B10 SEm 2

1.1.2 Tarikh kuat kuasa
 Tarikh di mana transaksi yang direkodkan atau apabila perjanjian (seperti

kontrak atau polisi insurans) berkuat kuasa.
 Tarikh berkuatkuasa atau pada tarikh adalah tarikh di mana sesuatu yang

dianggap berkuat kuasa, yang boleh menjadi masa lalu, tarikh masa kini
atau masa depan. Ini mungkin berbeza daripada tarikh di mana acara itu
sebenarnya berlaku atau direkodkan.

1.1.3 Penggerak
 Pemula pelan adalah orang yang bertanggungjawab memikirkan atau

memulakannya dan memperkenalkan bidang, minat, kemahiran, atau
aktiviti baru. Orang yang telah diperkenalkan atau telah mencapai
pengetahuan dalam bidang tertentu.

1.1.4 Quality testing
Satu sistem yang merangkumi teknik-teknik atau aktiviti yang digunakan untuk
mencapai sesuatu sasaran atau kehendak kualiti serta mengekalkan dan
memperbaiki kualiti sesuatu produk atau perkhidmatan.Kawalan kualiti
merangkumi kesemua kerja pengoperasian atau proses atau proses ujian,
pengukuran dan membandingkan produk yang terhasil/ dikeluarkan dengan
satu piawaian dan kemudiannya menentukan samada produk tersebut patut
diterima, ditolak diubahsuai atau dibina semula.

Ciri-ciri kualiti ialah:

i. Meningkatkan kepuasan pengguna
ii. Produk yang boleh dipasarkan
iii. Memenuhi kehendak persaingan
iv. Meningkatkan kualiti pasaran
v. Meningkatkan pendapatan daripada jualan
vi. Menjamin harga

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 194

1.1.5 Pengesahan kerja
Sebelum anda meluluskan arahan kerja:

 Menubuhkan profil pengguna untuk semua orang yang bertanggungjawab
dalam arahan kerja yang membenarkan.

 Mengesahkan bahawa semua orang yang bertanggungjawab dalam
arahan kerja membenarkan terkandung dalam penghalaan kelulusan
arahan kerja.

1.1.6 Kelulusan kerja
Anda boleh mewujudkan kelulusan kawalan untuk satu arahan kerja
berdasarkan pelbagai jenis kriteria , termasuk jenis arahan kerja, status , dan
jumlah kewangan terlibat. Contohnya, anda boleh menentukan bahawa semua
tempahan kerja mesti diluluskan sebelum apa-apa kerja yang dibuat. Anda
boleh juga menentukan siapa mesti meluluskan arahan kerja dan jumlah
kewangan ambang yang setiap orang bertanggungjawab. Ambang ialah
jumlah di atas orang yang mana ditentukan mesti meluluskan arahan kerja.
Jika jumlah kurang daripada ambang, kelulusan tidak dikehendaki. Anda boleh
juga mengkaji semula status kelulusan satu arahan kerja.

1.2 Kenalpasti Spesifikasi Komponen Elektrikal dan Elektronik
Komponen-komponen elektronik boleh dikelaskan sebagai komponen pasif dan
komponen aktif. Komponen pasif ialah komponen-komponen yang tidak
menyumbang kepada gandaan voltan dan arus kepada sesuatu litar .Ianya tidak
memerlukan sebarang input untuk berfungsi .Contoh komponen pasif ialah
perintang pemuat ,pearuh dan lain-lain.

Komponen aktif pula merupakan komponen yang mempunyai kebolehan untuk
menghasilkan gandaan dan arus.Komponen ini juga boleh menghasilkan tindakan
pensuisan dalam suatu litar.Kebanyakan komponen jenis ini dibina menggunakan
bahan separuh pengalir. Contoh komponen aktif ialah transistor ,diod , litar
bersepadu dan lain-lain.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 195

1.2.1 Jenis-jenis Komponen Electrikal dan Elektronik
Peralatan Elektronik adalah sebuah peralatan yang terbentuk dari beberapa jenis
komponen Elektronik dan memiliki fungsi-fungsinya tersendiri di dalam sebuah
rangkaian elektronik seiring dengan perkembangan teknologi, Komponen-
komponen Elektronik makin bervariasi dan jenisnya pun bertambah banyak.
Tetapi komponen-komponen seperti Resistor, Kapasitor, Transistor, Diod,
Induktor dan IC masih tetap digunakan hingga kini.

1.2.2 Fungsi Komponen Elektrikal dan Elektronik

1.2.2.1 Komponen Pasif

Pemuat

Rajah 1: Pemuat dan Simbol

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 196

Pemuat ialah satu komponen penting dalam litar-litar elektronik dan bertugas untuk
menyimpan cas elektrik manakala keupayaan dielektrik yang berada di antara dua plat
untuk menyimpan cas disebut kemuatan.Pemuat terdiri dari pelbagai jenis dan rupa
bentuk yang diperbuat dari bahan seperti kertas,minyak,seramik,mylar,elektrolit,styrol
dan tentalum.

Biasanya sesuatu pemuat itu dikenali melalui bahan dielektriknya seperti pemuat
seramik,dibuat dari bahan seramik begitu juga dengan pemuat-pemuat yang lain.Rajah
1.0 ialah simbol pemuat.Kebiasaanya pada badan pemuat tercatat nilai kadaran voltan
seperti 10uF 16V.Ini menunjukkan bahawa voltan maksimum yang mampu diterima oleh
pemuat tersebut ialah 16V.Sekiranya dibekalkan voltan lebih daripada itu maka pemuat
tersebut akan rosak.

Kebanyakkan pemuat elektrolitik mempunyai saiz yang agak besar,kemuatanya yang
tinggi serta mempunyai tanda kekutuban (+) dan (-) pada badan pemuat .Terdapat juga
tanda nilai kadaran voltan seperti 10V,16V,25V,100V dan sebagainya.

a. Pemuat menghalang AT dan membenarkan AU

Sebagaimana yang kita telah ketahui bahawa tugas utama pemuat adalah sebagai
penyimpan elektrik atau cas sementara,dalam lain perkataan pemuat bertindak
sebagai bateri sementara.Di samping itu,pemuat juga bertindak menghalang
voltan AT dan membenar voltan AU.

Rajah 2: Sambungan pemuat ke punca bekalan

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 197

Dalam Rajah 2. satu pemuat disambungkan kepada punca bekalan AT.Pemuat
akan mendapat cas dan akan berhenti mengecas sebaik sahaja jumlah cas sama
dengan jumlah voltan punca AT.

Rajah 3: Pemuat voltan AU Rajah 4: Pemuat kekutuban berubah

Dalam Rajah 3 pemuat dibekalkan dengan voltan AU di mana kekutuban voltan
AU sentiasa berubah-ubah dan ini menyebabkan kekutuban cas turut berubah
mengikut kekutuban voltan bekalan.Katakan kekutuban di bahagian atas positif
dan di bahagian bawah negatif menyebabkan plat bahagian atas pemuat
berkutuban positif dan plat bahagian bawahnya negatif.Rajah 4 menunjukkan
kekutuban berubah sebaliknya di mana bahagian atas pula negatif dan bahagian
bawah positif.Ini menunjukkan bahawa pemuat membenarkan voltan AU
melaluinya dan menghalang voltan AT.

b. Binaan pemuat

Pemuat dibina dariapda dua plat logam yang diletakkan bersetentangan serta
dipisahlam oleh dielektrik seperti udara,kertas,mika seramik dan
sebagainya.Dielektrik bersifat penebat dengan ciri-ciri dan pemalar
tertentu.Biasanya pemuat diberi nama mengikut jenis dielektriknya.Kemampuan
sesuatu pemuat untuk menyimpan cas tenaga dinyatakan dalam kemuatan yang
diberi symbol C.Berikut adalah beberapa faktor yang mempengaruhi nilai
kemuatan sesebuah pemuat :

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 198

i. Keluasan plat
ii. Jarak antara dua plat
iii. Jenis dielektrik yang digunakan

Ketiga-tiga faktor di atas adalah merupakan faktor penentu kepada nilai kemuatan
dalam sesebuah pemuat.Semakin luas permukaan plat semakin tinggi nilai
kemuatan dan semakin jarak di antara dua plat semakin kurang nilai
kemuatan.Jenis bahan dielektrik juga boleh mempengaruhi nilai kemuatan.Rajah 5
menunjukkan binaan pemuat.

Rajah 5: Binaan pemuat

c. Unit Kemuatan

Unit asas bagi kemuatan ialah farad.Walau bagaimanapun farad adalah terlalu
besar untuk digunakan sebagai unit kemuatan di dalam kerja-kerja praktik litar
elektronik.Unit biasa digunakan ialah dalam mikrofarad (uF),pikofarad (pF) dan
nanofarad (nF).Kemuatan 1 farad bermakna pemuat boleh menyimpan 1 Coulomb
cas elektrik apabila voltan dibekalkan pada pemuat ialah 1 volt.Ia boleh diwakili
oleh persamaan berikut :

Q = C/V

di mana :

C = Kemuatan dalam farad
Q = Jumlah cas elektrik dalam Coulomb
V = Volta

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 199

d. Cara menterjemahkan kod nombor pemuat

Bagi sesetengah pemuat seperti pemuat jenis seramik,mylar dan lain-lain
menggunakan kod nombor bagi menunjukkan nilai sesebuah
pemuat.Kebiasaanya,mempunyai tiga nombor dan diikuti dengan huruf seperti
201K,223K atau 403J atau lain-lain.

Berikut adalah tanda pengenalan huruf dan terjemahan nilai toleransinya.Contoh
dan Contoh 2 pula menunjukkan teknik pengiraan nilai kemuatan pemuat.

e. Kegunaan Kapasitor
Kapasitor biasanya digunakan dalam litar-litar elektrik dan elektronik kerana
fungsinya mengahalang voltan a.t tetapi melalukan voltan isyarat a.u dalambentuk
cas dan nyahcas. Fungsi lain dalam litar termasuk kegunaannya sebagai
penjodoh, pemirau dan penapis a.u.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 200

i. Kapasitor digunakan untuk menyimpan tenaga dalam bentuk medan
elektrostatik.

ii. Kapasitor menentang perubahan voltan dalam litar.
iii. Kapasitor boleh melalukan frekuensi tinggi dan menolak frekuensi

rendah.
iv. Kapasitor boleh digunakan sebagai pembahagi voltan.

Pada umumnya terdapat tiga cara menyambungkan pemuat di dalam litar iaitu:

i. Sambungan sesiri

Nilai kemuatan akan berkurangan jika disambung secara sesiri seperti dalam
Rajah .6.Ini dapat dibuktikan dengan formula :

Rajah 6: Pemuat sambungan sesiri

ii. Sambungan selari
Nilai kemuatan akan bertambah bila C1 dan C2 disambung secara selari seperti
dalam Rajah 7.Ini dapat dibuktikan dengan formula CJ+C1+C2+…..

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 201

Rajah 7: Pemuat disambung selari

iii. Sambungan siri-selari
Sambungan siri-selari adalah merupakan gabungan litar pemuat siri dan
selari.Untuk mencari jumlah kemuatan kita perlu menyelesaikan pemuat yang
disambung secara selari kemudian dicampurkan dengan yang sesiri.Rajah .8
menunjukkan satu contoh litar pemuat siri-selari dan penyelesaianya.

Rajah 8 Pemuat disambung siri-selari

Perintang

Perintang merupakan komponen yang paling biasa terdapat dalam suatu litar
eletkronik.Kegunaan utamanya ialah menghadkan aliran arus dalam litar kerana adanya
rintangan.Perintang juga digunakan sebagai pembahagi voltan.Komponen ini
melesapkan tenaga elektrik dalam bentuk haba .Unit untuk menyukat rintangan ialah
ohm (Ω)

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 202

Terdapat dua jenis perintang:

i. Perintang tetap-Perintang yang mempunyai nilai rintangannya yang tetap.Namun
demikian,factor perubahan suhu ,bahan perintang atau arus mungkin dapat
mengubah nilai rintagan perintang tetap.Nilai rintangan perintang ini dapat
dinyatakan secara kod warna atau kod bercetak.

ii. Perintang bolehubah –Perintang yang nilai rintangannya boleh diubah-ubah yang
lazimnya digubakan dalam litar elektronik iaitu rheostat,meter upaya dan
praset.Kesemua perintang boleh ubah ini mempunyai nilai rintangan yang
boleh diubah mengikut keperluan.Termistor dan varistor pula merupakan
peranti elektronik yang masing-masing berubah nilai rintangannya mengikut
perubahan suhu dan voltan.

a. Kod Warna

Kod warna perintang digunakan pada perintang bersaiz kecil. Nilai perintang
didapati dengan membaca jaluran kod warna pada perintang. Jadual kod warna
perintang (Rajah 9), menunjukkan kod warna perintang. Kebanyakan perintang
mempunyai empat jalur. Tiga jalur yang pertama memberikan bacaan nilai namaan
perintang, manakala jalur yang keempat menunjukkan nilai had terima

B10-32-22-LA1-IS Rajah 9: Kod Warna Perintang 203

WIM/B10/32012/S02/P2(12019)

Menentukan nilai perintang

b. HUKUM OHM
Hukum Ohm menyatakan bahawa arus elektrik (I), yang mengalir melalui suatu
perintang (R) adalah berkadar terus dengan beza upaya (V) yang merentasi
perintang ini dengan syarat, suhunya adalah tetap.

VαI

Oleh itu ; Hukum Ohm ialah V / I = pemalar di mana pemalar adalah rintangan (R).

Formula untuk Hukum Ohm bagi mencari :- V
IR
Arus
I = V / R , unit dalam Ampere (A)

Voltan
V = I x R , unit dalam Volt (V)

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 204

Rintangan
R = V / I , unit dalam Ohm ()

Contoh 1 :
Beza upaya yang merentasi suatu beban ialah 12 V dan arus yang mengalir
melaluinya ialah 0.4 A. Berapakah nilai rintangan beban tersebut ?

Penyelesaian :
Diberi : V = 12 V, I = 0.4 A

Formula R = V / I
= 12V / 0.4 A
= 30 

Contoh 2 :
Hitungkan arus yang mengalir melalui beban 10  jika sebuah bateri 2 V
disambung merentasinya.

Penyelesaian :
Diberi : V = 2 V, R = 10 

Formula I=V/R
= 2V / 10 Ω

= 0.2 A

Contoh 3 :
Arus 6mA mengalir melalui perintang 20 K. Hitungkan beza upaya yang
merentasinya ?

Penyelesaian :
Diberi : I = 6mA = 6 x 10-3 A

R = 20 K = 20 x 103

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 205

Formula V = I x R
= (6 x 10-3 A) x (22 x 103) 
= 120 V

c. JENIS-JENIS LITAR

Litar Siri

Litar siri ialah litar yang mengandungi dua atau lebih komponen yang disambung
bersiri. Dalam litar ini, arus mempunyai satu laluan sahaja. Nilai arus yang
mengalir melalui semua komponen dalam litar adalah sama. Nilai beza upaya
merentasi setiap komponen bergantung kepada rintangan masing-masing. Dalam
Rajah 3, arus I adalah sama untuk setiap perintang.

IRT I Menurut Hukum Ohm :
+ V1 V1 = IR1, V2 = IR2 dan VT =

VT _ R1 Jumlah beza upaya :
VT = V1 + V2 .....
I
V2 Jumlah rintangan litar :
RT = R1 + R2 .....
R2

Rajah10 : Litar Siri

Berpandukan Rajah 10 ; Jika diberi R1 = 20 Ω, R2 = 30 Ω dan VT = 5 V, tentukan :

i. Jumlah rintangan, RT
ii. Arus (I) yang mengalir dalam litar

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 206

iii. Beza upaya V1 dan V2

Penyelesaian :
Diberi R1 = 20 Ω, R2 = 30 Ω dan VT = 5 V

i. Formula : RT = R1 + R2
Oleh itu, jumlah rintangan RT = 20 Ω + 30 Ω
= 50 Ω

ii.Formula : I = VT / RT
Oleh itu, jumlah arus I = 5 V / 50 Ω

= 0.1 A

iii. Formula : V1 = I x R1
Oleh itu, jumlah beza upaya V1 = 0.1 A x 20 Ω
=2V

Formula : V2 = I x R2
Oleh itu, jumlah beza upaya V2 = 0.1 A x 30 Ω

=3V
Litar Selari

Litar selari mempunyai dua atau lebih komponen disambungkan merentasi punca
voltan yang sama. Nilai beza upaya yang merentasi setiap cabang adalah sama.
Nilai arus melalui setiap cabang bergantung kepada nilai rintangan cabang
masing-masing.

Rajah 11 menunjukkan dua perintang R1 dan R2 yang disambung secara selari.
Arus yang mengalir melalui perintang R1 ialah I1 dan arus yang melalui perintang
R2 ialah I2.

IT

+ I1 I2
V_ R1 R2

Rajah 11 : Litar Selari

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 207

Jumlah arus IT yang mengalir daripada punca voltan sama dengan jumlah arus I1
dan I2

Jumlah arus :IT = I1 + I2

Jumlah beza upaya adalah sama merentasi semua cabang : VT = V1 = V2 .....

Jumlah rintangan litar : 1/RT = 1/R1 + 1/R2 .....

Contoh :
Berpandukan Rajah 4 ; Jika diberi dua perintang R1 = 5 Ω, R2 = 20 Ω dan VT = 10
V, hitungkan :

i. Jumlah rintangan, RT
ii. Jumlah arus (I) yang mengalir daripada punca voltan
iii. Arus yang mengalir dalam setiap perintang

Penyelesaian :
Diberi R1 = 5 Ω, R2 = 20 Ω dan V = 10 V

i. Formula : 1/RT = 1/R1 + 1/R2 = 1/5 Ω + 1/20 Ω
Oleh itu, jumlah rintangan 1/RT = (4 + 1) / 20 Ω
= 5 / 20 Ω = 1 / 4 Ω
=4Ω

Formula : IT = V / RT
Oleh itu, jumlah arus IT = 10 V / 4 Ω

= 2.5 A

ii. Formula : I1 = V / R1
Oleh itu, jumlah arus I1 = 10 V / 5 Ω
=2A

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 208

Formula : I2 = V / R2
Oleh itu, jumlah arus I2 = 10 V / 20 Ω

= 0.5 A

Pearuh/Gelung/Induktor

Pearuh ialah komponen yang dibuat daripada gegelung dawai jenis penebat.
Lilitan dawainya pada satu bekas berbentuk silinder kosong atau berteraskan
logam. Pearuh merupakan komponen yang mempunyai sifat menentang sebarang
perubahan pengaliran arus. Pearuh menghasilkan kearuhan. Nilai kearuhan
sesuatu peraruh boleh dinaikkan dengan menambahkan bilangan lilitan gelung
atau menggunakan teras.

Rajah 12: Gambar dan symbol pearuh

Secara umumnya, peraruh boleh dibahagikan kepada 2 (dua) kumpulan iaitu
pearuh tetap dan pearuh boleh ubah merujuk Rajah 12.

Pearuh Tetap
Pearuh tetap digunakan bagi litar yang memerlukan nilai kearuhan yang tidak
berubah. Empat (4) jenis peraruh tetap ialah Teras udara, Teras besi, Teras besi
serbuk dan Teras ferit merujuk Rajah 13.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 209

Rajah 13: Simbol Induktor
a. Pearuh teras udara

Pearuh teras udara biasanya mempunyai nilai kearuhan 1 mikro henry atau
kurang. Oleh kerana nilai kearuhannya rendah, ia biasanya digunakan pada
frekuensi yang tinggi. Contohnya, peraruh ini digunakan sebagai pencekik
frekuensi radio bagi menghalang arus frekuensi radio (frekuensi tinggi) daripada
melalui laluan tertentu dalam litar. Rajah 14 di bawah menunjukkan peraruh teras
udara

Rajah 14: Teras udara
b. Pearuh teras besi
Teras besi yang digunakan ialah teras besi berlapis yang bersalut penebat nipis.
(rujuk rajah di bawah). Nilai kearuhan pearuh teras besi adalah daripada
beberapamili henry hingga beberapa henry. Teras besi digunakan sebagai penapis
frekuensi rendah dalam litar bekalan kuasa. Ia juga digunakan sebagai pencekik
dalam litar lampu pendaflour.

c. Peraruh teras besi serbuk dan teras ferit
Teras besi serbuk dihasilkan dengan memampatkan serbuk besi yang diselaputi
oleh penebat. Teras ferit pula dibuat daripada bahan magnet bukan pengalir.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 210

Dengan menggunakan teras besi serbuk atau teras ferit, nilai kearuhan akan lebih
tinggi dan saiz peraruh dapat dikecilkan. Peraruh teras besi serbuk dan teras ferit
mempunyai 3 (tiga) bentuk iaitu solenoid ,toroid dan teras pot

d. Pearuh Boleh Ubah

Kearuhan bagi peraruh boleh ubah akan bertambah apabila teras besi digerakkan
ke dalam belitan dan akan berkurangan apabila digerakkan keluar belitan. Teras
yang biasa digunakan ialah teras ferit dan teras besi serbuk.Pearuh jenis ini
menggunakan skru logam (tembaga) bagi melaraskan kedudukan teras ferit dan
teras besi. Cara lain ialah teras itu sendiri mempunyai bebenang untuk pelarasan
teras.

Penyusunan Pearuh Dalam Litar Sesiri Dan Selari

LL L L

12 3 4

Rajah 15: Litar Siri

Kearuhan jumlah bagi litar sesiri (Rajah 15) adalah hasil tambah kepada semua
nilai kearuhan dalam litar tersebut seperti yang ditunjukkan dalam persamaan
pada rajah 16

L J  L1  L 2  L3  L 4

L1 L2 L3

B10-32-22-LA1-IS Rajah: 16 Litar Selari 211

WIM/B10/32012/S02/P2(12019)

Kearuhan jumlah bagi litar selari (Rajah 16) boleh dikira menggunakan persamaan
(5.6) di bawah.

1 111


L LL L
J 123

Contoh:

Berapakah jumlah kearuhan bagi tiga (3) buah gegelung masing-masing dengan
nilai 0.02H, 44mH, 400uH jika ia disambung secara :
Sesiri dan selari

Penyelesaian :
L1 = 0.02H
L2 = 44mH = 44 x 10-3 = 0.044H
L3 = 400uH = 400 x 10-6 = 0.0004H

Pengubah
Pengubah merupakan sebuah komponen yang bertugas untuk menyalurkan voltan
dan arus elektrik secara elektromagnetik dari satu litar ke satu litar yang lain.Ia
berkeupayaan mengubah nilai arus ulang alik dari rendah ke tinggi ataupun
sebaliknya.Selain itu,ia boleh membalikkan fasa gelombang.Pengubah mempunyai
pelbagai saiz dan rupa bentuk mengikut kesesuaian kegunaanya.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 212

Dari segi binaan asasnya,ia terdiri dari dua bahagian iaitu gelung primer dan
gelung sekunder dan dipisahkan antara keduanya oleh teras yang diperbuat dari
logam,udara dan lain-lain merujuk Rajah 17 .Pada dasarnya,pengubah
dikategorikan kepada tiga jenis iaitu

i. Pengubah kuasa direka untuk menangani masalah pengeluaran kuasa.Ia
digunakan di dalam system penjanaan dan pengagihan kuasa sama ada
untuk meninggi atau merendahkan voltan.Pengubah kuasa juga digunakan di
dalam peralatan elektronik seperti televisyen,radio dan sebagainya.Pengubah
kuasa yang bervoltan tinggi mempunyai saiz yang besar dan begitu juga
sebaliknya.

ii. Pengubah audio digunakan di dalam penguat audio sama ada di radio atau di
dalam peralatan-peralatan lain yang menggunakan system suara.Saiznya
agak kecil dan menggunakan teras besi.Pengubah audio berfungsi
menjodohkan isyarat audio ke pembesar suara.

iii. Pengubah RF digunakan di dalam bahagian penghantaran dan penerimaan
radio.Kebiasaanya digunakan untuk menala atau mendapatkan satu-satu nilai
frekuensi.Teras yang digunakan sama ada teras ferit atau teras udara.

a. Teras Udara b. Teras Besi c. Variable Transformer

Rajah 17 Simbol-simbol pengubah

a. Binaan Pengubah

 Transformer terdiri daripada cantuman kepingan besi dan mengandungi dua
bahagian iaitu gelung primary dan gelung secondary dan dipisahkan oleh
teras yang diperbuat dari logam, udara atau sebagainya.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 213

 Kedua-dua gelung ini mempunyai aruhan saling yang tinggi, dan jika gelung
utama (primary coil) disambungkan kepada bekalan AC, arus akan mengalir
mewujudkan fluks ulangalik di dalam teras (core).

 Kebanyakan fluks ini akan merangkal (berpindah) ke gelung kedua (secondary
coil).

b. Transformer Ratio (Nisbah Pengubah)

Transformer mempunyai lilitan primary (Np) yang disambung pada voltan punca
dan lilitan secondary (Ns) yang disambung kepada beban RL .Pada litar buka (iaitu
tiada beban) Ep hampir-hampir sama kepada voltan primary (Vp) dan Es hampir
sama dengan voltan terminal secondary (Vs) (Rajah 18).

Rajah 18 : Nisbah Transformer

Formula untuk nisbah transformer :-

1.29.1. K = Es = Vs = Ns

1.29.2. Ep Vp Np

Di mana :- Ep = d.g.e teraruh utama (primary emf induced)
Es = d.g.e teraruh pendua (secondary emf induced)
Vp = voltan terminal utama (voltan bekalan)
Vs = voltan terminal pendua (secondary terminal voltage)
Ip = arus primary

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 214

Is = arus secondary
Np = bilangan lilitan gegelung primary
Ns = bilangan lilitan gegelung secondary
Φ = fluks magnetic ulang-alik yang terhasil pada teras Vp

* Ns/Np = K ialah nisbah transformer (transformer ratio)

Nisbah lilitan

Nisbah bilangan lilitan di primary kepada bilangan lilitan di secondary adalah
nisbah lilitan transformer.

Np
Ns

Nisbah Voltan
Nisbah voltan berkadaran kepada voltan teraruh di lilitan primary kepada lilitan
secondary.

Vp = Np
Vs Ns

Apabila lilitan secondary (Ns) lebih banyak daripada lilitan primary (Np), voltan
primary (Vp) akan dinaikkan. Oleh itu voltan secondary (Vs) akan lebih tinggi
daripada voltan primary (Vp).

Contoh :- Nisbah transformer menaik ialah 1:10
Apabila lilitan secondary (Ns) sedikit daripada lilitan primary (Np), voltan di
secondary (Vs) lebih rendah dan voltan di primary (Vp) diturunkan.

Contoh :- Nisbah transformer menurun ialah 10:1
Contoh1 :- Cari Np jika Vp = 60 V, Vs = 15 V dan Ns = 2.

Vp = Np Np = Vp x Ns
Vs Ns Vs

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 215

= 60 x 2
15

=8

Arus secondary
Amaun arus secondary adalah voltan secondary dibahagi dengan rintangan di litar
secondary.

Is = Vs
RL

Kuasa di secondary
Kuasa yang terlesap oleh RL di secondary adalah :-

PRL = Is2 x RL atau PRL = Vs x Is

Kecekapan transformer
Jika transformer dianggap 100% cekap, kuasa yang dibekalkan ke primary adalah
sama dengan kuasa yang terdapat pada secondary. Dengan kata lain :-

Pin = Pout iaitu  (eta) = 100% (ideal)

Atau kuasa pada lilitan primary sama dengan kuasa pada lilitan secondary. Iaitu :-
VpIp = VsIs

Nisbah Arus
Formula untuk mencari nisbah arus :-

Is = Vp atau Ip = Vs = Ns = k
Ip Vs Is Vp Np

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 216

Contoh 1 :-
Satu transformer dengan nisbah lilitan 1:5 mempunyai 120 V merentasi 2400 Ω di
secondary.

i. Berapakah arus secondary, Is
ii. Kirakan nilai arus primary , Ip

Penyelesaian :- ii. Np : Ns = 1 : 5
i. Is = Vs
RL Np = Is
Ns Ip
= 120
1200 Ip = Is x Ns
Np
= 0.1A

= 0.1 x 5
1

= 0.5

SUIS

Dalam bidang elektronik, suis merupakan sejenis alat yang boleh memutuskan litar

elektrik, menghentikan aliran arus elektrik ataupun mengalihkan arah aliran dari

satu pengalir ke pengalir yang lain. Jenis suis yang paling lazim ialah jenis

kendalian elektromekanikal dengan satu atau lebih set sesentuh elektrik. Setiap

set sesentuh boleh jadi salah satu daripada dua keadaan sama ada 'tertutup' yang

bermaksud kedua-dua sesentuh adalah bersentuhan dan membenarkan aliran

elektrik, ataupun 'terbuka' yang bermaksud sesentuh adalah berasingan dan tidak

mengalirkan arus elektrik. Ciri lazim bagi kesemua penggunaan ini merujuk

kepada peranti yang mengawal keadaan perduaan sama

ada hidup atau padam, tertutup atau terbuka, bersambung atau tidak bersambung.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 217

Jenis-jenis suis

a. Suis Togel

Suis Togol merujuk Rajah dibawah dimana terdapat satu batang tuil merupakan
suis operasi tangan dengan memetik batang tuil yang kecil pada arah
bertentangani.Ini membolehkan sesentuh yang terdapat didalam suis bergerak
menyentuh antara satu sama lain.

Rajah 19: Suis Togol

b. Suis Gelangsar

Suis merujuk Rajah dibawah ini adalah suis mekanikal menggunakan slider yang
bergerak (slaid) dari posisi terbuka (mati) ke posisi tertutup.

B10-32-22-LA1-IS Rajah 19: Suis Gelangsar 218

WIM/B10/32012/S02/P2(12019)

Suis –suis ini mempunyai kutub dan balingan.Berdasarkan kutub dan balingan
terdapat empat jenis suis togel dan suis gelangsar iaitu merujuk Rajah dibawah:

i. Satu kutub satu balingan (SPST)
ii. Satu kutub dua balingan (SPDT)
iii. Dua kutub satu balingan (DPST)
iv. Dua kutub dua balingan (DPDT)

Satu kutub satu Satu kutub dua Dua kutub satu Dua kutub dua
balingan (SPST) balingan balingan balingan
(DPST) (DPDT)
(SPDT)

Rajah 20: Simbol suis

c. Suis Punat tekan

Suis punat tekan digunakan untuk membuka atau menutup litar dalam masa yang
singkat.Terbahagi kepada dua jenis

i. Suis punat tekan hidup (NO)
ii. Suis punat tekan mati (NC)

Suis tekan hidup (NO) Suis tekan mati (NC)

B10-32-22-LA1-IS Rajah 21:Simbol Suis punat tekan 219

WIM/B10/32012/S02/P2(12019)

Rajah 22: Suis punat tekan

Bagi suis punat tekan jenis hidup ,apabila suis punat tekan ditekan litar akan
tertutup.Apabila punat tekan dilepaskan litar akan terbuka.Contoh suis loceng
dalam bas. Bagi suis punat tekan mati,litar akan terbuka apabila punat ditekan dan
litar akan tertutup apabila punat tekan dilepaskan.Contoh :Suis amaran di pintu
kereta.

GEGANTI

Geganti merupakan ialah suis yang dikawal secara elektronik dan berkendali
menggunakan prinsip keelektromagnetan .Rekabentuk Geganti terdiri daripada
sebuah gegelung dan satu set sesentuh.Apabila arus elektrik dikenakan pada
geganti kedudukan suis akan berubah.Kebiasannya sesebuah geganti mempunyai
terminal NO dan NC. Bentuk fizikal dan simbol geganti adalah seperti ditunjukkan
dalam rajah berikut:

Rajah 21: Bentuk Geganti Rajah 22:Simbol Geganti

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 220

Terminal geganti biasanya ditandajan dengan COM,NC dan NO
i. COM – Common lazimnya disambungkan ke sini,bahagian suis yang bergerak
ii. NC – Normally Closed lazimnya suis antara COM dan NC tertutup (ON)

semasa geganti off
iii. NO – Normally Open,lazimnya suis antara COM dan NO terbuka (OFF)

semasa geganti off

Komponen Aktif

DIOD

Diod merupakan komponen aktif yang mempunyai dua tamatan.Diod diperbuat
dari bahan separuh pengalir seperti silicon dan germanium.Mempunyai pelbagai
saiz dan rupa bentuk bergantung kepada kekuatan maksimum pembawa arus.Ia
dikenali sebagai diod isyarat,diod kuasa,diod penerus dan diod zener.Terdapat
berpuluh-puluh bentuk diod.Rajah dibawah menunjukkan binaan diod dan tanda
menunjukkan tamatan anod-katod.

Rajah 23: Simbol diod

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 221

Binaan Diod

Diod ialah peranti separuh pengalir yang mempunyai dua tamatan. Tamatan yang
menyentuh bahan separuh pengalir jenis P dinamakan anod manakala tamatan
yang menyentuh bahan separuh pengalir jenis N dinamakan katod. Rajah dibawah
menunjukkan binaan diode dan simbol diode.

a. Binaan diod

Anod Katod
+ -

b. Simbol diod

Rajah 24: Binaan dan simbol diod
Jenis-Jenis Diod

a) Diod Isyarat

Diode isyarat dikendalikan dalam keadaan pincang hadapan seperti yang telah
diterangkan. Voltan lutut perlu diatasi sebelum arus yang banyak dapat mengalir
melalui diode. Diode ini membenarkan arus mengalir pada satu arah sahaja. Diode
isyarat banyak digunakan dalam litar pengesan isyarat seperti di dalam radio dan
litar pemotong isyarat di dalam televisyen.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 222

b) Diod Zener

Diode zener ialah diode khas yang dikendalikan dalam keadaan pincang
songsang. Diode zener bertindak sebagai litar terbuka sebelum nilai voltan
melebihi nilai voltan pecah tebat. Diode zener direka untuk dikendalikan ketika
melebihi nilai voltan pecah tebat. Diode ini digunakan untuk menghadkan voltan
pada paras yang tertentu dalam litar pengatur voltan bekalan kuasa dan litar
pelindung.

c) Diod Varaktor

Dalam reka bentuk sebuah diode, lapisan susutan memisahkan bahan jenis P
dengan bahan jenis N. Binaan diode ini adalah seperti sebuah pemuat yang
dielektriknya ialah lapisan susutan. Apabila voltan dikenakan merentasi diode,
lebar lapisan susutan akan berubah bergantung pada nilai voltan yang dikenakan.
Dalam keadaan ini, diode bertindak sebagai pemuat boleh ubah. Diod varaktor
juga dinamakan sebagai diode varikap, epikep atau diode pemuat voltan boleh
ubah. Diode ini dikendalikan dalam pincang songsang. Antara kegunaan diod
varaktor adalah lama bahagian penalaan sistem penerima televisyen, penerima
FM dan alat perhubungan yang lain.

d) Diod Terowong

Diode ini dinamakan diode terowong kerana diode ini mempunyai lapisan susutan
yang nipis. Elektron melintasi sawar upaya dengan mudah apabila diode dipincang
hadapan. Dengan meninggikan tahap pengedopan, voltan lutut diode terowong
direndahkan sehingga hampir ke sifar. Diode terowong mempunyai ciri pensuisan
yang terpantas sebagai peranti logik storan ingatan, pengayun santaian dan
pengayun gelombang mikro.
e) Diod Foto

Diode foto ialah diode yang peka cahaya. Diode ini berkendali apabila simpang
diode terkena cahaya. Ini menyebabkan pembawa cas tersedikit dihasilkan
dengan banyak. Penghasilan pembawa cas menyebabkan pengaliran arus
bertambah

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 223

Diode foto dikendalikan dalam keadaan pincang songsang. Ketika tiada cahaya terkena
simpang diode, hanya arus bocor sahaja yang mengalir. Oleh sebab arus ini kecil, diode
ini tidak dapat mempengaruhi kendalian peranti lain yang terdapat dalam litar. Diode foto
digunakan sebagai pengesan cahaya di dalam litar penggera, litar perakam video,
kamera dan litar kawalan jauh (televisyen dan radio).

f) Diod Laser

Diode ini diperbuat daripada bahan separuh pengalir galium aluminium arsenida.
Semasa diode dipincang hadapan tenaga diberi kepada elektron. Elektron di
dalam diode terjana dan menghasilkan cahaya inframerah koheren. Diode ini
digunakan di dalam talian penghantaran optik gentian, pembaca cakera padat dan
pencetak LASER.

g) Diod Pemancar Cahaya (LED)

LED ialah peranti separuh pengalir yang dapat mengeluarkan cahaya apabila arus
pincang hadapan dikenakan padanya. Dalam banyak penggunaan, LED dapat
menggantikan lampu pandu kerana LED mempunyai kelebihan seperti berikut :

 Voltan kendalian yang rendah
 Jangka hayat yang panjang (lebih 20 tahun)
 Pensuisan yang laju (nano saat)
Dalam keadaan pincang hadapan, elektron dari bahan jenis N merentasi simpang
untuk mengisi lubang di dalam bahan jenis P. Pengaliran ini menyebabkan beza
upaya dan tenaga haba terhasil. Tenaga haba pula ditukarkan kepada cahaya.
Warna cahaya dari diode ini dapat ditentukan mengikut jenis bahan separuh
pengalir diode yang digunakan seperti ditunjukkan dalam Jadual dibawah.

Bahan separuh pengalir Warna yang dihasilkan
Galium Arsenida (GaAs) Penyinar inframerah
Galium Fosfida (GaP) Merah atau hijau muda
Galium Arsenida Fosfida (GaAsP) Merah atau kuning muda
Galium Nitrogen (GaN) Biru

Jadual 1: Jenis bahan separuh pengalir dan warna yang dihasilkan oleh diod
pemancar cahaya (LED)

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 224

h) Paparan Tujuh Ruas (Seven Segment)
Diod pemancar cahaya pamer tujuh ruas disusun dan dipadukan seperti Rajah 25
bagi membolehkan ia memaparkan angka tertentu dari angka 0 hingga 9 seperti
yang terdapat dalam jam digital dan alat-alat paparan seumpamanya.Kebiasaanya
mempunyai tiga jenis warna iaitu merah,hijau dan kuning.Pelbagai saiz dan rupa
bentuk di mana pada dasarnya dibahagikan kepada dua jenis iaitu jenis katod
sepunya dan jenis anod sepunya.Kaedah kendalianya adalah sama seperti diod
pemancar cahaya biasa.

Rajah 25: Contoh diod pemancar cahaya paparan tujuh ruas
TRANSISTOR DWIKUTUB
Transistor merujuk Rajah dibawah merupakan komponen aktif terpenting di dalam
sesebuah litar elektronik.Ia telah menggantikan fungsi tiub vakum yang digunakan
dahulu.Ia banyak terdapat di dalam litar-litar radio,tv,perakam video dan
sebagainya.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 225

Rajah 26: Contoh Transistor Dwikutub dan Simbol

Transistor diperbuat dari bahan separa pengalir seperti silicon dan
germanium.Walaubagaimanapun kebanyakan transistor pada hari ini banyak
menggunakan bahan separa pengalir jenis silicon kerana harga yang murah dan
mudah didapati. Transistor berfungsi sebagai penguat dan pensuisan.

Pada dasarnya binaan transistor adalah gabungan dua diod disambung secara
sesiri.Terdapat dua jenis transistor yang biasa digunakan iaitu jenis PNP dan jenis
NPN.Berikut adalah rajah binaan dan symbol bagi transistor PNP dan NPN.

Rajah 27: Binaan dan simbol transistor PNP

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 226

Rajah 28 :Binaan dan simbol transistor NPN

1.3 PENGENALAN KEPADA ALATAN TANGAN, ALATAN PENGUKURAN DAN
ALAT UJI

Kertas penerangan ini akan menerangkan lebih lanjut tentang perkara-perkara yang
berkaitan alatan-alatan tangan yang digunakan dengan lebih jelas termasuk alatan
tangan, alat pengukuran dan peralatan pengujian. Ia menerangkan tentang jenis-jenis
alatan tangan serta serta kegunaan bagi alatan tersebut.

1.3.1 Alatan Tangan

a. Pemutar skru
Kegunaan: Mengetat dan melonggarkan skru

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 227

b. Playar gabung
Kegunaan: memegang, memotong mencengkam membentuk dan membengkok

c. Payar pemotong sisi
Kegunaan: memotong dawai dan memotong punca tamatan

d. Playar muncung tirus
Kegunaan: memegang skru dan dawai di ruang yang sempit, memotong dawai

e. Pelucut penebat
Kegunaan: melucut penebat pada dawai

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 228

f.Alat pemateri
Kegunaan: memateri dan menyahpateri

g. Alat penyedut pateri
Kegunaan: menyedut timah ketika membuka sambungan

h. Penyepit (Tweezwer)
Kegunaan: menyepit benda-benda kecil seperti sesendal, kaki komponen dan
pada ruang

i. Penggarit
Kegunaan: menanda dan menggaris

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 229

j. Kunci allen
Kegunaan: melonggarkan dan mengetatkan bolt yang berlubang heksagon

k. Test Pen
Kegunaan: Test pen digunakan untuk menguji wire hidup pada litar

l. Sepana hidup
Sepana jenis ini boleh dilaraskan mengikut saiz nat dengan memutarkan skru
pelaras yang terdapat pada dadanya.Perlu juga dilihat pada perengkuhnya
semasa menggunakannya

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 230

Alat Uji
a. Meter pelbagai

Kegunaan: mengukur voltan, arus, rintangan dan keterusan litar

b. Logic Probe
Kegunaan: Menguji keluaran pada pin IC

c. Digital IC tester
Kegunaan: menguji keluaran pin IC

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 231

d. Osilloscope
Kegunaan: mengukur bacaan voltan dan frekuensi

1.3.2 Power Tool
a. Gerudi tangan
 Dalam bidang elektrik digunakan untuk membuat lubang pada trunk
 Dalam bidang elektonik digunakan untuk membuat lubang pada papan

b. Mesin pencanai
 Dalam bidang elektrik digunakan untuk membuat laluan paip atau kabel.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 232

1.3.3 Soldering Equipment

Pengenalan kepada jenis-jenis peralatan serta bahagian-bahagian pada besi pemateri
dan fungsi-fungsinya adalah amat penting sebagai panduan untuk amalan penjagaan
serta baik pulih besi pemateri. Di samping itu boleh meningkatkan lagi aspek-aspek
keselamatan terhadap pelatih sebagai pengguna. Soldering dan desoldering merupakan
satu proses yang amat penting bagi seseorang juruteknik semasa mneghasilkan sesuatu
litar atau membaikpulih peralatan elektronik. Bagi mencapai tujuan tersebut juruteknik
itu perlulah mengetahui setiap peralatan yang digunakan dan cara untuk mengendalikan
setiap peralatan tersebut. Teknik penyurihan merupakan satu teknik yang perlu
dilakukan oleh pelajar bagi tujuan susunatur komponen mengikut pendawaian dan
penyambungan yang betul sebelum melakukan pemasangan komponen di atas PCB.

Memateri adalah dianggap sebagai satu seni dan memerlukan latihan.
Sambungan yang kurang baik adalah disebabkan oleh kekurangan kepanasan
(haba), permukaan yang kotor, kekurangan bahan solder (solder wire) ataupun
pemanasan yang banyak kali.

BAHAGIAN-BAHAGIAN BESI PEMATERI

Pemegang

Penutup Element
Pemanas

Hujung Besi Wayar kuasa
Pemateri

Palam 2 Pin

Element
Pemanas

Rajah 29: Gambarajah dan label besi pemateri

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 233

FUNGSI BAHAGIAN-BAHAGIAN BESI PEMATERI

a. PALAM 2 – PIN (2 PIN PLUG)

Ianya berfungsi sebagai penyambung bekalan kuasa antara punca alir keluar
(socket outlet) bekalan kuasa dengan besi pemateri. Palam 3 pin (3 pin plug)
boleh digunakan sebagai pengganti kepada 2 pin. Penggunaan palam 3 pin
mempunyai faktor-faktor keselamatan seperti berikut:-

i. Mempunyai fius.
Fius berfungsi untuk memutuskan litar ketika berlaku litar pintas (short circuit)
dalam litar di mana pengguna akan terselamat daripada terkena kejutan elektrik.

ii. Memepunyai terminal pembumian.
Dengan adanya terminal pembumian, membolehkan kebocoran arus (short body)
dalam litar dialir terus ke bumi. Ini akan menyelamatkan pengguna dsripada
terkena renjatan elektrik.

b. WAYAR KUASA (POWER CABLE)

Wayar kuasa berfungsi sebagai pengalir kuasa dari punca (source) bekalan kuasa
ke besi pemateri Berbagai-bagai jenis wayar kuasa yang boleh digunakan sebagai
penyambung kuasa ke besi pemateri. Kebisaannya wayar kembar dua selalu
digunakan. Wayar jenis ini selalunya digandingkan dengan penggunaan palam 2
pin. Sesetengah besi menggunakan wayar kembar-3 yang mempunyai aliran ke
bumi sebagai tambahan. Dengan adanya aliran pembumian, menggelakkan
(menghindarkan) pengguna daripada terkena renjatan elektrik apabila berlakunya
kebocoran arus dalam litar. Penggunaan wayar kembar 3 mestilah digandingkan
dengan penggunaan palam 3 pin.

c. PEMEGANG (HANDLE)

Pemegang berfungsi sebagai bahagian yang membolehkan pengguna memegang
besi pemateri dengan selamat semasa menggunakannya. Ianya dibina daripada
bahan penebat seperti plastik atau kayu.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 234

d. ELEMENT PEMANAS (HEATER)
Element pemanas berfungsi untuk menukarkan tenaga elektrik kepada tenaga
haba. Di mana haba yang dihasilkan akan memanaskan hujung besi pemateri
(soldering iron tip) bagi melaksanakan kerja-kerja pematerian. Element pemanas
dibina secara gelungan dawai ‘tungsten’ yang mempunyai rintang tinggi serta
tahan kepanasan. Lapisan kertas kaca/seramik digunakan sebagai penebat
antara gelungan di samping berfungsi untuk menyeragamkan haba yang
dihasilkan oleh filamen pemanas.

Dawai Tungsten Lapisan Kertas Terminal
Penebat (Mica) Penyambung

Rajah 30 : Mica Type

HEATER, 200W20W, Tungsten Ceramic Heater

Rajah 31 : Ceramic Type

e. PENUTUP ELEMENT PEMANAS (HEATER COVER)
Dibuat daripada kepingan besi dan berfungsi sebagai sarung (penutup) yang
melindungi element pemanas daripada bersentuh. Lubang-lubang yang terdapat
pada bahagian pangkal penutup element pemanas berfungsi sebagai pelepasan
haba agar tidak menjadi panas.

f.HUJUNG BESI PEMATERI (SOLDERING IRON TIP)
Hujung besi pemateri merupakan bahagian panas yang digunakan untuk
mencairkan timah (soldering lead) dan kerja-kerja memateri. Kepanasan hujung
besi pemateri adalah bergantung daripada haba yang dihasilkan oleh element
pemanas. Hujung besi pemateri dibuat daripada sejenis besi aloi yang
mempunyai kesan pengaliran haba yang sangat baik. Hujung besi pemateri terdiri
daripada berbagai-bagai jenis yang berdasarkan bentuk iaitu:-

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 235

Rajah 32 : Jenis-Jenis Hujung Besi Pemateri

Jenis-jenis hujung besi pemateri yang biasa digunakan untuk kerja-kerja memateri
peralatan elektronik adalah dari jenis C dan BC

JENIS-JENIS DAN PENGGUNAAN BESI PEMATERI

Besi pemateri dikelaskan mengikut julat seperti yang disenaraikan dijadual di
bawah. Adalah penting dan selamat menggunakan besi pemateri dengan julat
kuasa yang sesuai bergantung kepada bahan yang hendak dipateri. Soldering iron
yang mempunyai julat kuasa 25 W adalah sesuai untuk semua projek di dalam
elektronik

JULAT BAHAN YANG HENDAK DIPATERI

KUASA (W)

15 W Komponen kecil – chip dalam peralatan

30 W elektronik
Vero dan matrikboard dengan patern halus –

kerja-kerjabiasa elektronik

40 W Terminal kecil

60 W Terminal/komponen yang bersaiz sederhana

80 W Terminal/komponen bersaiz besar

100 W

150 W Wayar dan terminal yang tahan pada haba yang

200 W kuat yang digunakan dalam pendawaian

300 W demostick

500 W

Jadual 2:Pemateri dengan julat kuasa

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 236

JENIS-JENIS DAN KEGUNAAN TIMAH PEMATERI

Timah pemateri mempunyai sifat cair pada suhu rendah iaitu hampir 185C. Ia
diperbuat dari campuran timah dan plumbum. Jadi kegunaannya bergantung
kepada nisbah kandungan timah dan plumbum tersebut. Berikut adalah jenis-jenis
timah pemateri, ciri-cirinya dan kandungannya.

JENIS % TIMAH % PLUMBUM CIRI-CIRI KEGUNAAN

Suhu cair yang Pada mesin

63sn 63 37 rendah pemateri

automatik

Kekuatan Pada

60sn 60 40 regangan yang peralatan

tinggi elektronik

Ciri mekanik Pada kerja-

50sn 50 50 yang baik kerja

pendawaian

elektrik

Suhu cair yang Di dalam

40sn 40 60 tinggi kerja-kerja

paip

Jadual 3:Teknik pematerian (soldering and desoldering)

Soldering adalah satu proses menyambung dua keping logam dengan
menggunakan bahan memateri daripada logam campuran plumbum dan timah.
Secara amnya soldering ialah proses menyambung dua pengalir (kaki komponen,
terminal dan wayar penyambng).Bahan memateri ini terdapat dalam campuran
yang berlainan bergantung kepada kegunaannya. Misalnya untuk kerja-kerja
elektronik campurannya ialah 60% timah dan 40 % plumbum dan boleh cair pada
suhu 1880C.

Manakala proses desoldering pula merupakan satu proses membuka semula
soldering terdahulu selepas proses soldering. Kerja ini dilakukan semasa hendak
menggantikan dengan komponen yang baru.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 237

DEFINASI

SOLDERING
Proses menyambung pengalir (wayar penyambung atau kaki komponen) pada
papan litar dengan mencairkan logam bagi menghasilkan litar elektronik.

DESOLDERING

Proses membuka sambungan pengalir terdahulu yang tidak diperlukan bagi
menggantikan pengalir yang baru.

PERALATAN DAN BAHAN YANG DIPERLUKAN UNTUK PROSES
SOLDERING DAN DESOLDERING.

Bagi melakukan proses soldering atau desoldering peralatan dan bahan yang
perlu disediakan adalah seperti berikut :

a. Soldering Iron
b. Desoldering Tools (Sucker)
c. Cutter
d. Long Nose
e. Wire Stripper
f. Solder Lead
g. Flux
h. Wayar Penyambung
i. Komponen
j. .Board
k. .Kertas Pasir

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 238

Rajah 33 : Peralatan soldering dan desoldering

KEGUNAAN BAGI SETIAP PERALATAN DAN BAHAN TERSEBUT

a. Soldering Iron
Alat yang digunakan untuk proses memateri (solder) ialah soldering iron. Ianya
dibahagikan kepada dua bahagian iaitu:

i. Soft soldering. (kerja elektronik)
ii. Hard soldering. (kerja plumbing, welding)

Pada asasnya soldering iron digunakan untuk mencairkan lead (timah) dan memateri
dua keping logam yang hendak dicantumkan. Soldering Iron yang sesuai digunakan
pada kerja-kerja elektronik adalah 20Watt. Tahap kepanasan pada soldering, biasanya
digunakan sumber elektrik AC atau DCdan gas atau pemanas api secara terus (bagi
Welding).Soldering Iron terbahagi kepada beberapa jenis . Di antara soldering iron yang
sesuai diguna ada adalah seperti berikut :-

i. Solf soldering Iron (standard).
ii. Gas Soldering Irons.
iii. Soldering gun.
iv. Electronic controlled.
v. Heavy Duty Main Irons.

Kesemua solder diatas boleh digunakan dan ianya bergantung kepada jenis dan tempat

penggunaanya. Rajah 34 menunjukkan gambarajah soldering iron.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 239

Rajah 34: Soldering Iron

b. Desoldering Tools (Sucker).

Alat yang digunakan untuk membuang pateri (solder) yang tidak dikehendaki dengan
cara menyedut. Dilakukan apabila hendak gantikan satu komponen dengan yang baru.
Alat yang digunakan adalah penyedut (sucker). Ianya boleh didapati dari berbagai jenis
dan cara kendalikannya. Iaitu secara manual atau elektronik. Di bawah menunjukkan
gambarajah desoldering tools.

Rajah 35 : Desoldering Iron (Sucker)

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 240

c. Cutter

Alat ini digunakan untuk memotong wire dan kaki komponen.Selain itu ianya
boleh digunakan untuk membuang penebat dari wire.

d. Long Nose

Alat ini digunakan untuk membantu memperkemaskan pemasangan komponen
dan wayar penyambung dengan cara membengkok dan meluruskan kaki
komponen serta wayar penyambung tersebut. Selain itu ianya boleh digunakan
untuk membuang penebat dari wayar penyambung. Rajah 12 di bawah
menunjukkan gambarajah long nose.

e. Wire Stripper

Alat yang digunakan untuk memotong dan membuang penebat pada wayar
penyambung.

f. Solder Lead

Solder lead adalah bahan yang digunakan untuk memateri dua kepingan logam
yang hendak dicantumkan. Logam ini terdiri daripada tin dan lead. Campuran
diantara bahan adalah seperti berikut:

i . 40% Tin 60% Lead alloy
ii. 50% Tin 50% Lead alloy
iii. 60% Tin 60% Lead alloy

Tahap kepanasan untuk cairkannya adalah bergantung kepada Soldering Iron.
Biasanya
pada 1800C - 188C.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 241

g. Flux

Flux merupakan bahan pencuci permukaan logam , mengelakkan tindakan
pengoksidaan dan memudahkan pematerian serta pengaliran arus.

Flux adalah bahan kimia oksid tidak mengandungi oksigen dan memindahkan
butir-butir oksida daripada sambungan semasa memateri. Terdapat dua jenis flux
iaitu:

Flux yang tidak berkarat (Non corrossive).
Flux karat (corrosive).

LANGKAH KESELAMATAN SEMASA MELAKUKAN PROSES SOLDERING DAN
DESOLDERING.

1. Pastikan soldering yang digunakan cukup panas.
2. Komponen perlu diletakkan pada tempat yang betul pada board terutama

komponen yang mempunyai kekutuban seperti Polarity-Capasitor atau Diode.
3. Bersihkan mata soldering apabila kotor.
4. Letakkan pada soldering stand.
5. Pastikan kawasan kerja tiada bahan-bahan yang mudah terbakar berdekatan

dengan solder yang panas seperti wayar bekalan kuasa, kain, plastik dan lain –
lain.
6. Solder yang telah dibuat, pastikan ianya tidak berlaku:
i. Cold solder.
ii. Dry joint.
iii. Solder boll.
7. Shorted circuit dengan komponen bersebelahan.
8. Litar tidak rosak. (Open atau shorted).
9. Solder yang panas jangan halakan pada kawasan luar meja kerja sebaliknya
arahkan Ke tempat duduk.
10. Jangan ketuk solder selepas atau semasa kerja.
11. Keselamatan peralatan dan diri amatlah penting.

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 242

LANGKAH-LANGKAH PEMATERIAN

Rajah dibawah menunjukkan teknik memateri untuk mendapatkan hasil
pematerian yang baik. Berikut diberikan langkah-langkah memateri.

 Pastikan permukaan yang hendak dipateri itu bersih, kering dan tidak
ada gris dan jika boleh ia berada didalam keadaan yang berkilat.

 Pastikan mata pemateri bersih dan berkilat.
 Pastikan dawai sambungan dan wavar dicelupkan dengan flux terlebih

dahulu.
 Pastikan mata pemateri cukup panas untuk memateri.
 Panaskan dahulu bahagian yang hendak dipateri. `
 Kemudian sentuhkan timah kebahagian sambungan supaya timah cair

dan melimpah meliputi keseluruhan sambungan.
 Setelah timah meliputi bahagian sambungan, angkat besi pemateri dan

biarkan sehingga cairan timah membeku. Setelah beku jangan diapa-
apakan lagi bahagian pateri itu.
 Pematerian yang baik akan kelihatan berkilat, kukuh.bersih,dan
tidak terlalu banyak

(a) Memanaskan tempat (b) Sentuhkan timah pemater
yang hendak dipateri ditempat yang hendak
dipanaskan

(c) Angkat besi pemateri dan (d) Pemateri yang kemas
timah apabila telah cair dan bersih timah telah
meliputi

RAJAH 36 : Teknik memateri yang baik

B10-32-22-LA1-IS WIM/B10/32012/S02/P2(12019) 243