอา� เภอจึง
ใครยนิ ยอมตกลง แตความขอนรี้ ูไมไดแน ดวยสารรบทที่ า� ท�าแตความ
ที่ตกลง ทางเมืองนย้ี ังหาเขาใจในการทท่ี �าสารบบอยางกรงุ เกาไม ถามี
สารบบทค่ี วามไมตกลงอยแู ลวก็พอจะตรวจคา� เปรยี บเทยี บพเิ คราะห
เอาความจริงได

ออกจากท่ีวาการอ�าเภอเมืองไปเขาคลองเจดียบูชา ถึงพระ
ปฐมเจดยี เวลาบาย ๒ โมงขน้ึ พกั อยูทพ่ี ระราชวัง วงั นี้ช�ารดุ ทรุดโทรม
มาก ทงั้ วงั แลบรเิ วณคงใชไดแตพระที่นัง่ ๒ ชน้ั หลงั หนง่ึ กับเพงิ พลดาน
ตวนั ตกแลดานเหนอื พระทน่ี ่ังแลต�าหนักรกั ษา นอกจากนีเ้ สาขาด
เซซวนราวรานจวนจะพงั หมดทกุ หลังไมมเี วน ถาจาซอมแซมจะตอง
รื้อลงทา� ใหมทั้งนนั้ พิเคราะหดูเห็นวาวังนีโ้ ดยหากวาจะกลาลงทุน
ซอมแซมขึ้นใหม กห็ าประโยชนอันใดมิได ดวยเปนทค่ี บั แคบซุกซกิ
โดยจะประทับกไ็ มเปนท่ีทรงพระราชส�าราญได ท่วี ังน้คี วรรอ้ื พระท่นี ่ัง
แลต�าหนักบันดาท่ีช�ารุดหักพังออกใหหมด แลปลูกสรางเพิ่มข้ึน
เลก็ นอย ท�าเปนทว่ี าการมณฑลนครไชยศรี เปนดกี วาใชเปนอยางอ่นื
ถาหากวาเสดจ็ พระราชดา� เนนิ ประพาศพระปฐมเจดยี ในภายนา คิด

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 141

วาจะปลูกพลับพลารับเสด็จ ฉันไดเลือกท่ีไวขางหลังพระปฐมซึ่ง
เปนท่ีบรเิ วณวังโบราณของกษตั รยิ ซึ่งสรางพระปฐมเจดีย แลไดส่ังให
พระยาสุนทรใหปกไมหมายกรยุ ไวเปนทพ่ี ลับพลารบั เสด็จในทีท่ ี่เลอื ก
ใหมนี้ เขาใจวาจะทรงพระราชส�าราญกวาประทับท่ีพระราชวงั เกา
ดวยเปนท่กี วางใหญมีคลองมโี คกแลเปนปาละเมาะทั่วไป แมที่สดุ จะ
สรางวังในที่นน้ั กส็ รางไดที่วังเกาในเวลาน้ี ตอนพระทนี่ ง่ั พระยาสุนทร
บรุ ีไดปลกู เรือนไมแซกขนึ้ หลังหนึ่ง และกันไวเปนที่รบั ผมู ีบันดาศักดิ์
ไปมา ตอนขางต�าหนัก กองทหารอาไศรยทีว่ าการมณฑลแลวาการ
อา� เภอพระปฐมอาไศรยต้งั ท�าการอยูทพ่ี ระระเบยี งช้นั ในพระปฐมเจดยี
ดเู ปนการเบยี ดเบยี นพระปฐมไมสมควร จะตองคิดจดั เรือ่ งที่วาการ
มณฑลนี้โดยเร็วสกั หนอย

ไดไปตรวจท่วี าการมณฑลแลท่ีวาการอ�าเภอพระปฐมเจดยี ใน
วนั ที่ไปถงึ น้ัน ทีว่ าการมณฑลจดั การเปนหมวดหมแู ลการเรยี บเรยี งเกบ็
จดหมายเรียบรอยดเี พราะขอคนในกระทรวงมาไวหลายคน แลเห็นได
วาถายแบบในศาลากระทรวงมหาดไทยมาจัดแทบทกุ อยางที่จะทา� ได
บางอยางเกินตองการในทนี่ ้กี ม็ ีบาง เชนเขาใบบนั ทกึ จดหมายบนั ทกึ
ตลอดจนรายงานตีพมิ พซงึ่ มีก�าหนดฉบบั แลเวลาย่ืนไมจา� เปนเลยจะ
ตองเขาบันทกึ ดูเหมอื นท่ีกรงุ เกากย็ ังเปนเชนน้ี ไดชีแ้ จงใหเขาใจวาการ
ทจี่ ะเอาอยางนั้นควรเอาอยางแตทจ่ี �าเปน ท่ีไมจ�าเปนไปเอาอยางให
เหนอื่ ยไมมีประโยชนอันใด ทวี่ าการมณฑลน้ีกระบวนจัดท่ที างกส็ อาด
สอานเสยี แตตั้งไปตง้ั ในท่วี ัดเทานั้น ในเวลานี้การคลังมณฑลก�าลัง
ขาหลวงคลงั คนใหมมารบั การจากพระสรรคสงกันยงั ไมเสร็จ ดเู หมือน
จะมกี ารยุงเหยิงบางเล็กนอย การคลังมณฑลนี้คงยังเลวกวามณฑล
กรงุ เกามาก เพราะยงั เปนอยางเกาซ่งึ จะเปลีย่ นเขาแบบใหม

ที่พระปฐมเจดียนี้จัดการปกครองเปนทองท่ีอ�าเภอหน่ึงใน
เมืองนครไชยศรี หมอมราชวงษเล็กเปนนายอา� เภอมีจา� นวนราษฎร
ในทองท่ีอ�าเภอนี้ ๒๓๗๕๒ คน เหตุการโจรผูรายสงบมีแตการ

142 การเสด็จตรวจราชการหวั เมืองของ

ยองเบาลักเล็กนอยหางๆ หมอมราชวงษเล็กน้ีเดิมเปนนายอ�าเภอ
เมอื งนครไชยศรที �าการดี พระยาสนุ ทรบรุ ีเห็นวาอ�าเภอพระปฐมเปน
อ�าเภอส�าคญั กวาอ�าเภออ่นื ในเมืองนครไชยศรีจงึ ยายมาวาอ�าเภอพระ
ปฐมฟงดูผคู นก็นยิ มมากอยู

วนั ท่ี ๑๕ เวลาเชาไปเท่ียวดตู ลาด ตลาดพระปฐมเจดียนต้ี ้งั อยู
๒ ฟากคลองเจดยี บูชา ต้งั แตบริเวณวดั พระปฐมตลอดลงไปยาวตาม
ลา� คลองประมาณ ๑๐ เสน ปลูกเปนโรงหลังคามุงจากเครื่องผูกบาง
ลบั บางฝงละ ๒ แถว มีทางเดินกลางกวางประมาณ ๔ ศอก มีทงั้ โรง
บอนและโรงสุราตลาดของสดเบด็ เสร็ดอยใู นน้นั นับวาเปนตลาดสา� คญั
ในหวั เมอื งแหงหนึง่ เหตุวาเปนทม่ี กี ารคาขายมาก ส่ิงสนิ คาทจ่ี า� หนาย
ออกจากพระปฐมเจดยี ไปจ�าหนายในกรงุ เทพ, แลหัวเมอื งอื่นๆ นน้ั
ทเ่ี ปนสนิ คาใหญคอื เขาเปลอื ก เขาสาร เขาโภช น�้าตาลทราย น�้า
ออย ยาสูบ แลผักผลไมตางๆ คือ คราม มะเกลือ หนอไม นอยหนา
สรรพรศ เผอื กมัน กลวย แลอ่ืนๆ สวนสินคาซงึ่ พามาแตกรงุ เทพ,
แลทีอ่ ่นื ๆ จา� หนายในทีน่ ้ี คือ เครื่องทองเหลือง ทองขาว ผาพรรณ
นงุ หม แลผักผลไม เครอ่ื งบริโภค คอื หมาก พลู ทุเรยี น มงั คดุ มะพราว
เปนตน

ลักษณะซ้อื สินคาทงั้ ปวงนี้ มีเรอื ใหญนอยหลายรอยลา� รับ
สินคาแตกรงุ เทพ, แลทอ่ี ื่นๆ มาจา� หนายแกพวกทีต่ ง้ั รานอยใู นตลาด
รบั ไวขายแกชาวบานนอก ถึงเวลาเชาพวกชาวบานนอกตางหาบหาม
บันทุกส่งิ สนิ คาเขามาตั้งขายทล่ี านพระปฐมเจดีย แลตามบริเวณตลาด
พวกชาวเรือพากนั ไปวาซ้ือ เมอื่ ตกลงราคากันแลวก็ขนสงลงเรอื ที่รมิ
ตลาดนนั้ บาง ต่�าลงมาบางตามเรือเล็กเรือใหญที่จะข้ึนไปไดถึงเพยี ง
ใด พวกชาวบานนอกขายของไดแลว ภอใจตองการของสิง่ ใดกเ็ ทีย่ ว
ซื้อหาตามรานในตลาด หาบหามพากลบั ออกไปบานเปนประเพณดี งั นี้
เวลาเชาๆ คนแนนหนาคบั คัง่ ตลอดตลาดประมาณไดหลายพนั คนทกุ ๆ
วัน พระยาสนุ ทรบุรีไดใหลองเก็บจ�านวนแลราคาสินคาเพยี งผลไม

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 143

ที่ซอื้ ขายกันท่ตี ลาดในเดอื นกรกฎาคม ไดจ�านวนสนิ คาทจ่ี �าหนายไป
จากพระปฐมเจดยี คอื

นอยหนา ๗๓๗๔๑๕ ผล เปนเงิน ๕๕๓๐ บาท ๓๒ อฐั
สรรพรศ ๒๒๐๓๑ ผล เปนเงิน ๘๒๖ บาท ๑๐ อัฐ
กลวย ๓๖๘๙๐๐ ผล เปนเงนิ ๙๒๒ บาท ๑๖ อัฐ
ขนนุ ๖๑๕ ผล เปนเงิน ๑๕๓ บาท ๔๐ อัฐ
เขาโภช ๔๘๐๒๐ ผล เปนเงนิ ๒๑๑ บาท ๔ อัฐ
ฟกทอง ๓๔๖ ผล เปนเงิน ๕๙ บาท ๔๘ อัฐ
ฟกเขียว ๗๖๐๐ ผล เปนเงนิ ๓๙ บาท

รวมเปนเงิน ๗๗๔๒ บาท ๒๒ อัฐ
สนิ คา้ กรงุ เทพ, ที่เอามาจ�าหนายในพระปฐม คือ
ทเุ รียน ๑๙๕๖ ผล เปนเงิน ๑๙๙๓ บาท ๔๐ อฐั
แมงคุด ๕๗๖๑๑ ผล เปนเงิน ๗๒๐ บาท ๘ อัฐ
หมาก ๑๑๔๓๕๐ ผล เปนเงนิ ๕๗๑ บาท ๔๘ อฐั
พลู ๔๖๔๔๐ ผล เปนเงนิ ๑๖๒๘ บาท ๔๑ อัฐ
มะนาว ๘๖๕๐ ผล เปนเงนิ ๒๖ บาท ๓๒ อฐั
กะทอน ๒๕๑๑ ผล เปนเงนิ ๔๘ บาท
แตงโม ๓๐๐ ผล เปนเงนิ ๓๙ บาท
มะพราว ๖๓๐๐ ผล เปนเงนิ ๔๗๐ บาท
เงาะ ๔๐๕๐ ผล เปนเงิน ๔๙ บาท
สมโอ ๔๐๐ ผล เปนเงิน ๑๒ บาท ๓๒ อฐั
ลา� ไย ๑๗๐๐ ผล เปนเงนิ ๔ บาท ๑๖ อัฐ

รวมเปนเงิน ๕๕๖๓ บาท ๑๖ อฐั
ยงั เคร่ืองทองเหลืองทองขาวผาพรรณนุงหมทช่ี าวรานในตลาด
จ�าหนายไดในเดอื นหน่ึงน้นั เปนเงินถงึ ๑๓๓๒๓ บาท ๑๐ อัฐ
เพราะเหตุท่ีการคาขายในตลาดพระปฐมเจดียดงั วามาน้ี พาให
คนตองการทีท่ า� โรงรานขายของมาก ทรี่ มิ คลองฝงใตเปนทห่ี ลวง ก็เปน

144 การเสด็จตรวจราชการหัวเมอื งของ

ตลาดไปแตมมุ ดานนาพระราชวัง คือ มีผูเขาอยูแลตอพะเพงิ ทเี่ พงิ พล
พระราชวังเอาเปนรานตลาดตลอด ท่ถี นนรมิ ฝงคลองตรงพระราชวงั
ออกมา ก็มีผูปลูกเปนรานช�าท�านองท่วี าวดั สทุ ศั น ขายของบริโภค
ตางๆ อิกแถวแตมมุ พระราชวงั ลงไปตามล�าคลองราษฎรปลูกเปน
โรงจาก ทา� เปนรานขายของตลอดราน ๑ ยาวประมาณ ๘ ศอก เชากนั
ถึงเดือนละ ๑๐ บาท ๑๒ บาท อยางต�่าเพียง ๕ ราคาขายเสง
โรงจากเหลานข้ี ายกนั ถึงรานละ ๑๐ ชงั่ ๑๕ ชั่ง ขางฝงคลองฟากเหนือ
ตอนบนเปนท่ีวัดทานพระปฐมเจติยานุรักษยอมใหราษฎรอาไศรย
ปลูกโรงขายของตลอดลงมาจนตะพานชางพนนน้ั ลงไปเปนทีพ่ ระยา
พพิ ฒั (ทบั ) แลทท่ี านผหู ญิงหนูในเจาพระยาทิพากรวงษ ซ่งึ ตกเปนของ
กรมหม่ืนมรพุ งษก็ทา� เปนโรงจากใหเชาเปนรานเปนตลาดแลโรงบอน
ตลอดลงไป แตราคาคาเชาหองเพยี ง ๕ บาท ไมแรงเทาฝงใต ทต่ี ลาด
พระปฐมเจดยี ถงึ เปนตลาดใหญก็ดรู งุ รังแลโสโครกเพราะปลกู เบยี ด
เสยี ดเยยี ดยัดกนั ไมเปนทางทางงดงาม แลวแตใครจะท�ากท็ า� ได ไมมี
ผูใดในรฐั บาลที่จะไดเอาเปนธุระโดยทางที่ชอบมาแตแรก จึงเปนได
เชนน้ี แตจะจดั การแกไขอยางใดในเวลาน้ี คิดดกู เ็ หน็ วาไมมปี ระโยชน
เพราะการคาขายในตลาดทีน่ ี้กา� ลังเจรญิ ถาไปขับไลรบกวนนาที่จะ
เกดิ ความเดือดรอนพาใหคนทอถอยในการคาขายไปได ทางอยางดี
ที่ควรจะเหน็ วา ควรจะคิดอานสรางท่แี ทนข้ึนแลกันใหตลาดขยาย
ยายออกไปภอหลวมตัวกนั กอน แลวจึงจดั การกอสรางแกไขในตอนน้ี
จงึ จะไมเปนการกดี กัน้ ความเจรญิ ในท่นี ี้

การทจี่ ะจดั เรือ่ งตลาดพระปฐมเจดยี น้ี เวลานเ้ี จาพนักงานทา�
แผนท่ี ซึ่งไดสงออกมาทา� การรวมเขาแลว ไดเรยี กแผนทท่ี ่ีเขาท�ามา
ตรวจดปู ระมาณอกิ สัก ๒ เดอื นถงึ จะแลว จะตองรอเอาแผนที่น้เี ปน
หลกั กะถนนทจี่ ะตัดในบรเิ วณพระปฐมเจดีย แลกะตลาดทีค่ วรจะอยู
ในทใ่ี ด การทา� ถนนไมตองลงทุนอนั ใดนกั เพราะใชแรงคนโทษทา� ได
ฉนั ไดส่ังใหพระยาสุนทรใหรีบคดิ ทา� ตรางขึ้นทพ่ี ระปฐมเจดยี แลใหสงั่

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 145

คนโทษเมอื งสุพรรณ เมอื งนครไชยศรีท่มี กี �าหนดโทษเกนิ ๓ เดือนเอา
ขน้ึ มาไวใชทพี่ ระปฐมเจดยี น้ี ในการกอสรางตลาดนัน้ เห็นวาจะตองคิด
ยายบอนกอน ถากะในแผนทเ่ี หน็ ทใี่ ดเหมาะควรยายบอนไปต้งั ท่ีนน้ั
การท่จี ะสรางบอนถาท�าสญั ญาใหเขาเก็บสัก ๑๐ ป จะหาคนลงทุน
ท�าก็เห็นจะไดงายไมตองออกเงินหลวง ถาบอนไปอยไู หนตลาดของสด
แลรานชา� คงจะตามไป การที่จะสรางตลาดของสดแลรานช�านัน้ หา
ผูมีทุนทา� ไดงาย เพราะคาเชาคงจะเปนดอกเบ้ยี ไมตา่� กวาชงั่ แลบาท
การท่ียายบอนไปคงจะพาใหรานที่มีอยูในตลาดเดยี วน้ีลดลงพอหาย
เยียดยดั กัน แบงท่สี รางตึกหรือโรงที่มนั่ คงข้ึนในท่ีหลวงแหงนี้ได การท่ี
จะท�าจะท�าเปนการหลวงหรอื จะขายทีห่ ลวงใหราษฎรทา� กไ็ ดทกุ อยาง
ถาไดกะแผนท่ีแลวอยางชาอิก ๓ ปทน่ี ้คี งเปนเมือง ดวยรถไฟจะเปน
ก�าลังใหญท่ีจะชวยบ�ารุง เวลาน้ีไดพบพวกมศิ เตอรถึงก�าลังปกกรุย
รถไฟเขามาในตอนคลองเจดยี บูชาแลว ฟงเสียงพอคาราษฎรในทน่ี ้ีอยู
ขางจะพากันนยิ มเรอ่ื งรถไฟเปนอันมาก มีคนมาขอใหฉนั บอกวารถไฟ
จะแลวเมอื่ ใดหลายคน ตามความเหน็ ของพวกพอคาเหน็ วาถารถไฟ
สายนแ้ี ลว พวกเขาจะไดความบริบรู ณขน้ึ อกิ มาก เพราะทกุ วนั นกี้ าร
ท�าไรขายสนิ คามีความขดั ของอยหู ลายอยาง คือตองหาบขนสนิ คามา
ขายท่พี ระปฐมเปนความลา� บากแลเปลืองโสหยุ บางทีในระดูฝนเหมือน
อยางเดียวนีท้ ไี่ รอยูไกลก็มาคาขายไมไดเพราะฝนชุกหนทางเปนหลม
เปนโคลนใชเกวียนหรอื พาหนะอยางใดไมได อกิ ประการหน่ึงสนิ คาที่
เอามาขายท่ตี ลาดพระปฐมราคายังตา่� เปนตนวานอยหนา บางวนั ถามา
ขายมากดวยกนั ขายไดเพียง ๑๐๐ ละ ๒ สลงึ ตอมาวนั มีเรือมารบั มาก
หรือคนมาขายนอย จงึ ข้นึ ราคาถึงกวา ๑๐๐ ละ ๓ สลึง เพราะพวกที่รบั
คดิ เพอ่ื เสยี หายในระหวางท่จี ะพาไปขาย นาน้ีพอคอยยงั ชั่ว ถานาแลง
บางทีถงึ ๔ วัน ๕ วัน จงึ จะไปถึงกรุงเทพ, ถามีรถไฟความลา� บาก
เหลาน้ีจะหมดไปคงจะขายสนิ คาไดราคาดีขึ้นกวาเดยี วน้ี คนจงึ หวงั ใจ
ในรถไฟมาก กลับมาจากตรวจตลาดไดมีการประชุมพวกหลงจ๊โู รงหีบ

146 การเสด็จตรวจราชการหัวเมืองของ

แลพวกทา� ไรในการทเ่ี รยี กประชมุ เรอ่ื งโรงหีบนั้น เพราะการทจ่ี ะเลกิ
ดานภาษียังตดิ อยูดวยเกบ็ ภาษีน�้าตาลทรายในทองท่อี �าเภอพระปฐม
เจดียมีโรงหีบในเวลานี้ ๑๗ โรง เงินภาษปี หนง่ึ กวา ๑๐๐ ชง่ั อกิ ประการ
หน่ึงความขดั ของในมณฑลน้ีมีอยูดวยเรื่องภาษีออย จะจัดการตาม
อยางหวั เมืองฝายเหนือไมได คอื ขางหัวเมอื งในมณฑลกรุงเกา มณฑล
นครสวรรค แลมณฑลพศิ ณโุ ลกยราษฎรปลกู ออยแลเข้ียวน�้าออยขาย
เอง จดั การเก็บภาษีเรียกจากผปู ลูกออย คดิ ตามเนอ้ื ทไ่ี รละ ๔ บาท
๒ สลงึ เปนการเรยี บรอย แตทางนี้ราษฎรทปี่ ลกู ออยปลกู ขายโรงหบี
ทั้งส้นิ ไมไดเขี้ยวเองอยางหวั เมอื งขางเหนือ โรงหบี ตองเสยี ภาษนี �้าตาล
ทรายน�้าออยอยูแลวถาจะเอาแบบหัวเมืองขางเหนือมาเก็บไรออย
อิกช้นั หนง่ึ กเ็ ปนภาษี ๒ ซา�้ อิกประการหน่ึงพระยาสุนทรบรุ ไี ดลองท�า
บาญชีนา�้ ตาลทเี่ สียภาษตี ่�าอยูกวาครงึ่ เห็นเปนการรวั่ ไหลรัฐบาลเสีย
เปรยี บอยู จ�าตองคิดจดั การแกไขวธิ ีเก็บภาษีน้�าตาลทรายทางน้ีอยาง
ใดอยางหนง่ึ แลวธิ จี ะจัดใหมนัน้ ไดปฤกษากบั พระยาสนุ ทรบรุ ีเหน็ วา
มีอยู ๒ อยาง คือ เกบ็ ตามเน้อื ทีป่ ลูกออยอยางหัวเมอื งฝายเหนือ แต
เลกิ ภาษนี า้� ตาลทรายนา้� ออยเสียทเี ดียวอยางนจ้ี ะเกบ็ ไดงายแลไมมที าง
ร่ัวไหล แตมที ่เี สยี อยูอยางหนงึ่ ดวยเปนการเกบ็ จากคนจน คือราษฎรที่
ปลูกออย บางทเี่ ห็นตองเสียภาษีแรงข้นึ จะยอทอในการทจี่ ะปลูกออย
กจ็ ะเสียประโยชนไดอกิ อยางหน่งึ น้ันเก็บภาษีนา�้ ตาลนา้� ออยแตไปเกบ็
ท่ีโรงหบี เอาตามจ�านวนน้�าตาลน้�าออยทจ่ี �าหนายจากโรงหบี อยางน้ี
ไมมีใครไดความเดอื ดรอนหรอื ทอถอย แตบางทีจะอยากอยูในการท่ี
จะตรวจ จึงเหน็ วาการเร่อื งน้ีควรจะเรยี กหลงจู๊โรงหีบมาฟงความเหน็
คนพวกนั้นดูเขาจะเห็นประการใด เมอื่ พรอมกันฉนั จึงไดชี้แจงความ
คิดทจ่ี ะแกไขวธิ เี กบ็ ภาษีน�้าตาลน้�าออยใหงายแลสดวกแกการคาขาย
ข้นึ โดยท่จี ะไมใหตองมกี ารตรวจตราที่ดานดงั แตกอน แตเห็นวาการ
น้ีเกี่ยวกับผลประโยชนของพวกท�าโรงหีบ แลเห็นวาพวกโรงหบี เปน
ผูชา� นาญในการน้ี จงึ เรยี นมาปฤกษาวารฐั บาลควรจะจดั การเกบ็ อนั ใด

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 147

ทจ่ี ะไดประโยชนเงินภาษีอากรตามสมควรจะได แลไมล�าบากเดือดรอน
แกการคาขายดังนี้ พวกหลงจโู๊ รงหบี ไดปฤกษากันโดยความเออื้ เฟอ
ชานานตกลงเนอ้ื เห็นวา การทีเ่ กบ็ จากราษฎรท่ีปลกู ออยแลเลิกภาษี
น�้าตาลทรายน�้าออยเสยี น้นั เปนการสดวกแกโรงหีบจริงอยู แตเห็นวา
ราษฎรจะพากันทอถอยถาราษฎรไมปลูกออยใหพอการของโรงหบี ๆ
กจ็ ะเสยี ประโยชนเหมือนกนั เพราะฉนน้ั เหน็ พรอมกันวาไปเก็บภาษี
น�า้ ตาลทรายน้�าออยตามโรงหบี ดกี วา พวกหลงจ๊โู รงหบี จะรบั อุดหนุน
ในการทเี่ จาพนักงานจะไปตรวจแลเก็บภาษนี า้� ตาลโดยเต็มก�าลัง ใน
เรือ่ งนี้ยงั จะตองคดิ วิธที จี่ ะเก็บและจะตรวจ แตไมมเี วลาพอท่จี ะคิด
ใหตลอดในเวลาน้ี จงึ ไดมอบไวแกพระยาสุนทรบุรใี หทา� เน้ือเห็นเขาไป
ยื่นในเวลาประชมุ เทศาภบิ าลปนี้ แตการคงจะตลอดไดดวยไดปฤกษา
เห็นทางอยโู ดยมากแลว

ไตถามพวกหลงจู๊โรงหบี ตอไป ไดความวาในศก ๑๑๖ โรงหีบ
มกี �าไรแทบทุกโรง การทา� โรงหบี มเี คร่อื งทอถอยอยบู ดั นี้ แตดวยเรื่อง
หากระบอื ไมไดพอเทยี บหีบดวยโคกระบือเปนโรคลมตายเสียปกลาย
นี้มาก คนท่เี คยรบั ไปหาโคกระบอื หาใหไมใครไดความขอนี้จะตองเตมิ
อัตโนมตั วิ าเพราะเด๋ียวนขี้ โมยมากกวาแตกอนดวย แตอยางไรก็ดีเห็น
เปนการที่นาจะตองชวยคดิ แกไข เพราะความตองการโคกระบอื ทา� ไร
ทกุ วันน้ีมากข้นึ ทุกที เรื่องหาโคกระบอื ยากนาจะเปนเครื่องท�าใหเสอ่ื ม
สน้ิ การทา� น�้าตาลทรายได เรอื่ งน้แี ตกอนไดมีความคดิ อยวู าจะชักชวน
ใหเปลย่ี นเครอ่ื งมือใชทา� ดวยเคร่อื งจักร ไดหาแบบอยางเขามาแลได
ใหกัปตนั คาตองออกมาตรวจทา� รายงานกว็ าจะใชได เปนแตยงั ไมได
ส่ังเครอื่ งจักรเขามาทดลองเทาน้ัน แตครนั้ มาไตสวนฟงถงึ ทองทีแ่ ล
ไดไปตรวจดูโรงหบี ดวยตนเองในครง้ั นี้ กลับความเหน็ เปนอยางอ่ืน
เห็นวาทจี่ ะใหท�าดวยเครอื่ งสติมนน้ั ไมได เพราะคนเหลาน้ีไมมที นุ พอ
จะซื้อเคร่ืองสติมอยางหน่ึง ถึงจะมีทนุ พอซ้ือก็ไมไดคุมดอกเบีย้ ทนุ
ทลี่ ง เพราะการหบี ออยท�าแตเพียงปละ ๓ เดือน จะตองทง้ิ เครื่อง

148 การเสด็จตรวจราชการหวั เมืองของ

สตมิ ปวยการอยูถึงปละ ๙ เดอื น การโรงหีบทางน้ีไมไดท�าเปนการ
ใหญถึงแกจะปลูกออยใหพอทา� ตลอดป แลยังซ้�าตองอาไศรยซอ้ื ออย
สดุ แตราษฎรจะทา� มาขายดวย สงั เกตดโู รงหบี ซงึ่ ไดไปดูถงึ ๒ โรง ใน
เวลานีท้ งิ้ ใหรงุ รังจนถงึ หลงั คาเปนรูโหวทัว่ ไป แตแรกเห็นถึงแกถามวา
โรงรางหรอื มีเจาของทา� อยู ไดความวาเปนของทท่ี �าอยู แตเปนเวลา
ระดวู างจึงทอดท้ิงไวดังนี้ แตถงึ ระดูแลวจึงจะลงมือซอมแซมเม่ือจะ
ลงมือหบี ออย ไดพิเคราะหดูเครื่องหีบท่ีใชอยูทกุ วันน้ีเปนอยางจีน
ซึ่งคดิ ใชมานับดวยรอยป หนกั แลไมสนิทสนม ถาคิดทา� ลูกหีบดวย
เหลก็ แลใหมีจักรขบชวยแรงจะเบาแรงขน้ึ ไดอิกมาก พเิ คราะหดูเห็น
ถึงคิดใชแรงคนหมุนอยางเครอ่ื งตพี มิ พหรอื เคร่อื งทา� น้�ามะเนด็ ไมตอง
ใชแรงสตั วได โดยจะไมถึงเชนนั้น แตเพียงคิดทา� ลกู หีบใหเบาแลใหมี
จกั รชวยแรงมากขึน้ ก็จะใชสัตวนอยตวั ลงไดกวาที่ใชอยูเปนอนั มาก
แตจนใจเปนการเหลือความรจู ะตองเอาไวปฤกษาอินชะเนยี ดตู อไป

ไดปฤกษากับพวกท�าไรถงึ เร่ืองวิธีเก็บภาษีสมพกั สรแลเรอื่ ง
ออกใบจองในเรื่องสมพักศรน้นั ความเห็นของพวกท�าไรยุติเปนอัน
เดียวกันหมดวา ถาเกบ็ ตามเนื้อที่ดินเสมอไรละสลึงเฟองแลวแต
ราษฎรจะปลกู ผลไมอยางใดๆ ไมวา อยางน้จี ะเปนการสดวแลจะเปน
ท่มี นี ้�าใจแกคนท�าไรมาก ดวยไมมกี ารที่จะตองน�าตรวจตนผลไมแล
ไมลา� บากท่ีจะตองตอลอตอเถยี งกับเจาพนกั งานวา โดยอัตราท่เี กบ็ ทกุ
วันน้ีซง่ึ เกบ็ อยูเปน ๒ อยาง คอื เกบ็ ตามทด่ี นิ บางเก็บตามตนผลไมบาง
ถาคดิ ถัวตามเงนิ ภาษที ีเ่ ก็บกล็ งกัน กลาวคอื ทน่ี ับตนบางทีก็เกนิ ไรละ
สลงึ เฟองบางทีกไ็ มถงึ ถาเก็บเปนทด่ี นิ สดวกกวา แตการที่จะใหจองท่ี
น้นั พวกชาวไรรองวาถาใหจองเปนการเดอื ดรอน เพราะที่ดินท่ที �าไรทา�
๗ ป ๘ ป แลวดินเคม็ หรอื หญาคาข้นึ ตองทงิ้ ทไ่ี ปถางปาหาท่ที �าใหม
มีท่ซี ่งึ ท้ิงรางอยูในเวลานห้ี ลายพันไรแลไมใครมีการทจี่ ะแยงชิงท่ีดิน
กัน เพราะท่ปี าเปลายงั มีมาก ถาหากวาใหจองทีก่ จ็ ะตองเสียคาจอง
รา่� ไปเปนความเดือดรอน ถาหากวาจะจัดใหเปนหลกั ถานในการเก็บ

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 149

ภาษี จัดเชนน้ีเหน็ วาจะเรยี บรอยตลอดได คือ ถาผใู ดจะถางปาท�าไรให
ขออนุญาตตอนายอา� เภอ นายอา� เภอรางวัดแลกา� หนดที่ให แลเก็บภาษี
แกคนนน้ั ตามพระราชบญั ญตั ิตอไปทุกๆ ป กวาคนนัน้ จะทงิ้ ท่เี ม่ือใดก็
ใหบอกคนื แลขออนญุ าตใหมดังนี้ ที่วานวี้ าโดยการทา� ไรโดยมากแตไร
ซึ่งเจาของหวงหามต้งั ประจา� อยู เพราะเปนที่อยรู มิ คลองรมิ หนองปลูก
หมากมะพราวแลท�านาไดก็มีบางแตไมมากนัก ทองทอ่ี �าเภอพระปฐม
น้ีขางทศิ ตวนั ออกเปนทีต่ ่�าท�าไดทั้งไรแลนา มีคนหวงหามอยปู ระจ�า
โดยมาก ทางตวนั ตกเปนท่ีดอนระดแู ลงเหือดแหงหาน�้าใชโดยยาก
แตเปนท่ดี นิ อุดมทด่ี อนปลูกผักผลไมตางๆ ไมตองรดนา้� มผี ลบริบูรณ
จนกวาดินจะเค็ม ตนไมเหลาน้นั จงึ ตายแลปลกู ไมงอกงามไดในทเ่ี ชนนี้
ปลกู ไดแตนอยหนาสปั รศ เผอื กมนั แลไมลมลกุ อยางอ่นื ๆ ซง่ึ งอกงาม
ในระดฝู น แตตนไมซึ่งอยูไดนานเชน มะมวง หมากมะพราวปลกู ใน
ทด่ี อนเชนนี้ ทนความเหอื ดแหงในระดูแลงไมได ปลกู ไดแตในท่ลี าด
ปากหนองขึ้นงามแลมีราคาดี ที่วาที่เค็มนนั้ เปนการปลาดพึ่งรูใน
คราวน้ีวาน่ีพระปฐมน้ีเปนท่ีมีเกลือสินเทาอยางเมืองนครราชสีมา
เวนแตนอยกวา บอนา้� ท่ขี ุดบางบอกจ็ ืด บางบอกเ็ คม็ แลมีสาหเกลอื
ขึ้นตามแผนดนิ ดวย

การท�าไรในเวลานไี้ ดความวามากขึน้ กวาแตกอนเปนอนั มาก
ทป่ี าถางเปนไรตลอดไปจนหนองแขม คงถงึ หวยกระบอกไมชานกั ท่ีทา�
ไรมากข้นึ ไดความวา เพราะโจรผูรายสงบลง คนกลาออกไปอยทู เี่ ปล่ียว
ไมกลวั โจรไภย ประการหน่งึ เพราะมจี นี ออกมาจากกรงุ เทพ, เปนอัน
มากเนอื งๆ ท�าไดก�าไรดี ในวาจีนใหมออกมาทา� การเปนลูกจางไมถงึ
๒ ป ก็ตั้งตัวท�าการของตนเองได ไดความดงั น้ี ในการทา� ไรในอา� เภอ
พระปฐมน้เี หน็ วาเพราะเหตุที่ดินมีมากกวาคนเทานัน้ เอง จงึ ไดทง้ิ ไร
เทีย่ วเลือกท่ีท�าเอาใหม ไมมใี ครหวงแหนทีด่ ังทนี่ า ไดลองถามพวกท�า
ไรวาเมอ่ื ที่ไรเกาไปเสยี แลว ทา� ไมจงึ ไมใชปุยชวยกา� ลงั ดิน พวกเหลานัน้
พากนั หวั เราะวาใชปุยตองเปลอื งโสหุยมาก แตน�้ายังไมรดถาไปลงทนุ

150 การเสดจ็ ตรวจราชการหวั เมอื งของ

ท�าปุยจะเอาก�าไรทไ่ี หนมา สูถางปาเอาใหมไมไดดังนี้ เหน็ วาเม่อื รถไฟ
แลวสนิ คาจ�าหนายไดมากข้นึ ราคาดขี ึน้ คงจะมีคนทา� ไรมากขน้ึ เม่อื คน
พอแกที่เม่อื มีเม่อื น้ันจึงจะเกดิ หวงท่ีจงึ จะจัดเร่ืองการจับจองที่ดินใน
ทีน่ ีไ้ ดตลอดไป แตเรื่องเกบ็ สมพกั ศรนน้ั ควรตองคิดเก็บตามเนื้อทด่ี นิ
ไมวาทพ่ี ระปฐมนีห้ รอื ท่ใี ดๆ ท่ัวไป จึงจะเปนการเรียบรอยแลเช่ือวา
จะไดเงนิ มากขึ้นดวย

เวลาบายโมงเสศพระองคจีระเสดจ็ มาถึงไดจัดใหประทับอยู
ท่ีวงั สวนฉันยายขนึ้ ไปอยทู ี่ระเบียงพระปฐม

เวลาบายไดขี่มาออกไปเที่ยวดูพ้นื ท่ีทางหลังพระปฐมจนถึง
ต�าบลอหุ ลม ระยะทางประมาณ ๓๐ เสน ทขี่ างหลังพระปฐมนี้เปนท่ี
ปาละเมาะทงิ้ รางวางเปลาอยู โดยมากที่จะเปนที่เค็มอยางเขาวา มไี ร
แลสวนอยหู างๆ ทีเ่ หลาน้ีเปนเมอื งโบราณ ยังมคี ูแลเชิงเทิน ท้งั สระท่ี
ขุดเอาดนิ ข้นึ มาทา� พระปฐมหรืออยางไร ดูท�าเลในระดนู เี้ ขียวสดแลมี
น�้าเต็มทุกๆ หวย แลสระงามนาเทย่ี วเลน แตระดแู ลงจัด นากลัวน้�า
แลใบไมจะแหง ดวยทางน้เี ปนปาแดงตลอดไปจนพระแทน แตกแ็ ลง
อยเู พียงปละ ๒ เดอื นหรอื ๓ เดือนเปนอยางมาก

เวลาเยน็ ไดนิมนตพระสวดมนตในพระวิหารเปนการสมโภช
พระปฐมเจดียแลมีละครเมื่อสวดมนตจบแลว จนเวลา ๕ ทุมเลกิ

วันที่ ๑๖ เวลาเชาเล้ยี งพระแลวลงเรือไปนมัศการพระปโทน
กลางวันมีละคร เวลาบายเวียนเทยี นสมโภชพระปฐมเจดีย เวลาค�่า
จุดดอกไมเพลิง ซ่ึงพระสงฆมพี ระปฐมเจติยานรุ ักษเปนตนท�ามา
ชวยบูชาพระปฐมเจดีย เปนเสรจ็ การสมโภชซึ่งไดกระท�าต้งั ใจอทุ ศิ
ถวายพระราชกศุ ลแดพระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัว ซ่ึงได
ทรงปฏิสังขรณพระปฐมเจดียแลเฉลิมพระเกรยี ติยศพระบาทสมเด็จ
พระเจาอยูหัวผูทรงพระคุณธรรมอนั มหาประเสริฐ ซงึ่ ทรงตั้งพระราช
หฤไทยหวังจะท�านบุ �ารุงพระราชอาณาจกั รแลไพรฟาขาแผนดินให
อยเู ยน็ เปนศขุ แลเจรญิ รงุ เรืองขน้ึ จงึ ไดทรงพระกรุณาโปรดเกลาฯ ให

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 151

จัดการบานเมืองแลโปรดใหตวั ฉนั ออกมาตรวจจัดราชการสนองพระ
เดชพระคุณในครง้ั นี้ ขออานิสงษจงเปนผลอันส�าเร็จสมดงั พระบรม
ราชประสงคจงทกุ ประการ

มาพระปฐมคราวน้ีไดเอาเปนธุระสบื คนของโบราณไดพระ
พมิ พหลายรูปพเิ คราะหดูรูปพระพมิ พเปนท�านองฮินดคู ลายกับท่ไี ด
ในแหลมมลายู แลไดไปพจิ ารณาดูศิลาจา� หลกั ที่ต้ังไวในลานพระปฐม
ทวงทีฝมอื คลายกับมีที่ในเกาะชวา ดูพอเปนพยานในความสันนถิ านได
อยางหน่งึ วาพระปฐมเจดยี น้ีชาวมชั ฌมิ ประเทศคงจะเปนผสู รางหรือ
เปนครูใหสราง แตเทวรูปท่ขี ุดไดเปนเทวรูปอยางเดยี วกบั เขมร เหมอื น
กบั ทมี่ ใี นเมอื งนครสวรรค เมอื งสิงห แลเมืองนครราชสมี า ตลอดจน
เมืองเขมร นกึ ๆ ดเู ห็นวาบางทเี ม่ือครงั้ ยงั ถือสาสนาพราหมณเมือง
เหลานั้นจะเก่ยี วของกบั เมอื งเขมรอยางใดอยางหน่งึ มาตางกันเมอื่ ชัน้
ถือพระพทุ ธสาสนา เหตุวาพระพุทธสาสนาแพรหลายมาทางบกลง
ทางเมืองพมาเชนนบ้ี างทจี ะเปนได ไดพบของส�าคัญคราวนี้อยางหน่งึ
คอื เงนิ เหรียญโบราณ พวกจีนขุดไดทางคลองพระปโทน จีนพุกผูใหญ
บานน�ามาใหดตู ราเปนท�านองปราสาทมีรูปปลาอยูใตน้ันดานหนึ่ง
เปนอุณาโลมกบั ลายรูปอะไรไมรูอกิ ดานหน่ึง ไมเคยเหน็ เงนิ อยางน้ี
มาแตกอน ไดสั่งใหจนี พุกผูใหญบานเปนเจาของพาเขาไปคอยอยูใน
กรุงเทพ, เพื่อจะไดนา� เขาทลู เกลาฯ ถวาย

พระปฐมเจดยี ที่พระบาทสมเด็จพระจอมเกลาเจาอยูหัวทรง
ปฏสิ ังขรณข้ึนนี้ ยิ่งเทย่ี วแลยง่ิ ดกู ็ย่ิงแลเห็นวาทา� ดีและท�างามมาก
งามทั้งแบบอยางแลกะทวงทที ่ีจะปลกู สรางโบถวหิ ารแลส่งิ อน่ื ๆ นกึ
วาใครๆ มาดูทจ่ี ะไมชมวางามเหน็ จะไมได ในเวลาน้ีการปฏสิ ังขรณ
ไดทอดทิ้งมาชานาน พระปฐมเจติยานรุ ักษมีความอุสาหะเร่ยี ราย
ปฏสิ ังขรณไดบางเลก็ นอย เพียงปดทองพระประทานแลพระพุทธ
รูปตามพระวหิ ารทิศเกือบส�าเรจ็ ไปไดหมด แตไมพอจะปองกนั ความ
ซดุ โซม ท่ีสา� คัญน้ันคือกระเบอ้ื งทีป่ ระดบั องคพระปฐมท่รี ะฆงั รวงลง

152 การเสด็จตรวจราชการหวั เมอื งของ

มาเสียกวาครึง่ มตี นไมขึ้นแลขวัดไดข้นึ แผวถางในการเตรียมรับฉนั
คราวนแี้ ตก็พอแลเหน็ ไดวาเวลาปรกติตามระฆงั คงจะมีตนไมมาก ส่งิ
ท่ชี �ารุดสา� คัญนอกจากนี้ คือพระระเบยี งซ่งึ สรางในแผนดนิ ปจจุบนั น้ี
ขางดานตวันตกเฉียงใตหลังคาพงั ลงแถวหนึ่ง ประมาณหนง่ึ ในแปด
สวนของพระระเบียงโดยรอบ นอกจากน้ีเปนแตชา� รดุ ซดุ โซมเล็กนอย
ทว่ั ไป พอแกไขเยียวยาไดไมยาก คดิ ดูท่ีจะรักษาพระปฐมเจดียไมให
ช�ารุดซุดโซมหนักไป กลาวคือใหมีคนคอยซอมแซมอยูเสมออยาง
วดั พระศรรี ตั นสาสดาราม ถาหากวาจายเงนิ หลวงเสมอปละ ๕๐ ช่ัง
เหน็ จะพอแกการยงั จะเรยี่ รายไดตามเทศการอิกสกั ปละ ๓๐๐๐ บาท
แตเงินเทาน้ียังไมพอท่ีจะประดับกระเบ้ืององคพระปฐมเจดียใหดี
ดังเกา เพราะจะหนกั ในคาน่ังรานมาก

วันที่ ๑๗ เวลาเชา ๒ โมงเชาพรอมกันนมัศการลาพระปฐม
เจดยี ลงเรือกลับออกจากคลองเจดียบชู าลองลา� น้�านครไชยศรีมาแวะ
ดูท่ีวาการอ�าเภอตลาดใหม ซงึ่ หลวงบา� รงุ จีนประชาเปนนายอา� เภอ
ที่วาการอ�าเภอน้นี ายอา� เภอไดปลกู เรอื นไมเปนทว่ี าการอา� เภอ ดงู ดงาม
พอแกการ การในอ�าเภอก็เรยี บรอย โจรผรู าย แมการลวงสกั เลก็ นอย
ก็นอยกวาอา� เภออน่ื ๆ ถอยความกเ็ ปรียบเทียบวาแลวไปไดมากกวา
ตองสง จัดวาเปนอ�าเภอดีกวาอา� เภอในเมอื งนครไชยศรี ยงั เสยี แต
เขยี นพิมพพลาดอยูบาง ตรวจทว่ี าการอ�าเภอแลวเดินไปดูตลาดซ่งึ
หลวงบา� รุงจีนประชาสรางขึ้นในท่ีนเ้ี ก็บคาเชาไดปละกวา ๔๐ ช่ัง
แลวไปดูโรงหบี แลบานของหลวงบ�ารุง แลวจึงลงเรอื ลองนา้� ตอมา
เวลาบาย ๔ โมงเสศถึงปากคลองดา� เนินสดวก หยดุ พักทีน่ ้คี ืนหน่ึง
เจาพระยาสุรพันธพิสุทธ์ิ ขาหลวงเทศาภิบาลมณฑลราชบุรี พระยา
อมรนิ ทรฤๅไชย ผวู าราชการเมืองราชบุรี หลวงวเิ สศภกั ดวี าทีป่ ลดั เมอื ง
สมทุ รสาครมาคอยรบั อยูท่ีน้ี

ล�าแมน�้าในเขตรเมอื งนครไชยศรี ดูไมสูครกึ ครื้นเหมือนใน
เขตรสุพรรณเห็นจะเปนเพราะกวางกวา แลบานเรือนมักจะต้งั ลึก

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 153

เขาไป การท�ามาคาขายตามล�าแมนา้� ตอนนี้ ไดความวาท�านาเปนพ้ืน
เพราะเขาเมอื งนครไชยศรีมนี �้าหนักมาก ขายตามโรงสไี ฟในกรงุ เทพ,
ไดราคาดีกวาเขานาเมือง คนจงึ พากันมาทา� นาแลมารับซื้อเขามาทาง
เมอื งนครไชยศรมี ากขน้ึ ในเวลานีไ้ ดทราบวาก�าลงั คนอพยพเขามาหา
นาท�าในเมืองนครไชยศรเี ปนอันมาก ความในศาลมแี ตเรื่องแยงที่นา
กันเปนพ้นื นอกจากท�านามีการท�าสวนทา� ไร ไดเหน็ ไรงามๆ หลาย
แหง แตพวกท่ีทา� สวนทา� ไรรองวาไมดเี หมือนแตกอน ดวยทกุ วนั นี้นา้�
กัดคลองลดั ทาจีนโตออกไป ในระดแู ลงนา�้ เค็มขน้ึ แรงท�าใหท่ีสวนที่
ไรเสยี ไปมาก แตน�้าเคม็ ท�าใหเกิดสวนจากขน้ึ เปนสนิ คาในลา� น้�านี้ได
อิกอยางหนง่ึ การทา� มาคาขายอยางอ่นื มโี รงหบี ท�าน�้าตาลทรายตั้งอยู
ตามล�าน้า� ๓ โรง มีโรงปนโองอาง เคร่อื งดินเผาประมาณ ๓ แหง และ
มที ต่ี งั้ ท�าการยอมมะเกลือยอมครามหลายแหง เพราะมะเกลือปามอี ยู
ขางหลงั พระปฐมเจดียตอพรมแดนเมอื งกาญจนบุรี พวกชาวบาน
นอกเก็บบรรทกุ เกวียนลงมาขายซื้อไดราคาถกู จงึ มผี ูตั้งยอมแพรดา�
มะเกลอื ไปจ�าหนายตางประเทศไดกา� ไรราคาดี ในการยอมครามก็
ท�านองเดยี วกนั ดวยอาไศรยซื้อครามตามไรในคลองเจดียบูชาแลใน
ท่ีเหลานไ้ี ดราคาถกู

รวบรวมเนอ้ื ทเ่ี หน็ การที่ไดตรวจเมอื งนครไชยศรคี ร้งั นเ้ี หน็ วา
ในสวนการโจรผรู ายการปราบปรามกรมการ แลการจัดกา� นันผใู หญ
บานเรียบรอยเปนอยางดไี ดจรงิ สมค�าเลาลอื เขาไปกรุงเทพ, ฉันไดต้ังใจ
ไตถามอา� เภอก�านนั แลราษฎรบนั ดาท่ีไดพบปะทุกๆ แหง มีเสียงเปน
อยางเดียวกันวาเมืองนครไชยศรีใน ๓ ปมานี้ การโจรผรู ายเรยี บรอย
ขน้ึ ทกุ ที ราษฎรไดทา� มาหากนิ ไดเปนศขุ ก�านนั ผใู หญบานไมมีความ
เดือดรอนอยางใด การที่เลิกดานภาษีเปนทพี่ อใจของราษฎรพากัน
ยนิ ดถี วายพระพรพระบาทสมเด็จพระเจาอยหู ัวโดยมาก ความหยกุ
หยิกในราษฎรเวลานีม้ ีแตเร่ืองแยงท่ีนากันท�า เพราะคนอพยพทีอ่ ่ืน
เขามาทา� นาในแขวงเมืองนครไชยศรีเปนอันมาก การออกใบจองยัง

154 การเสด็จตรวจราชการหัวเมืองของ

หามไว คนจงึ เกิดทมุ เถียงกันดวยเรื่องแยงท่ีนา เรอ่ื งนีเ้ ปนเรือ่ งส�าคัญ
ท่ีจะตองคดิ รบี จัดเสยี โดยเร็ว ชาไปการวิวาทจะเกิดมากขึ้น

คนในเมอื งนครไชยศรีไมวาพระ คฤหศั จีนไทยฟงเสียงดูพากนั
นยิ มตอพระยาสนุ ทรบุรีท่วั นา ไมมีใครไดกลาวโทษหรอื ติเตียนอยางใด
ที่จรงิ กระบวนความเอือ้ เฟอตอผนู อยแลการทไ่ี หวพริบระวงั รักษาการ
ตามค�าส่งั แลนาที่ พระยาสุนทรบรุ ีจัดวาดีไดจริง ดีกวาเทศาบางคน
ขาดอยูแตความรทู จี่ ะคดิ อานจัดการดวยลา� พงั ปญญาตนหรือจะแกไข
สดรอนโดยทางดีโปลมาชี เชนกระบวนที่จะเลนกบั พวกบาทหลวงยัง
ไมรูสันทดั จา� ตองส่งั ตองสอนจึงได แตกระน้ันเหน็ วาที่จะหาผูใดเปน
เทศาภิบาลมณฑลนครไชยศรีในเวลานี้ใหดียิง่ กวาพระยาสนุ ทรบรุ เี หน็
วาหาไมได ดวยทรงคณุ วฒุ ิอันส�าคัญ กลาวคอื ทีค่ นในมณฑลนบั ถือ
ทั่วไป อยางเดียวกบั พระยาพิไชยแลพระยาสุขมุ ถึงกระบวนความ
สามารถในบางอยางจะตา่� กวาขาหลวงเทศาภบิ าลทั้ง ๒ นัน้ กเ็ ลนที่
อยใู กลกรุงเทพ, วง่ิ ไตว่งิ ถามไดงาย จงึ เห็นวาควรเปนทีพ่ อใจอยแู ลว.

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานุภาพ 155



รายงานการเสด็จตรวจราชการ
มณฑลราชบรุ ี

เมืองราชบุรี และเมืองสมทุ รสงคราม

พ.ศ. ๒๔๔๑ ร.ศ. ๑๑๗

รายงานการเสดจ็ ตรวจราชการ เมืองราชบุรี
และเมอื งสมุทรสงคราม
พ.ศ. ๒๔๔๑ ร.ศ. ๑๑๗๑

ท่ี ๒๒๙ / ๑๗๒๙๘
ศาลาวาการมหาดไทย

วนั ท่ี ๓๐ เดอื นสิงหาคม ร,ศ, ๑๑๗
กราบทลู พระเจานองยาเธอ กรมหมน่ื สมมตอมรพันธุ ราช
เลขานกุ าร ทรงทราบ
ดวยเกลาฯ ไดทราบเกลาฯ วาพระยาสฤษด์ิพจนกรไดสง
รายงานทเี่ กลาฯ ไดตรวจราชการตลอดถงึ เมืองนครไชยศรนี ้นั ควร
ทราบฝาลอองธลุ พี ระบาทแลว
บดั นี้เกลาฯ ไดสงรายงานตรวจราชการเมอื งราชบุรีฉบับ ๑
ตรวจราชการเมืองสมทุ รสงครามฉบบั ๑ รวม ๒ ฉบับ ถวายมากับ
จดหมายนดี้ วยแลว
ขอฝาพระบาทไดนา� ขน้ึ ทลู เกลาทลู กระหมอมถวายดวย ควร
มิควรแลวแตจะโปรด

เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย

๑ สะกดการันตแ์ ละวรรคตอนคงตามต้นฉบับ จากส�านักหอจดหมายเหตแุ หงชาติ
กรมศลิ ปากร (จากเอกสารรัชกาลที่ ๕ หมายเลข ม. ๒. ๑๔/๙๓ เรือ่ ง กรมหม่นื ด�ารงฯ
ทูลเกลา้ ฯ ถวายรายงานตรวจราชการเมืองราชบรุ ี และเมอื งสมทุ รสงคราม)
158 การเสดจ็ ตรวจราชการหัวเมืองของ

ศาลาวาการมหาดไทย
วนั ท่ี ๒๙ เดอื นสงิ หาคม ร,ศ, ๑๑๗
ถึง พระยาสฤษด์ิ
วันท่ี ๑๘ สงิ หาคม เวลาเชาออกเรอื จากบางยางแลนไปตาม
ลา� คลองด�าเนนิ สดวกๆ เวลาน้ีน้�ามากลบฝง มเี รือไฟรบั จางลากเรือใน
คลองน้ถี งึ ๓ ล�า คือรับลากแตปากคลองขางบางยางไปสงปากคลอง
ขางบางนกแขวก แลมเี ร่ือไฟพวกอ่ืนคอยรบั ลากแตปากคลองขึ้น
ไปเมืองราชบรุ ตี ลอดจนบานโปง ไดความวาลากคราวละถงึ ๓๐-๔๐
ลา� นานี้ไดราคาดี ดวยนา�้ แมนา�้ ราชบรุ ีเชยี่ วจัด
ท่ีคลองด�าเนินสดวกตอนน้ีดูการปกครองกาวกายไมเหมาะ
เพราะตง้ั แตปากคลองแบงเปนพรมแดนนครไชยศรีฟากหนึง่ สมทุ รสาคร
ฟากหนึ่งเขาไปจนหลกั ๕ จงึ ตอพรมแดนราชบรุ ี พรมแดนไมควร
จะแบงกนั เมืองละฝายคลองสา� คญั เชนน้ี แตจะตองรอตรวจแผนที่
เสียใหดีกอนจงึ จะคดิ แบงใหม ที่สองฟากคลองดา� เนินสดวกเปนท่ี
ทงิ้ ใหรกรางอยูมากกวาท่ีมผี ูท�าเปนไรนา ไดความวาที่เหลานท้ี ี่จรงิ
เปนที่ดี แตเปนทม่ี เี จาของอยูในวงษวานญาติของสมเด็จเจาพระยา
จับจองไวต้ังแตครั้งขดุ คลอง บางแหงกท็ �าบางแหงกห็ วงไวเปลาๆ
ทุกวนั นจี้ งึ รกรางไปโดยมาก เหน็ วาเรือ่ งทที่ ้ิงไวเชนนีก้ ็มอี ยูในกฎหมาย
ถาท้งิ ไวเกนิ กวา ๓ ปกเ็ ปนขาดจอง ถาหากวาจะจดั การตามกฎหมาย
นนั้ แตเจาพนักงานใหออกตรวจสืบพยานใหไดหลักถานวาที่ใดทงิ้
มากกวา ๓ ป ประกาศเอาคนื เปนท่ีหลวงแลวเปดใหราษฎรจบั จอง
ไป กค็ งจะมีคนเขาอยูเตม็ ตลอดคลองน้ี แตการที่จะทา� เชนน้นั จะเปน
การรนุ แรงเกินไป เห็นวาทางอยางอ่ืนยังมีดีกวาจึงไดสั่งขาหลวง
เทศาภบิ าลทง้ั มณฑลนครไชยศรีแลมณฑลราชบุรี ใหตรวจท�าบาญชี
ที่ ๒ ฝงคลองนี้วาเปนของผูใดๆ บาง แลทแ่ี หงใดไดท�าอยหู รือทอดท้ิง
มาชานานเทาใด เพ่ือจะไดประกาศแกเจาของท่ใี หทราบเสียกอน
แลวจงึ จัดการทีจ่ ะคนื ทตี่ อไป

สมเด็จพระเจา้ บรมวงศ์เธอ กรมพระยาดา� รงราชานภุ าพ 159