อภิธานัปปทีปิกา

218 อภธิ านัปปทปี กิ า

๕๓๓. กิณฺณํ ตุ มทิราพเี ช มธุ มธวฺ าสเว มตํ
มทริ า วารุณี มชฺชํ สุรา’สโว ตุ เมรยํ.

๕๓๓. กณิ ณฺ ํ กณิ ณฺ ศัพท์ (ปณฑฺ ิเตน) อันบัณฑิต มตํ พงึ ทราบ
มทิราพเี ช วา่ เป็นไปในส่าเหลา่ มธุ มธุ ศพั ท์ (ปณฺฑิเตน) อันบณั ฑติ
มตํ พึงทราบ มธฺวาสเว ว่าเปน็ ไปในเมรยั ที่ดองดว้ ยดอกมะซาง

สรุ า(เหลา้ ), ของมึนเมา ๔ : มทิรา, วารณุ ี, มชชฺ , สุรา
เมรยั ๒ : อาสว, เมรย

๕๓๔. สรโก จสโก’นิตถฺ ี อาปานํ ปานมณฺฑลํ
๕๓๕. เย’ตฺร ภูรปิ ปฺ โยคตฺตา โยคเิ ก’กสฺมิ’มรี ิตา
ลิงฺคนฺตเรปิ เต เญยยฺ า ตทฺธมมฺ ตฺตา’ญฺญวตุ ฺติยนฺ’ต.ิ

๕๓๔ - ๕๓๕. ถว้ ยสำ� หรบั ด่ืมเหล้า ๒ : สรก, จสก

(ทวฺ ย)ํ ศัพทท์ ง้ั ๒ อนิตถฺ ี เปน็ ปุงลงิ คแ์ ละนปุงสกลิงค์

รา้ นสรุ า, โรงดื่มสุรา ๒ : อาปาน, ปานมณฑฺ ล

อตรฺ ในสทุ ทวรรคน้ี เย โยคิกา อันวตั ถศัพทก์ ล่าวคือศัพท์ที่ตรงกับ
ความหมายมี ตจฉฺ ก และ สุวณฺณการ เป็นต้นเหล่าใด (มยา) อนั เรา อรี ติ า
กลา่ วไว้แลว้ เอกสมฺ ึ ในรูปของปุงลิงคอ์ ยา่ งเดียวเทา่ นัน้ ภูริปปฺ โยคตฺตา
เพราะเห็นวา่ มีอทุ าหรณ(์ ตวั อยา่ ง)ใช้มากในคมั ภีร์ต่างๆ เต (อนฺวตถฺ สทฺทา)
อันวัตถศัพท์กล่าวคือศัพท์ท่ีตรงกับความหมายมีตัจฉกะและสุวัณณการ
เปน็ ตน้ เหล่านัน้ อญฺญวุตตฺ ยิ ํ เมือ่ มีความประสงค์จะใช้เปน็ ลิงค์อ่นื เช่น
อิตถลี งิ ค์และนปงุ สกลงิ ค์ สติ มอี ยู่ (ปณฑฺ เิ ตน) อันบณั ฑติ เญยยฺ า
พึงทราบ ลงิ คฺ นตฺ รปิ วา่ สามารถใช้ได้แมใ้ นอิตถีลงิ คแ์ ละนปงุ สกลงิ ค์

ภูกณั ฑ์ : จตพุ พัณณวรรค : สทุ ทวรรค 219

ตทธฺ มมฺ ตฺตา เพราะธรรมดาวา่ ลิงค์ของวิเสสนะนน้ั ยอ่ มคลอ้ ยตามลงิ คข์ อง
วเิ สสยะโดยธรรมชาตนิ ่นั เอง

สุททฺ วคโฺ ค
สทุ ทวรรค
อิติ จบ

จตพุ พฺ ณฺณวคฺโค
จตุพพรรณวรรค

นิฏฐฺ ิโต จบ

๒.
ภกู ณั ฑ์

๕. อรญั ญวรรค

๕๓๖. อรญญฺ ํ กานนํ ทาโย คหนํ วิปินํ วนํ
อฏว’ี ตถฺ ี มหารญญฺ ํ ตฺว’รญฺญาน’ี ตฺถยิ ํ ภเว.

๕๓๖. ป่า ๗ : อรญฺญ, กานน, ทาย, คหณ, วิปิน, วน, อฏวิ ;

(อฏว)ิ อฏวิ ศพั ท์ อิตถฺ ี เปน็ อติ ถีลิงค์

ปา่ ใหญ่ ๒ : มหารญฺญ, อรญฺญาน;ี (อรญญฺ านี) อรญฺญานี ศพั ท์

(วตตฺ ติ) ยอ่ มเปน็ ไป อติ ฺถยิ ํ ในอิตถีลงิ ค์
[ในมหาสมยั สตู รได้ใชศ้ พั ท์ ปวน หมายถึง “ป่าใหญ่” ดังนว้ี า่

“มหาสมโย ปวนสฺม”ึ (มกี ารชมุ นุมใหญใ่ นป่าใหญ)่ ดังน้นั ศพั ทท์ แ่ี ปลวา่
“ป่าใหญ”่ จงึ มี ๓ ศัพท์ คือ มหารญญฺ , อรญฺญาน,ี ปวน (ปวน ตงั้ รปู วเิ คราะห์
ว่า ปกฏฐํ วนํ ปวน.ํ ป่าใหญ่ชอ่ื วา่ ปวน) ]

๕๓๗. นครา นา’ติทูรสฺมึ สนฺเตหิ โย’ภิโรปิโต
ตรุสณฺโฑ ส อาราโม ตโถ’ปวน’มุจฺจเต.

๕๓๗. โย ตรุสณฺโฑ หมู่แหง่ ตน้ ไมใ้ ด สนฺเตหิ อันสตั บุรุษท้ังหลาย
อภโิ รปโิ ต ปลกู ไว้แล้ว นาติทูรสฺมึ ในทไ่ี ม่ไกลเกินไป นครา จากนคร
(อตฺถิ) มอี ยู่ ส = โส ตรสุ ณฺโฑ หม่แู หง่ ตน้ ไม้น้ัน (ปณฑฺ เิ ตห)ิ อันบัณฑิต
อุจจฺ เต ย่อมเรยี ก อาราโม (อิติ) ว่าอาราม อปุ วนํ (อิติ) วา่ อุปวน (สวน ๒)

๕๓๘. สพพฺ สาธารณา’รญญฺ ํ รญญฺ ’มุยยฺ าน’มุจจฺ เต
เญยยฺ ํ ตเทว ปมท- วน’มนเฺ ตปุโรจติ ํ.

๕๓๘. อรญฺญํ ปา่ สพพฺ สาธารณํ อันทั่วไปแกค่ นทัง้ ปวง รญฺญํ
ของพระราชา (ปณฺฑิเตหิ) อันบณั ฑติ อุจฺจเต ยอ่ มเรยี ก อยุ ยฺ านํ (อิต)ิ วา่

222 อภธิ านปั ปทีปิกา

อยุ ยาน(อุทยานแห่งชาติ)
ตเทว ป่าอทุ ยานนน้ั น่นั เทียว อนเฺ ตปโุ รจิตํ อันสมควรต่อนางสนม

เท่านน้ั (ปณฺฑเิ ตหิ) อันบณั ฑิต เญยยฺ ํ พงึ ทราบ ปมทวนํ (อิติ) ว่า ปมทวน
(พระราชอทุ ยาน)

๕๓๙. ปนตฺ ิ วถี ฺยา’วลิ เสณี ปาฬิ เลขา ตุ ราชิ จ
ปาทโป วฏิ ปี รกุ โฺ ข อโค สาโล มหีรโุ ห.

๕๔๐. ทโุ ม ตรุ กุโช สาข ี คจโฺ ฉ ตุ ขุททฺ ปาทโป
ผลนตฺ ิ เย วนิ า ปปุ ฺผํ เต วจุ ฺจนตฺ ิ วนปปฺ ต.ี

๕๓๙ - ๕๔๐. แถวแนว ๕ : ปนฺต,ิ วีถ,ิ อวล,ิ เสณ,ี ปาฬิ
ราวป่า ๒ : เลขา, ราชิ
ต้นไม้ใหญ่ ๑๐ : ปาทป, วิฏป,ี รุกขฺ , อค, สาล, มหรี ุห, ทมุ , ตร,ุ

กชุ , สาขี
ขทุ ฺทปาทโป ตน้ ไมเ้ ล็กๆ คจโฺ ฉ ชื่อวา่ คจฺฉ(พ่มุ ไม้)
เย (รกุ ฺขา) ตน้ ไมท้ ้ังหลายเหลา่ ใด วนิ า เว้นแล้ว ปุปฺผํ ซงึ่ ดอก

ผลนตฺ ิ ยอ่ มออกผล เต (รกุ ฺขา) ตน้ ไม้ท้งั หลายเหลา่ น้ัน (ปณฑฺ ิเตหิ) อันบณั ฑติ
วจุ จฺ นฺติ ยอ่ มเรยี ก วนปปฺ ติ (อิต)ิ ว่า วนปฺปติ (ต้นไม้เจ้าป่า)

ภกู ัณฑ์ : อรญั ญวรรค 223

๕๔๑. ผลปากาวสาเน โย มรโตยฺ สธิ สา ภเว
ตีสุ วญฌฺ า’ผลา จา’ถ ผลโิ น ผลวา ผลี.

๕๔๑. โย (กทลาทิรุกฺโข) ตน้ ไม้มีตน้ กล้วยเป็นตน้ ใด มรติ ย่อม
ตาย ผลปากาวสาเน ในชว่ งเวลาหลังจากผลสุก สา (รุกฺขชาติ) ต้นไม้มี
ตน้ กลว้ ยเปน็ ตน้ นนั้ โอสธิ ช่ือว่า โอสธิ(ไม้ทตี่ ายหลังมผี ลสกุ )

ต้นไม้ไมม่ ีผล, ไมเ้ พศผู้ ๒ : วญฺฌา, อผลา
ต้นไมม้ ีผล, ไม้เพศเมยี ๓ : ผลิน, ผลวนตฺ ,ุ ผลี

ผลุ โฺ ล วกิ สโิ ต ติสุ
๕๔๒. สมฺผลุ ฺลโิ ต ตุ วกิ โจ สาขา ตุ กถติ า ลตา.
สโิ ร’คคฺ ํ สิขโร’นติ ถฺ ี

๕๔๒. ไมด้ อก, ตน้ ไม้ทก่ี �ำลงั อยูใ่ นช่วงทม่ี ีดอกบาน ๔ :

สมฺผุลฺลติ , วิกจ, ผลุ ลฺ , วิกสติ ; (จตกุ กฺ ํ) ศพั ทท์ ง้ั ๔ ศพั ท์ (วตฺตต)ิ ย่อมเปน็ ไป
ตสี ุ (ลิงฺเคส)ุ ในลิงค์ทัง้ ๓

ยอดไม้ ๓ : สริ , อคคฺ , สิขร; (สิขโร) สขิ ร ศพั ท์ อนิตถฺ ี เปน็ ปงุ ลิงค์

และนปงุ สกลิงค์

กง่ิ ไม้ ๒ : สาขา, ลตา; (อเิ ม) ศัพทท์ ัง้ หลายเหล่านี้ (ปณฺฑิเตห)ิ

อนั บณั ฑติ กถติ า กลา่ วแล้ว (สมา) วา่ มีอรรถเหมอื นกนั

224 อภิธานัปปทีปิกา

๕๔๓. ทลํ ปลาสํ ฉทนํ ปณฺณํ ปตฺตํ ฉโท’ปฺย’ถ
ปลลฺ โว วา กสิ ลยํ นวุพฺภินเฺ น ตุ องฺกโุ ร.

๕๔๓. ใบไม้ ๖ : ทล, ปลาส, ฉทน, ปณณฺ , ปตฺต, ฉท
ใบอ่อน, ก้านใบออ่ น ๒ : ปลฺลว, กิสลย (ปลลฺ โว) ปลฺลว ศัพท์

วา เป็นปุงลิงค์และอาจเปน็ นปงุ สกลิงคไ์ ด้บา้ ง
องกฺ ุโร องฺกุร ศัพท์ (วตฺตติ) ย่อมเปน็ ไป นวพุ ภฺ นิ ฺเน ในหนอ่ ทแ่ี ตก

ข้ึนมาใหม(่ หน่ออ่อน)

๕๔๔. มกุลํ วา กฏุ มุ โล ขารโก ตุ จ ชาลกํ
กลิกา โกรโก’นติ ฺถี วณฏฺ ํ ปุปผฺ าทพิ นฺธน.ํ

๕๔๔. ดอกแรกแย้ม, ดอกตมู ๒ : มกลุ (มกุ ุล), กฏุ ุมล(กฏุ มล)

(มกลุ ํ) มกุล ศพั ท์ วา เป็นนปุงสกลิงค์และอาจเปน็ ปงุ ลงิ คไ์ ดบ้ ้าง

ดอกไม้ก�ำลังผลิ ๒ : ขารก, ชาลก
ดอกไมใ้ กลจ้ ะบาน(กำ� ลงั แย้ม) ๒ : กลกิ า, โกรก; (โกรโก)

โกรก ศพั ท์ อนติ ฺถี เป็นปงุ ลิงคแ์ ละนปงุ สกลงิ ค์
ปุปผฺ าทพิ นฺธนํ ขั้วของดอกไม้ เป็นตน้ วณฺฏํ ชื่อวา่ วณฺฏ(ข้วั , ก้าน)

ภูกัณฑ์ : อรัญญวรรค 225

๕๔๕. ปสโว กสุ ุมํ ปปุ ผฺ ํ ปราโค ปปุ ฺผโช รโช
มกรนฺโท มธุ มตํ ถวโก ตุ จ โคจฺฉโก.

๕๔๕. ดอกไม้ ๓ : ปสว, กุสมุ , ปปุ ผฺ

รโช ละออง ปุปผฺ โช อันเกดิ ในดอกไม้ ปราโค ชื่อวา่ ปราค(เกสร
ดอกไม)้

น้�ำหวานดอกไม้ ๒ : มกรนทฺ , มธุ
ชอ่ ดอกไม้, พวงดอกไม้ ๒ : ถวก, โคจฉฺ ก

๕๔๖. ผเล ตวฺ า’เม สลาฏ’ุ ตฺโต ผลํ ตุ ปกกฺ มจุ ฺจเต
จมฺปกมพฺ าทกิ ุสมุ - ผลนามํ นปุสเก.

๕๔๖. สลาฏุ สลาฏุ ศพั ท์ (ปณฺฑิเตหิ) อันบัณฑิต อุตโฺ ต กลา่ วแลว้
ผเล ในผล อาเม อันดิบ(ผลไม้ดิบ)

ปกฺกํ ผลสกุ (ปณฑฺ เิ ตห)ิ อันบัณฑติ อจุ จฺ เต ยอ่ มเรยี ก ผลํ (อิต)ิ
ว่า ผล(ผลไมส้ กุ )

จมปฺ กมพฺ าทิ จมปฺ กและอมพฺ ศพั ท์ เป็นต้น กสุ มุ ผลนามํ อนั เปน็ ช่อื
ของดอกไมแ้ ละผลไม้ (วตฺตต)ิ ยอ่ มเปน็ ไป นปสุ เก ในนปุงสกลงิ ค์

226 อภธิ านัปปทีปกิ า

๕๔๗. มลลฺ ิกาที ตุ กุสุเม สลิงฺคา วหี โย ผเล
ชมฺพ’ู ตฺถี ชามฺพวํ ชมพฺ ุ วฏิ โป วิฏภี’ตถฺ ยิ ํ.

๕๔๗. มลฺลกิ าที มลลฺ กิ า ศัพท์ เปน็ ต้น (วตตฺ มานา) ท่เี ป็นไป
กสุ ุเม ในดอกไม้ (โดยอเภโทปจาระ) สลงิ คฺ า มีลงิ คเ์ ปน็ ของตนเอง(ไมเ่ ปลย่ี น
ลิงค)์

วหี โย ศพั ทท์ เ่ี กยี่ วข้องกับธญั พชื มีข้าวและถว่ั เปน็ ตน้ (วตตฺ มานา )
ทีเ่ ป็นไป ผเล ในผล (โดยอเภโทปจาระ) สลงิ ฺคา ย่อมมลี งิ ค์เปน็ ของตนเอง

ตน้ หว้า ๓ : ชมพฺ ู, ชมพฺ วุ , ชมฺพุ อิตถฺ ี ๓ ศัพทเ์ ปน็ อติ ถลี งิ ค์
ค่าคบไม้ ๒ : วฏิ ป, วิฏภ;ี (วฏิ ภ)ี วฏิ ภี ศัพท์ (วตตฺ ติ) ยอ่ มเปน็ ไป

อิตฺถยิ ํ ในอิตถลี ิงค์


๕๔๘. มูลมารพฺภ สาขนฺโต ขนฺโธ ภาโค ตรุสสฺ ถ
โกฏโร’นิตฺถิยํ รกุ ขฺ จ-ฺ ฉทิ ฺเท กฏฐฺ ํ ตุ ทารุ จ.

๕๔๘. ภาโค ส่วน ตรสุ สฺ ของต้นไม้ อารพภฺ เรม่ิ มูลํ จากราก
สาขนฺโต ถงึ กงิ่ (มกี ง่ิ เป็นที่สุด) ขนฺโธ ช่อื ว่า ขนั ธ(ล�ำต้น)

โกฏโร โกฏร ศพั ท์ (วตตฺ มาโน) ซ่ึงเป็นไป รุกฺขจฉฺ ิทเฺ ท ในโพรง
ต้นไม้ (วตฺตต)ิ ย่อมเป็นไป อนิตถฺ ิยํ ในปงุ ลิงค์และนปุงสกลงิ ค์

ฟนื , ไม้แหง้ ๒ : กฏฺฐ, ทารุ

ภกู ัณฑ์ : อรัญญวรรค 227

๕๔๙. พุนโฺ ท มลู ญจฺ ปาโท’ถ สงกฺ ุ’ตโฺ ต ขาณุ’นิตถฺ ยิ ํ
กรหาฏํ ตุ กนโฺ ท’ถ กฬโี ร มตถฺ โก ภเว.

๕๔๙. ราก ๓ : พนุ ธฺ , มลู , ปาท
ตอไม้ ๒ : สงกฺ ,ุ ขาณุ; (สงฺก)ุ สงฺกุ ศัพท์ (ปณฺฑิเตหิ) อนั บณั ฑติ

อุตฺโต กลา่ ววา่ เปน็ ปงุ ลิงค์ (ขาณุ) ขาณุ ศพั ท์ (วตฺตติ) ย่อมเปน็ ไป อนติ ฺถยิ ํ
ในปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์

เหง้าในดนิ , หวั ๒ : กรหาฏ, กนทฺ
หนอ่ ท่ีงอกจากหวั ๒ : กฬรี (กรรี ), มตถฺ ก

๕๕๐. วลฺลรี มญชฺ รี นารี วลฺลี ตุ กถติ า ลตา
ถมฺโภ คมุ โฺ พ จ อกขฺ นฺเธ ลตา วีรุ ปตานินี.

๕๕๐. ชอ่ ดอกไม้ ๒ : วลลฺ รี, มญฺชรี. (ทวฺ ย)ํ ทั้งสองศพั ท์ นารี

เป็นอติ ถีลิงค์

เถาวลั ย์ ๒ : วลฺล,ี ลตา

ถมฺโพ คุมโฺ พ จ ถมพฺ ศพั ท์ และคมุ ฺพ ศัพท์ (วตตฺ นตฺ ิ) ย่อมเปน็ ไป
อกขฺ นฺเธ ในกอไม้ท่ีมีล�ำต้นเลก็ (พ่มุ ไม)้

ลตา เถาวัลย์ ปตานนี อนั มีกิ่งและใบเกาะเกย่ี วกัน(อนั สะพรง่ั ไป
ดว้ ยกงิ่ และใบ) วรี ุ ช่อื วา่ วรี (ุ เถาวัลย์ทมี่ ีกิง่ และใบดกหนา)

228 อภธิ านัปปทีปิกา

๕๕๑. อสสฺ ตโฺ ถ โพธิ จ ทวฺ ีส ุ นิโครฺ โธ ตุ วโฏ ภเว
กพิตฺโถ จ กปิตฺโถ จ ยญญฺ งโฺ ค ตุ อุทุมพฺ โร.

๕๕๑. ตน้ โพธ์ิ ๒ : อสสฺ ตถฺ , โพธ;ิ (โพธ)ิ โพธิ ศัพท์ (วตตฺ ติ)

ย่อมเปน็ ไป ทวฺ สี ุ ในปุงลงิ คแ์ ละอติ ถีลงิ ค์

ต้นไทร ๒ : นิโครฺ ธ, วฏ
ตน้ มะขวดิ ๒ : กพติ ถฺ , กปิตฺถ
ต้นมะเดอ่ื ๒ : ยญญฺ งฺค, อุทุมพฺ ร

อุททฺ าโล วาตฆาตโก
๕๕๒. โกวฬิ าโร ยุคปตฺโต นฺทีวโร พฺยาธฆิ าตโก.
ราชรุกโฺ ข กตมาล’ี

๕๕๒. ตน้ ทองหลาง ๒ : โกวิฬาร, ยคุ ปตตฺ
ตน้ ราชพฤกษ์ ๖ : อุททฺ าล, วาตฆาตก, ราชรกุ ขฺ , กตมาล,

อินทฺ วี ร, พยฺ าธฆิ าตก

๕๕๓. ทนตฺ สโฐ จ ชมภฺ โี ร วรโณ ตุ กเรริ จ
กึสโุ ก ปาลภิ ทฺโท’ถ วญชฺ ุโล ตุ จ เวตโส.

๕๕๓. ต้นมะนาว ๒ : ทนฺตสฐ, ชมภฺ รี (ชพภฺ รี )
ต้นกมุ่ ๒ : วรณ(วรุณ), กเรริ
ต้นกลั ปังหา ๒ : กสึ ุก, ปาลิภทฺท(ปารภิ ทฺท)
ต้นโศก, ตน้ ไกร ๒ : วญชฺ ุล, เวตส

ภูกัณฑ์ : อรัญญวรรค 229

๕๕๔. อมพฺ าฏโก ปีตนโก มธุโก ตุ มธทุ ฺทุโม
อโถ คุฬผโล ปีลุ โสภญฺชโน จ สคิ คฺ ุ จ.

๕๕๕. สตฺตปณฺณิ ฉตตฺ ปณโฺ ณ ตนิ ิโส ตวฺ ’ตมิ ุตฺตโก
กสึ ุโก ตุ ปลาโส’ถ อรฏิ ฺโฐ เผณิโล ภเว.

๕๕๖. มาลรู เพลุวา พิลโฺ ล ปุนฺนาโค ตุ จ เกสโร
สาลโว ตุ จ โลทฺโท’ถ ปยิ าโล สนนฺ กททฺ ุ จ.

๕๕๔. - ๕๕๖. ตน้ มะกอก ๒ : อมฺพาฏก, ปีตนก
ต้นมะซาง ๒ : มธุก, มธทุ ทฺ มุ
ตน้ ชะเอมเถา ๒ : คุฬผล, ปีลุ
ต้นมะรมุ ๒ : โสภญฺชน, สคิ คฺ ุ
ตน้ ตีนเป็ด ๒ : สตฺตปาณิ, ฉตฺตปณณฺ
ต้นเตง็ , ตน้ อุโลก ๒ : ตินิส, อติมุตตฺ ก
ต้นทองกวาว ๒ : กึสุก, ปลาส
ตน้ ประคำ� ดีควาย ๒ : อริฏฺฐ, เผณิล
ต้นมะตูม ๓ : มาลรู , เพลุว, พิลลฺ
ต้นบนุ นาค(ต้นกระทงิ ) ๒ : ปนุ ฺนาค, เกสร
ตน้ โลท ๒ : สาลว, โลทฺท
ตน้ มะหาด ๒ : ปยิ าล, สนฺนกทฺทุ

230 อภิธานัปปทปี กิ า

๕๕๗. ลิโกจโก ตถา’งฺโกโล อถ คคุ คฺ ุลุ โกสิโก
อมโฺ พ จูโต สโห เตวฺ โส สหกาโร สุคนธฺ วา.
เสลุ ตุ พหวุ ารโก
๕๕๘. ปณุ ฑฺ รีโก จ เสตมโฺ พ โกลี จ พทร’ี ตถฺ ิยํ.
เสปณฺณี กาสฺมิรี จา’ถ

๕๕๗. - ๕๕๘. ต้นปรู ๒ : ลิโกจก(นโิ กจก), องฺโกล
ต้นคำ� คณู ๒ : คคุ ฺคลุ ,ุ โกสกิ
ต้นมะมว่ ง ๒ : อมพฺ , จูต

เอโส (อมโฺ พ) ต้นมะมว่ งนั้น สุคนธฺ วา อันมีกลน่ิ หอม สโห ชือ่ วา่
สห สหกาโร ชื่อวา่ สหการ(มะม่วงหอม ๒ : สห, สหการ)

ต้นมะมว่ งสวาย(มสี ีขาว) ๒ : ปณุ ฺฑรีก, เสตมฺพ
ต้นมะคำ� ไก่ ๒ : เสลุ, พหุวารก
ต้นมะรนื่ ๒ : เสปณฺณ(ิ เสปณณฺ )ี , กาสฺมิรี
ต้นพุทรา ๒ : โกลี, พทรี ; (ทฺวยํ) ทง้ั ๒ ศพั ท์ (วตฺตติ)

ยอ่ มเป็นไป อติ ถฺ ิยํ ในอิตถลี ิงค์

๕๕๙. โกลํ จา’นติ ฺถี พทโร ปลิ กโฺ ข ปปิ ปฺ ลี’ตถฺ ิยํ
ปาฏลี กณหฺ วณฏฺ า จ สาทุกณโฺ ฏ วิกงกฺ โต.
ตมิ พฺ รสู กตมิ พฺ รู
๕๖๐. ตินฺทุโก กาฬกฺขนโฺ ธ จ กุลโก กากตนิ ฺทุโก.
เอราวโต ตุ นารงฺโค ภลฺลี ภลลฺ าตโก ตสิ ุ
ตลิ โก ขรุ โก ภเว.
๕๖๑. กทมโฺ พ ปยิ โก นีโป
ฌาวโุ ก ปิจโุ ล จา’ถ

ภูกัณฑ์ : อรญั ญวรรค 231

๕๕๙. - ๕๖๑. ตน้ พุทรา ๒ : โกล, พทร; (ทวฺ ย)ํ ทั้ง ๒ ศัพท์

อนติ ฺถี เป็นปุงลงิ คแ์ ละนปงุ สกลงิ ค์

ต้นปล,ี ชาพลู ๒ : ปลิ กฺข, ปิปฺปลี (ปปิ ฺปล)ี ปิปปฺ ลี ศพั ท์

(วตฺตต)ิ ยอ่ มเป็นไป อติ ฺถยิ ํ ในอิตถีลงิ ค์

ต้นแคฝอย ๒ : ปาฏลี, กณฺหวณฏฺ า
ต้นตะขบ ๒ : สาทุกณฏฺ , วกิ งฺกต
ต้นมะพลบั ๔ : ตนิ ฺทุก, กาฬกฺขนฺธ, ติมฺพรสู ก, ติมพฺ รู
ตน้ ส้ม ๒ : เอราวต, นารงคฺ
ต้นตะโก, มะเกลอื ๒ : กลุ ก, กากตินทฺ ุก
ต้นกระทุม่ ๓ : กทมฺพ, ปิยก, นปี
ต้นรกั ดำ� ๒ : ภลลฺ ,ี ภลฺลาตก; (ภลฺลาตโก) ภลฺลาตก ศพั ท์

(วตฺตติ) ยอ่ มเปน็ ไป ตสี ุ ในลิงคท์ ้งั ๓
ต้นซงิ ซ่ี ๒ : ฌาวกุ , ปจิ ลุ
ต้นหมากหอมควาย, ตน้ เมา่ ควาย ๒ : ติลก, ขรุ ก


๕๖๒. จิญฺจา จ ตินตฺ ิณี จา’ถ คทฺทภณโฺ ฑ กปตี โน
สาโล’สฺสกณโฺ ณ สชโฺ ช’ถ อชฺชโุ น กกโุ ธ ภเว.

๕๖๓. นิจุโล มจุ ลนิ ฺโท จ นีโป’ถ ปยิ โก ตถา
อสโน ปีตสาโล’ถ โคลีโส ฌาฏโล ภเว.

๕๖๔. ขรี ิกา ราชายตนํ กมุ ภฺ ี กุมทุ กิ า ภเว
ยูโป ตุ กมุโก จา’ถ ปฏฏฺ ี ลาขาปสาทโน.

232 อภิธานัปปทปี ิกา

๕๖๕. องิ ฺคุที ตาปสตรุ ภชุ ปตฺโต ตุ อาภชุ ี
ปิจฉฺ ิลา สมิ พฺ ลี ทวฺ ีส ุ โรจโน โกฏสิมฺพลี.

๕๖๒. - ๕๖๕. ตน้ มะขาม ๒ : จิญฺจา, ตินฺตณิ ี
ตน้ กระสัง ๒ : คทฺทภณฺฑ, กปีตน
ตน้ สาละ ๒ : สาล,อสฺสกณณฺ , สชชฺ
ต้นกุม่ ๒ : อชชฺ นุ , กกธุ
ต้นจกิ ๓ : นจิ ุล, มุจลนิ ทฺ , นปี
ต้นประดู่ ๓ : ปยิ ก, อสน, ปตี สาล
ต้นสะคร้อ ๒ : โคลีส, ฌาฏล
ต้นเกตุ ๒ : ขรี ิกา, ราชายตน
ต้นแตงหมู ๒ : กมุ ภฺ ,ี กุมทุ กิ า
ตน้ หมาก ๒ : ยปู , กมุก
ตน้ โลทแดง ๒ : ปฏฏฺ ี, ลาขาปสาทน
ตน้ สำ� โรง ๒ : อิงฺคุท,ี ตาปสตรุ
ต้นเสม็ด, ต้นแสม, ตน้ ราชดดั ๒ : ภชุ ปตฺต, อาภุชี
ต้นง้วิ บา้ น ๒ : ปจิ ฺฉลิ า, สมิ ฺพลี (สปิ ฺปลี, สมมฺ ล)ี ; (สมิ ฺพล)ี สิมฺพลี

ศพั ท์ (วตฺตต)ิ ย่อมเป็นไป ทฺวีสุ ในปุงลิงคแ์ ละอติ ถีลิงค์

ตน้ ง้ิวป่า ๒ : โรจน, โกฏสมิ พฺ ลี(กฏุ สิมพฺ ล)ี

ภกู ัณฑ์ : อรัญญวรรค 233

๕๖๖. ปกิรโิ ย ปูติโก’ถ โรหี โรหิตโก ภเว
เอรณฺโฑ ตุ จ อามณฺโฑ อถ สตฺตุผลา สม.ี

๕๖๗. นตตฺ มาโล กรญฺโช’ถ ขทิโร ทนตฺ ธาวโน
โสมวกฺโก ตุ กทโร สลโฺ ล ตุ มทโน ภเว.

๕๖๘. อถา’ปิ อินทฺ สาโล จ สลฺลกี ขารโก สยิ า
เทวทารุ ภทฺททารุ จมเฺ ปยโฺ ย ตุ จ จมฺปโก.

๕๖๖. - ๕๖๘. ตน้ กระพงั โหม(ตดหมา) ๒ : ปกิริย, ปูตกิ
ตน้ ทองหลางน�ำ้ ๒ : โรห,ี โรหติ ก
ต้นละหุง่ ๒ : เอรณฺฑ, อามณฑฺ
ตน้ สม(ี ต้นสงู ใหญ่) ๒ : สตตฺ ุผลา, สมี
ตน้ กระเช้า ๒ : นตตฺ มาล, กรญชฺ
ต้นตะเคียน, ตน้ สีเสียด ๒ : ขทริ , ทนฺตธาวน
ต้นพะยอมขาว ๒ : โสมวกกฺ , กทร
ตน้ ผักปราบ(มหี นาม) ๒ : สลลฺ , มทน
ต้นช้างน้าว, อ้อยชา้ ง ๒ : อินฺทสาล, สลลฺ กี, ขารก
ต้นเทพทาโร(ต้นสนชนิดหนึง่ มีกลน่ิ หอม) ๒ :
เทวทาร,ุ ภทฺททารุ
ตน้ จ�ำปา ๒ : จมฺเปยฺย, จมฺปก

234 อภธิ านปั ปทปี กิ า

๕๖๙. ปนโส กณฏฺ กผิ โล อภยา ตุ หรตี กี
อกฺโข วภิ ีตโก ตสี ุ อมตา’มลกี ติสุ.

๕๗๐. ลพโุ ช ลกิ โุ จ จา’ถ กณิกาโร ทุมปุ ฺปโล
นมิ โฺ พ’รฏิ ฺโฐ ปจุ ิมนโฺ ท กรโก ตุ จ ทาฬิโม.

๕๗๑. สรโล ปตู ิกฏฺฐญฺจ กปิลา ตุ จ สสึ ปา
สามา ปยิ งคฺ ุ กงคฺ ุ’ปิ สิรโี ส ตุ จ ภณฑฺ โิ ล.

๕๗๒. โสณโก ทีฆวนฺโต จ วกโุ ล ตุ จ เกสโร
กาโกทุมพฺ ริกา เผคฺค ุ นาโค ตุ นาคมาลกิ า.

๕๖๙. - ๕๗๒. ตน้ ขนนุ ๒ : ปนส, กณฺฏกิผล
ต้นสมอ ๒ : อภยา, หรตี กี
ต้นสมอพเิ ภก ๒ : อกฺข, วิภีตก; (วิภตี โก) วภิ ตี ก ศัพท์ (วตฺตติ)

ยอ่ มเปน็ ไป ตีสุ ในลิงคท์ ัง้ ๓

ตน้ มะขามป้อม ๒ : อมต, อามลก;ี (อามลกี) อามลกี ศัพท์

(วตตฺ ต)ิ ย่อมเป็นไป ตสี ุ ในลงิ ค์ทั้ง ๓

ตน้ ขนนุ ส�ำปะลอ ๒ : ลพชุ , ลิกุจ
ตน้ กรรณิการเ์ ขา ๒ : กณกิ าร, ทุมปุ ฺปล
ต้นสะเดา ๒ : นมิ พฺ , อรฏิ ฐฺ , ปจุ มิ นทฺ
ต้นทบั ทิม ๒ : กรก, ทาฬิม
ตน้ สน ๒ : สรล, ปูตกิ ฏฺฐ
ตน้ ประดลู่ าย ๒ : กปิลา, สสึ ปา
ตน้ ประยงค์ ๓ : สามา, ปิยงคฺ ุ, กงคฺ ุ

ภกู ัณฑ์ : อรัญญวรรค 235

ต้นซึก, ต้นกา้ มปู ๒ : สริ ีส, ภณฺฑลิ
ตน้ เพกา ๒ : โสณก, ทีฆวณฏฺ
ตน้ พิกลุ ๒ : วกุล(พกุล), เกสร
ต้นมะปล้อง ๒ : กาโกทุมฺพริกา, เผคคฺ ุ
ตน้ กากะทงิ ๒ : นาค, นาคมาลิกา

๕๗๓. อโสโก วญชฺ ุโล จา’ถ ตกกฺ ารี เวชยนตฺ กิ า
ตาปิญโฺ ฉ จ ตมาโล’ถ กฏุ โช คริ ิมลลฺ ิกา.

๕๗๔. อินฺทยโว ผเล ตสสฺ า’ คฺคิมนโฺ ถ กณิกา ภเว
นิคุณฐฺ ิ’ตถฺ ี สินทฺ ุวาโร ติณสญุ ญฺ ํ ตุ มลฺลิกา.

๕๗๓. - ๕๗๔. ตน้ อโศก ๒ : อโสก, วญฺชุล
ต้นคนทา ๒ : ตกฺการี, เวชยนฺติกา
ต้นคูน ๒ : ตาปญิ ฉฺ , ตมาล
ตน้ มวกเหลก็ , อญั ชนั เขยี ว ๒ : กุฏช, คิริมลลฺ กิ า

อินฺทยโว อินฺทยว ศัพท์ (วตฺตต)ิ ยอ่ มเป็นไป ผเล ในผล ตสฺสา
(คิริมลลฺ กิ าย) ของตน้ มวกเหล็กนั้น (อินทฺ ยว ผลมวกเหลก็ )

ต้นคนทสิ อ ๒ : อคฺคิมนถฺ , กณกิ า
ตน้ ยางทราย ๒ : นิคณุ ฐฺ ,ี สนิ ฺทวุ าร; (นคิ ุณฺฐี) อิตถฺ ี นคิ ุณฺฐี

ศัพท์เปน็ อติ ถีลิงค์

ตน้ มะลิ ๒ : ตณิ สญุ ฺญ(ติณสลู ), มลฺลิกา

236 อภธิ านปั ปทปี กิ า

๕๗๕. เสผาลิกา นลี กิ า’ถ อปฺโผฏา วนมลลฺ ิกา
พนธฺ โุ ก ชยสมุ นํ ภณฺฑโิ ก พนฺธุชวี โก.

๕๗๖. สมุ นา ชาติสมุ นา มาลตี ชาติ วสสฺ ิกี
ยถู กิ า มาคธี จา’ถ สตตฺ ลา นวมลฺลกิ า.

๕๗๕. - ๕๗๖. ตน้ สพุ รรณกิ า(มดี อกบานเวลากลางคืน)๒ :

เสผาลกิ า, นลี ิกา

ต้นมะลวิ ลั ย(์ มะลิปา่ ) ๒ : อปโฺ ผฏา, วนมลฺลิกา
ตน้ สะเอ้ง ๔ : พนฺธุก, ชยสุมน, ภณฺฑกิ , พนธฺ ชุ วี ก
ต้นมะลุลี ๕ : สุมนา, ชาติสุมนา, มาลตี, ชาต,ิ วสสฺ ิกี
ต้นคดั เค้า ๒ : ยูถิกา, มาคธี
ตน้ มะลซิ ้อน ๒ : สตฺตลา, นวมลลฺ ิกา

กรวีโร’สฺสมารโก
๕๗๗. วาสนฺตี’ตฺถี อติมตุ โฺ ต อุมฺมตฺโต ตุ จ มาตโุ ล.
มาตุลงุ ฺโค พีชปูโร กนุ ทฺ ํ ตุ มาฆฺย’มุจฺจเต
๕๗๘. กรมนฺโท สุเสโน จ ’ถา’มลิ าโต มหาสหา.
เทวตาโส ตุ ชมี ูโต กกึ ิราโต กรุ ณฏฺ โก
๕๗๙. อโถ เสเรยยฺ โก ทาส ี สมีรโณ ผณิชชฺ โก.
อชชฺ ุโก สติ ปณฺณาโส กรีโร กกโจ ภเว
๕๘๐. ชปา ตุ ชยสุมนํ จิตฺตโก ตฺว’คคฺ สิ ญฺญโิ ต.
รุกฺขาทนี จ วนทฺ ากา

ภูกณั ฑ์ : อรญั ญวรรค 237

๕๗๗. - ๕๘๐. ต้นล�ำดวน ๒ : วาสนฺต,ี อติมตุ ฺต
ตน้ ยโี่ ถ ๒ : กรวีร, อสฺสมารก
ต้นส้มโอ ๒ : มาตลุ ุงฺค, พีชบรู
ต้นมะงัว่ , มะเขือป่า ๒ : อมุ ฺมตตฺ , มาตุล
ต้นเลบ็ เหยี่ยว ๒ : กรมนฺท, สเุ สน
ต้นคล้า ๒ : กุนทฺ , มาฆยฺ
หญ้าหนวดแมว ๒ : เทวตาส, ชมี ูต
ตน้ บานไมร่ ้โู รย ๒ : อมิลาต, มหาสหา
หญ้าหางช้าง(องั กาบหน)ู ๔ : เสเรยฺยก, ทาสี, กกึ ริ าต,

กรุ ณฺฏก

ตน้ แมงลักขาว ๒ : อชชฺ ุก, สติ ปณณฺ าส
ตน้ แมงลักเขยี ว ๒ : สมรี ณ, ผณิชชฺ ก
ต้นชบา ๒ : ชปา, ชีวสมุ น(ชยสุมน)
ตน้ สวาท(ต้นสลดั ไดปา่ ) ๒ : กรีร, กกจ
ตน้ กาฝาก ๒ : รุกขฺ าทนี, วนฺทากา
ต้นเจตมลู เพลิง(พยบั หมอก) ๒ : จติ ฺตก, อคฺคิสญฺญติ

238 อภิธานปั ปทีปกิ า

๕๘๑. อกโฺ ก วกิ รี โณ ตสมฺ ึ ตฺว’ ฬกฺโก เสตปปุ ผฺ เก
ปตู ิลตา คโฬจี จ มุพพฺ า มธรุ สา’ปฺย’ถ.

๕๘๒. กปกิ จฉฺ ุ ทผุ สฺโส’ถ มญฺชิฏฺฐา วกิ สา ภเว
อมพฺ ฏฺฐา จ ตถา ปาฐา กฏุกา กฏโุ รหณิ .ี

๕๘๓. อปามคโฺ ค เสขริโก ปิปฺปลี มาคธี มตา
โคกณฺฏโก จ สิงฺฆาโฏ โกลวลฺล’ี ภปปิ ปฺ ล.ี

๕๘๑. - ๕๘๓. ต้นรกั ๒ : อกฺก, วิกรี ณ

อฬกฺโก อฬกฺก ศัพท์ (วตตฺ ต)ิ ยอ่ มเป็นไป ตสมฺ ึ ในต้นรักน้นั
เสตปปุ ผฺ เก อันมีดอกสีขาว(ตน้ รกั ขาว)

เถาหวั ด้วน ๒ : ปตู ิลตา, คโฬจี
ต้นชะเอม(มใี บเหมือนวา่ นนำ้� ) ๒ : มพุ ฺพา, มธรุ สา
เถาต�ำแย, อเนกคณุ คนั ๒ : กปิกจฺฉ,ุ ทผุ สฺส
ตน้ หางช้าง ๒ : มญฺชิฏฐฺ า, วิกสา
ตมุ กาเถา(ขี้กา) ๒ : อมฺพฏฐฺ า, ปาฐา
ตน้ ข่า ๒ : กฏุกา, กฏโุ รหิณี
หญา้ เข้ียวงู(พันธุง์ )ู ๒ : อปามคคฺ , เสขรกิ
ดีปล,ี ปิบปลี ๒ : ปปิ ปฺ ลี, มาคธี
หญ้าโคกกระสุน ๒ : โคกณฺฏก, สิงฺฆาฏ
ต้นดปี ลีใหญ่ ๒ : โกลวลลฺ ี, อิภปิปปฺ ลี

ภกู ัณฑ์ : อรัญญวรรค 239

๕๘๔. โคโลมี ตุ วจา จา’ถ คริ ิกณฺย’ปราชติ า
สหี ปจุ ฉฺ ี ปญฺหปิ ณณฺ ี สาลปณฺณี ตุ จ’ตถฺ ริ า

๕๘๕. นทิ ทิ ธฺ ิกา ตุ พฺยคฺฆี จ อถ นีลี จ นลี ินี
ชญิ ชฺ โุ ก72 เจว คุญชฺ า’ถ สตมลู ี สตาวรี.

๕๘๖. มโหสธํ ตวฺ ’ตวิ สิ า พากจุ ี โสมวลฺลิกา
ทาพพฺ ี ทารหุ ลิทฺทา’ถ พิฬงฺคํ จิตฺรตณฑฺ ุลา.

๕๘๗. นุหี เจว มหานาโม มุทฺทกิ า ตุ มธุรสา
อถาปิ มธกุ ํ ยฏฺฐิ มธุกามธยุ ฏฺฐกิ า73.

๕๘๔. - ๕๘๗. วา่ นนำ�้ ๒ : โคโลม,ี วจา
ตุ้มทุมแทง ๒ : คิรกิ ณณฺ ี, อปราชติ า
ต้นบังโกรยเมีย ๒ : สีหปจุ ฉฺ ี, ปญหฺ ปิ ณณฺ ี
ต้นบงั โกรยผู้ ๒ : สาลปณฺณ,ี ถิรา
ต้นมะอกึ ๒ : นิทิทธฺ ิกา, พฺยคฺฆี
ต้นคราม ๒ : นีลี, นลี นิ ี
ต้นมะกล่�ำ ๒ : ชญิ ฺชุก, คญุ ชฺ า(กากินี)
ต้นสามสลิ (ฟา้ ร้องจงึ งอก) ๒ : สตมลู ,ี สตาวรี
ชะเอมตน้ ๒ : มโหสธ, อตวิ ิสา
ต้นกำ� ยาน ๒ : พากุจี, โสมวลลฺ ิกา
ต้นขมิ้น ๒ : ทาพฺพี, ทารุหลิทฺทา

72 ตณิ สลู ํ (ฏี.)
73 มธลุ ฏฐฺ ิกา (สี. ฏี.)

240 อภธิ านปั ปทปี กิ า

ต้นพิฬงั กาสา ๒ : พิฬงคฺ , จติ ฺรตณฑฺ ุลา
ต้นสลัดได ๒ : นุห,ี มหานาม
เถาองนุ่ ๒ : มทุ ฺทกิ า, มธุรส
ชะเอมเถา(ชะเอมเครอื ) ๓ : มธุก, ยฏฐฺ มิ ธุกา, มธุยฏฐฺ กิ า

วาตตฺ ากี พรฺ หต’ี ปฺย’ถ
๕๘๘. วาตงิ ฺคโณ จ ภณฑฺ าก ี ลางฺคลี ตุ จ สารที.
นาคพลา เจว ฌสา

๕๘๙. รมภฺ า จ กทลี โมโจ กปฺปาสี พทรา ภเว
นาคลตา ตุ ตมฺพลู ี อคคฺ ชิ าลา ตุ ธาตก.ี

๕๙๐. ติวุตา ตปิ ฏุ า จา’ถ สามา กาฬา จ กถฺยเต
อโถ สิงฺคี จ อสุ โภ เรณุกา กปิลา ภเว.

๕๙๑. หิริเวรญฺจ วาลญจฺ รตตฺ ผลา ตุ พิมพฺ กิ า
เสเลยฺย’ มสฺมปุปฺผญจฺ เอลา ตุ พหุลา ภเว.

๕๘๘. - ๕๙๑. ตน้ มะเขอื ๒ : วาติงฺคณ(วาตคิ ม), ภณฺฑากี
ตน้ มะเขอื ขาว ๒ : วาตตฺ าก,ี พฺรหตี
ต้นครอบ ๒ : ลางฺคล,ี สารที
ตน้ กล้วย ๓ : รมภฺ า, กทลี, โมจ
ต้นฝา้ ย ๒ : กปปฺ าส,ี พทรา
เถาพลู ๒ : นาคลตา(นาควลฺลี), ตมฺพลู ี
เถาสตั ตบตุ ร ๒ : อคฺคิชาลา, ธาตกี

ภูกณั ฑ์ : อรญั ญวรรค

เถาจงิ จ้อขาว ๒ : ติวตุ า, ติปฏุ า
เถาจงิ จ้อด�ำ ๒ : สามา, กาฬา
ต้นขิง ๒ : สิงคฺ ี, อุสภ
ตน้ หนาด ๒ : เรณกุ า, กปิลา
เถาย่านาง ๒ : หิรเิ วร, วาล
เถาต�ำลึง ๒ : รตฺตผล, พิมพฺ ิกา
ต้นกฤษณาดำ� (เกิดบนหนิ ดาด) ๒ : เสเลยยฺ , อสมฺ ปปุ ฺผ
ต้นกระวานใหญ่ ๒ : เอลา, พหุลา

๕๙๒. กฏุ ฐฺ ญฺจ พฺยาธิ กถิโต วาเนยฺยํ ตุ กฏุ นฺนฏํ
โอสธิ ชาตมิ ตตฺ มหฺ ิ โอสธํ สพพฺ ’ มชาติย.ํ

๕๙๒. ต้นโกศ(ธรรมดา) ๒ : กฏุ ฺฐ, พยฺ าธิ
แหว้ ๒ : วาเนยยฺ , กฏุ นฺนฏ

(ผลปากนตฺ า) (กล้วยและข้าวเปลอื กเปน็ ต้น) สกั ว่าเป็นต้นไม้
ธรรมดาทั่วไปที่มผี ลสกุ เป็นทส่ี ุด (วตตฺ มานา) เมอ่ื ถกู นำ� ไปใช้ ชาติมตฺตมหฺ ิ
ในชนดิ ต้นไม้ทเ่ี กิดมาเป็นต้นไม้เท่านนั้ โอสธิ ช่อื ว่า โอสธิ(พืชทไี่ ม่เปน็ ยา
สมุนไพร)

สพพฺ ํ กลว้ ย ขา้ วเปลอื ก เนยใสและน�ำ้ ผึ้งเปน็ ต้นทงั้ หมด (วตฺตมานํ )
เมอื่ ถกู นำ� ไปใช้ อชาตยิ ํ ในยารักษาโรคอยา่ งเดยี วไม่เก่ียวกบั ชาติก�ำเนิด โอสธํ
ชือ่ วา่ โอสธ(พชื ทใี่ ชเ้ ปน็ ยาสมนุ ไพรได)้

242 อภธิ านัปปทปี กิ า

๕๙๓. มูลํ ปตฺตํ กฬีร’คฺคํ กนทฺ ํ มญิ ชฺ า ผลํ ตถา
ตโจ ปุปฺผญฺจ ฉตตฺ นฺต ิ สากํ ทสวิธํ มต.ํ

๕๙๓. สากํ พชื ผักชนิดตา่ งๆ (ปณฺฑเิ ตหิ) อนั บัณฑิต มตํ พึงทราบ
ทสวธิ ํ (อิติ) ว่ามี ๑๐ ชนิด อติ ิ คือ มูลํ ราก, ปตตฺ ํ ใบ, กฬีรํ หน่อ, อคฺคํ
ยอด, กนทฺ ํ เงา่ , มญิ ชฺ า เยือ่ , ผลํ ผล, ตโจ เปลือก, ปปุ ผฺ ํ ดอก, ฉตฺตํ จ
และเห็ด

๕๙๔. ปปนุ ฺนาโฏ เอฬคโล ตณฺฑุเลยฺโย’ปฺปมารโิ ส
ชีวนตฺ ิ ชวี นี จา’ถ มธุรโก จ ชวี โก.

๕๙๔. ต้นชุมเห็ด ๒ : ปปนุ นฺ าฏ, เอฬคล
ต้นกะเพรา ๒ : ตณฺฑุเลยฺย, อปฺปมาริส
ต้นเยาวภาณี ๒ : ชวี นฺตี, ชวี นี
ต้นกะเม็ง ๒ : มธรุ ก, ชีวก

ปลณฑฺ ุ ตุ สุกนฺทโก
๕๙๕. มหากนโฺ ท จ ลสุณํ ภงิ คฺ ราโช จ มกกฺ โว.
วติ ุนฺนํ สุนสิ ณณฺ กํ
ปโฏโล ติตฺตโก จา’ถ ตุมฺพยฺ า’ลาพุ จ ลาพุ สา.
๕๙๖. ปุนนฺนวา โสถฆาต ี กมุ ฺภณโฺ ฑ ตุ จ วลฺลโิ ภ
วตฺถกุ ํ วตฺถุเลยฺยโก.
การเวลโฺ ล ตุ สุสว ี
๕๙๗. เอฬาลกุ ญจฺ กกกฺ ารี

อินทฺ วารุณี วสิ าลา

ภกู ัณฑ์ : อรญั ญวรรค 243

๕๙๕. - ๕๙๗. กระเทยี ม ๒ : มหากนทฺ , ลสณุ
หอมแดง ๒ : ปลณฺฑุ, สกุ นทฺ ก
กระดอม ๒ : ปโฏล, ตติ ตฺ ก
ตน้ ตองแตก ๒ : ภงิ คฺ ราช, มกฺกว
ต้นหวั แหวน ๒ : ปนุ นฺนวา, โสถฆาตี
ต้นเบญจมาส ๒ : วิตุนฺน, สุนสิ นนฺ ก
ผักโหม ๒ : การเวลฺล, สุสวี
เถาน�ำ้ เต้า ๓ : ตมุ ฺพ,ี อลาพ,ุ ลาพ;ุ (ตยฺ )ํ ท้งั ๓ ศัพท์

สา เปน็ อิตถีลงิ ค์

ฟกั ทอง ๒ : เอฬาลกุ (อุวารุก), กกกฺ ารี
ฟกั เขยี ว ๒ : กุมภฺ ณฺฑ(กุมมฺ ณฺฑ), วลลฺ ิภ
มูลกา(ขี้กา) ๒ : อนิ ทฺ วารุณี, วิสาลา
ผักโหมหดั ๒ : วตฺถกุ , วตฺถุเลยยฺ ก

ตมฺพโก จ กลมฺพโก
๕๙๘. มูลโก’นติ ฺถิยํ จุจฺจุ ฌชฌฺ รี ผคคฺ วา’ทโย.
สากเภทา กาสมทฺท-

๕๙๘. เผอื ก, มัน ๒ : มูลก, จุจฺจ;ุ (มลู โก) มูลก ศพั ท์ (วตตฺ ต)ิ

ยอ่ มเป็นไป อนิตฺถยิ ํ ในปุงลิงค์และนปุงสกลิงค์

ผกั ทอดยอด(ผักบงุ้ ) ๒ : ตมฺพก, กลมฺพก(กลมมฺ กิ า)

สาสมททฺ ฌชฌฺ รผี คคฺ วาทโย สาสมททฺ กระเพรา ฌชฌฺ รี ผกั ไห่
และ ผคคฺ ุ ผักขเี้ หลก็ เปน็ ต้น สากเภทา เปน็ ชนดิ ของพชื ผัก)

244 อภธิ านปั ปทปี ิกา

๕๙๙. สททฺ โล เจว ทพุ ฺพา จ โคโลมี สา สติ า ภเว
คนุ ทฺ า จ ภทฺทมตุ ฺตญฺจ รสาโล ตุ’จฉฺ ุ เวฬุ ตุ.

๖๐๐. ตจสาโร เวณุ วโํ ส ปพพฺ ํ ตุ ผฬุ คณฐฺ ิ โส
กีจกา เต สยิ ุ เวณ ู เย นทนตฺ ฺยา’นิโลทฺธุตา.

๕๙๙. - ๖๐๐. หญา้ แพรก ๒ : สททฺ ล, ทุพพฺ า

สา (ทพุ พฺ า) หญ้าแพรกนน้ั สิตา อนั มสี ขี าว โคโลมี ชื่อว่า โคโลมี
(หญา้ แพรกขาว)

หญา้ ปากกา ๒ : คนุ ฺทา, ภทฺทมตุ ตฺ
อ้อย ๒ : รสาล, อุจฺฉุ
ไมไ้ ผ่ ๔ : เวฬ,ุ ตจสาร, เวณ,ุ วสํ
ข้อ, ปลอ้ ง, ตา ๓ : ปพพฺ , ผฬ,ุ คณฐฺ ิ ; (คณฺฐิ) คณฐฺ ิ ศพั ท์

โส เป็นปงุ ลงิ ค์
เย เวณู ไม้ไผ่ทัง้ หลายเหลา่ ใด อนลิ ทฺธุตา อันหว่นั ไหวเพราะลม

นทนตฺ ิ ย่อมบันลือเสยี ง เต (เวณ)ู ไม้ไผ่ทง้ั หลายเหลา่ น้นั กีจกา ชอ่ื ว่า กีจกา

๖๐๑. นโฬ จ ธมโน โปฏ’ คโล ตุ กาส’มิตฺถิ น
เตชโน ตุ สโรมลู ํ ต’ู สีรํ พรี ณสฺส หิ.

๖๐๒. กโุ ส วรหิสํ ทพโฺ ภ ภูตณิ กํ ตุ ภูตณิ ํ
ฆาโส ตุ ยวโส จา’ถ ปโู ค ตุ กมุโก ภเว.

๖๐๑. - ๖๐๒. ไม้ออ้ ๒ : นฬ, ธมน
ไม้เลา ๒ : โปฏคล, กาส. (ทวฺ ย)ํ ศพั ท์ท้ัง ๒ น อิตถฺ ี ไม่ใช่อิตถลี งิ ค์

ภูกณั ฑ์ : อรัญญวรรค 245

ไมแ้ ขม ๒ : เตชน, สร

มลู ํ ราก พรี ณสสฺ ของหญา้ แฝก อุสรี ํ ช่ือวา่ อสุ ีร(รากหญ้าแฝก)

หญา้ คา ๓ : กสุ , วรหสิ , ทพภฺ
ต้นตะไคร้ ๒ : ภูติณก, ภตู ิณ
หญ้าสัตว์กนิ ๒ : ฆาส, ยวส
ต้นหมาก ๒ : ปคู , กมุก

๖๐๓. ตาโล วเิ ภทิกา จา’ถ ขชฺชรู ี สินฺทิ วุจฺจติ

๖๐๔. หินฺตาลตาลขชชฺ ูรี นาลิเกรา ตเถว จ
ตาลี จ เกตกี นาร ี ปูโค จ ติณปาทปาติ.

๖๐๓. - ๖๐๔. ต้นตาล ๒ : ตาล, วิเภทิกา
ต้นอนิ ทผลัม(เปง้ ) ๒ : ขชฺชูร,ี สินฺทิ

หนิ ฺตาล ต้นเตา่ รา้ ง ตาล ต้นตาล ขชชฺ ูรี ต้นเป้ง นาฬเิ กร
ตน้ มะพร้าว ตาลี ตน้ ลาน เกตกี ตน้ ลำ� เจียก(การะเกด) (เกตก)ี เกตกี ศพั ท์
นารี เปน็ อิตถีลิงค์ ปโู ค ตน้ หมาก; อเิ ม (ปาทปา) ตน้ ไมท้ ัง้ หลายเหล่านี้
ติณปาทกา เป็นไม้จ�ำพวกหญา้ (ไม้ไม่มแี กน่ )

อรญญฺ วคฺโค
อรญั ญวรรค

อติ ิ จบ

๒.
ภกู ณั ฑ์

๖. อรัญญาทิวรรค

247

[เสลวรรค]

๖๐๕. ปพฺพโต คริ ิ เสโล’ททฺ ิ นคา’จลสลิ ุจฺจยา
สิขรี ภูธโร’ถ’พภฺ ปาสาณา’โสมฺ ’ปโล สิลา.

๖๐๕. ภเู ขา ๙ : ปพพฺ ต, คริ ิ, เสล, อทฺทิ, นค, อจล, สลิ จุ ฺจย,

สขิ รี, ภูธร.

สลี า (หิน) ๕ : อพภฺ , ปาสาณ, อสมฺ , อปุ ล, สลิ า

๖๐๖. คิชฌฺ กโู ฏ จ เวภาโร เวปุลโฺ ล’สิคิลี นคา
วญิ โฺ ฌ ปณฑฺ ว วงฺกาท ี ปุพฺพเสโล ตุ โจ’ทโย
มนทฺ โร’ปรเสโล’ตโฺ ถ หมิ วา ตุ หิมาจโล.

๖๐๖. คชิ ฺฌกโู ฏ ภูเขาคชิ ฌกูฏ, เวภาโร ภูเขาเวภาระ, เวปลุ ฺโล
ภเู ขาเวปลุ ละ, อสิ ิคิลิ ภเู ขาอสิ ิคลิ ิ, วญิ ฺโฌ ภเู ขาวิญฌะ, ปณฑฺ ววงกฺ าที
ภูเขาปัณฑวะและภเู ขาวังกะ(วงกต) เป็นตน้ นคา เปน็ ภเู ขาชนดิ ตา่ งๆ (ภเู ขา
พเิ ศษ ๗ หรือภูเขาสัตตบรรพต) [อาทิศพั ท์ มีความหมายเปน็ อวตุ ตสมจุ จยะ ทำ� หน้าท่ี

สงเคราะห์ (นบั รวม) เอาภูเขาลกู อื่นๆ ที่เหลือ เช่น มลยะ, ทททฺ รุ เป็นต้น]

ภเู ขาทิศตะวนั ออก ๒ : ปพุ พฺ เสล, อุทย
ภูเขาทศิ ตะวันตก ๓ : มนฺทร, อปรเสล, อตฺถ
ภูเขาหมิ าลยั ๒ : หิมวนฺต,ุ หิมาจล

248 อภธิ านปั ปทปี ิกา

๖๐๗. คนฺธมาทน เกลาส จติ ฺตกูฏสทุ สสฺ นา
กาลกโู ฏ ตกิ ฏู า’สฺส ปตโฺ ถ ตุ สานุ’นิตถฺ ยิ .ํ

๖๐๗. คนฺธมาทนเกลาสจติ ฺตกูฏสทุ สสฺ นา ภเู ขาคันธมาทน์ ภูเขา
ไกรลาส ภเู ขาจิตตกูฏ และภเู ขาสทุ ศั น์ กาฬกูโฏ และภเู ขากาฬกฏู อิติ อิเม
ภูเขาเหลา่ นี้ กูฏา เปน็ ยอด อสฺส (หิมาจลสสฺ ) ของภเู ขาหมิ าลัยนน้ั

พน้ื ทรี่ าบบนภเู ขา ๒ : ปตฺถ, สานุ (สานุ) สานุ ศัพท์ (วตตฺ ต)ิ

ย่อมเป็นไป อนิตถฺ ยิ ํ ในปุงลงิ คแ์ ละนปุงสกลิงค์

๖๐๘. กูโฏ วา สขิ รํ สิงฺคํ ปปาโต ตุ ตโฏ ภเว
นิตมฺโพ กฏโก’นติ ถฺ ี นิชฌฺ โร ปสโว’มฺพุโน.

๖๐๘. ยอดเขา ๓ : กูฏ, สขร, สงิ คฺ ; (กโู ฏ) กฏู ศพั ท์ วา

เปน็ ปงุ ลงิ ค์และนปงุ สกลงิ คไ์ ด้บ้าง

เหว, หน้าผา ๒ : ปปาต, ตฏ.
ลาดเขา ๒ : นิตมฺพ, กฏก; (กฏโก) กฏก ศัพท์ อนติ ฺถี เปน็

ปุงลงิ คแ์ ละนปุงสกลงิ ค์
ปสโว การไหลลง(จากภูเขา) อมพฺ ุโน ของนำ�้ นชิ ฌฺ โร ชอ่ื ว่า

นชิ ฺฌร(น�้ำตก)

ภูกัณฑ์ : อรัญญาทิวรรค 249

๖๐๙. ทร’ี ตฺถี กนฺทโร ทฺวสี ุ เลณํ ตุ คพฺภรํ คุหา
สิลาโปกฺขรณี โสณฑฺ ี กญุ ฺชํ นิกญุ ชฺ มติ ฺถิ น.

๖๐๙. ซอกเขา ๒ : ทร,ี กนทฺ ร; (ทรี) ทรี ศพั ท์ (วตตฺ ติ)

ยอ่ มเปน็ ไป ทวฺ สี ุ ในปงุ ลงิ ค์และอิตถลี งิ ค์

ถำ้� ๓ : เลณ, คพภฺ ร, คูหา
ตะพงั หนิ , แอ่งหนิ ๒ : สิลาโปกขฺ รณี, โสณฺฑี
ถำ้� อนั ปกปดิ ดว้ ยเถาไม้ ต้นไม้และหญา้ เป็นตน้ ๒ : กุญชฺ ,

นิกุญชฺ ; (ทวฺ ย)ํ ศัพท์ทั้ง ๒ น อิตฺถี ไมใ่ ช่อติ ถีลงิ ค์

๖๑๐. อทุ ธฺ ’มธจิ ฺจกา เสลส ฺ สาสนนฺ า ภูมฺยปุ จฺจกา
ปาโท ตุ’ปนฺตเสโล ถ ธาต’ุ ตโฺ ต เคริกาทโิ ก.

๖๑๐. อุทฺธํ พืน้ ดินส่วนบนของภเู ขา อธจิ ฺจกา ช่ือว่า อธิจจฺ กา(พื้น
ราบบนภเู ขา) ภมู ิ พื้นดิน อาสนฺนา อนั ใกล้ เสลสฺส แห่งภเู ขา อปุ จจฺ กา
ชอ่ื ว่า อปุ จจฺ กา(พนื้ ทีเ่ ชงิ ภเู ขา)

ภูเขาเลก็ ท่ีลอ้ มรอบ, เทือกเขา ๒ : ปาท, อุปนตฺ เสล

เครกิ าทิโก แร่ดนิ สอพอง เปน็ ต้น (ปณฺฑิเตหิ) อนั บณั ฑิต
อตุ ฺโต กล่าวแลว้ ธาตุ (อิต)ิ ว่าเปน็ ธาต(ุ แร่ธาตุที่เกิดจากภเู ขา)

[เสลวคฺโค]
เสลวรรค
[อิติ จบ]

250 อภธิ านัปปทีปกิ า

๖๑๑. มิคินฺโท เกสรี สีโห ตรจฺโฉ ตุ มิคาทโน
พยฺ คโฺ ฆ ตุ ปณุ ฑฺ รีโก’ถ สททฺ โู ล ทปี ิน’ี รโิ ต.

๖๑๑. ราชสีห์ ๓ : มิคนิ ทฺ , เกสรี, สีห กลา่ วแลว้
หมาป่า ๒ : ตรจฺฉ, มคิ าทน
เสอื โคร่ง ๒ : พยฺ คฺฆ, ปุณฑฺ รกี

สทฺทโู ล สทฺทลู ศัพท์ (ปณฑฺ ิเตหิ) อันบณั ฑิต อีรโิ ต
ทีปินิ ในความหมายวา่ เสือดาว

๖๑๒. อจโฺ ฉ อิกฺโก จ อิสฺโส ต ุ กาฬสีโห อโิ ส’ปฺย’ถ
โรหโิ ส โรหโิ ต จา’ถ โคกณฺโณ คณิกณฏฺ กา.

๖๑๒. หมี ๒ : อจฺฉ, อิกกฺ
หมีด�ำ ๓ : อิสฺส, กาฬสหี , อิส
ละม่งั ๒ : โรหิส, โรหติ
วัวกระทิง ๓ : โคกณฺณ, คณิ, กณฏฺ ก

๖๑๓. ขคฺค ขคฺควสิ าณา ต ุ ปลาสาโท จ คณฑฺ โก
พฺยคฆฺ าทเิ ก วาฬมิโค สาปโท’ถ ปลฺ วงฺคโม.
มิโค กปิ วลมี โุ ข
๖๑๔. มกกฺ โฏ วานโร สาขา - โคนงฺคโุ ล74 ติ โส มโต.
ปลวงฺโค กณฺหตณุ ฺโฑ



74 สิคาโล (ส.ี )

ภูกณั ฑ์ : อรญั ญาทิวรรค 251

๖๑๓. - ๖๑๔. แรด ๔ : ขคฺค, ขคคฺ วสิ าณ, ปลาสาท, คณฑฺ ก

วาฬมิโค วาฬมิค ศพั ท์ สาปโท และสาปท ศพั ท์ (วตตฺ ต)ิ
ย่อมเป็นไป พฺยคฆฺ าทิเก ในสตั ว์รา้ ยมเี สอื โคร่ง เปน็ ต้น

ลงิ ๗ : ปลวงฺคม, มกฺกฏ, วานร, สาขามิค, กป,ิ วลีมุข, ปลวงคฺ .

โส (มกฺกโฏ) ลงิ นั้น กณฺฑตุณฺโฑ ท่มี หี นา้ ด�ำ (ปณฑฺ เิ ตห)ิ อนั บณั ฑิต มโต
พงึ ทราบ โคนงคฺ ุโลติ วา่ โคนงคฺ ลุ (ชะนี)

๖๑๕. สงิ ฺคาโล75 ชมพฺ โุ ก โกตถฺ ุ เภรโว จ สวิ า ปฺยถ
พฬิ าโร พพพฺ ุ มญชฺ าโร โกโก ตุ จ วโก ภเว.

๖๑๖. มหึโส จ ลลุ าโย ถ ควโช ควโย สมา
สลฺโล ตุ สลฺลโก ถา’สฺส โลมมฺหิ สลลํ สล.ํ

๖๑๕. - ๖๑๖. หมาจงิ้ จอก ๕ : สงิ ฺคาล(สิคาล), ชมพฺ ุก, (โกฏฐฺ ุ)

โกตฺถุ, เภรว, สิวา

แมว ๓ : พิฬาร, พพพฺ ,ุ มญชฺ าร(มชชฺ าร)
หมาใน ๒ : โกก, วก
ควาย ๒ : มหสึ (มหสิ ), ลุลาย
โคลาน ๒ : ควช, ควย
เม่น ๒ : สลฺล, สลฺลก

สลลํ สลล ศัพท์ สลํ และสล ศพั ท์ (วตฺตต)ิ ยอ่ มเปน็ ไป โลมมฺหิ
ในขน อสสฺ (สลลฺ สสฺ ) ของเมน่ นน้ั

ขนแม่น ๒ : สลล, สล

75 มหโิ ส (สี.)

252 อภธิ านัปปทปี กิ า

๖๑๗. หรโิ ณ มคิ สารงคฺ า มโค อชนิ โยนิ จ
สูกโร ตุ วราโห’ถ เปลโก จ สโส ภเว.

๖๑๘. เอเณยโฺ ย เอณมิ ิโค จ ปมปฺ ฏโก ตุ ปมฺปโก
วาตมโิ ค ตุ จลนี มสู ิโก ตฺวา’ขุ อนุ ฺทโุ ร.

๖๑๗. - ๖๑๘. เนอ้ื , ละมัง่ ๕ : หริณ, มคิ , สารงฺค, มค, อชนิ โยนิ
หมู ๒ : สกู ร, วราห
กระตา่ ย ๒ : เปลก, สส
เน้ือทราย ๒ : เอเณยยฺ , เอณมิ ิค
ลิงลม ๒ : ปมฺปฏก, ปมปฺ ก
เนอ้ื สมนั ๒ : วาตมิค, จลนี
หนู ๓ : มูสกิ , อาขุ, อนุ ทฺ ุร

๖๑๙. จมโร ปสโท เจว กรุ ุงโฺ ค มิคมาตุกา
รุรุ รงกฺ ุ จ นีโก จ สรภาที มิคนตฺ รา.

๖๑๙. จมโร จามรี ปสโท เก้ง กุรุงโฺ ค กวาง มคิ มาตุโก เน้อื ตวั
เมยี (แมเ่ นือ้ หรอื หวั หนา้ เนือ้ ) รุรุ กวางทอง รงฺกุ กวางชนดิ หน่งึ นโี ก เน้อื นกี ะ
(ตวั เหมือนกวางมเี ขามาก) สรภาที เนอ้ื สรภะ เปน็ ตน้ มคิ นฺตรา เปน็ เน้อื
(กวาง) ชนดิ ต่างๆ

ภูกณั ฑ์ : อรัญญาทวิ รรค 253

๖๒๐. ปิยโก จมรู ุ กทล-ี มคิ าที จมฺมโยนิโย
มคิ า ตุ ปสโว สีหา- ทโย สพพฺ จตปุ ฺปทา.

๖๒๐. ปิยโก เนือ้ ปิยกะ(กวาง) จมรู ุ เนือ่ จมูรุ(สัตวท์ ีม่ ีหนงั ด)ี
กทลีมคิ าที และเนอื้ กทล(ี ชะมด) เปน็ ต้น จมฺมโยนโิ ย ช่อื ว่า จมมฺ โยน(ิ เนือ้ ทีม่ ี
หนงั นำ� ไปท�ำประโยชนไ์ ด)้

สพฺพจตปุ ฺปทา สตั ว์ ๔ เทา้ ทงั้ หมด สหี าทโย มรี าชสีห์ เป็นตน้ มคิ า
ชอ่ื ว่า มคิ ปสโว ชอ่ื วา่ ปสุ (สัตว์ ๔ เท้า ๒ : มคิ , ปสุ)

๖๒๑. ลูตา ตุ ลตู กิ า อุณณฺ - นาภิ มกกฺ ฏโก สิยา
วิจฉฺ โิ ก ตวฺ า’ฬิ กถโิ ต สรพู ฆรโคฬิกา.

๖๒๒. โคธา’กุณโฺ ฑ’ปฺย’โถ กณณฺ - ชลูกา สตปทยฺ ’ถ
กลนทฺ โก กาฬกา’ถ นกุโล มงคฺ โุ ส ภเว.

๖๒๓. กกณฏฺ โก จ สรโฏ กีโฏ ตุ ปฬุ โว กิมิ
ปาณโก จาปฺยโถ อุจฺจา ลิงฺโค โลมสปาณโก.

๖๒๑. - ๖๒๓. แมงมุม ๔ : ลตู า, ลตู ิกา, อณุ ณฺ นาภิ, มกฺกฏก
แมงปอ่ ง ๒ : วจิ ฺฉิก, อาฬิ; (สททฺ สมโู ห) ศพั ทท์ งั้ ๒ (ปณฑฺ เิ ตห)ิ

อนั บัณฑติ กถิโต กล่าวว่ามีอรรถเหมอื นกัน

จง้ิ จก, ตกุ๊ แก ๒ : สรพู, ฆรโคฬกิ า
เห้ยี , ตะกวด ๒ : โคธา, กุณฺฑ
ตะขาบ ๒ : กณณฺ ชลกู า, สตปที
กระรอก, กระแต ๒ : กลนทฺ ก, กาฬกา

254 อภธิ านัปปทปี ิกา

พังพอน ๒ : นกลุ , มงคฺ สุ
กง่ิ้ ก่า ๒ : กกณฏฺ ก, สรฏ
หนอน, แมลง ๔ : กฏี , ปุฬว(ปฬุ ุว), กมิ ิ, ปาณก
บุ้ง, หนอน ๒ : อจุ ฺจาลงิ คฺ , โลมสปาณก



๖๒๔. วิหงฺโค วิหโค ปกฺข ี วิหงฺคม ขค’ณฑฺ ชา
สกโุ ณ จ สกุนโฺ ต วิ ปตงฺโค สกุณี ทฺวิโช.

๖๒๕. วกฺกงโฺ ค ปตฺตยาโน จ ปตนโฺ ต นฬี โช ภเว
ตพฺเภทา วฏฏฺ กา ชีวญ ฺ ชโี ว จโกรติตฺตริ า.

๖๒๖. สาฬกิ า กรวโี ก จ รวิหโํ ส กุกุตถฺ โก
การณฺฑโว จ ปลิ โว โปกฺขรสาตกา’ทโย.

๖๒๔. - ๖๒๖. นก ๑๖ : วิหงฺค, วิหค, ปกฺข,ี วิหงฺคม, ขค, อณฑฺ ช,

สกณุ , สกนุ ตฺ , ว,ิ ปตงคฺ , สกณุ ,ี ทฺวชิ , วกฺกงฺค, ปตฺตยาน, ปตนตฺ , นีฬช
วฏฏฺ กา นกคมุ่ ชวี ญฺชีว นกโพระดก จโกร นกกด(นกเขาไฟ)

ติตฺติร นกกระทา สาฬกิ า (สาริกา) นกสาลิกา กรวีก นกการเวก รวิหสํ
นกเปด็ นำ้� , หงส์ กุกตุ ถฺ ก นกกวกั การณฑฺ ว นกคอ้ นหอย ปลิ ว นกนางนวล
(นกกะลงิ ) โปกฺขรสาตกาทโย นกดอกบวั เป็นตน้ ตพฺเภทา เปน็ ประเภทแห่ง
นกน้ัน

ภูกณั ฑ์ : อรญั ญาทวิ รรค 255

๖๒๗. ปตตตฺ ํ เปขณุ ํ ปตตฺ ํ ปกโฺ ข ปญิ ฉฺ ํ ฉโท ครุ
อณฑฺ ํ ตุ ปกขฺ พิ เี ช’ถ นีโฬ’นิตถฺ ี กุลาวกํ.

๖๒๗. ปีกนก, ขนนก ๗ : ปตตตฺ , เปขณุ , ปตฺต, ปกฺข, ปญิ ฉฺ ,

ฉท, ครุ
อณฑฺ ํ อณฑฺ ศพั ท์ (วตฺตต)ิ ยอ่ มเปน็ ไป ปกฺขิพีเช ในไขน่ ก

รังนก ๒ : นฬี , กุลาวก; (นโี ฬ) นีฬ ศพั ท์ อนิตถฺ ี เปน็ ปุงลิงคแ์ ละ

นปุงสกลงิ ค์

๖๒๘. สปุ ณฺณมาตา วนิ ตา มถิ ุนํ ถีปุมทวฺ ยํ
ยุคํ ตุ ยคุ ลํ ทวฺ นฺทํ ยมกํ ยมลํ ยม.ํ

๖๒๘. สปุ ณณฺ มาตา แมแ่ ห่งครุฑ วินตา ชอื่ วา่ วินตา(แม่ครฑุ )
ถีปมุ ทวฺ ยํ คูแ่ หง่ ชายหญงิ มถิ นุ ํ ชอ่ื ว่า มถิ นุ (หญิงชายทเ่ี ป็นค่กู ัน)

คู่ ๖ : ยุค, ยคุ ฬ, ทวฺ นฺท, ยมก, ยมล, ยม

๖๒๙. สมโู ห คณสงฆฺ าตา สมทุ าโย จ สญจฺ โย
สนฺโทโห นวิ โห โอโฆ วิสโร นกิ โร จโย.
ฆฏา สมติ ิ สํหติ
๖๓๐. กาโย ขนฺโธ สมุทโย ปูโค ชาตํ กทมฺพกํ.
ราสิ ปุญโฺ ช สมวาโย กลาโป ชาล มณฺฑลํ
สํโฆ สตฺโถ ตุ ชนฺตุน.ํ
๖๓๑. พยฺ โู ห วติ านคมุ ฺพา จ
สมานานํ คโณ วคฺโค

256 อภิธานปั ปทีปกิ า

๖๒๙. - ๖๓๑. หมู่, คณะ ๒๙ : สมูห, คณ, สงฆฺ าต, สมุทาย,

สญจฺ ย, สนโฺ ทห, นวิ ห, โอฆ, วสิ ร, นิกร, จย, กาย, ขนฺธ, สมทุ ย, ฆฏา, สมิติ,
สหํ ติ, ราสิ, ปญุ ชฺ , สมวาย, ปูค, ชาต, กทมฺพก, พฺยูห, วติ าน, คมุ ฺพ, กลาป, ชาล,
มณฺฑล

คโณ หมู่ สมานานํ แหง่ เหล่าสัตวผ์ เู้ หมือนกนั โดยชาติเปน็ ตน้
วคฺโค ชื่อวา่ วฺคค คโน หมู่ ชนตฺ ุนํ แหง่ เหลา่ สตั ว์ผเู้ หมือนไมเ่ หมือนกันโดย
ชาตเิ ปน็ ตน้ สโํ ฆ ช่อื ว่า สฆํ สตฺโถ ชื่อวา่ สตฺถ

๖๓๒. สชาติกานํ ตุ กลุ ํ นิกาโย ตุ สธมมฺ ินํ
ยโู ถ’นิตฺถี สชาติย- ตริ จฺฉานานมจุ จฺ เต.

๖๓๒. คโณ หมู่ สชาติกานํ แหง่ สตั ว์ผู้มชี าตเิ สมอกนั กลุ ํ ช่อื วา่
กุล(ตระกูลเดียวกัน เชน่ ขตฺตยิ กลุ ํ, โคกุลํ)

คโณ หมู่ สธมมฺ นิ ํ ของบุคคลผู้มีความประพฤติเสมอกัน นกิ าโย ช่ือ
ว่า นิกาย(หมขู่ องบรรพชติ เชน่ นกิ ายเถรวาท นกิ ายมหาสํฆิก เปน็ ต้น)

คโณ หมู่ สชาตยิ ติรจฉฺ านานํ แห่งสัตวด์ ิรจั ฉานทีม่ ีชาติเสมอกัน
(ปณฑฺ ิเตห)ิ อนั บณั ฑติ อุจจฺ เต ยอ่ มเรียก ยโู ถ (อิต)ิ ว่า ยถู (ฝูง), (ยโู ถ)
ยูถ ศพั ท์ อนติ ถฺ ี เป็นปงุ ลิงคแ์ ละนปงุ สกลิงค์

๖๓๓. สปุ ณโฺ ณ เวนเตยฺโย จ ครุโฬ วหิ คาธโิ ป
ปรปฏุ ฺโฐ ปรภโต กณุ าโล โกกโิ ล ปโิ ก.
นลี ควี สิขณฑฺ ิโน
๖๓๔. โมโร มยูโร วรหี จูฬา ตุ จ สขิ า ภเว.
กลาปี จ สขิ ี เกกี

ภกู ัณฑ์ : อรัญญาทิวรรค 257

๖๓๓. - ๖๓๔. ครฑุ ๔ : สปุ ณณฺ , เวนเตยยฺ , ครุฬ, วหิ คาธปิ
นกดุเหวา่ ๕ : ปรปฏุ ฐฺ , ปรภต, กณุ าล, โกกลิ , ปกิ
นกยงู ๘ : โมร, มยรู , วรห,ี นีลคีว, สขิ ณฺฑ,ี กลาปี, สิข,ี เกกี
หงอน ๒ : จฬู า, สิขา

๖๓๕. สิขณโฺ ฑ วรหญฺเจว กลาโป ปญิ ฉฺ ’มปยฺ ’ถ
จนฺทโก เมจโก จา’ถ ฉปฺปโท จ มธุพฺพโต.

๖๓๖. มธุลโี ห มธุกโร มธุโป ภมโร อลิ
ปาราวโต กโปโต จ กกโุ ฏ จ ปาเรวโต.

๖๓๕. - ๖๓๖. หาง(ของนกยูงเป็นตน้ ) ๔ : สิขณฑฺ , วรห,

กลาป, ปญิ ฺฉ

แววหางนกยงู ๒ : จนทฺ ก, เมจก
ผง้ึ , แมลงภู่ ๗ : ฉปปฺ ท, มธพุ ฺพต, มธลุ ีห, มธกุ ร, มธปุ , ภมร,

อล(ิ อฬิ)

นกพิราบ, นกเขา ๔ : ปาราวต, กโปต, กกุฏ, ปาเรวต



๖๓๗. คชิ โฺ ฌ คทฺโธ’ถ กุลโล เสโน พยฺ คฆฺ ีนโส’ปฺย’ถ
ตพฺเภทา สกุณคฺฆิ’ตถฺ ี อาโฏ ทพพฺ มิ ุขทวฺ โิ ช.

๖๓๗. นกแรง้ ๒ : คิชฌฺ , คทธฺ
นกเหย่ียว ๓ : กลุ ล, เสน, พฺยคฺฆีนส

258 อภิธานปั ปทีปิกา

สกุณคฆฺ ิ เหย่ยี วนกเขา, (สกุณคฺฆิ) สกณุ คฺฆิ ศัพท์ อิตถฺ ี
เป็นอติ ถีลิงค์ อาโฏ นกเงือก ทพพฺ ิมุขทวฺ โิ ช นกปากจวกั อิเม (สกณุ า)
นกท้ังหลายเหล่านี้ ตพฺเภทา เปน็ ประเภทของนกเหยยี่ วนั้น(นยั นี้แปลตาม
มตฎิ กี า)

[อกี นยั หนง่ึ สกณุ คฺฆิ เหย่ียวนกเขา ตพเฺ ภทา เปน็ ประเภทของนก
เหยี่ยวนัน้ (สกุณคฺฆิ) สกณุ คฺฆิ ศัพท์ อติ ฺถี เปน็ อติ ถลี งิ ค์

นกเงือก ๒ : อาฏ, ทพฺพมิ ขุ ทฺวิช [นัยน้ีแปลตามมติอภธิ านัปปทปี ิกาฉบับ

สหี ฬ]

๖๓๘. อหุ งุ กฺ าโร อลุ โู ก จ โกสโิ ย วายสาริ จ
กาโก ตฺว’รฏิ โฺ ฐ ธงฺโก จ พลปิ ุฏโฺ ฐ จ วายโส.

๖๓๙. กาโกโล วนกาโก’ถ ลาโป ลฏุกกิ า’ปยฺ ’ถ
วารโณ หตถฺ ลิ ิงโฺ ค จ หตถฺ โิ สณฑฺ วหิ งคฺ เม.

๖๔๐. อุกกฺ ุโส กุรโร โกลฏ-ฺ ฐปิ กขฺ มิ ฺหิ จ กกุ กฺ โุ ห
สุโว ตุ กโี ร จ สุโก ตมฺพจโู ฬ ตุ กุกฺกโุ ฏ.

๖๓๘.-๖๔๐. นกฮูก, นกเค้า ๔ : อหุ งุ ฺการ, อลุ กู , โกสยิ , วายสาริ
นกกา ๕ : กาก, อริฏฺฐ, ธงกฺ , พลิปุฏฺฐ, วายส
กาปา่ ๒ : กาโกล, วนกาก
นกมลู ไถ ๒ : ลาป, ลฏุกิกา

วารโณ วารณ ศพั ท์ หตฺถลิ งิ ฺโค หตฺถิลิงฺค ศัพท์ (วตตฺ นตฺ )ิ ย่อมเป็น
ไป หตถฺ ิโสณฑฺ วิหงคฺ เม ในนกหัสดีลงิ ค์

(นกหัสดลี งิ ค์ ๓ : วารณ, หตฺถิลิงฺค, หตฺถิโสณฺฑวหิ งคฺ ม)

ภูกณั ฑ์ : อรญั ญาทวิ รรค 259

นกออก ๒ : อกุ ฺกุส, กุรร

กุกกฺ โุ ห กุกฺกุห ศพั ท์ (วตตฺ ต)ิ ย่อมเปน็ ไป โกลฏฺฐิปกขฺ มิ หฺ ิ ในไก่นา
(กกุ กฺ ุห, โกลฏฺฐปิ กขฺ ี ไกน่ า ๒)

นกแก้ว ๓ : สุว, กีร, สุก
ไก่ ๒ : ตมพฺ จฬู , กุกฺกฏุ

อถ โกญจฺ า จ กนุ ตฺ นี
๖๔๑. วนกกุ ฺกุโฏ จ นชิ ชฺ วิ โฺ ห สารงฺโค ตุ จ จาตโก.
จกกฺ วาโก ตุ จกกฺ วโฺ ห สตปตโฺ ต ตุ สารโส
๖๔๒. ตุลโิ ย ปกขฺ พิ ิฬาโล พลากา วสิ กณฺฐิกา.
พโก ตุ สกุ กฺ กาโก’ถ

๖๔๓. โลหปฏิ ฺโฐ ตถา กงโฺ ก ขญชฺ รีโฏ ตุ ขญฺชโน
กลวงิ โฺ ก ตุ จาฏโก ทินฺทโิ ภ ตุ กิกี ภเว.

๖๔๔. กาทมฺโพ กาฬหโํ ส’ถ สกนุ โฺ ต ภาสปกขฺ นิ ิ
ธมู ยาโฏ ตุ กลิงฺโค’ถ ทาตฺยโู ห กาฬกณฐฺ โก.

๖๔๑. - ๖๔๔. ไก่ป่า ๒ : วนกกุ ฺกุฏ, นิชฺชวิ ฺห
นกกระเรียน ๒ : โกญฺจา, กนุ ฺตนี
นกจากพราก ๒ : จกฺกวาก, จกกฺ วฺห
นกกระเต็น ๒ : สารงฺค, จาตก
นกเค้าแมว ๒ : ตุลิย, ปกขฺ พิ ฬิ าล
นกหวั ขวาน ๒ : สตปตตฺ , สารส
นกยางโทน ๒ : พก, สกุ ฺกกาก

260 อภธิ านปั ปทีปกิ า

นกยางกอก ๒ : พลากา, วิสกณฐฺ ิกา

[ในคัมภีร์สีหฬนิสสยะ แปลเป็นนกกระยางท้งั ๔ ศพั ท์]

นกอลี ุ้ม, เหยย่ี วแดง ๒ : โลหปฏิ ฐฺ , กงฺก
นกไส้ ๒ : ขญชฺ รีฏ, ขญฺชน
นกกระจอก ๒ : กลวิงกฺ , จาฏก
นกตอ้ ยตวี ิด ๒ : ทนิ ฺทภิ , กิกี
หงสด์ ำ� ๒ : กาทมพฺ , กาฬหสํ

สกุนโฺ ต สกุนตฺ ศพั ท์ (วตฺตต)ิ ยอ่ มเปน็ ไป ภาสปกขฺ ินิ ในนกแซงแซว
(นกแซงแซว ๒ : สกุนต, ภาสปกฺขี )

นกกระแวน ๒ : ธมู ยาฏ, กลิงคฺ
นกกาน�ำ้ ๒ : ทาตฺยูห, กาฬกณฺฐก

๖๔๕. ขุททฺ าที มกขฺ ิกาเภทา ฑํโส ปิงฺคลมกฺขกิ า
อาสาฏกิ า มกฺขกิ าณฺฑํ ปฏงโฺ ค สลโภ ภเว.
จีรี ตุ ฌลฺลกิ า’ถ76จ
๖๔๖. สูจมิ โุ ข จ มกโส หํโส เสตจฺฉโท ภเว.
ชตุกาชนิ ปตตฺ า’ถ

๖๔๕.- ๖๔๖. ขุททฺ าที มมิ้ (ผง้ึ เลก็ ) เป็นตน้ มกฺขิกาเภทา
เปน็ ประเภทแหง่ แมลงวนั [อาทิ ศัพท์ ในขทุ ทาที รวมเอา ภมร, มธกุ รี ที่มาในเภสัชช-

สกิ ขาบท หรือรวมเอา สรฆา, ปุตฺตกิ า ทม่ี าในคมั ภีรอ์ ภิธานสันสกฤต ชือ่ อมรโกษ]

เหลือบ ๒ : ฑสํ , ปิงคฺ ลมกขฺ ิกา
ไขแ่ มลงวนั ๒ : อาสาฏิกา, มกขฺ ิกาณฑฺ
ตก๊ั แตน ๒ : ปฏงคฺ , สลภ

76 พลิ โว (ฏี.)

ภกู ณั ฑ์ : อรัญญาทวิ รรค 261

ยงุ ๒ : สูจมิ ขุ , มกส
จง้ิ หรดี , จักจั่น ๒ : จีร,ี ฌลฺลกิ า
ค้างคาว ๒ : ชตกุ า, อชินปตตฺ า
หงส์ ๒ : หสํ , เสตจฺฉท

ปาทตณุ เฺ ฑหิ ภาสติ า
๖๔๗. เต ราชหสํ า รตเฺ ตห ิ มลเี นหยฺ ’สิเตหิ จ.
มลฺลิกา’ขยฺ า ธตรฏฐฺ า

๖๔๘. ติรจฺโฉ ตุ ติรจฉฺ าโน ติรจฺฉานคโต สยิ าต.ิ

๖๔๗. - ๖๔๘. เย (หสํ า) หงสท์ ง้ั หลายเหลา่ ใด ภา อันงาม สติ า
มตี วั ขาว ปาทตุณฺเฑหิ ดว้ ยเทา้ และจะงอยปากท้ังหลาย รตเฺ ตหิ อนั แดง,
เต (หํสา) หงส์ทง้ั หลายเหลา่ น้นั ราชหสํ า ชื่อว่า ราชหํส(พญาหงส์)
เย (หสํ า) หงส์เหลา่ ใด ภา อันงาม สิตา มตี ัวขาว ปาทตุณฺเฑหิ
ดว้ ยเทา้ และจะงอยปากทง้ั หลาย มลีเนหิ อนั หมน่ เต (หสํ า) หงส์ทง้ั หลาย
เหล่าน้นั มลลฺ ิกาขฺยา ช่ือวา่ มลลฺ กิ า
เย (หสํ า) หงสเ์ หล่าใด ภา อนั งาม สติ า มตี ัวขาว ปาทตณุ เฺ ฑหิ
ด้วยเทา้ และจะงอยปากทั้งหลาย อสเิ ตหิ อนั ด�ำ เต (หสํ า) หงสท์ ง้ั หลาย
เหล่าน้ัน ธตรฏฺฐา ชอื่ ว่า ธตรฏฐฺ

สตั ว์เดยี รจั ฉาน ๓ : ตริ จฉฺ , ติรจฉฺ าน, ติรจฉฺ านคต

อรญญฺ าทิวคฺโค
อรญั ญาทวิ รรค

อิติ จบ

๒.
ภกู ณั ฑ์

๗. ปาตาลวรรค

ภกู ณั ฑ์ : ปาตาลวรรค 263

๖๔๙. อโธภุวนํ ปาตาลํ นาคโลโก รสาตลํ
รนฺธํ ตุ วิวรํ ฉิทฺทํ กหุ รํ สสุ ิรํ พิล.ํ

๖๕๐. สุสิ’ตถฺ ี ฉคิ คฺ ลํ โสพภฺ ํ สจฺฉิทเฺ ท สสุ ริ ํ ติสุ
ถยิ ํ ตุ กาสุ อาวาโฏ สปฺปราชา ตุ วาสุกี.

๖๔๙. - ๖๕๐. โลกบาดาล, นาคภิภพ ๔ : อโธภุวน, ปาตาล,

นาคโลก, รสาตล

รู, ปลอ่ ง, ช่อง ๙ : รนฺธ, ววิ ร, ฉิททฺ , กุหร, สสุ ริ , พิล, สสุ ิ, ฉิคคฺ ล,

โสพฺภ
สุสริ ํ สสุ ิร ศัพท์ (วตฺตมาน)ํ อนั เปน็ ไปอยู่ สจฉฺ ทิ ฺเท ในวตั ถุอันมีรู

(วตตฺ ต)ิ ยอ่ มเปน็ ไป ตสิ ุ (ลิงฺเคสุ) ในลงิ คท์ ั้ง ๓

บอ่ , หลุม ๒ : กาส,ุ อาวาฏ; (กาส)ุ กาสุ ศพั ท์ (วตตฺ ต)ิ ย่อมเป็น

ไป ถิยํ ในอิตถีลิงค์

นาคราช(พญานาค) ๒ : สปฺปราช, วาสุกี

๖๕๑. อนนโฺ ต นาคราชา’ถ วาหโส’ชคโร ภเว
โคนโส ตุ ตลิ จิ ฺโฉ’ถ เทฑฺฑโุ ภ ราชโุ ล ภเว.

๖๕๑. อนันตนาคราช ๒ : อนนฺต, นาคราช
งเู หลือม ๒ : วาหส, อชคร
งขู ว้างคอ้ น ๒ : โคนส, ติลจิ ฉฺ
งนู ้ำ� (งูปลา) ๒ : เทฑฺฑภุ (เฑฑฑฺ ภุ ), ราชลุ (ราชลิ )

264 อภิธานปั ปทปี ิกา

๖๕๒. กมฺพโล’สฺสตโร เมรุ ปาเท นาคา’ถ ธมฺมนี
สลิ ตุ โฺ ต ฆรสปโฺ ป’ถ นลี สปฺโป สิลาภุ จ.

๖๕๒. อเิ ม นาคา พญานาคเหล่านี้ อติ ิ คือ กมฺพโล กัมพละ
พญานาค อสสฺ ตโร อสั สตระพญานาค วสนตฺ ิ ยอ่ มอาศยั อยู่ เมรุปาเท ท่ีเชิง
เขาสุเมรุ

งูเรือน ๓ : ธมฺมน,ี สลิ ุตตฺ , ฆรสปปฺ
งเู ขียว ๒ : นีลสปปฺ , สิลาภุ

๖๕๓. อาสวี โิ ส ภชุ งฺโค’หิ ภชุ โค จ ภชุ งคฺ โม
สรสี โป ผณี สปปฺ า’ ลคททฺ า โภคปิ นนฺ คา.

๖๕๔. ทฺวชิ ิวฺโห อุรโค วาโฬ ทโี ฆ จ ทีฆปฏิ ฺฐโิ ก
ปาททู โร วสิ ธโร โภโค ตุ ผณิโน ตนุ.

๖๕๓. - ๖๕๔. งู ๑๘ : อาสวี ิส, ภชุ งคฺ , อห,ิ ภุชค, ภุชงคฺ ม, สรีสป,

ผณ,ี สปฺป, อลคททฺ , โภคี, ปนนฺ ค, ทฺวชิ ิวหฺ , อรุ ค, วาฬ, ทีฆ, ทีฆปิฏฺฐิก, ปาทูทร,
วิสธร

ตนุ ล�ำตัว ผณโิ น ของงู โภโค ชอื่ วา่ โภค(ลำ� ตวั ง,ู ขนดง)ู

๖๕๕. อาส’ี ตฺถี สปปฺ ทาฐา’ถ นมิ โฺ มโก กญจฺ ุโก สมา
วิสํ ตวฺ ’นิตถฺ ี ครฬ ํ ตพเฺ ภทา วา หลาหโล.
วาฬคฺคาหย’หติ ุณฑฺ โิ ก
๖๕๖. กาฬกฏู าทโย จา’ถ

ภูกณั ฑ์ : ปาตาลวรรค 265

๖๕๕. - ๖๕๖. เข้ยี วงู ๒ : อาสี, สปฺปทาฐา (อาสี) อาสี ศพั ท์

อติ ถฺ ี เป็นอติ ถีลิงค์

คราบงู ๒ : นิมฺโมก, กญฺจกุ สมา มอี รรถเหมือนกัน
พษิ งู ๒ : วิส, ครฬ (วสิ )ํ วิส ศัพท์ อนิตถฺ ี เปน็ ปงุ ลิงคแ์ ละ

นปุงสกลิงค์
หลาหโล พษิ หลาหะละ วา หลาหล ศัพท์ เปน็ ปุงลงิ คแ์ ละ

นปุงสกลงิ ค์ได้บ้าง กาฬกูฏาทโย พษิ กาฬกูฏะ เป็นตน้ (อาทิศัพท์รวมเอา
กาโลร, พฺรหมฺ ปุตฺต, ปทปี น, ทารท และวจฺฉนาภ เปน็ ตน้ ) ตพเฺ ภทา เปน็
ประเภทของพษิ นนั้

หมองู ๒ : วาฬคคฺ าหี, อหิตณุ ฑฺ กิ

๖๕๗. นริ โย ทคุ คฺ ต’ิ ตถฺ ี จ นรโกโส มหา’ฏฐฺ ธา
สญชฺ ีโว กาฬสตุ โฺ ต จ มหาโรรวุ โรรวุ า
ปตาปโน อวจี ิ’ตฺถ ี สงฆฺ าโต ตาปโน อติ ิ.

๖๕๗. นรก ๓ : นริ ย, ทคุ คฺ ต,ิ นรก; (ทุคคฺ ติ) ทคุ ฺคติ ศพั ท์ อิตฺถี

เปน็ อิตถลี ิงค์
โส นรกน้ัน มหา อนั ใหญ่ อฏฐฺ ธา มี ๘ ขมุ อติ ิ คือ สญฺชโี ว

สัญชวี นรก กาฬสุตโฺ ต กาฬสตุ ตนรก มหาโรรุวโรรุวา มหาโรรวุ นรกและ
โรรวุ นรก ปตาปโน ปตาปนนรก อวจี ิ อเวจีนรก สงฆฺ าโต สังฆาตนรก
ตาปโน ตาปนนรก (อวจี )ิ อวจี ิ ศพั ท์ อติ ถฺ ี เป็นอติ ถลี ิงค์

266 อภธิ านัปปทีปิกา

๖๕๘. ถยิ ํ เวตรณี โลห+ กมุ ฺภี ตตฺถ ชลาสยา
การณโิ ก นิรยโป, เนรยิโก ตุ นารโก.

๖๕๘. เวตรณี นรกเวตรณี โลหกุมฺภี นรกโลหกุมภี ชลาสยา เป็น
นรกทเี่ ป็นสายน�้ำ ตตถฺ (นริ ยมหฺ ิ) ในนรกใหญ่ทัง้ ๘ นน้ั (เวตรณี) เวตรณี
ศพั ท์ (วตตฺ ติ) ยอ่ มเป็นไป ถยิ ํ ในอติ ถลี ิงค์

นายนิรยบาล ๒ : การณิก, นริ ยป
สตั ว์นรก ๒ : เนรยกิ , นารก

๖๕๙. อณฺณโว สาคโร สินธฺ ุ สมุทโฺ ท รตนากโร
ชลนธิ ย’ุ ทธิ ตสสฺ เภทา ขีรณฺณวาทโย.

๖๕๙. ทะเล, มหาสมทุ ร ๗ : อณฺณว, สาคร, สนิ ฺธ,ุ สมุททฺ ,

รตนากร, ชลนิธ,ิ อุทธิ
ขีรณณฺ วาทโย มหาสมทุ รท้งั หลายมีขีรัณณวะ เป็นตน้ เภทา

เปน็ ประเภท ตสสฺ (สมทุ ฺทสสฺ ) แหง่ มหาสมุทรนนั้ (ขีรณณฺ ว มหาสมทุ รทม่ี ีนำ้� สี
เหมือนนำ�้ นม)

[อาทิศัพท์รวมเอา ลวณสมทุ ฺท มหาสมทุ รทม่ี รี สเคม็ ทธสิ มุทฺท
มหาสมทุ รที่มีสีเหมอื นนมส้ม ฆตสมทุ ฺท มหาสมทุ รทมี่ สี เี หมือนเนยใส อจุ ฉฺ ุ-
สมทุ ทฺ มหาสมุทรท่ีมีสเี หมือนน้ำ� อ้อย มทิรสมทุ ทฺ มหาสมทุ รทม่ี สี เี หมือนกบั
สรุ า สาททุ กสมุททฺ มหาสมุทรท่ีมีรสหวาน]

ภูกณั ฑ์ : ปาตาลวรรค 267

๖๖๐. เวลา’สสฺ กลู เทโส ถ อาวฏฺโฏ สลลิ พภฺ โม
เถโว ตุ พินทฺ ุ ผสุ ติ ํ ภโม ตุ ชลนคิ ฺคโม.

๖๖๐. กลู เทโส ชายฝ่ัง อสสฺ (สมุททฺ สสฺ ) แห่งมหาสมุทรนน้ั เวลา
ชือ่ วา่ เวลา(ชายฝ่ังมหาสมุทร)

น้ำ� หมนุ , น�ำ้ วน ๒ : อาวฏฏฺ , สลิลพฺภม
หยาดนำ้� : คือ เถว, พินทฺ ,ุ ผสุ ิต
ทางน้�ำ, ประตูน้ำ� ๒ : ภม, ชลนคิ ฺคม

๖๖๑. อาโป ปโย ชลํ วาริ ปานียํ สลลิ ํ ทกํ
อณฺโณ นรี ํ วนํ วาลํ โตยํ อมพฺ ’ุ ทกญฺจ กํ.

๖๖๒. ตรงโฺ ค จ ตถา ภงโฺ ค อมู ิ วจี ิ ปุมิตฺถยิ ํ
อลุ ฺโลโล ตุ จ กลฺโลโล มหาวจี ีสุ กถยฺ เต.

๖๖๑. - ๖๖๒. น้�ำ ๑๕ : อาป, ปย, ชล, วาร,ิ ปานยี , สลลิ , ทก,

อณฺณ, นรี , วน, วาล, โตย, อมฺพ,ุ อทุ ก, กํ

คลื่น, ระลอก ๔ : ตรงฺค, ภงฺค, อมู ,ิ วีจิ (อมู ิวจี ิ) อมู แิ ละวจี ิ ศัพท์

(วตฺตนติ) ยอ่ มเปน็ ไป ปมุ ิตถฺ ยิ ํ ในปุงลงิ ค์และอติ ถีลิงค์
อุลฺโลโล อลุ ฺโลล ศพั ท์ กลฺโลโล กลฺโลล ศพั ท์ (ปณฑฺ ิเตห)ิ

อันบณั ฑติ กถยฺ เต ย่อมกลา่ ว มหาวีจสิ ุ ในความหมายวา่ คลืน่ ใหญ(่ คลนื่ ใหญ่
๒ : อุลฺโลล, กลฺโลล)