อภิธานัปปทีปิกา

418 อภิธานัปปทีปกิ า

๑๐๐๖. อุมมฺ าเร เอสกิ ตถฺ มเฺ ภ อินทฺ ขีโล มโต’ถ จ
โปตถฺ กํ มกจวิ ตเฺ ถ คนเฺ ถ เลปยฺ าทิกมฺมน.ิ

๑๐๐๖. อินฺทขโี ล อนิ ทฺ ขีล ศัพท์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ อันบณั ฑติ มโต
พึงทราบ (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คอื อุมมฺ าเร ในธรณปี ระตู
เอสิกตฺถมเฺ ภ ในเสาระเนียด

โปตถฺ กํ โปตฺถก ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ตีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๓ อยา่ ง (อติ )ิ คอื มกจิวตฺเถ ในผา้ เปลอื กไม้ คนเฺ ถ ในคมั ภีร์(ตำ� รา)
เลปยฺ าทกิ มฺมนิ ในรปู ปั้น

๑๐๐๗. ธญฺญํ สาลยฺ าทเิ ก วุตฺตํ ธญฺโญ ปญุ ญฺ วตติ ฺติสุ
ปาณิ หตเฺ ถ จ สตฺเต ภู สณฺหกรณิยํ มโต.

๑๐๐๗. ธญญฺ ํ ธญญฺ ศพั ท์ นปงุ สกลิงค์ (ปณฺฑิเตหิ) อนั บัณฑติ
(วตุ ตฺ ํ) กลา่ วแลว้ สาลฺยาทิเก ในข้าวสาลี เปน็ ต้น

ธญโฺ ญ ธญฺญ ศพั ท์ (วตฺตมาโน) ทเ่ี ปน็ ไป ตสี ุ (ลงิ ฺเคสุ) ในลิงค์ทัง้ ๓
(ปณฺฑเิ ตห)ิ อนั บัณฑติ (วตุ ฺโต) กลา่ วแล้ว ปุญญฺ วติ ในผมู้ บี ุญ

ปาณิ ปาณิ ศัพท์ (ปณฺฑิเตห)ิ อนั บัณฑิต มโต พงึ ทราบ
(ตสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๓ อยา่ ง (อติ )ิ คอื หตฺเถ ในมือ สตฺเต ในสัตว์
ภสู ณหฺ กรณยิ ํ ในเกรยี ง(เครอื่ งมือโบกปูน)

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : อัทธาเนกัตถวรรค 419

๑๐๐๘. ตสี ุ ปีตํ หลทิ ฺยาเภ หฏฺเฐ จ ปายเิ ต สยิ า
พฺยูโห นพิ ฺพิทธฺ รจฺฉายํ พลนฺยาเส คเณ มโต.

๑๐๐๘. ปีตํ ปีต ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ตสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๓ อยา่ ง (อติ )ิ คือ หลิทยฺ าเภ ในสเี หลอื ง หฏเฺ ฐ ในความยินดี ปายเิ ต
ในการด่ืม (ต)ํ ปีต ศพั ท์ นน้ั (วตฺตต)ิ ยอ่ มเปน็ ไป ตสี ุ (ลิงฺเคส)ุ ในลงิ คท์ งั้ ๓

พฺยโู ห พฺยหู ศัพท์ (ปณฑฺ ิเตหิ) อันบณั ฑติ มโต พึงทราบ
(ตสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อย่าง (อติ )ิ คือ อนิพพฺ ทิ ธฺ รจฺฉายํ ในถนนอนั ไม่ทะลุ
ตลอด(ซอยตัน) พลนฺยาเส ในการตระเตรียมกองทพั คเณ ในหมู่

๑๐๐๙. โลหิตาทิมหฺ ิ โลเภ จ ราโค จ รญฺชเน มโต
ปทโร ผลเก ภงฺเค ปวทุ ธฺ ทรยิ ํ ปจิ .

๑๐๐๙. ราโค ราค ศัพท์ (ปณฺฑเิ ตห)ิ อนั บณั ฑติ มโต
พงึ ทราบ (ตสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อย่าง (อิต)ิ คือ โลหติ าทมิ ฺหิ ในสีแดง
เปน็ ต้น โลเภ ในตัณหา รญชฺ เน ในการย้อม

ปทโร ปทร ศัพท์ (ปณฺฑิเตห)ิ อันบณั ฑิต มโต พงึ ทราบ
(ตสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๓ อย่าง (อิติ) คือ ผลเก ในแผ่นกระดาน ภงเฺ ค ในการ
แตก ปวทุ ฺธทริยํ ในซอกหนิ ใหญ่

420 อภธิ านปั ปทปี ิกา

๑๐๑๐. สิงฺฆาฏกํ กเสรสุ ฺส ผเล มคคฺ สมาคเม
พหลุ ายญจฺ เขฬมฺห ิ เอฬา โทเส’ฬ’มรี ิต.ํ

๑๐๑๐. สงิ ฆฺ าฏกํ สิงฺฏาฏก ศพั ท์ (ปณฑฺ เิ ตห)ิ อันบัณฑิต อีริตํ
กล่าวแล้ว (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ กเสรสุ ฺสผเล ในผล
กระจบั มคคฺ สมาคเม ในทางแยก

เอฬา เอฬา ศัพท์ อติ ถลี ิงค์ (ปณฑฺ เิ ตหิ) อนั บัณฑติ (อรี ติ า)
กล่าวแล้ว (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คือ พหลุ ายํ ในตน้ กระวาน
เขฬมหฺ ิ ในน้�ำลาย

เอฬํ เอฬ ศัพท์ นปุงสกลงิ ค์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ อนั บณั ฑติ (อีริต)ํ
กล่าวแล้ว โทเส ในโทษ(ความผดิ )

๑๐๑๑. อาธาโร จา’ธกิ รเณ ปตฺตาธาเร’ ลวาลเก
กาโร’ คเภเท สกฺกาเร การา ตุ พนฺธนาลเย.

๑๐๑๑. อาธาโร อาธาร ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ตสี ุ อตฺเถส)ุ
ในอรรถ ๓ อยา่ ง (อติ ิ) คือ อธกิ รเณ ในท่ตี ้ัง(หรือในโอกาสการกะ)
ปตฺตาธาเร ในเสวียนสำ� หรบั รองภาชนะ อาลวาลเก ในรอ่ งน้ำ� รอบต้นไม้

กาโร การ ศัพท์ ปงุ ลิงค์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื อคเภเท ในตน้ หมากเมา่ สกกฺ าเร ในการบชู า

การา การา ศัพท์ อิตถีลิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป พนฺธนาลเย
ในเรือนจำ�

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : อทั ธาเนกตั ถวรรค 421

กรโก กุณฑฺ กิ าย จ
๑๐๑๒. กรกา เมฆปาสาเณ คมเน ปตตฺ ิ นารยิ ํ.
ปาปเน จ ปทาตสิ มฺ ึ

๑๐๑๒. กรกา กรกา ศพั ท์ อิตถลี ิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป
เมฆปาสาเณ ในลูกเห็บ

กรโก กรก ศพั ท์ ปุงลงิ ค์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป กุณฑฺ ิกาย ในคนโท
ปตตฺ ิ ปตตฺ ิ ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ตีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อยา่ ง
(อติ )ิ คือ ปาปเน ในการถงึ ปทาตสิ มฺ ึ ในทหารบก คมเน ในการไป (สา)
ปตฺติ ศัพท์ นัน้ (วตฺตต)ิ ย่อมเปน็ ไป นาริยํ ในอิตถลี งิ ค์

๑๐๑๓. ฉิทฺทํ รนธฺ ญฺจ วิวรํ สุสเิ ร ทสู เนปิ จ
มุตฺตา ตุ มตุ ตฺ ิเก มุตตฺ ํ ปสสฺ าเว มุจฺจเิ ต ตสิ ุ.

๑๐๑๓. ฉทิ ทฺ ํ ฉิททฺ ศัพท์ รนธฺ ํ รนธฺ ศัพท์ วิวรํ จ และววิ ร ศัพท์
(สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คือ สสุ เิ ร
ในรู ทูสเน ในโทษ

มุตฺตา มุตตฺ า ศพั ท์ อติ ถลี งิ ค์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป มตุ ตฺ ิเก ในแก้ว
มุกดา(ไข่มกุ )

มุตฺตํ มุตฺต ศัพท์ นปุงสกลงิ ค์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป ปสสฺ าเว
ในปัสสาวะ

มตุ ตฺ ํ มตุ ฺตศพั ท์ (วตตฺ มานํ) ทเี่ ป็นไป ตสี ุ (ลงิ ฺเคส)ุ ในลิงคท์ งั้ ๓
(สยิ า) ย่อมเปน็ ไป มุจจฺ ิเต ในสง่ิ ที่หลุดพน้

422 อภิธานัปปทปี กิ า

๑๐๑๔. นิเสเธ วารณํ หตถฺ -ิ ลงิ คฺ หตฺถสี ุ วารโณ
ทานํ จาเค มเท สทุ ฺเธ ขณฺฑเน ลวเน ขเย.

๑๐๑๔. วารณํ วารณ ศพั ท์ นปงุ สกลงิ ค์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป นเิ สเธ
ในการหา้ ม

วารโณ วารณ ศพั ท์ ปงุ ลิงค์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื หตถฺ ลิ งิ ฺคหตถฺ ีสุ ในนกหัสดลี ิงคแ์ ละชา้ ง

ทานํ ทาน ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ฉสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๖ อย่าง
(อิติ) คอื จาเค ในการให้ มเท ในน�้ำมนั ชา้ ง สทุ เฺ ธ ในความสะอาด ขณฑฺ เน
ในการตดั ลวเน ในการเกย่ี ว ขเย ในความส้นิ ไป

๑๐๑๕. มโนโตเส จ นพิ พฺ าเน’ ตฺถงฺคเม นพิ ฺพตุ ิ’ตถฺ ิยํ
เนคโม นิคมพุ ภฺ ูเต ตถา’ปณโฺ ยปชีวิน.ิ

๑๐๑๕. นิพฺพตุ ิ นิพพฺ ุติ ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ตสี ุ อตฺเถส)ุ
ในอรรถ ๓ อย่าง (อิต)ิ คือ มโนโตเส ในความยินดี นิพฺพาเน ในพระนพิ พาน
อตฺถงคฺ เม ในการถงึ ความดบั (สา) นพิ พฺ ุติ ศพั ท์ นน้ั (วตตฺ ต)ิ ย่อมเป็นไป
อิตถฺ ิยํ เป็นไปในอติ ถลี ิงค์

เนคโม เนคม ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ นิคมุพภฺ เู ต ในบคุ คลหรอื สง่ิ ทเี่ กิดในนิคม อาปณโฺ ยปชีวนิ ิ
ในพ่อคา้

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : อทั ธาเนกัตถวรรค 423

๑๐๑๖. หริตสมฺ ิญฺจ ปณเฺ ณ จ ปลาโส กึสุกทฺทเุ ม
ปกาโส ปากเฏ ตสี ุ อาโลกสฺมึ ปุเม มโต.

๑๐๑๖. ปลาโส ปลาส ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ตีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๓ อยา่ ง (อติ )ิ คอื หริตสฺมึ ในสเี ขยี วใบไม้ ปณฺเณ ในใบไม้
กึสุกทฺ ทุเม ในตน้ ทองกวาว

ปกาโส ปกาส ศัพท์ (วตตฺ มานํ) ทเ่ี ป็นไป ตีสุ ในลงิ ค์ทัง้ ๓
(ปณฺฑิเตหิ) อันบัณฑติ มโต พึงทราบ ปากเฏ ในความปรากฏ

ปเุ ม ปกาโส ปกาส ศัพท์ ในปุงลิงค์ (ปณฑฺ เิ ตห)ิ อันบณั ฑิต มโต
พึงทราบ อาโลกสมฺ ึ ในแสงสว่าง



๑๐๑๗. ปกฺกํ ผลมหฺ ิ ตํ นาสุม ฺ- มุเข ปรณิ เต ตสิ ุ
ปิณโฺ ฑ อาชีวเน เทเห ปิณฺฑเน โคฬเก มโต.

๑๐๑๗. ปกฺกํ ปกกฺ สัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป ผลมหฺ ิ ในผลไม้สุก
ตํ ปกกฺ ศพั ท์ น้นั (วตตฺ มาน)ํ ทีเ่ ปน็ ไป ตสี ุ ในลิงคท์ ้งั ๓
(สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง (อิติ) คอื นาสุมมฺ เุ ข
ในสงิ่ ที่มีความพนิ าศเปน็ เบือ้ งหนา้ ปรณิ เต ในสงิ่ ที่สกุ งอม
ปิณฺโฑ ปิณฑฺ ศพั ท์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ อันบัณฑติ มโต พึงทราบ
(จตสู ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๔ อย่าง (อิติ) คอื อาชีวเน ในการเล้ียงชพี เทเห
ในรา่ งกาย ปิณฺฑเน ในการประมวล โคฬเก ในก้อนวัตถุ

424 อภธิ านปั ปทีปกิ า

๑๐๑๘. วฏโฺ ฏ ปริพพฺ เย กมฺมา- ทิเก โส วฏฏฺ ุเล ติสุ
ปจจฺ าหาเร ปฏิหาโร ทฺวาเร จ ทวฺ ารปาลเก.

๑๐๑๘. วฏโฺ ฏ วฏฏฺ ศัพท์ ปุงลิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ ปรพิ พฺ เย ในคา่ ใชส้ อย(เงินเดือน, เสบยี ง) กมฺมาทิ
เก ในวฏั ฏะทง้ั ๓ มีกมั มวัฏฏะ เปน็ ตน้

โส วฏฏฺ ศัพท์ นนั้ (วตตฺ มาโน) ที่เป็นไป ตสี ุ ในลงิ คท์ ั้ง ๓
(สิยา) ย่อมเปน็ ไป วฏฺฏเล ในสง่ิ ท่ีกลม

ปฏหิ าโร ปฏหิ าร ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื ปจฺจาหาเร ในการนำ� กลบั (หรือในการพดู โต้ตอบ) ทวฺ าเร
ในประตู ทวฺ ารปาลเก ในคน้ เฝา้ ประตู

๑๐๑๙. นาริยํ ภรี ุ กถิตา ภรี เุ ก โส ติลิงคฺ ิโก
วกิ ฏํ คูถมุตฺตาโท วิกโฏ วิกเต ติสุ.

๑๐๑๙. ภรี ุ ภรี ุ ศพั ท์ อติ ถลี งิ ค์ (ปณฺฑเิ ตห)ิ อนั บณั ฑติ กถติ า
กล่าวแลว้ นาริยํ ในผู้หญิง

สา ภีรุ ศัพท์ นนั้ ตลิ งิ ฺคิกา อนั ประกอบในลงิ ค์ท้ัง ๓ (ปณฺฑิเตหิ)
อันบณั ฑติ กถิตา กลา่ วแลว้ ภีรุเก ในผูข้ ลาด(คนขกี้ ลัว)

วิกฏํ วิกฎ ศพั ท์ นปุงสกลิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป คถู มตุ ฺตาโท
ในยามหาวิกฏะมีมตู รและคถู เปน็ ต้น (อาทศิ ัพท์รวมเอาข้ีเถา้ และดิน)

วกิ โฏ วิกฏ ศพั ท์ (วตฺตมาโน) ทีเ่ ปน็ ไป ตีสุ ในลิงคท์ ัง้ ๓ (สิยา)
ยอ่ มเปน็ ไป วกิ เต ในการเปลีย่ นแปลง

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : อทั ธาเนกัตถวรรค 425

๑๐๒๐. วามํ สพยฺ มหฺ ิ ตํ จารุ วิปรเี ตสุ ตสี ฺ’ว’ถ
สงขฺ ฺยาเภเท สรพฺเย จ จิหเณ ลกฺข’มุจฺจเต.

๑๐๒๐. วามํ วาม ศัพท์ นปงุ สกลงิ ค์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป สพยฺ มฺหิ
ในข้างซา้ ย

ตํ วาม ศัพท์ นั้น (วตตฺ มาน)ํ ที่เป็นไป ตีสุ ในลิงค์ทงั้ ๓ (สยิ า)ย่อม
เปน็ ไป จารวุ ปิ รีเตสุ ในส่งิ ทงี่ ดงามและวปิ ริตผดิ เพย้ี น

ลกฺขํ ลกฺข ศพั ท์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ อันบณั ฑติ อุจจฺ เต ย่อมกล่าว
สงฺขยฺ าเภเท ในสังขยาพิเศษคอื หน่ึงแสน สรพฺเย ในเปา้ จิหเน ในรอย

๑๐๒๑. เสณ’ี ตฺถี สมสิปปฺ นี ํ คเณ จา’วลิยํ’ปิ จ
สธุ ายํ ธลู ิยํ จุณโฺ ณ จณุ ณฺ ญจฺ วาสจุณณฺ เก.

๑๐๒๑. เสณี เสณี ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื สมสิปฺปีนํ คเณ ในคณะของผูม้ ศี ลิ ปะเทา่ เทยี มกัน
อาวลิยํ ในแถว (สา) เสณี ศพั ท์ นัน้ อิตถฺ ี เป็นอติ ถลี ิงค์

จณุ ฺโณ จุณฺณ ศัพท์ ปุงลงิ ค์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ )ิ คอื สธุ ายํ ในปูน ธูลิยํ ในฝุ่น

จุณณฺ ํ จุณฺณ ศัพท์ นปงุ สกลิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป วาสจุณณฺ เก
ในเคร่ืองยาอบ

426 อภิธานัปปทปี ิกา

๑๐๒๒. เชตพเฺ พ’ตปิ ฺปสตเฺ ถ’ต ิ วุทฺเธ เชยยฺ ํ ติส’ู รติ ํ
ตกเฺ ก ตุ มถติ ํ โหตยฺ า โลลิเต มถิโต ติสุ.

๑๐๒๒. เชยฺยํ เชยฺย ศัพท์ (ปณฺฑิเตหิ) อันบัณฑิต อีริตํ กล่าวแลว้
(ตีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อยา่ ง (อติ ิ) คอื เชตพฺเพ ในสง่ิ ท่คี วรชนะ
อตปิ สตเฺ ถ ในส่ิงท่ีน่าสรรเสริญยง่ิ อติวุฑฺเฒ และในผู้เจริญย่ิง (ต)ํ เชยฺย ศัพท์
นนั้ (วตตฺ ติ) ย่อมเปน็ ไป ตีสุ (ลิงฺเคสุ) ในลงิ คท์ ้งั ๓

มถิตํ มถติ ศพั ท์ นปุงสกลงิ ค์ โหติ ยอ่ มเปน็ ไป ตกฺเก ในเปรียง
มถิโต มถิต ศัพท์ (วตตฺ มาโน) ทเ่ี ป็นไป ติสุ ในลงิ ค์ท้ัง ๓ โหติ
ย่อมเป็นไป อาโลลิเต ในวัตถุอนั ถูกกวน


๑๐๒๓. อพฺภโุ ต’จฺฉรเิ ย ตสี ุ ปเณ เจวา’พฺภุโต ปเุ ม
เมจโก ปจุ ฺฉมูลมฺหิ กณฺเหปิ เมจโก ติสุ.

๑๐๒๓. อพภฺ โุ ต อพฺภุต ศัพท์ (วตฺตมาโน) ที่เป็นไป ตีสุ ในลงิ ค์
ท้งั ๓ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป อจฺฉรเิ ย ในสิง่ มหัศจรรย์

ปเุ ม อพฺภุโต อพภฺ ุต ศพั ท์ ในปุงลงิ ค์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป ปเณ
ในของเดิมพนั

เมจโก เมจก ศพั ท์ ปงุ ลงิ ค์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป ปจฉฺ มลู มฺหิ ในโคน
หางสตั ว์

เมจโก เมจก ศพั ท์ (วตตฺ มาโน) ที่เปน็ ไป ตีสุ ในลงิ คท์ ้ัง ๓ (สยิ า)
ย่อมเป็นไป กณเฺ ห ในสง่ิ ที่มีสีด�ำ

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกตั ถวรรค : อัทธาเนกัตถวรรค 427

วสวตฺตาปเก ติสุ
๑๐๒๔. วสวตฺตี ปุเม มาเร อเมชเฺ ฌ ตสี ุ ทสิ ฺสติ.
สมภฺ เว จา’สจุ ิ ปุเม

๑๐๒๔. ปุเม วสวตตฺ ี วสวตฺตี ศพั ท์ ในปงุ ลิงค์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป
มาเร ในพญามาร(เทวปุตตมาร)

วสวตฺตี วสวตฺตี ศพั ท์ (วตฺตมานา) ท่เี ปน็ ไป ตีสุ ในลงิ ค์ท้งั ๓
(สยิ า) ยอ่ มเป็นไป วสวตฺตาปเก ในผมู้ อี ำ� นาจ(ผเู้ ปน็ ใหญ่)

ปุเม อสจุ ิ อสุจิ ศัพท์ ในปุงลิงค์ ทสิ สฺ ติ ย่อมปรากฏ สมฺภเว ในนำ�้
อสจุ ิ

อสจุ ิ อสจุ ิ ศัพท์ (วตฺตมาโน) ที่เปน็ ไป ตีสุ ในลงิ ค์ทง้ั ๓ ทิสฺสติ
ย่อมปรากฏ อเมชเฺ ฌ ในของที่ไมส่ ะอาด

๑๐๒๕. อจฺโฉ อกิ เฺ ก ปเุ ม วุตฺโต ปสนฺนมหฺ ิ ตลิ ิงฺคิโก
พฬเิ ส เสลเภเท จ วงฺโกโส กุฏเิ ล ติสุ.

๑๐๒๕. ปเุ ม อจฺโฉ อจฺฉ ศัพท์ ในปุงลงิ ค์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ อนั บณั ฑติ
วุตโฺ ต กลา่ วแลว้ อกิ ฺเก ในหมี

อจโฺ ฉ อจฺฉ ศัพท์ ติลิงฺคโิ ก เปน็ ไปในลงิ คท์ ง้ั ๓ (ปณฺฑิเตหิ)
อนั บณั ฑิต วตุ โฺ ต กล่าวแล้ว ปสนนฺ มฺหิ ในสงิ่ ทีใ่ ส

วงฺโก วงฺก ศพั ท์ ปุงลิงค์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื พฬเิ ส ในเบด็ เสลเภเท ในภูเขาวังกะ(วงกต)

โส วงฺก ศัพท์ นนั้ (วตตฺ มาโน) ท่ีเปน็ ไป ตีสุ ในลงิ ค์ทงั้ ๓
(สิยา) ย่อมเป็นไป กฏุ เิ ล ในสิ่งทีง่ อ(คด)

428 อภธิ านปั ปทีปกิ า

๑๐๒๖. กณุ ปมฺหิ ฉโว เญยฺโย ลามเก โส ตลิ ิงคฺ ิโก
สพฺพสฺมึ สกโล ตีสุ อทฺธมหฺ ิ ปรุ ิเส สิยา.

๑๐๒๖. ฉโว ฉว ศัพท์ ปงุ ลิงค์ (ปณฺฑิเตหิ) อนั บณั ฑติ เญยโฺ ย
พงึ ทราบ กุณปมหฺ ิ ในซากศพ

โส ฉว ศพั ท์ น้ัน ตลิ ิงฺคิโก เป็น ๓ ลงิ ค์ (ปณฺฑิเตห)ิ อนั บณั ฑติ
เญยฺโย พงึ ทราบ ลามเก ในความเลวทราม

สกโล สกล ศัพท์ (วตฺตมาโน) ทเ่ี ปน็ ไป ตสี ุ ในลิงค์ทั้ง ๓
(สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป สพฺพสฺมึ ในสิ่งทงั้ ปวง

สกโล สกล ศพั ท์ ในปุงลงิ ค์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป อทธฺ มฺหิ ในครง่ึ
หรือกงึ่

๑๐๒๗. จนฺทคฺคาหาทเิ ก เจว’ุ ปปฺ าโท อปุ ฺปตฺติยํ’ปจิ
ปทุสฺสเน ปโทโส จ กถิโต สวํ รีมุเข.

๑๐๒๗. อปุ ฺปาโท อปุ ปฺ าท ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื จนทฺ คฺคาหาทิเก ในการจบั ดวงจนั ทร์ เปน็ ตน้
อปุ ปฺ ตฺติยํ ในการเกดิ ขึ้น

ปโทโส ปโทส ศัพท์ (ปณฺฑิเตหิ) อนั บณั ฑิต กถโิ ต กล่าวแลว้
(ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ ปทสุ สฺ เน ในการประทษุ รา้ ย
สํวรีมุเข ในเวลาพลบคำ่�

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกัตถวรรค : อัทธาเนกัตถวรรค 429

๑๐๒๘. รธุ ิเร โลหิตํ วุตฺตํ รตตฺ มฺหิ โลหิโต ตสิ ุ
อตุ ตฺ มงฺเค ปเุ ม มุทฺธา มทุ โฺ ธ มูฬฺเห ตลิ ิงฺคโิ ก.

๑๐๒๘. โลหิตํ โลหิต ศัพท์ นปุงสกลิงค์ (ปณฺฑิเตหิ) อนั บัณฑิต
วตุ ตฺ ํ กลา่ วแลว้ รธุ เิ ร ในเลือด

โลหโิ ต โลหติ ศัพท์ (วตตฺ มาโน) ทเ่ี ปน็ ไป ตสี ุ ในลงิ คท์ ้ัง ๓
(ปณฺฑิเตหิ) อันบณั ฑิต วุตโฺ ต กล่าวแล้ว รตตฺ มหฺ ิ ในสแี ดง

ปเุ ม มุทฺธา มทุ ธฺ า ศัพท์ ในปงุ ลงิ ค์(อาการนั ต)์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป
อตุ ตฺ มงเฺ ค ในศีรษะ

มุทฺโธ มุทฺธ ศพั ท์ ตลิ งิ คฺ โิ ก ทเ่ี ปน็ ไปในลิงคท์ ้งั ๓ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป
มฬู ฺเห ในผหู้ ลง

๑๐๒๙. รฏฺฐมฺหิ วิชติ ํ วุตฺตํ ชิเต จ วิชโิ ต ติสุ
ปรติ ตฺ ํ ตุ ปริตตฺ าเณ ปริตโฺ ต ตีสุ อปฺปเก.

๑๐๒๙. วชิ ิตํ วชิ ิต ศัพท์ นปงุ สกลงิ ค์ (ปณฺฑิเตห)ิ อันบัณฑิต
วตุ ตฺ ํ กลา่ วแล้ว รฏฐฺ มฺหิ ในแว่นแควน้

วชิ โิ ต วิชติ ศพั ท์ (วตตฺ มาโน) ทเ่ี ปน็ ไป ตีสุ ในลิงค์ทง้ั ๓
(ปณฺฑเิ ตหิ) อนั บัณฑิต วุตโฺ ต กล่าวแล้ว ชเิ ต ในผู้ชนะ

ปรติ ตฺ ํ ปรติ ตฺ ศพั ท์ นปงุ สกลิงค์ (ปณฑฺ เิ ตหิ) อันบณั ฑิต วุตตฺ ํ
กล่าวแล้ว ปริตฺตาเณ ในเครอ่ื งป้องกัน(พระปรติ ร)

ปริตโฺ ต ปริตตฺ ศพั ท์ (วตฺตมาโน) ทเ่ี ป็นไป ตสี ุ ในลิงค์ท้งั ๓
(ปณฺฑเิ ตหิ) อนั บัณฑิต วตุ โฺ ต กลา่ วแล้ว อปปฺ เก ในเลก็ นอ้ ย

430 อภิธานัปปทีปกิ า

๑๐๓๐. กมุ ฺภณฺโฑ เทวเภเท จ ทิสฺสติ วลฺลิชาตยิ ํ
จตุตถฺ เํ ส ปเท ปาโท ปจจฺ นตฺ เสลรสํ สิ ุ.

๑๐๓๐. กมุ ฺภณโฺ ฑ กุมภฺ ณฺฑ ศัพท์ ทิสสฺ ติ ยอ่ มปรากฏ เทวเภเท
ในกมุ ภัณฑเทวดา วลลฺ ิชาติยํ ในฟกั เขยี ว (ฉบับสหี ลแปลว่าแตงโม)

ปาโท ปาท ศพั ท์ ทิสสฺ ติ ย่อมปรากฏ (จตูสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๔ อย่าง (อติ )ิ คือ จตุตฺถเํ ส ในหน่งึ บาทอันเปน็ สว่ น ๔ ส่วน ของคาถา ปเท
ในเท้า ปจฺจนฺตเสลรสํ สิ ุ ในเชิงเขาและรศั มี

๑๐๓๑. วงฺโค โลหนตฺ เร วงฺคา เทเส ปเุ ม พหุมฺหิ จ
กมมฺ ารภณฺฑเภเท จ ขฏเก มฏุ ฺฐิ จ ทวฺ ิส.ุ

๑๐๓๑. วงฺโค วงคฺ ศัพท์ ปุงลงิ ค์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป โลหนฺตเร
ในทองคำ� ขาว

ปเุ ม พหุมหฺ ิ วงฺคา วงฺค ศัพท์ ทเี่ ปน็ ไปในปงุ ลงิ ค์พหวุ จนะ (สิยา)
ย่อมเปน็ ไป เทเส ในแคว้นวังคะ

มุฏฺฐิ มฏุ ฺฐิ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื กมมฺ ารภณฑฺ เภเท ในทงั่ ตเี หลก็ ขฏเก ในก�ำมอื (โส)
มฏุ ฺฐิ ศัพท์ นน้ั (วตฺตติ) ยอ่ มเป็นไป ทฺวสี ุ ในปงุ ลิงค์และอิตถีลิงค์

สามัญญกณั ฑ์ : อเนกัตถวรรค : อทั ธาเนกตั ถวรรค 431

๑๐๓๒. อมพฺ ณํ โทณิยํ เจ’กา - ทสโทณปปฺ มาณเก
อธิฏฐฺ ติ ยิ ’มาธาเร ฐาเน’ธฏิ ฺฐาน’มจุ ฺจเต.

๑๐๓๒. อมพฺ ณํ อมฺพณ ศัพท์ (ปณฺฑิเตหิ) อันบณั ฑติ อจุ จเต
ยอ่ มกลา่ ว (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คือ โทณิยํ ในทะนาน
เอกาทสโทณปปฺ มาณเก ในวตั ถอุ ันมปี ระมาณ ๑๑ ทะนาน

อธิฏฐฺ านํ อธฏิ ฺฐาน ศพั ท์ (ปณฺฑิเตหิ) อันบัณฑิต อุจฺจเต
ยอ่ มกล่าว (ตีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อย่าง (อิติ) คอื อธิฏฐฺ ติ ิยํ ในการต้งั ใจ
มัน่ อาธาเร ในทีร่ องรับ ฐาเน ในการดำ� รงอยู่

๑๐๓๓. ปเุ ม มเหสี สุคเต เทวิยํ นารยิ ํ มตา
อุปททฺ เว อปุ สคฺโค ทิสฺสติ ปาทิเก’ปิ จ.

๑๐๓๓. ปุเม มเหสิ มเหสิ ศพั ท์ ในปงุ ลงิ ค์ (ปณฑฺ ิเตหิ) อนั บณั ฑติ
(มโต) พึงทราบ สคุ เต ในพระพุทธเจ้า

นารยิ ํ มเหสิ มเหสิ ศพั ท์ ในอติ ถลี งิ ค์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ อนั บณั ฑิต
มตา พงึ ทราบ เทวิยํ ในพระราชเทวี

[ในปุงลงิ ค์หมายถงึ พระพทุ ธเจา้ ใช้เป็น อกิ ารันต์, ในอติ ถีลงิ ค์หมายถงึ พระราชเทวีใชเ้ ป็น

อกี ารันต์]
อปุ สคฺโค อปุ สคคฺ ศพั ท์ ทสิ ฺสติ ยอ่ มปรากฏ (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ)

ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื อุปททฺ เว ในเสนียดจัญไร ปาทเิ ก ในค�ำอุปสัคค์
๒๐ มี ป เป็นตน้

432 อภธิ านัปปทีปิกา

๑๐๓๔. วกฺกํ โกฏฺฐาสเภทสฺมึ วกฺโก วงเฺ ก ติส’ุ จฺจเต
วชิ ชฺ า เวเท จ สปิ ฺเป จ ติวชิ ชฺ าโท จ พุทธฺ ยิ ํ.

๑๐๓๔. วกฺกํ วกฺก ศพั ท์ นปงุ สกลงิ ค์ (ปณฑฺ เิ ตหิ) อนั บัณฑิต
อจุ จฺ เต ย่อมกล่าว โกฏฺฐาสเภทสมฺ ึ ในม้าม

วกโฺ ก วกกฺ ศพั ท์ (วตฺตมาโน) ทีเ่ ปน็ ไป ตีสุ ในลิงค์ทงั้ ๓
(ปณฑฺ ิเตหิ) อันบัณฑิต อจุ ฺจเต ย่อมกล่าว วงเฺ ก ในสง่ิ ทค่ี ด

วชิ ฺชา วชิ ฺชา ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (จตสู ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๔ อยา่ ง (อิติ) คอื เวเท ในคัมภรี ์เวท สิปเฺ ป ในศลิ ปะ ติวิชฺชาโท ในวชิ ชา ๓
เปน็ ต้น(อาทิศัพท์รวมเอา วชิ ชา ๘) พุทธฺ ยิ ํ ในปัญญา

๑๐๓๕. สมาธิมหฺ ิ ปุเม’กคโฺ ค’ นากเุ ล วาจฺจลงิ คฺ ิโก
ปชฺชํ สโิ ลเก ปชฺโช’ทเฺ ธ ปชโฺ ช ปาทหเิ ต ตสิ .ุ

๑๐๓๕. ปเุ ม เอกคโฺ ค เอกคฺค ศพั ท์ ในปุงลิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป
สมาธิมฺหิ ในสมาธิ

เอกคฺโค เอกคฺค ศพั ท์ วาจฺจลิงฺคโิ ก ที่เป็น วาจจลิงค์ (สยิ า)
ยอ่ มเป็นไป อนากุเล ในความไม่ย่งุ ยาก

ปชชฺ ํ ปชฺช ศพั ท์ นปุงสกลิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป สิโลเก ในคาถา
[ฉบับมหามกฏุ แปลว่าฉันท์มอี นุฏฐุภะ เปน็ ตน้ เปน็ คำ� แปลทยี่ ังไมเ่ หมาะ
เพราะสโิ ลกศัพท์มีความหมายเหมือนกับคาถา]

ปชชฺ า ปชฺชา ศัพท์ อติ ถีลงิ ค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป อทเฺ ธ ในหนทาง
ปชโฺ ช ปชฺช ศัพท์ (วตฺตมาโน) ทีเ่ ปน็ ไป ตสี ุ ในลงิ คท์ ัง้ ๓ (สิยา)
ยอ่ มเป็นไป ปาทหิเต ในน�้ำมนั นวดเทา้

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกัตถวรรค : อทั ธาเนกัตถวรรค 433

๑๐๓๖. กตโก รกุ ฺขเภทสฺมึ กตโก กติ ฺตเิ ม ตสิ ุ
วิเธยเฺ ย อสสฺ โว ตีสุ ปพุ พฺ มหฺ ิ ปรุ ิเส สิยา.

๑๐๓๖. กตโก กตกศพั ท์ ปุงลิงค์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป รุกขฺ เภทสมฺ ึ
ในตน้ ตมุ กา

กตโก กตก ศพั ท์ (วตตฺ มาโน) ทีเ่ ป็นไป ตีสุ ในลิงคท์ ง้ั ๓ (สิยา)
ย่อมเป็นไป กติ ฺตเิ ม ในของปลอม

อสสฺ โว อสสฺ ว ศพั ท์ (วตฺตมาโน) ทเ่ี ปน็ ไป ตสี ุ ในลงิ ค์ทงั้ ๓
(สิยา) ย่อมเป็นไป วเิ ธยเฺ ย ในผเู้ ชือ่ ฟัง(ผู้วา่ ง่าย)

ปุรเิ ส อสสฺ โว อสสฺ ว ศัพท์ ในปงุ ลงิ ค์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป ปุพพฺ มหฺ ิ
ในน�ำ้ หนอง

๑๐๓๗. กลฺยาเณ กถิตํ เขมํ ตสี ุ ลทธฺ ตฺถรกขฺ เณ
อโถ นิโยชเน วุตตฺ ํ การเิ ย’ปิ ปโยชนํ.

๑๐๓๗. เขมํ เขม ศัพท์ นปงุ สกลิงค์ (ปณฑฺ ิเตหิ) อันบณั ฑติ กถิตํ
กลา่ วแล้ว กลยฺ าเณ ในสิง่ ทดี่ งี าม

เขมํ เขมศพั ท์ (วตฺตมานํ) ทเี่ ป็นไป ตีสุ ในลิงคท์ ั้ง ๓ (ปณฑฺ ิเตหิ)
อันบณั ฑิต กถิตํ กล่าวแล้ว ลทฺธตฺถรกฺขเณ ในการรกั ษาซง่ึ ประโยชนต์ นได้
แล้ว

ปโยชนํ ปโยชน ศพั ท์ (ปณฑฺ เิ ตหิ) อนั บัณฑิต วตุ ฺตํ กล่าวแล้ว
(ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง (อิติ) คือ นโิ ยชเน ในการชกั ชวน การิเย
ในประโยชน์

434 อภิธานัปปทีปิกา

๑๐๓๘. อสฺสตฺโถ ตสี ุ อสสฺ าส- ปปฺ ตฺเต โพธทิ ทฺ ุเม ปุเม
ตสี ุ ลทุ โฺ ท กุรเู ร จ เนสาทมฺหิ ปเุ ม สิยา.

๑๐๓๘. อสสฺ ตฺโถ อสฺสตฺถ ศัพท์ (วตตฺ มาโน) ท่เี ปน็ ไป ตสี ุ
ในลิงค์ทง้ั ๓ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป อสสฺ าสปฺปตเฺ ต ในผู้ทีถ่ ึงความโลง่ ใจ

ปเุ ม อสฺสตฺโถ อสสฺ ตฺถ ศัพท์ ในปงุ ลงิ ค์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป
โพธทิ ทฺ ุเม ในตน้ โพธิ์

ลทุ โฺ ท ลทุ ทฺ ศพั ท์ (วตฺตมาโน) ท่เี ป็นไป ตสี ุ ในลงิ ค์ทง้ั ๓
(สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป กรุ ูเร ในผดู้ ุร้าย

ปุเม ลทุ ฺโท ลทุ ฺท ศพั ท์ ในปงุ ลิงค์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป เนสาทมฺหิ
ในนายพราน

๑๐๓๙. วิลคฺโค ตีสุ ลคฺคสมฺ ึ ปเุ ม มชฺฌมฺหิ ทิสสฺ ติ
อฑโฺ ฒ ต’ฺ ว’นิตถฺ ิยํ ภาเค ธนมิ ฺหิ วาจจฺ ลิงคฺ ิโก.

๑๐๓๙. วลิ คโฺ ค วลิ คคฺ ศัพท์ (วตฺตมาโน) ทเ่ี ป็นไป ตีสุ ในลงิ คท์ ้งั
๓ ทิสฺสติ ย่อมปรากฏ ลคคฺ สมฺ ึ ในวัตถุอนั ตดิ อยู่

ปเุ ม วิลคโฺ ค วิลคฺค ศัพท์ ในปงุ ลงิ ค์ ทิสสฺ ติ ยอ่ มปรากฏ มชฺฌมฺหิ
ในสะเอว

อนติ ถฺ ยิ ํ อฑฺโฒ อฑฺฒศพั ทใ์ นปงุ ลิงค์และนปงุ สกลงิ ค์ (สยิ า) ย่อม
เป็นไป ภาเค ในคร่ึงหรือก่งึ

อฑฺโฒ อฑฒฺ ศัพท์ วาจจฺ ลิงฺคโิ ก ทเ่ี ปน็ วาจจลงิ ค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็
ไป ธนมิ หฺ ิ ในผ้มู ง่ั คง่ั

สามัญญกณั ฑ์ : อเนกัตถวรรค : อทั ธาเนกตั ถวรรค 435

๑๐๔๐. กฏฺฐํ ทารมุ หฺ ิ ตํ กิจฺเฉ คหเน กสเิ ต ติสุ
สสนฺตาเน จ วสิ เย โคจเร’ ชฌฺ ตฺต’มุจฺจเตต.ิ

๑๐๔๐. กฏฐฺ ํ กฏฺฐ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป ทารุมหฺ ิ ในไม้ฟนื
ตํ กฏฺฐ ศพั ท์ นน้ั (วตฺตมาน)ํ อนั เป็นไปอยู่ ตสี ุ ในลิงค์ทงั้ ๓ (สยิ า)
ยอ่ มเป็นไป (ตสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๓ อยา่ ง (อิติ) คอื กจิ เฺ ฉ ในล�ำบาก คหเณ
ในความทบึ กสเิ ต ในทไ่ี ถแลว้
อชฌฺ ตตฺ ํ อชฌฺ ตตฺ ศัพท์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ อนั บณั ฑติ อุจจฺ เต ย่อมกล่าว
(ตีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อย่าง (อติ )ิ คอื สสนตฺ าเน ในสันดานของตน วสิ เย
ในวิสยชั ฌตั ตะคือสมาบตั ิ โคจเร ในโคจรัชฌัตตะคืออารมณ์

อทธฺ าเนกตฺถวคฺโค
อัทธาเนกัตถวรรค

อิติ จบ

๓.
ภกู ณั ฑ์

๓. อเนกัตถวรรค

๓.๓ ปาทาเนกตั ถวรรค

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกตั ถวรรค : อทั ธาเนกตั ถวรรค

๑๐๔๑. ภุวเน จ ชเน โลโก โมเรตวฺ คฺคิมฺหิ โส สิขี
สโิ ลโก ตุ ยเส ปชฺเช รกุ เฺ ข ตุ สามเิ ก ธโว.

๑๐๔๑. โลโก โลก ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คอื ภวุ เน ในโลก ชเน ในเหลา่ สตั ว์

สิขี สิขี ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิติ) คอื โมเร ในนกยงู อคคฺ ิมหฺ ิ ในไฟ (สิขี) สขิ ี ศพั ท์ โส เป็นปุงลิงค์

สิโลโก สิโลก ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คอื ยเส ในชือ่ เสียง ปชเฺ ช ในคาถา

ธโว ธว ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คอื รุกเฺ ข ในตน้ ตะแบก สามเิ ก ในสามี

๑๐๔๒. วฏพยฺ าเมสุ นโิ ครฺ โธ ธงโฺ ก ตุ วายเส พเก
วาโร ตวฺ ’วสรา’เหส ุ กุเจ ตวฺ ’พเฺ ภ ปโยธโร.

๑๐๔๒. นโิ ครฺ โธ นิโครฺ ธ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป วฏพยฺ าเมสุ
ในตน้ ไทรและวา

ธงฺโก ธงกฺ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ วายเส ในนกกา พเก ในนกยางขาว

วาโร วาร ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คือ อวสราเหสุ ในโอกาส(ครง้ั คราว)และวนั

ปโยธโร ปโยธร ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื กุเจ ในถนั ของผู้หญงิ อพเฺ ภ ในเมฆ

438 อภธิ านัปปทีปกิ า

๑๐๔๓. อจุ ฺฉงฺเค ลกขฺ เณ จา’งโฺ ก รสฺมิ’ตฺถี ชุติ รชชฺ ุสุ
ทฏิ โฺ ฐ’ภาเสสุ อาโลโก, พทุ โฺ ธ ตุ ปณฺฑเิ ต ชเิ น.

๑๐๔๓. องฺโก องกฺ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื อุจฺฉงฺเค ในชายพก ลกขฺ เณ ในรอย

รสมฺ ิ รสฺมิ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิติ) คือ ชตุ ริ ชชฺ สุ ุ ในรศั มีและเชือก (รสฺม)ิ รสมฺ ิ ศัพท์ อติ ฺถี เปน็ อิตถีลิงค์

อาโลโก อาโลก ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ ทิฏโฺ ฐภาเสสุ ในการดแู ละแสงสวา่ ง

พุทฺโธ พทุ ธฺ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คือ ปณฑฺ เิ ต ในบณั ฑิต ชเิ น ในพระพทุ ธเจ้า

๑๐๔๔. สรู ํ’สูสุ ปเุ ม ภานู ทณฺโฑ ตุ มคุ คฺ เร ทเม
เทวมจเฺ ฉสวฺ ’นมิ ิโส ปตโฺ ถ ตุ มานสานสุ ุ.

๑๐๔๔. ภานุ ภานุ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คือ สูรสํ สู ุ ในพระอาทิตยแ์ ละรศั มี (โส) ภานุ ศพั ท์ นนั้
(วตตฺ ต)ิ ยอ่ มเปน็ ไป ปุเม ในปงุ ลิงค์

ทณโฺ ฑ ทณฑฺ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คอื มคุ ฺคเร ในไมค้ ้อน ทเม ในสินไหม(ค่าปรบั )

อนิมโิ ส อนิมสิ ศพั ท์ สิยา ยอ่ มเปน็ ไป เทวมจเฺ ฉสุ ในเทวดาและ
ปลา

ปตฺโถ ปตฺถ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป มานสานุสุ ในเครอ่ื งตวง
(แลง่ )และไหล่เขา

สามัญญกัณฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 439

๑๐๔๕. อาตงโฺ ก โรค ตาเปสุ มาตงฺโค สปเจ คเช
มโิ ค ปสุ กรุ งุ เฺ คสุ อลุ ูก’ิ นฺเทสุ โกสิโย.

๑๐๔๕. อาตงโฺ ก อาตงฺก ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ โรคตาเปสุ ในโรคและความเรา่ รอ้ น

มาตงฺโค มาตงฺค ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คือ สปเจ ในคนจณั ฑาล คเช ในชา้ ง

มิโค มิค ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิติ) คอื ปสกุ รุ ุงเฺ คสุ ในสตั ว์ส่เี ท้าและกวาง

โกสโิ ย โกสิย ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ อลุ ูกินฺเทสุ ในนกฮูกและพระอนิ ทร์

๑๐๔๖. วคิ คฺ โห กลเห กาเย ปรุ ิโส มาณว’ตตฺ สุ
ทายาโท พนธฺ เว ปตุ ฺเต สิเร สสี ํ ติปมุ ฺหิ จ.

๑๐๔๖. วคิ ฺคโห วคิ คฺ ห ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ กลเห ในการทะเลาะ กาเย ในรา่ งกาย

ปรุ ิโส ปุริส ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คอื มาณวตฺตสุ ในบรุ ุษและอัตมนั

ทายาโท ทายาท ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื พนฺธเว ในญาติ ปตุ เฺ ต ในบุตร

สสี ํ สีส ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิต)ิ คอื สิเร ในหวั ตปิ ุมหฺ ิ ในดีบกุ

440 อภิธานปั ปทีปกิ า

๑๐๔๗. พลิหตถฺ ’ํ สูสุ กโร ทนฺเต วปิ ฺเป’ณฺฑเช ทฺวโิ ช
วตตฺ ํ ปชชฺ า’นนา’จาเร ธญฺญงฺเค สุขเุ ม กโณ.

๑๐๔๗. กโร กร ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ตสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๓ อยา่ ง (อติ ิ) คือ พลหิ ตถฺ สํ สู ุ ในฤาษี มอื และรศั มี

ทฺวโิ ช ทวฺ ิช ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ตีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๓ อยา่ ง
(อติ )ิ คอื ทนฺเต ในฟัน วิปเฺ ป ในพราหมณ์ อณฑฺ เช ในสตั วท์ ี่เกิดจากไข่(มนี ก
เปน็ ตน้ )

วตตฺ ํ วตตฺ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ตสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อย่าง
(อติ ิ) คือ ปชฺชานนาจาเร ในคาถา ใบหน้า และข้อปฏบิ ัติ

กโณ กณ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คือ ธญญฺ งเฺ ค ในร�ำขา้ ว สขุ ุเม ในเลก็ นอ้ ย

๑๐๔๘. ถมฺโภ ถณู ชฬตฺเตส ุ สโู ป กมุ ฺมาสพฺยญชฺ เน
คณฺโฑ โผเฏ กโปลมฺหิ อคฺโฆ มูเลยฺ จ ปูชเน.

๑๐๔๘. ถมโฺ ภ ถมภฺ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คอื ถูณชฬตฺเตสุ ในเสาเรือนและความเป็นคนเซอ่ ซ่า
(ดอื้ ด้าน)

สโู ป สูป ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ ิ) คือ กุมฺมาสพยฺ ญฺชเน ในขนมกมุ มาสและกบั ขา้ ว

คณโฺ ฑ คณฑฺ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ โผเฏ ในผมี ือ กโปลมฺหิ ในแกม้

อคฺโฆ อคฺฆ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกัตถวรรค : ปาทาเนกตั ถวรรค 441

๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ มเู ล ในตน้ ทนุ ปูชเน ในของต้อนรบั อาคันตุกะ
๑๐๔๙. ปกาโร ตลุ ยฺ เภเทส ุ สกุนโฺ ต ภาสปกขฺ สิ ุ

ภาเคฺย วธิ ิ วิธาเน จ สเร ขคฺเค จ สายโก.

๑๐๔๙. ปกาโร ปการ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิติ) คอื ตลุ ฺยเภเทสุ ในความเหมือนกันและประเภท

สกุนโฺ ต สกนุ ตฺ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ ภาสปกฺขิสุ ในนกแซงแซวและนกทั่วไป

วธิ ิ วิธิ สพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ ิ) คอื ภาเคฺย ในโชค(กรรมเก่า) วธิ าเน ในการจดั การ

สายโก สายก ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ สเร ในลกู ศร ขคเฺ ค ในดาบ

๑๐๕๐. สารงฺโค จาตเก เอเณ ปตตฺ ี ตุ สรปกขฺ สิ ุ
เสเท ปาโก วิปาเก’ถ ภกิ ขฺ ุเภเท จเย คโณ.

๑๐๕๐. สารงโฺ ค สารงคฺ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิติ) คือ จาตเก ในนกกระเตน็ เอเณ ในเนือ้ ทราย

ปตตฺ ี ปตตฺ ี ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื สรปกขฺ ิสุ ในลกู ศรและนก

ปาโก ปาก ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ เสเท ในเหงือ่ วปิ าเก ในวบิ าก

คโณ คณ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คอื ภิกขฺ ุเภเท ในคณปูรกะภิกษุ จเย ในหมู่คณะ

442 อภธิ านปั ปทปี ิกา

๑๐๕๑. ราสิ ปญุ ฺเช จ เมสาโท อสฺเส โลเณ จ สินธฺ โว
สวํ ฏฺเฏ ปลโย นาเส ปโู ค กมุกราสสิ .ุ

๑๐๕๑. ราสิ ราสิ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ ปญุ เฺ ช ในกอง เมสาโท ในราศเี มษ เปน็ ต้น

สินฺธโว สนิ ธฺ ว ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ อสฺเส ในม้าสนิ ธพ โลเณ ในเกลอื สนิ เธาว์

ปลโย ปลย ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ สํวฏฺเฏ ในกาลสิ้นกลั ป์ นาเส ในความพนิ าศ

ปูโค ปูค ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิติ) คือ กมุกราสิสุ ในต้นหมากและกอง

๑๐๕๒. อมเต ตุ สธุ า เลเป อภขิ ยฺ า นามกนตฺ สิ ุ
สตตฺ ิ สามตฺถิเย สตฺเถ มหี นชชฺ นตฺ เร ภวุ ิ
ลีลา กรฺ ิยาวิลาเสส ุ สตเฺ ต ตุ อตรฺ เช ปชา.98

๑๐๕๒. สธุ า สุธา ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื อมเต ในสธุ าโภชน์ เลเป ในปูน

อภขิ ยฺ า อภขิ ฺยา ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คอื นามกนฺติสุ ในชือ่ และความงาม

สตฺติ สตตฺ ิ ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คอื สามตถฺ ิเย ในความสามารถ สตเฺ ถ ในทวน(หรอื หอก)

98 นบั ตัง้ แตน่ ี้ไปจนจบ อเนกัตถวรรค การจดั เรยี งล�ำดับคาถาเป็นไปตามตน้ ฉบบั มหาวิสุตาราม เมอื งปโคกกู่
ซึ่งมคี วามผิดแผกจากต้นฉบบั วสิ ทุ ธารามเมืองมณั ฑเลบ้าง

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกตั ถวรรค 443

มหี มหี ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิต)ิ คือ นชฺชนตฺ เร ในแม่น�ำ้ มหี ภุวิ ในแผ่นดนิ

ลีลา ลีลา ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ ิ) คือ กรฺ ยิ าวิลาเสสุ ในอากัปกริ ิยาของผหู้ ญิงและการเย้อื งกราย

ปชา ปชา ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒
อยา่ ง (อิต)ิ คือ สตเฺ ต ในเหล่าสัตว์ อตฺรเช ในบตุ ร



๑๐๕๓. ญาเณ ลาเภ อปุ ลทฺธิ ปเวณี กถุ เวณสิ ุ
ปวตฺติ วตุ ฺติวตฺตาสุ เวตเน ภรเณ ภติ.

๑๐๕๓. อุปลทธฺ ิ อุปลทธฺ ิ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื ญาเณ ในการรู้ ลาเภ ในการได้

ปเวณี ปเวณี ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒
อย่าง (อิติ) คือ กถุ เวณสิ ุ ในเครื่องปลู าดหลังชา้ งและซ้องผม

ปวตฺติ ปวตฺติ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒
อยา่ ง (อิต)ิ คือ วตุ ฺติวตฺตาสุ ในความเปน็ ไปและคำ� ขา่ ว

ภติ ภติ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิติ) คือ เวตเน ในคา่ จา้ ง ภรเณ ในการเลีย้ งดู

๑๐๕๔. อาจาเรปิ มริยาทา ภตู ิ สตฺตาสมทิ ฺธสิ ุ
โสปฺเป ปมาเท ตนฺที จ ยาตรฺ า คมนวตุ ตฺ ิสุ.

๑๐๕๔. มริยาทา มริยาทา ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป อาจาเรปิ
ในขอ้ ปฏบิ ตั แิ ละขอบเขต [อปศิ พั ทร์ วมเอาอรรถว่า สมี ายํ ในขอบเขต]

444 อภธิ านัปปทีปิกา


ภตู ิ ภูติ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ )ิ คอื สตตฺ าสมิทธฺ สี ุ ในความมีความเปน็ และความบรบิ รู ณ์
ตนฺที ตนทฺ ี ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื โสปฺเป ในการหลบั ปมาเท ในความประมาท
ยาตฺรา ยาตฺรา ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื คมนวุตฺตีสุ ในการไปและการเล้ยี งชพี

๑๐๕๕. นินทฺ า กจุ ฉฺ า’ปวาเทส ุ กงคฺ ุ ธญญฺ ปิยงฺคสุ ุ
โมกฺเข สเิ ว สเม สนตฺ ิ วภิ าเค ภตฺติ เสวเน.

๑๐๕๕. นินฺทา นินทฺ า ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ )ิ คือ กจุ ฉฺ า’ปวาเทสุ ในการติเตียนและการกล่าวโทษ
กงคฺ ุ กงคฺ ุ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คอื ธญญฺ ปยิ งฺคุสุ ในขา้ วฟา่ งและตน้ ประยงค์

สนฺติ สนฺติ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ตสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อยา่ ง
(อิต)ิ คอื โมกฺเข ในนิพพาน สิเว ในความดี สเม ในความสงบ

ภตตฺ ิ ภตตฺ ิ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื วภิ าเค ในการจำ� แนก เสวเน ในการเสพ(ภกั ดี, คบหา)

สามัญญกัณฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 445

๑๐๕๖. อิจฉฺ ายํ ชุตยิ ํ กนฺติ รญฺชเน สูรเต รติ
เคเห วสติ วาเส’ถ นทเี สนาสุ วาหนิ ี.

๑๐๕๖. กนตฺ ิ กนฺติ ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คือ อจิ ฺฉายํ ในความใคร่ ชตุ ิยํ ในรศั มี

รติ รติ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ )ิ คือ รญชฺ เน ในความกำ� หนดั สรู เต ในเมถุน

วสติ วสติ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คือ เคเห ในที่พกั อาศยั วาเส ในการอยอู่ าศัย

วาหนิ ี วาหินี ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื นทเี สนาสุ ในแม่น้ำ� และกองทัพ

๑๐๕๗. ปตฺเถ นาเฬ จ นาฬิ’ตถฺ ี คเณ สมติ ิ สงฺคเม
ตณฺหา โลเภ ปิปาสายํ มคฺควตุ ตฺ สี ุ วตฺตน.ี

๑๐๕๗. นาฬิ นาฬิ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื ปตฺเถ ในทะนาน นาเฬ ในกา้ นบวั (รวงขา้ ว)
(นาฬ)ิ นาฬิ ศัพท์ อติ ถฺ ี เป็นอติ ถลี งิ ค์

สมติ ิ สมติ ิ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื คเณ ในหมู่ สงฺคเม ในการพบปะกนั

ตณหฺ า ตณฺหา ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ โลเภ ในความอยาก ปิปาสายํ ในความกระหาย

วตตฺ นี วตตฺ นี ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คือ มคฺควตุ ฺตสี ุ ในหนทางและความเปน็ ไป

446 อภิธานปั ปทีปกิ า

๑๐๕๘. ปาณยฺ งเฺ ค นาภิ จกกฺ นเฺ ต ยาเจ วญิ ญฺ ตตฺ ิ ญาปเน
วิตตฺ ิ โตเส เวทนายํ ฐาเน ตุ ชวี เิ ต ฐิต.ิ

๑๐๕๘. นาภิ นาภิ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื ปาณฺยงเฺ ค ในสะดอื จกกฺ นฺเต ในดุมของล้อรถ(หรอื เกวียน)

วิญญฺ ตฺติ วญิ ญฺ ตฺติ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิติ) คือ ยาเจ ในการขอ ญาปเน ในการอธบิ ายให้รู้

วติ ฺติ วติ ฺติ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คือ โตเส ในความยนิ ดี เวทนายํ ในการเสวยเวทนา

ฐติ ิ ฐติ ิ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิติ) คือ ฐาเน ในการต้ังอยู่ ชีวเิ ต ในชีวิต

๑๐๕๙. ตรงฺเค จา’นตฺ เร วจี ิ ธีรตฺเต ธารเณ ธิติ
ภู ภูมิยญฺจ ภมเุ ก สทฺเท เวเท สเว สตุ ิ.

๑๐๕๙. วจี ิ วจี ิ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คอื ตรงฺเค ในคล่นื อนฺตเร ในระหวา่ ง

ธิติ ธติ ิ ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิต)ิ คือ ธีรตฺเต ในความหนักแนน่ (หากเปน็ ธีรตฺเถ แปลว่า ในอรรถแห่ง
ธ ศพั ท์ นั่นคอื ปัญญา) ธารเณ ในความทรงจำ�

ภู ภู ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ )ิ คือ ภมู ิยํ ในแผน่ ดิน ภมุเก ในคิ้ว

สุติ สุติ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ตสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๓ อย่าง
(อิต)ิ คอื สทเฺ ท ในศัพท์(หรอื เสยี ง) เวเท ในคมั ภีรเ์ วท สเว ในการฟงั

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 447

๑๐๖๐. โคตฺตํ นาเม จ วเํ ส’ถ นคเร จ ฆเร ปุรํ
โอกํ ตุ นิสฺสเย เคเห กุลํ ตุ โคตตฺ ราสิส.ุ

๑๐๖๐. โคตตฺ ํ โคตฺต ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คือ นาเม ในช่ือ วํเส ในวงศ์ตระกูล

ปรุ ํ ปุร ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คือ นคเร ในเมือง ฆเร ในบ้าน

โอกํ โอก ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คือ นิสฺสเย ในที่อาศัย เคเห ในเรอื น

กลุ ํ กลุ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ )ิ คอื โคตฺตราสสิ ุ ในตระกูลและกอง

๑๐๖๑. เหเม วติ ฺเต หริ ญญฺ ญจฺ ปญฺญาณํ ตวฺ ’งฺกพุทฺธิสุ
อถา’มพฺ รญฺจ เข วตฺเถ คยุ ฺหํ ลงิ เฺ ค รหสฺย’ปิ.

๑๐๖๑. หริ ญฺญํ หริ ญฺญ ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ )ิ คือ เหเม ในทองค�ำ วิตฺเต ในทรัพย์สมบตั ิ

ปญญฺ าณํ ปญญฺ าณ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คือ องฺกพทุ ฺธิสุ ในเครือ่ งหมายและปัญญา

อมฺพรํ อมพฺ ร ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คือ เข ในทอ้ งฟ้า วตเฺ ถ ในผา้

คุยหฺ ํ คยุ ฺห ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื ลิงฺเค ในองคชาต รหสิ ในสิ่งทีถ่ ูกปกปดิ ซ่อนไว้ (ความลับ)

448 อภธิ านปั ปทปี กิ า

๑๐๖๒. ตโป ธเมมฺ วเต เจว ปาเป ตฺวา’คมุ ฺหิ กพิ ฺพิสํ
รตนํ มณิ เสฏเฺ ฐส ุ วสฺสํ หายนวุฏฺฐิส.ุ

๑๐๖๒. ตโป ตป ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คือ ธมฺเม ในธรรม วเต ในข้อวตั รปฏบิ ัติ

กิพฺพสิ ํ กิพพฺ ิส ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื ปาเป ในบาป อาคุมหฺ ิ ในโทษ(ความผิด)

รตนํ รตน ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ มณิเสฏฺเฐสุ ในรตั นะและประเสรฐิ

วสฺสํ วสสฺ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คือ หายนวุฏฐฺ ิสุ ในปีและฝน

๑๐๖๓. วนํ อรญญฺ วารีส ุ ขีรมฺหิ ตุ ชเล ปโย
อกขฺ รํ ลปิ ิโมกฺเขส ุ เมถุนํ สงฺคเม รเต.

๑๐๖๓. วนํ วน ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ (ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คอื อรญญฺ วารสี ุ ในป่าและนำ�้

ปโย ปยศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิติ) คอื ขีรมฺหิ ในน�้ำนม ชเล ในนำ้�

อกขฺ รํ อกฺขร ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื ลปิ ิโมกเฺ ขสุ ในอักษรและนพิ พาน

เมถุนํ เมถนุ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื สงคฺ เม ในการพบกนั รเต ในเมถนุ

สามัญญกัณฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 449

๑๐๖๔. โสตํ กณเฺ ณ ปโยเวเค รฏิ ฐฺ ํ ปาปา’สุเภสุ จ
อาคุ ปาปา’ปราเธส ุ เกตมุ หฺ ิ จหิ เน ธโช.

๑๐๖๔. โสตํ โสต ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คือ กณฺเณ ในหู ปโยเวเค ในกระแสนำ�้

รฏิ ฐฺ ํ ริฏฺฐ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คือ ปาปา’สเุ ภสุ ในบาปและอวมงคล

อาคุ อาคุ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คอื ปาปา’ปราเธสุ ในบาปและโทษ

ธโช ธช ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คอื เกตุมหฺ ิ ในธง จหิ เน ในเคร่ืองหมาย

๑๐๖๕. โคปรุ ํ ทวฺ ารมตฺเต’ปิ มนทฺ ริ ํ นคเร ฆเร
วาจจฺ ลงิ คฺ า ปรม’ิ โต พยฺ ตฺโต ตุ ปณฺฑเิ ต ผเุ ฏ.

๑๐๖๕. โคปรุ ํ โคปุร ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ ทฺวารมตเฺ ตปิ แมใ้ นประตูทว่ั ไปก็ได้ [อปิศัพท์รวม
เอาอรรถ วา่ ซมุ้ ประตู ดปู ุรวรรค คาถาที่ ๒๐๔]

มนฺทิรํ มนฺทิร ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ นคเร ในเมือง ฆเร ในบา้ น

อิโต ปรํ ค�ำต่อแต่นไี้ ป [ตง้ั แต่ พยฺ ตฺต ศัพท์ ถงึ พาลสิ ศัพท์]
วาจฺจลิงฺคิกา เป็นศพั ท์ท่มี ลี ิงค์เหมอื นกับลงิ คข์ องวาจจะ(คือเปน็ ไดท้ ัง้ ๓ ลงิ ค)์

พฺยตฺโต พยตฺ ต ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คอื ปณฑฺ ิเต ในบณั ฑิต ผุเฏ ในการปรากฏ

450 อภิธานปั ปทีปิกา

๑๐๖๖. วลลฺ โภ ทยิเต’ชฺฌกเฺ ข ชเล ถูโล มหตฺย’ปิ
กรุ เู ร เภรเว ภีโม โลโล ตุ โลลเุ ป จเล.

๑๐๖๖. วลลฺ โภ วลลฺ ภ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คอื ทยิเต ในผ้นู ่ารัก(สามี) อชฌฺ กเฺ ข ในผูด้ แู ลกิจการ

ถโู ล ถูล ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิติ) คอื ชเฬ ในคนโง่ มหติ ในคนใหญ่

ภีโม ภีม ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คอื กรุ เู ร ในผ้ดู ุร้าย เภรเว ในสง่ิ ท่นี า่ กลวั

โลโล โลล ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ โลลุเป ในผู้ละโมบ จเล ในผหู้ วั่นไหว(เหลาะแหละ)

๑๐๖๗. พภี จโฺ ฉ วกิ เต ภีเม โกมเล ตขิ เิ ณ มทุ ุ
อฏิ เฺ ฐ จ มธุเร สาท ุ สาทุมหฺ ิ มธโุ ร ปิเย.

๑๐๖๗. พภี จฺโฉ พภี จฺฉ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ วกิ เต ในความน่าเกลยี ด ภีเม ในความน่ากลวั

มทุ ุ มทุ ุ ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คอื โกมเล ในความอ่อน อตขิ เิ ณ ในความไม่คม(ท่ือ)

สาทุ สาทุ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ อฏิ เฺ ฐ ในสิ่งนา่ ปรารถนา มธุเร ในของอร่อย

มธโุ ร มธุร ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื สาทมุ ฺหิ ในของอร่อย ปเิ ย ในสง่ิ ทน่ี า่ รัก

สามัญญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 451

๑๐๖๘. สเิ ต ตุ สุทฺเธ โอทาโต ทฺวิชิวฺโห สจู กา’หสิ ุ
สกฺเก สมตโฺ ถ สมฺพนฺเธ สมตตฺ ํ นฏิ ฺฐิตา’ขเิ ล.

๑๐๖๘. โอทาโต โอทาต ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ สิเต ในสีขาว สทุ ฺเธ ในสิ่งท่ีบรสิ ุทธิ์

ทวฺ ิชวิ โฺ ห ทวฺ ชิ วิ ฺห ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คอื สูจกาหิสุ ในผสู้ อ่ เสียดและงู

สมตโฺ ถ สมตถฺ ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คือ สกฺเก ในผู้สามารถ สมพฺ นเฺ ธ ในความเก่ียวเนือ่ ง

สมตตฺ ํ สมตตฺ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คือ นฏิ ฺฐิเต ในการจบตอน อขเิ ล ในส่ิงทั้งหมด



๑๐๖๙. สุทโฺ ธ เกวลปูเตส ุ ชิฆญโฺ ญ’นฺตา’ธเมสุ จ
โปโณ’ปนตนนิ ฺเนสุ อญญฺ นเี จสุ เจ’ตโร.

๑๐๖๙. สทุ โฺ ธ สทุ ฺธ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ เกวลปเู ตสุ ในส่งิ เดียว(ล้วน) และบริสทุ ธ์ิ

ชฆิ ญฺโญ ชิฆญญฺ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื อนฺตาธเมสุ ในท่สี ุดและเลวทราม

โปโณ โปณ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ อปุ ณตนนิ เฺ ทสุ ในโน้มเอียงและทีล่ ุ่ม

อิตโร อติ ร ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื อญฺญนเี จสุ ในสงิ่ อื่นและต�่ำชา้

452 อภธิ านัปปทปี ิกา

๑๐๗๐. สุจิ สุทฺเธ สิเต ปเู ต เปสโล ทกฺขจารสุ ุ
อธโม กจุ ฺฉิเต อูเน อปฺปเิ ย ปยฺ ’ลโิ ก ภเว.

๑๐๗๐. สุจิ สจุ ิ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ตีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๓ อย่าง (อติ )ิ คือ สทุ เฺ ธ ในความบรสิ ทุ ธิ์ สิเต ในสขี าว ปเู ต ในความสะอาด

เปสโล เปสล ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คือ ทกขฺ จารุสุ ในผ้ฉู ลาดและงดงาม

อธโม อธม ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ กุจฺฉิเต ในส่ิงทนี่ า่ รังเกยี จ อูเน ส่ิงท่ีต�ำ่ ช้า

อลิโก อลกิ ศพั ท์ (ภเว) ย่อมเปน็ ไป อปฺปิเยปิ ในความไม่นา่ รัก
และมุสาวาท [อปศิ ัพทร์ วมเอาอรรถ วา่ มสุ าวาท]

๑๐๗๑. พฺยาเป อสทุ เฺ ธ สํกิณโฺ ณ ภพพฺ ํ โยเคยฺ จ ภาวินิ
สุขุโม อปปฺ กา’ณูส ุ วุทฺโธ เถเร จ ปณฑฺ เิ ต.

๑๐๗๑. สกํ ณิ โฺ ณ สํกณิ ณฺ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คอื พยฺ าเป ในการแผไ่ ป อสทุ ฺเธ ในความไม่บริสทุ ธิ์
หรอื ผสมปนเป

ภพฺพํ ภพฺพ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื โยเคฺย ในความสมควร ภาวินิ ในความเปน็ ไปได้

สขุ ุโม สุขมุ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ อปฺปกา’ณูสุ ในเลก็ นอ้ ยและละเอียด

วทุ โฺ ธ วทุ ฺธ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื เถเร ในผเู้ จริญวัย(ผสู้ ูงอาย)ุ ปณฺฑเิ ต ในบัณฑิต

สามัญญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 453

๑๐๗๒. สเุ ภ สาธุมฺหิ ภทโฺ ท’ถ ตฺยา’โท จ วปิ เุ ล พหุ
ธโี ร พุเธ ธติ มิ นฺเต เวลฺลติ ํ กุฏเิ ล ธเุ ต.

๑๐๗๒. ภทฺโท ภททฺ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คือ สุเภ ในสงิ่ ทีด่ งี าม สาธมุ หฺ ิ ในคนดี

พหุ พหุ ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คือ ตยฺ าโท ในจำ� นวนตง้ั แต่ ๓ เปน็ ต้นไป วิปเุ ล ในส่ิงทมี่ อี ยจู่ �ำนวนมาก

ธโี ร ธีร ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คอื พุเธ ในผมู้ ปี ัญญา ธิตมิ นฺเต ในผ้มู ีความตงั้ มัน่

เวลฺลิตํ เวลลฺ ติ ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ กุฏเิ ล ในส่ิงทคี่ ด ธเุ ต ในสิง่ ทส่ี ั่นสะเทือน

๑๐๗๓. วสิ โท พฺยตฺตเสเตส ุ ตรุโณ ตุ ยุเว นเว
โยคคฺ ํ ยาเน ขเม โยคโฺ ค ปิณฺฑิตํ คณเิ ต ฆเน.

๑๐๗๓. วสิ โท วิสท ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ พยฺ ตฺตเสเตสุ ในผู้ฉลาดและวตั ถุสีขาว

ตรโุ ณ ตรณุ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คือ ยเุ ว ในคนหน่มุ นเว ในความใหม่

โยคฺคํ โยคฺค ศพั ท์ นปุงสกลงิ ค์ (สิยา) ย่อมเป็นไป ยาเน ในยาน
โยคฺโค โยคคฺ ศพั ท์ ปงุ ลิงค์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป ขเม ในความอดทน
ปณิ ฑฺ ติ ํ ปณิ ฺฑติ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื คณิเต ในสิ่งท่ถี ูกประมวล ฆเน ในสิง่ ทจ่ี ับเป็นกอ้ นหนา

454 อภิธานปั ปทีปิกา

๑๐๗๔. พเุ ธ’ภชิ าโต กลุ เช วุทโฺ ธ’รูสุ มหลลฺ โก
กลฺยาณํ สนุ ทฺ เร จา’ป ิ หิโม ตุ สตี เลปิ จ.

๑๐๗๔. อภชิ าโต อภิชาต ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คอื พเุ ธ ในบัณฑิต กุลเช ในผูเ้ กิดในตระกลู ดี

มหลลฺ โก มหลฺลก ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คือ วุทฺโธรูสุ ในคนแก่และจ�ำนวนมาก

กลยฺ าณํ กลยฺ าณ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป สุนฺทเร จ อปิ ในส่ิงทด่ี ี
งาม [อปศิ พั ทร์ วบรวมเอาอรรถว่า สวุ ณเฺ ณ ในทองคำ� และ สขิเล ในนุ่มนวล
เป็นต้น]

หโิ ม หิม ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป สตี เลปิ แมใ้ นความเยน็
[อปิศพั ทร์ วมเอาอรรถว่า นำ้� ค้าง]

๑๐๗๕. โลเล ตุ สีเฆ จปโล วตุ เฺ ต อทุ ติ ’มคุ คฺ เต
อาทิตฺเต คพพฺ เิ ต ทติ ฺโต ปิฏฐฺ ํ ตุ จุณณฺ ิเตปิ จ.

๑๐๗๕. จปโล จปล ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ โลเล ในผูห้ วัน่ ไหว สเี ฆ ในความเร็ว

อุทิตํ อทุ ิต ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คอื วตุ ฺเต ในสิง่ ที่ถูกกล่าว อคุ ฺคเต ในการขึน้ ไป

ทิตโฺ ต ทติ ตฺ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คือ อาทิตฺเต ในการลกุ โพลง คพพฺ ิเต ในความเกิดมานะ(ความ
เย่อหย่งิ )

ปฏิ ฺฐํ ปิฏฐฺ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป จุณณฺ ิเตปิ แมใ้ นการบด

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกัตถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 455

[อปิศพั ท์รวมเอาอรรถว่าข้าวตูและดีบุก] ภาวิตํ วฑฒฺ ิเตปิ จ
๑๐๗๖. วคิ เต วายิเต วตี ํ ปฏุ ฺโฐ ปุจฉฺ ิตโปสิเต.

ภชฺชิเต ปติเต ภฏโฺ ฐ

๑๐๗๖. วีตํ วตี ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คือ วิคเต ในความปราศจาก วายเิ ต ในการทอ

ภาวิตํ ภาวิต ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป วุฑฺฒเิ ตปิ แม้ในความเจริญ
[อปศิ พั ท์รวมเอาอรรถว่าอบและได้]

ภฏโฺ ฐ ภฏฐฺ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื ภชชฺ ิเต ในส่งิ ทถี่ ูกคว่ั ปตเิ ต ในการตก

ปุฏฺโฐ ปฏุ ฐฺ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ ปจุ ฺฉติ โปสิเต ในบุคคลผู้ถกู ถามและถูกเลย้ี ง

๑๐๗๗. ชาโต ภเู ต จเย ชาตํ ปฏภิ าโค สมา’รสิ ุ
สโู ร วเี ร รวิสเู ร ทฏุ โฺ ฐ กุทฺเธ จ ทูสิเต.

๑๐๗๗. ชาโต ชาต ศพั ท์ ปงุ ลงิ ค์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป ภเู ต ในสิ่งที่
เกดิ แล้ว

ชาตํ ชาต ศัพท์ นปงุ สกลิงค์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป จเย ในหมู่
ปฏภิ าโค ปฏิภาค ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ สมา’ริสุ ในความเสมอกันและศตั รู
สูโร สูร ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คือ วเี ร ในผู้กล้าหาญ รวสิ เู ร ในพระอาทติ ย์
ทฏุ ฺโฐ ทุฏฺฐ ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คือ กุทฺเธ ในผโู้ กรธ ทูสเิ ต ในผูถ้ ูกประทษุ รา้ ย

456 อภธิ านปั ปทีปิกา

๑๐๗๘. ทฏิ โฺ ฐ’รมิ หฺ ิ’กฺขิเต ทิฏโฺ ฐ มฬู เฺ ห โปเต จ พาลิโส
นินทฺ ายํ เขปเน เขโป นิยโม นิจฺฉเย วเต.

๑๐๗๘. ทิฏฺโฐ ทิฏฐฺ ศพั ท์ ปงุ ลิงค์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป อริมฺหิ
ในศตั รู

ทฏิ ฐฺ ํ ทิฏฺฐ ศัพท์ นปงุ สกลงิ ค์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป อกิ ฺขิเต ในส่งิ ทถี่ ูก
เหน็

พาลโิ ส พาลิส ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คือ มฬู ฺเห ในคนโง่ โปเต ในเดก็

เขโป เขป ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คือ นินฺทายํ ในการตเิ ตยี น เขปเน ในการทงิ้

นยิ โม นิยม ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ นิจฉฺ เย ในการตัดสิน วเต ในขอ้ วตั รปฏิบตั ทิ ีถ่ ูกกำ� หนดไว้
แน่นอน


๑๐๗๙. สลากายํ กุโส ทพเฺ ภ พาลยฺ าโท ตุ ขเย วโย
เลปคพฺเพสฺว’วเลโป อณฺฑโช มีนปกฺขิส.ุ
๑๐๗๙. กโุ ส กุส ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ สลากายํ ในสลาก ทพฺเภ ในหญา้ คา
วโย วย ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คอื พาลยฺ าโท ในวัยเดก็ เป็นต้น ขเย ในความสนิ้ ไป
อวเลโป อวเลป ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ เลปคพฺเพสุ ในการทาและความจองหอง
อณฑฺ โช อณฑฺ ช ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ

สามัญญกณั ฑ์ : อเนกัตถวรรค : ปาทาเนกตั ถวรรค 457

๒ อยา่ ง (อิติ) คือ มนี ปกขฺ สี ุ ในปลาและนก
๑๐๘๐. พิลาเล นกเุ ล พพพฺ ุ มนฺโถ มนถฺ นสตฺตสุ ุ

วาโล เกเส’สฺสาทโิ ลเม สงฆฺ าโต ฆาตราสิสุ.

๑๐๘๐. พพพฺ ุ พพฺพุ ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ พฬิ าเล ในแมว นกเุ ล ในพงั พอน

มนฺโถ มนฺถ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื มนฺถนสตตฺ ูสุ ในไมส้ �ำหรบั คนนมให้เปน็ เนยและ
ขา้ วสตั ตผุ ง

วาโล วาล ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒
อยา่ ง (อิต)ิ คอื เกเส ในผม อสสฺ าทโิ ลเม ในขนของม้า เป็นตน้

สงฺฆาโต สงฆฺ าต ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื ฆาตราสีสุ ในการฆ่าและกอง(หมวด, หม่)ู

๑๐๘๑. โคปคาเม รเว โฆโส สโู ต สารถิวนฺทิสุ
มาลฺยํ ตุ ปปุ ฺเผ ตทฺทาเม วาโห ตุ สกเฏ หเย.

๑๐๘๑. โฆโส โฆส ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คือ โคปคาเม ในหมูบ่ ้านของคนเลีย้ งววั รเว ในเสยี ง

สูโต สตู ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คอื สารถิวนทฺ สี ุ ในสารถแี ละผู้กล่าวสรรเสรญิ พระบารมี

มาลฺยํ มาลยฺ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื ปปุ ฺเผ ในดอกไม้ ตทฺทาเม ในพวงของดอกไม้น้นั
(พวงมาลัย)

วาโห วาห ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ

458 อภิธานัปปทปี ิกา

๒ อย่าง (อิติ) คือ สกเฏ ในเกวียน หเย ในมา้
๑๐๘๒. ขเย’จฺจเน จา’ปจโย กาโล สมยมจฺจุสุ

เภ ตารกา เนตตฺ มชเฺ ฌ สมี า’วธฏิ ฺฐิตีสุ จ.
๑๐๘๒. อปจโย อปจย ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ)

ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คอื ขเย ในการสน้ิ ไป อจจฺ เน ในการบูชา
กาโล กาล ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ

๒ อย่าง (อิติ) คือ เภ ในดาว เนตฺตมชเฺ ฌ ในลูกตาด�ำ
สีมา สีมา ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง

(อิติ) คอื อวธฏิ ฐฺ ิตีสุ ในเขตแดนและการตั้งอยู่

๑๐๘๓. อาโภโค ปณุ ณฺ ตา’วชเฺ ช- สฺวา’ฬิ’ตฺถี สขเิ สตสุ ุ
สตเฺ ต ถูเล ตีสุ ทฬฺโห ลตา สาขาย วลฺลิยํ.

๑๐๘๓. อาโภโค อาโภค ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื ปุณณฺ ตาวชฺเชสุ ในความบรบิ รู ณ์และความใสใ่ จ

อาฬิ อาฬิ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ สขเิ สตสู ุ ในเพือ่ นหญิงและสะพาน (สา) อาฬิ ศพั ท์ น้ัน
อติ ถฺ ี เป็นอิตถลี ิงค์

ทฬโฺ ห ทฬฺห ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื สตเฺ ต ในผ้สู ามารถ ถเู ล ในคนอว้ น (โส) ทฬฺห ศัพท์ นนั้
(วตฺตต)ิ ย่อมเปน็ ไป ตสี ุ (ลิงฺเคสุ) ในลงิ ค์ทัง้ ๓

สามัญญกณั ฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 459

๑๐๘๔. มตุ ตฺ ’ิ ตฺถี โมจเน โมกฺเข กาโย ตุ เทหราสสิ ุ
นเี จ ปถุ ุชชฺ โน มูฬเฺ ห ภตฺตา สามนิ ิ ธารเก.
๑๐๘๔. มตุ ฺติ มุตตฺ ิ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ โมจเน ในการพน้ โมกฺเข ในพระนพิ พาน
(สา) มุตตฺ ิ ศัพท์ น้ัน อิตฺถี เป็นอิตถีลงิ ค์
กาโย กาย ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ เทหราสีสุ ในร่างกายและหมู่
ปุถชุ ฺชโน ปถุ ชุ ชฺ น ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ นีเจ ในคนเลว มูฬฺเห ในคนโง่
ภตตฺ า ภตตฺ ุ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื สามนิ ิ ในสามี ธารเก ในผู้อุ้มชู

๑๐๘๕. สิขาปิญเฺ ฉสุ สขิ ณโฺ ฑ สตเฺ ต ตวฺ ’ตตฺ นิ ปคุ คฺ โล
สมฺพาโธ สกํ เฏ คุยฺเห นาเส เขเป ปราภโว.

๑๐๘๕. สขิ ณฺโฑ สิขณฑฺ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ สิขาปิญเฺ ฉสุ ในหงอนและหางนกยงู

ปุคฺคโล ปุคฺคล ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื สตฺเต ในสตั ว์ อตตฺ นิ ในตวั ตน

สมฺพาโธ สมฺพาธ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื สํกเฏ ในท่คี บั แคบ คุยเฺ ห ในท่ีลบั

ปราภโว ปราภว ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ นาเส ในความเส่อื ม เขเป ในการนินทา

460 อภิธานปั ปทีปิกา

๑๐๘๖. วจฺโจ รูเป กรีเส’ถ ชตุ ’ิ ตฺถี กนตฺ ริ ํสิสุ
๑๐๘๖. วจฺโจ วจจฺ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อย่าง (อิติ) คอื รเู ป ในผวิ พรรณ กรีเส ในอจุ จาระ
ชุติ ชตุ ิ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คือ กนฺตริ ํสสิ ุ ในความรงุ่ เรอื งและรัศมี (สา) ชุติ ศพั ท์ อิตฺถี เป็นอิตถี
ลิงค์

๑๐๘๗. ลพภฺ ํ ยตุ เฺ ต จ ลทธฺ พเฺ พ ขณเฺ ฑ ปณฺเณ ทลํ มตํ
สลลฺ ํ กณเฺ ฑ สลากายํ สุจติ ฺเต ธาวนํ คเต
ภนฺตตเฺ ถ วพิ ภฺ โม หาเว โมโห’วชิ ฺชาย มจุ ฺฉเน.

๑๐๘๗. ลพภฺ ํ ลพภฺ ศพั ท์ (ปณฺฑิเตห)ิ อนั บัณฑิต มตํ พงึ ทราบ
(ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื ยตุ เฺ ต ในความสมควร ลทฺธพเฺ พ
ในวัตถุที่ควรได้

ทลํ ทล ศัพท์ (ปณฑฺ ิเตหิ) อนั บัณฑติ (มตํ) พงึ ทราบ
(ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ ขณเฺ ฑ ในครงึ่ สว่ น ปณฺเณ ในใบไม้

สลลฺ ํ สลฺล ศัพท์ (ปณฺฑเิ ตหิ) อันบัณฑิต มตํ พงึ ทราบ
(ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ กณฺเฑ ในลกู ศร สลากายํ
ในหลาว

ธาวนํ ธาวน ศัพท์ (ปณฑฺ เิ ตหิ) อันบณั ฑิต (มต)ํ พึงทราบ
(ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คอื สจุ ติ ฺเต ในความสะอาด คเต
ในการวงิ่ ไป

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกตั ถวรรค 461

วิพฺภโม วิพฺภม ศัพท์ (ปณฑฺ เิ ตห)ิ อนั บณั ฑิต (มโต) พึงทราบ
(ทฺวสี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คอื ภนฺตตฺเต ในความป่ันป่วนใจ
หาเว ในกริ ยิ าโปรยเสนห่ ข์ องผู้หญิง

โมโห โมห ศพั ท์ (ปณฑฺ เิ ตห)ิ อนั บณั ฑติ (มโต) พึงทราบ
(ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื อวชิ ฺชาย ในอวิชชา มุจฉฺ เน
ในการหลงลมื สติ

๑๐๘๘. เสโท ฆมฺมชเล ปาเก โคเฬ อจุ ฺฉุมเย คุโฬ
มิตเฺ ต สหาเย จ สขา วภิ ู นิจฺจปฺปภสู ุ โส.

๑๐๘๘. เสโท เสท ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คอื ฆมฺมชเล ในเหงื่อ ปาเก ในการนง่ึ

คโุ ฬ คฬุ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิติ) คือ คุเฬ ในกอ้ น อจุ ฺฉุมเย ในนำ�้ อ้อยงบ

สขา สขา ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิต)ิ คือ มติ เฺ ต ในมิตรผูเ้ ป็นทรี่ ัก สหาเย ในมติ รผู้คอยชว่ ยเหลือ

วิภู วภิ ู ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คอื นิจฺจปภูสุ ในผยู้ งั่ ยืนและผู้เปน็ ใหญ่ (วภิ ู) วิภู ศพั ท์ โส เป็นปุงลงิ ค์

๑๐๘๙. ขคเฺ ค กรุ เู ร เนตตฺ ึโส ปรสฺมึ อตรฺ ตสี ฺว’มุ
กลงโฺ ก’งฺกา’ปวาเทส ุ เทเส ชนปโท ชเน.

๑๐๘๙. เนตตฺ ึโส เนตตฺ ึส ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ

462 อภิธานปั ปทีปิกา

ในอรรถ ๒ อย่าง (อิต)ิ คอื ขคฺเค ในดาบ กรุ ูเร ในผูด้ รุ า้ ย
อมุ อมุ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง

(อติ )ิ คอื ปรสฺมึ (โลเก) ในโลกหน้า อตฺร (โลเก) ในโลกนี้ (โส) อมุ ศพั ท์
(วตตฺ ต)ิ ยอ่ มเป็นไป ตีสุ (ลงิ ฺเคสุ) ในลิงคท์ ัง้ ๓

กลงโฺ ก กลงกฺ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื องกฺ าปวาเทสุ ในรอยและการกลา่ วโทษ

ชนปโท ชนปท ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คือ เทเส ในแว่นแคว้น ชเน ในชาวแวน่ แควน้

๑๐๙๐. ปชเฺ ช คาถา วจีเภเท วโํ ส ตฺว’นฺวยเวณุสุ
ยานํ รถาโท คมเน สรปู สฺมึ อโธ ตลํ.

๑๐๙๐. คาถา คาถา ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คอื ปชเฺ ช ในคาถา วจเี ภเท ในคำ� พดู ท่เี ฉียบขาด
[คาถาศัพท์เป็นองค์อย่างหน่งึ ของนวงั คสตั ถุสาสน์ เชน่ ธมมฺ ปท เถรคาถา
เถรีคาถา เปน็ ต้น]

วํโส วสํ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิต)ิ คือ อนฺวยเวณุสุ ในตระกูลและไมไ้ ผ่

ยานํ ยาน ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิติ) คือ รถาโท ในยวดยานมรี ถ เปน็ ต้น คมเน ในการไป

ตลํ ตล ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คือ สรูปสฺมึ ในรูปทรงของตน เช่น อโธ ในเบื้องลา่ ง [เช่น ภูตเล
ในพื้นปฐพี]

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : ปาทาเนกตั ถวรรค 463

๑๐๙๑. มชโฺ ฌ วลิ คเฺ ค เวมชเฺ ฌ ปปุ ฺผํ ตุ กุสโุ ม’ตสุ ุ
สลี ํ สภาเว สพุ ฺพเต ปงุ ฺคโว อุสเภ วเร.

๑๐๙๑. มชฺโฌ มชฌฺ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื วลิ คฺเค ในสะเอว เวมชฺเฌ ในทา่ มกลาง

ปุปผฺ ํ ปุปผฺ ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คอื กุสุโมตสู ุ ในดอกไมแ้ ละระดหู ญงิ

สลี ํ สลี ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ ๒ อย่าง
(อติ ิ) คอื สภาเว ในสภาพ สพุ ฺพเต ในสลี าจารวัตร

ปุงคฺ โว ปงุ ฺคว ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื อสุ เภ ในโคถึก วเร ในผู้ประเสริฐ



๑๐๙๒. โกเส ขคาทพิ ีเช’ณฺฑํ กุหรํ คพภฺ เร พเิ ล
เนตฺตึเส คณฑฺ เก ขคโฺ ค กทมฺโพ ตุ ทุเม จเย.

๑๐๙๒. อณฺฑํ อณฺฑ ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ โกเส ในลกู อัณฑะ ขคาทิพีเช ในฟองไข่ของนก
เปน็ ตน้

กหุ รํ กหุ ร ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ ิ) คือ คพฺภเร ในถ�้ำ พิเล ในรู

ขคโฺ ค ขคฺค ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื เนตตฺ เึ ส ในดาบ คณฑฺ เก ในแรด

กทมฺโพ กทมฺพ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื ทุเม ในตน้ กระทมุ่ จเย ในหมู่

464 อภธิ านัปปทีปกิ า

วรงคฺ ํ โยนิยํ สิเร
๑๐๙๓. เภเธนุยํ โรหิณ’ี ตถฺ ี ปงฺกํ ปาเป จ กททฺ เม.
อกฺ โกเส สปเถ สาโป

๑๐๙๓. โรหิณี โรหิณี ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ ิ) คือ เภ ในดาวโรหิณี เธนุยํ ในแม่ววั แดง (สา) โรหิณี
ศพั ท์ นั้น อติ ถฺ ี เป็นอิตถลี งิ ค์

วรงฺคํ วรงคฺ ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื โยนยิ ํ ในนมิ ิตของผ้หู ญงิ สเิ ร ในศีรษะ

สาโป สาป ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื อกฺโกเส ในการด่า สปเถ ในการสาปแชง่

ปงกฺ ํ ปงฺก ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อติ )ิ คอื ปาเป ในบาป กทฺทเม ในเปือกตม



๑๐๙๔. โภควตยฺ ุ’รเค โภคี’ สสฺ โร ตุ สวิ สามสิ ุ
พเล ปภาเว วีริยํ เตโช เตสุ จ ทิตตฺ ิย.ํ

๑๐๙๔. โภคี โภคี ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ โภควติ ในโภคทรพั ย์ อุรเค ในงู

อสิ สฺ โร อิสฺสร ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื สิวสามีสุ ในพระอิศวรและผูเ้ ปน็ ใหญ่

วีรยิ ํ วีริย ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อิต)ิ คอื พเล ในเรยี่ วแรง ปภาเว ในอ�ำนาจ

เตโช เตช ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ตีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๓ อยา่ ง
(อติ )ิ คอื เตสุ ในเร่ยี วแรงและอำ� นาจเหล่านั้น ทิตตฺ ยิ ํ ในความรุ่งเรอื ง

สามญั ญกัณฑ์ : อเนกัตถวรรค : ปาทาเนกัตถวรรค 465

๑๐๙๕. ธารา สนตฺ ติ ขคคฺ งเฺ ค วานํ ตณฺหาย สิพฺพเน
ขตตฺ า สูเต ปฏิหาเร วิตตฺ ปิ ฬี าสุ เวทนา.

๑๐๙๕. ธารา ธารา ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิติ) คือ สนฺตติขคคฺ งฺเค ในสายน�ำ้ และคมดาบ

วานํ วาน ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๒ อย่าง
(อิติ) คอื ตณฺหาย ในตณั หา สพิ ฺพเน ในการเยบ็ (ร้อยรดั )

ขตฺตา ขตฺตา ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ สเู ต ในคนขบั รถ ปฏหิ าเร ในคนเผา้ ประตู

เวทนา เวทนา ศพั ท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ วิตฺตปิ ีฬาสุ ในการเสวยและความเจ็บปวด

๑๐๙๖. ถยิ ํ มต’ิ จฺฉาปญฺญาสุ ปาเป ยุทฺเธ รเว รโณ
ลโว ตุ พินทฺ ุ’จฺเฉเทสุ ปลาเล’ติสเย ภสุ .ํ

๑๐๙๖. มติ มติ ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิต)ิ คอื อจิ ฺฉาปญฺญาสุ ในความตอ้ งการและปัญญา (มติ) มติ ศัพท์
นั้น (วตตฺ ติ) ย่อมเปน็ ไป ถยิ ํ ในอิตถีลงิ ค์

รโณ รณ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ตีสุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ ๓ อย่าง
(อิต)ิ คอื ปาเป ในบาป ยุทเฺ ธ ในการรบ รเว ในเสยี งรอ้ ง

ลโว ลวศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คอื พนิ พฺ ุจฺเฉเทสุ ในหยาดนำ�้ และการเกบ็ เก่ยี ว

ภสุ ํ ภุส ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ )ิ คอื ปลาเล ในข้าวลีบ อติสเย ในความหยง่ิ

466 อภธิ านปั ปทีปิกา

๑๐๙๗. พาธา ทุกฺเข นเิ สเธ จ มูลปเทปิ มาตกิ า
สฺเนโห เตเล’ธกิ ปฺเปเม ฆรา’เปกฺขาสุ อาลโย.

๑๐๙๗. พาธา พาธา ศพั ท์ (สยิ า) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อติ )ิ คอื ทุกฺเข ในความล�ำบาก นิเสเธ ในการห้าม(ปฏิเสธ)

มาติกา มาติกา ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คือ มูลปเทปิ ในแมบ่ ท(หัวข้อ) และเหมอื ง [อปิศัพท์รวมเอา
อรรถว่าเหมือง]

สฺเนโห เสนฺ ห ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คือ เตเล ในน�้ำมนั เหลว อธกิ ปเฺ ปเม ในความรกั ยิง่

อาลโย อาลย ศัพท์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื ฆราเปกฺขาสุ ในบ้านและในความหว่ งใย

๑๐๙๘. เกตุสฺมึ เกตนํ เคเห ฐาเน ภูมิ’ตฺถิยํ ภุวิ
เลขฺเย เลโข ราชิ เลขา ปชู ิเต ภควา ชิเน.

๑๐๙๘. เกตนํ เกตน ศัพท์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถส)ุ
ในอรรถ ๒ อยา่ ง (อิต)ิ คือ เกตสุ มฺ ึ ในธง เคเห ในบา้ นเรือน

ภูมิ ภูมิ ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ ๒ อยา่ ง
(อติ ิ) คือ ฐาเน ในสถานที่ ภวุ ิ ในแผ่นดิน (ภมู ิ) ภมู ิ ศัพท์ น้นั (วตฺตติ)
ยอ่ มเป็นไป อติ ฺถยิ ํ ในอติ ถีลิงค์

เลโข เลข ศพั ท์ ปงุ ลงิ ค์ (สยิ า) ยอ่ มเป็นไป เลเขฺย ในอักษรทเี่ ขยี น
เลขา เลขา ศพั ท์ อิตถีลิงค์ (สิยา) ย่อมเป็นไป ราชิ ในทิวแถว
(ในราชิ มกี ารลบสมฺ วึ ิภตั เิ พอื่ รักษาฉันท์)

สามญั ญกณั ฑ์ : อเนกตั ถวรรค : ปาทาเนกตั ถวรรค 467

ภควา ภควนฺตุ ศพั ท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ ิ) คอื ปูชเิ ต ในผู้ควรบูชา ชิเน ในพระพุทธเจ้า

๑๐๙๙. คทา สตฺเถ คโท โรเค นิสชชฺ า ปีเฐสวฺ า’สนํ
ตถาคโต ชิเน สตฺเต จเย เทเห สมุสฺสโย.

๑๐๙๙. คทา คทา ศัพท์ อติ ถลี ิงค์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป สตฺเถ
ในไม้พลอง

คโท คท ศัพท์ ปุงลงิ ค์ (สยิ า) ย่อมเป็นไป โรเค ในโรค
อาสนํ อาสน ศัพท์ (สิยา) ย่อมเปน็ ไป (ทฺวีสุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิติ) คือ นสิ ชฺชาปีเฐสุ ในที่นงั่ และเก้าอ้ี
ตถาคโต ตถาคต ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทวฺ สี ุ อตฺเถส)ุ ในอรรถ
๒ อย่าง (อิต)ิ คอื ชิเน ในพระพุทธเจ้า สตเฺ ต ในสัตว์
สมสุ สฺ โย สมสุ ฺสสย ศัพท์ (สิยา) ย่อมเป็นไป (ทวฺ ีสุ อตฺเถสุ)
ในอรรถ ๒ อย่าง (อติ )ิ คือ จเย ในหมู่ เทเห ในรา่ งกาย


๑๑๐๐. พลิ ํ โกฏฐฺ าสฉทิ ฺเทสุ วชชฺ ํ โทเส จ เภรยิ ํ
กาเล ทีฆญชฺ เส’ทฺธานํ อาลิยํ เสตุ การเณ.

๑๑๐๐. พลิ ํ พิล ศัพท์ (สิยา) ยอ่ มเปน็ ไป (ทฺวสี ุ อตฺเถสุ) ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อติ )ิ คือ โกฏฐฺ าสฉทิ ฺเทสุ ในสว่ นและรู

วชชฺ ํ วชชฺ ศพั ท์ (สิยา) ยอ่ มเป็นไป (ทฺวสี ุ อตเฺ ถส)ุ ในอรรถ
๒ อยา่ ง (อิติ) คอื โทเส ในโทษ(ความผิด) เภริยํ ในกลอง