Абдулла
КОДИРИЙ
юн
Абдулла
КЭДИРИЙ
OOk*
Абдулла
КЩИРИИ
IV
(О L
Тошкент
Info Capital Group
2017
УУК: 821.512.133-31
КБК: 84(5У)6
К, 53
Кдцирий, Абдулла
Обид кетмон: кисса. Абдулла Кддирий. _ Т.: Info Gapital Group, 2017.
- 5 3 6 6.
Абдулла Крдирийнинг учинчи йирик асари - «Обид кетмон» к,иссаси
1934 йилда ёзилган б^либ, бу асар х,ам бонщалари каби ёзувчининг улкан
махрратини узида мужассам этган. Барча замонларда устувор булган «Сен
ерни бок,санг, ер сени бокдди», деган кдраш ушбу асарнинг бош мавзу-
сидир. Оддий халк, вакИли булган Обид кетмон - диндор булгани х,олда
так,водорликка даъво к,илмайди, дехдон булиб эса заминдорликка талабгор
эмас. Бош булиб, йул курсатинг, деб сайлашганда х,ам одам ишлатиб, рах,-
барликни талаб к,илмайди, аксинча, узи урнак булиб халк, билан баравар
мехнат к,илади.
Асар мутолааси давомида ^кувчи Обид кетмон билан далага чик,ади, уй-
кусиз тонгларда шудгор оралайди, куннинг иссиги-ю совуги унинг шашти-
ни синдирмайди. Атрофдагиларнинг маломатига доноларча сукут билан
жавоб беради. Токи барча «Вак,т - олий хакам» эканлигини f з юрагида тан
олишини истайди. Обид кетмоннингуз мак,садида собиттуриши, мулохд-
закорлиги, мехнатсеварлиги, атрофидаги турли к,арашларга эга булган
инсонларга шахсий намуна булиш орк,али китобхон хурматини крзонади.
Бугунги адабиётимиз х,ак,ида суз кетганда бот-бот такрорланадиган
«Давр кдхрамони» деган ибора айнан утган асрнинг биринчи ярмида ушбу
образ - Обид кетмон оркдли яратилганига асар мутолааси давомида амин
буласиз.
У^К: 821.512.133-31
•»ч КБК: 8 4 (5 f)6
, ; -It
' • /К ит об асарнинг 1935 йилдаги биринчи нашри
у ' асосида тайёрланди.
Барча хукуклар мух,офаза килинган. Ушбу китоб худди шундай тарзда
ва шаклда купайтирилиши, ундан нусха олиниши ва бошкача усулда
таркатилиши, жумладан, китобнинг фотонусхаси яратилиши ва
Интернет тармогига жойлаштирилиши кдтъиян ман этилади.
ISBN 978-9943-4712-9-0 ©Абдулла Крдирий, «Обид кетмон», 2017.
© «Info Capital Group», 2017.
«ОБИД КЕТМОН» ХДК.ИКДТИ
Сузбоши
Абдулла Кдцирийнинг эътиборга сазовор деярли барча асар-
лари к,атори «Обид кетмон» к,иссаси хам уз даврида х,ак,ик,ий
бах,осини ололмади. Вульгар социологизм огуси билан захдр-
ланган, фак,ат «синфий ёндашув»нигина мезон к,илиб олган,
ИСЛИда, чинакам илмий синфий ёндашишдан узок,, ута ужар,
Жох,ил танкдд бу кисса мох,иятини бузиб, уни «иделогик бузук,-
ЛИКлар ва хатолар»га тула, «сиёсий тутуриксиз» деб эълон кил-
ДИ (Ж. Шарифий, О. Шарафиддинов. «Обид кетмон» х,ак,ида.
«Кизил Узбекистан», 1937 йил, 3 июн).
Кейинги йиллар давомида адабиёт илмидаги соглом кучлар
Кддирий ижодига, хусусан, адиб романларига карашдаги жах,о-
латни бартараф этиш, бу ноёб санъат дурдоналари кддр-к,им-
м и т и н и тиклаш, г^заллик сирларини очиш йулида х,ам хайрли
ИШлар килдилар. Аммо «Обид кетмон» к,иссаси хамон муносиб
в*х,осини олмаган эди. Тугри, кейинги ишларда «Обид кетмон»
едкида аввалги бешафкат танкидлар хамласи бирмунча юмша-
ГИН, муаллиф шаънига илгаригидай гоявий-сиёсий ёрликдар
Такиш, дагдагалар килиш йук,. Айни пайтда бу асар киммати,
•дабиётимиз тарихидаги хакик,ий урнини белгилашга астой-
ДИЛ уриниш хам булмади. К,исса устида суз борганда жуда уму-
МИЙ т а р з д а «Обид кетмон» «узбек адабиётида колхоз мавзуси-
ИИ ишлашнинг мухим ютуги», «ёзувчининг гоявий ва ижтимо-
ИЙ ^сишида олга куйган кадами» булгани, унда муаллиф «к,иш-
Л окиинг социализм йулидан боришининг афзалликларини
К^рсатишга бел боглаган»и, «колхозда дехконларнинг тук ва
Маданий хаёт кураётганини курсатишга алохида эътибор бер-
ГЯН»и айтилади. Шу тарздаги мактовлардан с^нг асарнинг «энг
ЖИДДИЙ камчилиги» сифатида «колхоз курилиши атрофида
боргон ^ткир синфий курашнинг етарли акс этмаган»и хусуси-
даги гк’ки :)ътирозлар юмшокрок шаклда такрорланади. (Иззат
С!ултон. Лсирлар. Турт томлик, II том, 391-бет.)
6
Коллективлаштириш мавзусидаги асарларга бах,о беришда
узок, йиллар айни шу «уткир синфий кураш» концепцияси, яъни
социализм куриш жараёнида синфий курашнинг тобора кучайиб
бориши тугрисидаги сталинча кдрашга таяниб иш курилди. Бу-
нинг устига бу мавзудаги жамики асарлар М.Шолоховнинг «Очил-
ган курик,» романи мезони билан улчанадиган булди. «Очилган
курик,» пайдо б^лгач, рус ва кдрдош халкдар адабиётида унинг
таъсирида унлаб асарлар яратилди.
Хдбибулла КдцирийниНг эслашича, Абдулла Кдцирий «Обид
кетмон»ни ёзишдан аввал «Очилган к,урик,»нинг русча нашри
билан танишган («Отам хдк,ида», 165-бет). Бирок, циишок, хдёти-
ни, коллективлаштириш жараёнини, узбек дехдонлари рух,и-
ятини як,индан урганган, билган адиб «Очилган курик,» муал-
лифи ва бопща кдламкашлар й^лидан бормади, мураккаб та-
рихий жараён тугрисида уша даврнинг хукмрон карашларидан
фарк, кдлувчи ^з шахсий кузатиш ва хулосаларини ифода этди.
«Обид кетмон»нинг бадиияти хусусида х,ам х,амон паст-ба
ланд гаплар юради. Гох,о К,одирий ижоди мухлислари орасида
х,ам бу кисса бадиий жихдтдан адибнинг тарихий романлари
даражасида етук эмас, деган фикрларни эшитишга тугри кела-
ди. X,. К,одирийнинг «Отам х,ак,ида» китобида хам шундай дол
лар эслатиб ^ и л г а н («Отам х,ак,ида», 170-171-бетлар). Эх;ти-
мол, бундай эътирозларда муайян асос бордир. Аммо бадиий-
ликнинг бош мезони - х,аёт хдк,ик,атини ^зига хос тарзда кашф
этиш, ижодий оригиналлик, шахе талк,инидан, прозада эса би
ринчи галда теран, маънодор, ёрк,ин, жонли характерлар яра-
тишдан иборат деб к,араладиган булса, «Обид кетмон» шу юксак
талабларга жавоб бера оладиган асар. Аввало, муаллиф кисса-
да Обид кетмон, Берди татар, Хатиб домла, мулла Мух,син каби
баркамол характерлар яратадики, улар узларининг жонлилиги
ва хаётийлиги жихдтдан адиб романларидаги персонажлардан
асло к,олишмайди. Иккинчидан, ёзувчи инсон хдётига ёнда-
шишда уша даврда одат тусига кирган тор синфийлик доира-
сидан анча четга чик,иб, умуминсоний кдцриятларни асраш,
ардокдашга жазм этади. Ациб холис туриб колхозлаштириш
даврининг бир канча жих,атларини х,ак,коний курсатиш, инсо-
нийликка мос тушадиган, тараккиётга элтадиган томонларини
куллаб-кувватлаш билап бирга, бух,аракатнинг ички муаммо ва
зиддиятларипи х,ам имкоп кадар, йулини топиб айтади, очади,
эх,тимол тутилган хатарли ок,ибатлардан укувчини огох, этади;
энг мухими, замонавий дехк,он хужалиги хак,идаги узининг
демократик моделини такдмм этади. 30-йиллар танк,идчили-
ги учун жиддий нук,сон, гоявий хато булиб к^ринган купгина
холатлар - асарда «колхоз ичидаги синфий кураш курсатилма-
ган», «синфий душман фош кдлинмаган», «^кувчида синфий
душманга нисбатан кдхр-газаб кузгатмайди», к,иссада «улар
Хам одам-ку» деган ачиниш туйгуси бор, асар укувчини динга
кдрши тарбиялашдан узок, туради, ёзувчи «одамларни синфий
гурухдарга эмас, балки «яхши» ва «ёмон» деган «гурухдар»га
булади» кдбилидаги айбловлар - буларнинг барчаси адиб дунё-
кдрашидаги чекланганлик, «шуро вок,елигини билмаслик»,
«турмушимизда булиб турган буюк вок,еаларнинг (жумладан,
колхоз курилиши) мохиятини тушунмаслик» ок,ибати эмас.
Синчков адиб уша давр жараёнларини - колхоз хдракати муай-
ян синфий силсилалар, алгов-далговлар гирдобида кечаётган-
лигини, булар нук,ул душман синфининг, кулокларнинг иши,
тескаричи рух,онийлар куткуси ок,ибати эмас, балки сталинча
зуравонлик, шафк,атсизлик, буйрук,-фармойиш йули билан ёп-
пасига коллективлаштиришга утиш сиёсатининг хам ок,ибати
эканини сезмаслиги мумкин эмас эди. Назаримда, улуг адиб
буларнинг барчасини теран идрок этган, аммо уша кезларда бу
хдкдкдтни ошкора айтиш, ифодалаш имкони булмагани учун
асарда синфий курашга алок,адор вок,еаларни иккинчи плонда
беради, к,олаверса, синфий кураш тасвирида галати киноявий
усул куллайди. Ёзувчи бутунича уша мураккаб, зиддиятли та-
рихий жараённи коллективлаштириш хдракатининг «синфий
онги» етук, фаол кишиларининг эмас, синфий-мафкуравий ку-
рашлардан четда турган холис-бетараф уртахол дех,к,он - Обид
кетмон назаридан утказиб тахдил этади.
Обид кетмон образи - адабиётимизда ноёб х,одиса. Купри
на танк,идчилар таъна к,илганларидек, чиндан х,ам ёзувчи уни
фавк,улодда фазилатлар эгаси к,илиб курсатади. Бирок, бу хол
к,усур саналмаслиги лозим. Ёзувчининг мак,сади Обид кетмон
образида шунчаки урта дехк,онга хос «типик хусусиятлар»ни
к,айд этиш, жамлашдан иборат эмас. Айни бу шахсдаги фавку-
лодда фазилат-хислатлар, унинг гайриоддий хатти-харакат-
лари, гаройиб кечмиш и орк,али адиб гуё, боя айтилганидек,
янгича демократик дехдон хужалиги хак,идаги уз гуманис-
8
»•» ° -4-----------------------------------------------------------------------------------------------
тик кдрашларини, моделини такдим этаётгандек, шу тарик,а
5^ша кезларда к,ишлокда угказилаётган хатарли сиёсат билан
пинхрна ва мох,ирона бах,с олиб боргандек туюлади. Коллек
тивлаштириш даврида Обид кетмон тутган узига хос йул - ^ша
давр учун гайритабиий булиб туюлган х,одиса - хаётда айнан
булганми-йук,ми, аник, билмайман, ам м о 20-йилларда якка
дехдон хужалигининг тинч йул билан социализмга усиб бори-
ши хдк,ида назарий кдрашлар мавжудлигини жуда яхши била-
миз. Кодирийнинг улар билан як,индан таниш эканига шубхд
йук. Обид кетмон такдири тахдилидан аён куриниб турибдики,
муаллиф бундай кдрашга хайрихох,, бу йул онгли, асл мехнат-
каш дехдон рух,ига, дилига мос туш адиган гуманистик мафку-
ра. Коллективлаштиришнинг сталинча з^равонлик гояси зур
бериб таргиб этилаётган, катта курбонлар эвазига ёппасига
коллективлаштириш амалга оширилаётган бир давр, хусу-
сан, 30-йилларда хукмрон мафкурага зид гоялар билан чик,иш
мислсиз жасорат эди.
«Обид кетмон»нинг яна бир узига хос жихдти шундаки, кол
лективлаштириш х,ак,ида уша йиллари яратилган куплаб асар-
лардан фаркди ^ларок,, бу ерда синфий рак,иблар орасидаги ку
раш - тук,нашув ва олишувлар эмас, хужалик, ишлаб чик,ариш
муаммолари тасвири, талк,ини биринчи уринда туради. «Обид
кетмон» - узбек адабиётидаги биринчи «ишлаб чикдриш» аса-
ри, Обид эса ишбилармон киши образи. Бу х,ол х,ам ёзувчининг
коллектив хужалик тугрисидаги карашлари билан алокддор.
Адиб орзусича, коллективлаштириш сиёсий-мафкуравий мак,-
садлардан, бехуда галвалардан, синфий душман кидириш,
уларни махв этишдан иборат булмай, балки биринчи галда,
эл-юрт фаровонлигини таъминлаш, камбагал-мехнаткашга
турмушда енгиллик бериш, барчани текис турмушга, текис
саодатга етказиш, якка хужаликка Караганда к^прок, мехнат
унумдорлигига эришишдан иборат булмоги лозим. Киссанинг
иккинчи к,исми асосан Обид бошчилик килган «Четан» колхо-
зининг бир йиллик - эрта кукламдан то кеч кузгача олиб бор-
ган мех,нат фаолияти, хужалик ишлари тафсилотидан иборат.
Кодирий романларида к,ахрамон купрок севги куйчиси, маф-
куравий, ижтимоий-сиёсий ходисаларнинг бадиий тадкик,от-
чиси сифатида танилган булса, бу ерда ик,тисод, хужалик маса-
лаларининг з ^ билимдони, тадк,ик,отчиси сифатида к^финади.
9
Асар бош кдхрамони бисоти - характери, рухий олами асосан
мехнатда, мехцатга, хужалик ишларига муносабатда очилади.
Обид образини узбек халк,ининг дех,к,ончилик маданияти бо-
бидаги етуклик тимсоли дейиш мумкин. У дехдончилик илми-
ни, хужалик юритишни, ик,тисодни, хисоб-китобни миридан
сиригача пухта билади.
Энди Обид кетмон образи характери ва такдири оркдли
ёзувчи илгари сурган гоянинг баъзи жихдтларига очикрок, ён-
дашиб курайлик. Маълумки, коллективлаштириш мавзусида-
ги деярли барча асарларда якка хужалик коллектив хркалик-
ка к,арама-к,арши куйилади; якка хужалик - дехдон учун кони
кулфат, у фак,атгина коллектив хужалик оркдли бахт топиши,
фаровонликка эришиши мумкин, деган гоя илгари сурилади.
«Обид кетмон»да биз бошкдча манзарага дуч келамиз. Мулла
Обид к,айнотаси инъом этган беш таноб ерда тадбиркорлик би
лан халол ишлаб, катта бойлик, шон-шухрат топади. Бууринда
Обид тажрибасидан энг мухим сабок, шуки, якка хужалик ш^фо
жамияти табиатига ёт эмас, агар окилона, хдлол ёндашилса,
социализм шароитида хам у алохида шахе, жамоа ва бутун
жамият учун наф келтириши мумкин. Афсуски, уша пайтлари
«сиёсий хушёр», аммо ок,илона мулохаза юритишга келганда
гирт карахт танк,ид Обид шахеий хужалигида «яна бир-икки
йил шундай ишласа, к,улок, булиши турган гап» дея вахима,
шов-шув кутаради.
Обид коллективлаштириш сиёсатига бошда шубха билан
к,арайди, айник,са, уни бу х,аракатнинг истик,боли - келгуси-
да эхтимол тутилган бир хавф ташвишга солади: «Тиктепа
дехдонлари бир рузгорга айландилар деяйлик, бунда унча фарк
йук,. Лекин шу бир рузгорга айланганлар ичида яхши ишлай-
диганлари бор, ёлкдмсикдари, мугомбирлари бор. Албатта, бу
сунггиларидан бириси уз табиатидаги ёлк,амсикдикни к,ила-
ди, иккинчиси мугомбирликни ташлай олмайди. Аммо яхши
ишловчи дехдон билан бу иккиси кузда даромадни баравар
так,сим к,илиб ола беради. Бу ёкда яна бир эхтимол бор: ишчан
дехк,он мугомбир билан ёлк,амсик,к,а ишлаб берайми, дейди-да,
бу хам яхши бир ялк,овга ёки мукаммал бир мугомбирга айла-
нади...» Обид назарида «Тиктепа ерларини бириктириш, ора-
даги чегараларни йудотиб, бир бутун к,илиш к,ийин гап эмас»,
колхозга киришда узидан кетадиган нарсалар учун ачинмайди,
10
° -ч
аммо «одамларни текислаш мумкинми?» деган савол кунглини
гаш к,илади. Обид шу хусусда як,ин одам и - коммунист Берди
татарга суз очганида, у: «Колхозлаштириш шиорини танлаган
коммунист фирк,аси масаланинг бу том онини уйлаб курма-
ганмикин, шундай катта ишга бел боглаган хукуматнинг сен
билан менча акди йук,микин!» - дея мушкул саволга савол би
лан жавоб к,айтаради. Фиркд топш ириш ни сузсиз бажаришга
одатланган фиркд аъзоси Бердибой яна: «Мен бу тугрида сенча
узок,ни уйлаб турмайман, дарров «лаббай» дейман», дея жавоб
кдпади.
Кдрангки, асар к,ахрамонларини к,ийнаган жумбокдар усти-
да «шундай катта ишга бел боглаган» рахнамолар яхширок уй
лаб курмаган экан, фирк,анинг итоаткор ходимлари эса уйла-
май кдбул килинган карор-топширик/гарни «лаббай» деб ижро
этаверганлар; айни шу колхоз хдракатининг бошидаёк, «Обид
кетмон» к,ахрамонларини к,ийнаган жумбок,лар кейинчалик
жиддий муаммога айланди. Худди шу тарзда «текислаш»,
к^р-к^фона ижрочилик туфайли дехдон х^Ькалиги издан чикди,
дех,к,он энг азиз бисотидан - ерга, мулкка эгалик туйгусидан
махрум булди, бу х,ол бора-бора дехкондаги уз касб-хунарига
булган тугма ихлоснинг, шахсий ташаббуснинг с^нишига олиб
келди.
Хуш, шундай хавфни сеза туриб, нега Обид Бердибойнинг
ташвикига жиддий эътироз билдирмади, колхозга кирди, де
ган савол тугилади; бу ерда масалага тарихий нук,таи назардан
караш керак. Обид юз бераётган хдцисалар хакдца х,ар канча
теран уйламасин, у - уз даврининг фарзанди, колхоз хдракати-
нинг «афзалликлари» хусусида кенг авж олдирилган таргибот-
лар Обидга х,ам уз таъсирини курсатди, «колхозчилик муваф-
фак,ият к,озонганда, текис, масъуд турмушга етилади, башар-
ти к,озонмаганда-чи?» деган уй уни тарк этмаса-да, барибир,
«камбагал-мехдаткашга турмушда енгиллик бериш, барчани
текис турмушга, текис саодатга етказиш» гояси ширин орзу
сифатида уни узига мафтун этади.
Обидни колхоз хдракатига тортган яна бир мухим хусусий
омил бор. Улуг реалист к,ах,рамони характерига хос табиий бир
хдиатни, уни худбинлик деймизми ёки инсоний ожизлик деб
атаймизми, нима булишидан катъи назар р^й-рост к^рсатаве-
ради - Обид халк, орасида ном чикдришни зимдан севади. Ёзув-
11
чи кдхрамондаги бу туйгу илдизлари хусусида уз тахминлари-
ни хам айтиб ^тади: «Бу номдор булиш х,исси ёки орзуси Мулла
Обид «Шохдома»лар ук,иб юрган вак,тларида тугилганми ёки
ундан илгарими, х,ар х,олда бу х,ис х,ануз сакданиб келмокдадир.
Дехдончиликда муваффак,ият к,озониб, «Обид кетмон» номини
кугариш унинг бу х,иссини бир даражада кдноатлантирган бул-
са х,ам, бирок, х,озир бу хисни кенгрок, бир доирага утказишга
майл йук, эмас. Бунинг учун колхоз унга яхши замин багишла-
масмикин? Камбагаллар, очлар, ялангочларнинг саодати йули-
да к,ахрамонлик, номдорлик-а?!»
Бошда холис ният билан бошланган Обид кетмонда курин-
ган номдор булиш туйгуси, афсуски, кейинчалик куп х,олларда
ёмон ок,ибатларга олиб келди, бу нарса мудх,иш ижтимоий ил-
латга айланди, хушёр адиблар эътиборини узига тортди; К,оди-
рий издошлари К,аландаров, Давлатбеков, Отакузи каби образ-
лар тимсолида бу х,одиса мохиятини чук,ур тахдил этиб берди-
лар. (АДахдорнинг «Синчалак», П.Кдцировнинг «К,ора кузлар»,
О.Ёк,убовнинг «Диёнат» асарлари назарда тутилмокда).
Обид колхозда раис булиб иш бошлар экан, к,атор жум-
бокларга дуч келди. Бунда у жуда дадил, принципиал позиция-
да туради. Аввало, буйрук,бозлик усули, колхоз ишига юк,ори-
дан туриб билиб-билмай аралашиш, курсатма бериш холлари-
га к,арши чик,ади. Иккинчидан, дабдабабозлик, мадх,иябозлик
жазавасига тушиб, озгина ютук,ни купиртириб, кукраккауриш
бошланганида Мулла Обид тугридан-тугри оломонга к,арши
боради; «бойидик, болшевиклашдик, социализмга чикдик»,
деб талтайишларга жиддий эътироз билдиради. Колхоз хдра-
катининг бошидаёк К,одирий пайкаган, адиб кдхрамонлари
х,аётда дуч келган бу кунгилсиз х,одисалар бора-бора к,анчалик
туе олгани хдммага аён.
Асарни ук,ир эканмиз, ута сезгир, хушёр реалист жамоатчи-
ликни яна бошк,а эх,тимол тутилган хатарлардан огох, этгандай
булади. К,арангки, колхоз х,аракатининг илк к,адамларидаёк,
пахта якках,окимлиги гояси тугилган экан; аёлларни, мактаб
укувчиларини огир дала ишларига жалб этиш уша кезлардаёк,
бошланган экан.
Асарнинг куп урнида пахта колхозда асосий экин булиб к,ола-
ётгани, пахтага ажратиладиган ерларни кенгайтириш зарурияти
устида гап боради, хатто кичкина «Четан» колхози ерларининг
12
«тук,сон беш фоизи» пахта х,амда жуда яхши булмаса хам, урта-
ча хосил берадиган пахтадан иборат экани айтилади. Коллектив
хужалик юритиш жараёни мантикидан шу нарса аён буладики,
бу хилдаги мехдат тарзи албатта «хотин-к,излар мехнатидан
фойдаланиш»ни, болаларни, мактаб укувчиларини, шахарлик-
ларни дала ишларига жалб к,илишни такозо этади. Шуниси хам
борки, аёллар узига мос енгилрок, мех,натга эмас, огир ишларга,
масалан, чопик,кд жалб этилади. «Тавба к,илдим, Худо... Хотин-
ларнинг чопик, килганини етти отадан бу ёкда эшитмаган эдик,
- деб баъзи хотинлар ёк,а ушлайдилар». Аммо шу каби тарихда
булмаган огир ишларни кдпишга мажбур буладилар.
Асар бош кдхрамонининг жамият турли катламларига:
фиркага, комсомолларга, к,ишлок устунлари саналмиш ба-
давлат кишиларга, дин пешволари - рухонийларга муносабати
Хам ^зига хос, хозирги кун ишлари учун гоят к,изик;арли. У жа-
миятда ижтимоий гурухдар мавжудлигини, уларнинг асл син
фий мохиятини яхши тушунади. Бирок, одамларни факдт кдйси
гурух, синфга мансуб эканига кдраб дуст ёки душманга ажрат-
майди. Одамга бахо беришда унинг учун бош мезон - киши-
нинг маънавий-ахлокий к,иёфаси, одамийлиги, амалий фао-
лияти. Ким булишидан, к,айси табакд, ижтимоий гурухга м ан
суб эканидан кдтъи назар, у биринчи галда, одамни одам деб,
уни тушуниб, одамларча муомалада булади: к,ишлок, устунлари
саналмиш бойлар инсофли, купчилик учун жони ачийдиган
одамлар эканлигини билгани холда зиёфатга таклиф этганла-
рида, одамгарчилик юзасидан уларникига боради, бирок, улар
кувлик билан Обидни уз томонига огдиришга уринаётганлик-
ларини сезгач, дархол улар билан орани очик, кдлади; яна уша
оддий одамгарчилик таомилларига кура к,ишлок, масжиди
имомини мехмондорчиликка чак,ириб, к,уй суйиб сийлайди...
Обид учун коллективлаштириш давридан олиб ёзилган куп
чилик асарларнинг фаол кахрамонларига хос «сиёсий хушёр-
лик» шиори остида одамларга шубха билан кдраш, улардан
булар-булмас душманлик к,идириш, одамлар орасига нифок,
солиш одати бутунлай ёт. Мулла Обид бош булган колхозда
кулокдарни руйхатга олиш, уларни «синф сифатида тугатиш»,
сургун килиш ишлари хийла силлик,, тинч й^л билан хал этила
ди; к,изик,кон ёшларнинг Худони, динни инкор к,илиб, бошк,а-
ларни хам Худосизликка чак,ириши Мулла Обидга ёк,майди,
13
соглом ниятли билимдон рухонийлардан коллектив манфаати
йулида фойдаланиш йулларини излайди, одамларнинг диний
туйгуларига эх,тиром, одоб билан муносабатда булади.
«Обид кетмон»да узок йиллар социалистик х,аёт тарзи акс
этган асарларда деярли учрамайдиган гайриоддий лавх,аларга
дуч келамиз. Чунончи, Мулла Обидни раисликка кутариш пай-
ти «колхозга раис буладиган киши намозхон булса хам майли-
ми, бунга хукуматларимиз нима дер эканлар?» деган масала
кутарилади. Шунда масъул партия ходими: «Намоз ук,иш... ки-
шининг шахсий иши, биров купчиликнинг ишига ва хукумат-
нинг сиёсатига зарба бериш учун намоз ук,ир экан, албатта,
Хукумат бунга йул куёлмайди. Аммо хар икки томонга зарар-
сиз равишда биров намоз ук,ир экан, бунга хукумат хеч нарса
демайди... Обид кетмоннинг намози шу кейинги йулда... Обид
кетмоннинг ук,иган намози унинг колхоз раиси булишига моне
булолмайди» дея жавоб к,илади. Бугина эмас, шундай саволни
берган киши «синфий душманга сотилган одам», бу - к,ип-к,и-
зил фитначи, демагогнинг иши, деган к,атъий хулосага кела-
ди... Окдпона сиёсат тантана к,илади, Мулла Обид бир огиздан
раисликка сайланади.
Уйлаб к,оласан киши, «жанговар атеизм» жунбишга келган
уша йилларда хак,ик,атан хам хаётда шундай булганмикин? Ёки
бу шунчаки ёзувчининг орзуси, янги, эркин демократик кол
лектив дехкон хужалиги хак,ида адиб тасаввуридаги моделнинг
бир хусусиятимиди?! Мабодо уша кезлари шу хил сиёсат утка-
зилган булганда, адабий танк,ид киссадаги дин ва диндорлар
билан алокддор уринларга бу к,адар хуруж килармиди?! Агар
Кддирий талк,инидаги динга, диндорларга ок,илона сиёсат ^ша
кезлардаёк, изчиллик билан утказилганида, тантана к,илганида
жамият канчадан-канча бехуда галвалардан, фожиалардан ха-
лос булмасмиди?
Асарда худди шу масала билан боглик, яна бир характерли
лавха бор. Берди татар Обидни фиркдга тортишга таргиб эта
ди, хар жихатдан у фирка аъзолигига муносиблигини айтади.
Обид уйланиб к,олади. Улар орасида шундай савол-жавоб бу
либ утади:
« - Фирк,ага кириш... менга тугри келмас...
- Нега келмас?
- Мен... Худога ишонаман.
14
v**— о —
Татар Мулла Обиднинг юзига тугри к,араб бош кдшинади...
- Фирканинг боцща йулларига к,аршилигинг й^кми?
- Йук,. Мен факдт Худога...
Татар бир оз ^йланиб утуради...
- Хайр, бу масала очик, к,олиб турсин...»
Мана, етмиш йилдирки, бу масала очик, к,олиб келди.
Обиднинг динга муносабати масаласи каби асардаги рухо-
ний шахслар - Хатиб домла билан мулла Мухсин образлари-
нинг бадиий талкини хам эътиборга сазовордир. Рухоний зоти
б^лса факат ё салбий, ёки хажвий к,ахрамон сифатида нукул
коралаш одат тусини олган 30-йиллар шароитида «Обид кет-
мон»да Кдцирий тутган йул кутилмаган фавкулодда хол, катта
ижодий жасорат эди.
Ёзувчи кув, тамагир Хатиб домлани хам, унинг зидди бул-
миш г$ш, соддадил, аммо халол одам мулла Мухсинни хам
синфий, мафкуравий душман деб эмас, холис туриб инсон
сифатида - хаётда кандай булса, шундайича, мураккаблиги,
зиддиятлари, айрим фазилатлари (хусусан, Мухсин образида)
ва инсоний ожизликлари билан бор холича тирик одам си
фатида гавдалантиради. Мана шу холис йул хак,икатни эмас,
синфий-мафкуравий мак,садларни бош мезон - дастак килиб
олган уша давр танкдцчилигига маък,ул тушмайди. Синфий
позицияда изчил турувчи танкдцчилар назарида дин факдт
огу, диндор одам борки, барчаси реакцион, синфий душман,
уларда ижобий фазилатлар, умуман, улар орасида яхши, ха
лол одамлар булиши мумкин эмас. Шунга кура рухонийларни
«яхши» ва «ёмон»га ажратиш жиддий хато... Шундай килиб
улар «жах,олат»га, «мутаассиблиюжа карши курашаман деб,
беихтиёр узлари жохил, мутаассиб кимса холига тушиб кола-
дилар; хаётда, 30-йиллар шароитида Хатиб домла билан баро
бар мулла Мухсин типидаги шахслар хам борлиги, улар «асл
хаёт»нинг узидан, узбек турмушидан олинганлигини ужарлик,
мутаассиблик, бундан хам ёмони, сиёсий демагоглик билан
инкор этишга уринадилар. Юк,орида тилга олинган 1937 йил-
да «К,изил Узбекистон»да чиккан такризда: «Абдулла К,одирий
одамларни синфий гурухдарга эмас, балки «яхши» ва «ёмон»
деган гурухдарга булади. Шунинг учун хам у «Обид кетмон»да
диннинг мохиятини очиб бериш^фнига, рухонийларни «яхши»
(Мухсин домла каби) ва «ёмон» (Хатиб шалхак каби) рухоний
15
тарзида курсатиш билан узини катта иш к,илгандек х,ис этади,
вахрланки, бу динни фош килиш эмас, балки динга ва рух,о-
нийларга ёрдам к,илишдир», - дейилади. Такриз муаллифла-
ри, айникса, мулла Мухсиннинг «ижобий тип» килиб курса-
тилиши, яъни унинг ислом динини тугри англаши, беш вак,т
намозни х,ам куймаслиги, бошк,аларга зарар бермаслиги, дин
ни уз шахси учун ишлатмаслиги сингари хислатлар тасвирига
токат к,илолмайдилар. Демак, бу образ бундай табиий хусуси-
ятлардан халос этилиши лозим... Мабодо шундай килинганда
бу шахсдан нима колиши, умуман, тирик одам, хаётий, хакдо-
ний образ сифатида барбод булиши уларнинг хаёлига хам кел-
майди. Аслида, улар учун реалистик адабиётнинг жон-тани
булмиш образнинг хакдонийлиги, хаётийлиги, самимийлиги
- бир пул, уларга хаётий образ эмас, факат синфий мафкура-
га хизмат киладиган, бу уринда эса динни, синфий душманни
фош этишга ярайдиган кугирчок, керак, холос.
Синфий-мафкуравий муносабат дахшат солиб турган
30-йиллар шароитида «Обид кетмон»да талай холис туриб би-
тилган бетакрор хакк,оний, хаётий образлар, жумладан, Хатиб
домла ва мулла Мухсиндек жонли типларнинг яратилиши чин-
дан хам ижодий жасоратдир.
Нихоят, яна бир мухим савол. Нега сиёсий етук, ташаббускор
фаоллар, кдшшок, батраклар вакили килиб айни Мулла Обид кет
мон, ха, Уша Худога ишонадиган, рухонийларга хайрихох, тар-
жимаи холида «дог»лари бор, колхоз харакатига бошда унча ку-
шилмаган ижтимоий пассив одам раисликка сайланди? Гап шун-
даки, Обид, аввало, мулла, китоб курган, билимдон, колаверса,
чин мехнаткаш, ишнинг к^зини биладиган, тадбиркор, мустакил
одам. У бир кдрашда содда, дагал булиб туюлган табиати ва шу
соддалик, дагаллик замирида ётган фавкулодда теран акд-идро-
ки, тадбиркорлиги билан хаммадан ажралиб туради. У хужаликни
сохта фаоллик, гапдонлик, сиёсатбозлик билан эмас, балки халк-
нинг бой дехкончилик тажрибаси, иктисодий сабок, хисоб-китоб
асосида бошкаради. Факат Обид эмас, унинг як,ин маслакдошла-
ри хам дехдончилик бобида билимдон кишилар. Сугоришга оид
бир бахсда оддий дехкон рус агрономининг хато карашига карши
чикади, ^зининг хакдигига уни ишонтира олади; ^ша дехк,онлар
немисларнинг ерни гунг шираси оркали угитлаш усули афзал то-
монларини хам, кам-кустларини хам ажрата биладилар...
16
*— ----------------------------------------------------------------------------------
Кдхрамон образининг узига хослиги, ёзувчининг асл муддао-
сини тушуниб етмаган ёки тушунишни истамаган танкидчилар:
«Обид янги тип кишилар, колхозчилар образи, айникса, соци
ализм йулида фаол иштирок этувчи колхоз раисининг образи
булолмайди. У икки жахон уртасида кдпган колок одам. У - тип,
образ хам эмас, уйлаб чикарилган схема» деб даъво киладилар.
Адиб танкидчилар тасаввуридаги «типик» рахбар ходим - «фаол»
раис образини эмас (бунака фаол рахбар ходимлар образи адаби-
ётда куп яратилган), айни улар назарида «колок», «схема» булиб
куринган рахбар образини яратган экан, бунда чукур маъно бор.
Ёзувчи эътикодича, «сиёсий хушёр», «синфий» томондан макбул,
чакдон, гапдон кимсалар эмас, айни Обид типидаги билимдон,
ишбилармон, холис, вазмин, мулохазакор одамлар коллектив ху-
жаликни чинакамига окилона бошкариши мумкин. Ёзувчи Обид-
га синфий томондан эмас, мехнаткаш халк, дехдон ахди манфаа-
ти нуктаи назаридан келиб чикиб бахо беради, худди уша Обидни
Кишлок, кишилари назарида унинг зидди булган, келиб чикцши
жихдтдан мехнаткаш, мафкура томонидан пгуроларга як,ин,
аникроги, «партия ва пгуро аъзоси», аммо факат гапни, булбул-
дек сайрашни биладиган, мехнатдан, хужалик юритиш илмидан
йирок, бу борада дехконларга маъкул фикр айтолмайдиган ким-
саларга кдрама-карши куяди.
Обид типидаги истеъдодли, ишбилармон, тадбиркор шахслар
- халкнинг миллий бойлиги. Хдёт йулидаги, табиатидаги барча
зиддиятли жихатларига кдрамай, кишлок ахли якдиллик билан
Мулла Обидни узларига бошлик килиб сайлар эканлар, бу тасо-
дифий эмас. Асл дехкон учун шундай рахнамо керак, мехнат-
кашлар назарида Обиднинг «ковушмаган феъллари», «синфий
чекланган»лиги катта айб саналмайди. Афсуски, хаётда акс хол
устун келди, шахсга синфий-идеологик талаблар асосида ёнда-
шиш устувор булган кезлари Мулла Обид типидаги халкнинг
миллий бойлиги саналган истеъдодли одамлар рахбарликка
йулатилмади, йулатилганлари хам мафкуравий «чекланганли-
ги», «хатоси», утмишдаги «гунох»лари учун ишдан четлатилди,
катагон килинди, гумрох танкидчилар эса уларни адабий асар
кдхрамони булишга нолойик санадилар. Бундан халк, жамият,
Колаверса, адабиёт канчалар ютказгани тарихдан маълум! Ёзув
чи мана бу хатарни курган, билган холда уз асарида Мулла Обид
намунаси оркали гуё тарихнинг шафк,атсиз окимига терс бориб,
17
хато сиёсат тазйик,ига тушиб к,олган гумрох бандаларга сабок,
бермок,чи булгандай туюлади.
К,иссада колхоз йулига кирган мехнаткаш дехконнинг уму-
мий кайфияти - улардаги коллектив хужаликнинг истикбо-
ли, бахтли, фаровон турмуш хак,идаги таргиботларига бола-
ларча умид-ишонч, шу ширин орзу-ишончдан тугилган чексиз
гайрат-шижоат, саратон куёши остидаги дузах азобига тенг
мехнатни рохат-фарогат билиб, ^зларини куёш билан курашга
чоглашлари, кулга киритилган озгина омадни катта бахт санаб
зур тантана хилишлари, ютукдардан суз очган нотик,нинг хар бир
гапига олхиш ёгдиришлари - барчаси ажиб бир нозик киноя би
лан каламга олинган. Бу картиналар АЛлатонов повестидаги ис-
техзоларга тула мехнат тасвирини ёдга туширади.
К,изиги шундаки, колхоз хаёти, мехнат-шижоати, дабдабаю
асъасалар тасвири орасида гохо бир дакдкдгина деххонларнинг
ночор, аянчли ахвол-холати - орзу-умид канотидаги парвоз
билан реал турмуш орасидаги зиддият ярк, этиб кузга ташланиб
холади. Мана, одамлар байрам кунида хам дам олмай балчикка
к,оришиб, тинка-мадори куриб, курсокдари яланиб мехнат ки-
лаётирлар. Шунда кукдан улар учун байрам муждаси ёгилади,
самолётдан байрам варахалари тархатилади, уларда, жумла-
дан, «Биз коллектив хужалик орхали фахирликдан хутуламиз»
деган сузлар ёзилган. Зовурда ишлаётган соддадил деххонлар
бу «умидбахш» сузлардан хувониб, бу ваъдаларга учиб, гуё бахт
талашаётгандек «яшасин» деб кичхирадилар, зовурда чапак,
олхиш, «яшасин» товушлари янграйди...
Нарирох бориб мехнат шижоати билан ёнган, фаровон тур
мушга умид боглаган деххонларнинг хахихий холи маълум
булади: « Сигирлилар шахарга сут, хатих сотиб, пулини рузгор
керак-ярогига яратиш учун бир-икки кунга идорадан рухсат
сурайдилар. Сигирсизлар пулсиз хийналганликларини арз хи-
либ, бирор хафта мардикор ишлаб, беш-ун сум топиб хайтиш
учун изн истайдилар. Баъзилар этиксиз шудгорда хийналган
ликларини курсатиб, идора этик бермаса, ишга чихмасликла-
рини танбех хиладилар».
Хдр хандай гайрат, мехнат шижоатининг хам чегараси бор.
Кдрангки, колхоз харакатининг илк босхичидаёх бошланган
зур мехнат шижоати моддий мухтожлик туфайли секин-аста
суна бошлаган. Энди мехнатни уюштиришнинс б о тх а .цо-
ра-тадбирлари курилади - хаттих мехнат интизбминй урна-
тишга, зуравонликка утилади. Колхозчиларнинг бояги арзи
и..... . ■ >f
18
додларига идоранинг жавоби шундай: «Идора уларга изн берол-
майди, чунки изн бериш - колхоз ишини ост-уст кдлиш деган суз.
Бундан ташкдри, ун кишига изн берилса, эртага йигирма киши-
нинг рухсат сураши турган гап. Шу билан бирга, гарчи баъзилари-
нинг узри бир бахонадан иборат булса хам, бахархол уларни сукут
килдириш учун тадбирлар лозим буладир».
Эркин мехнат хужалиги орзусида ташкил топган колхоз
хужалиги шу тарикд бора-бора мехнат каторгасига айланган.
Х,атто Обид кетмондай тадбиркор, инсонпарвар одам хам ^ша
хилдаги шафк,атсиз тартиб исканжасидан чик,иб кетолмайди,
хужаликда кдтъий мехнат интизоми урнатиш бобида купин-
ча к,аттик,к,улликни хаддидан ошириб юборади. Чунончи, тан-
балрок, одам Ахмад тога ёзилиш бахонасида мехнатдан буйин
тоблаганда, уни тафтиш к,илиб, ёзилган жойини бориб текши-
ради, шу тарикд унга танбех беради, уялтиради...
Юк,орида келтирилган колхозчиларнинг моддий ахволи-
га оид лавха колхоз харакатининг биринчи йилига тегишли.
Орадан турт йил утиб, колхоз курилиши «дев цадамлар билан
илгарилаган», турт йиллик галабани нишонлашга багишланган
катта тантана арафасидаги умри бетиним мехнатда утаётган
дехконларнинг хол-ахволи хак,ида муаллиф мана буларни ёза-
ди: «Аъзолар ёз утиб кийим-кечакка, курпа-ёстик,к,а карай ол-
маганлар. Барчанинг яктак-иштони, тун ва чолвори лавак-ла-
вак булган, этиклардан пайтава осилиб юрийди. Аксар дуппи-
лар тепчигидан к,ирк,илиб, пилтаси куриниб туради...»
Шуниси хам борки, биз юк,орида тилга олган уринлар, к,иссада
кутарилган колхоз курилишининг илк боскичига оид талай зид-
диятли холатлар, муаммолар бутун уткирлиги билан укувчини
уйга толдирадиган, ларзага соладиган пафос даражасига бориб
етмаган. 30-йиллар шароитида бунинг иложи хам йук, эди. Би
рок, уша кезларда колхоз харакати хакида шунча гапларни, бор
хак,ик,атни й^лини топиб айтиш, ифодалаш катта шижоат эди.
«Обид кетмон» хакикати уша мураккаб йиллар хак,идаги бугун-
ги ошкоралик, демократия даври тафаккурига куп жихдтдан мос
тушиши кишини хайратга солади, уз давридан бир неча йиллар
илгарилаб кетган донишманд, хакгуй, чин реалист адибимизга
булган хурмат-эхтиромимизни яна бир карра оширади.
Умарсиш НОРМ АТОВ
ОБИД КЕТМОН
(Колхоз х,аётидан цисса)
БИРИНЧИ К.ИСМ
1. ТИКТЕПА К,ИШЛОГИ
Х,озир «Пахтачи» колхозининг гузалари орасидан борамиз...
Нега булар бундай, буларнинг эгалари улганми, деган савол
кунгулга келиб туради.
Кунгулга бундай саволнинг келишига бир томондан хдцли
Хам курунамиз: гузаларнинг энг «унган»лари ярим газдан ош-
майди, аксарияти эса, ерга канот ёзган мусичадек бир-икки-
та «хдромзода» кусагини очган булиб ётади. Баъзи жойларни
баланд буйли гумайлар босиб, халиги «хдромзода»1ларни хам
куриб булмайди.
Унда-бунда учрашиб турган бедазорлар сувсиз к,олиб
к,увраган, сугорилган урунлари хам «сугордингми сугордим»
кдбилидан сув теккан жойлари куклаб, тегмаганлари кувраб
«кал боши» манзарасини беради. Ах,ёнда бир беда ангизида ут-
лаб юрган орикдукуз ва к,овургаси саналиб курунган ягир отлар
бу манзарага яна махзун бир «оханг» бериб, чор-ночор сизни
бу жойларнинг эгаси улган ёки экинни экиб, узи бир томонга
Хижрат к,илган, йулда юролмайдирган орик, молларни ташлаб
кетган, деб ^йлашга мажбур к,илади...
Бу хол ва бу махзун куруниш ярим соат чамаси давом эт-
гач, хеч бир кутмаган жойда бирдан биз узимизни бошк,а бир
дунёда куриб крламиз. Бирдан манзара узгара бошлайди!
Орадаги фарк, факдт бир к,ир: к,ирнинг бериги тарафи бояги
ахвол, нариги томони одам буйи булиб ускан, бегона утлардан
соф кум-кук гузалар денгизи, к,ирк,-элли кусакни кутаришол-
май турли томонга таъзим кдиишган пахта «дарахтлари» ердан
1Хдромзода - бу ерда: бегона.
20
бир метр кутарилиб, оч бинафша ранг гуллаган, кукликдан утиб
барглари к,орамтилга айланган, тилсиз х,айвонларнинггина эмас,
хдтто тилли хдйвонларнинг х,ам иштахдсини кдтикдайдиган
йунгучкд куллари унгида курамиз. Бу кдндай тафовут?
Ер, сув, х,аво, икдим к,ирнинг икки томонида х,ам бир, фарк,
к,иладирган орадаги масофа факат икки юз одим, аммо экин
билан экин орасидаги айирма ер билан кукча, Амрщ а билан
Африкача.
Сунгги манзара давом к,ила беради, киш ида бир нав бахр
очилиш бошланиб, кукракка шамол тегади.
Йулакай ангизда утлаб юрган семиз, хдйбатли хукузлар оёк, то-
вуши билан озгина вактга ангиздан бош кутариб, бизга к,арайди-
лар-да, яна мазали ч^пни ердан тишлаб тортишга бошлайдилар.
Корни солинган семиз биялар елинларини тирсиллатиб, ердаги
утга к,арамай бошларини лак,иллатиб чибинлар билан курашиб
турадилар, ангизнинг турли томонида сакрашиб юрган дундук,
кулунлар гох, ^тлаб, гох, кишнаган куйи оналарининг сутига югу-
радилар. Уртача гуштли ишчи отлар келган-кетганларга парво-
сиз, ангиздан бош кутармайдилар. Арик, ёкдлаб усган турли да-
рахтлар хдм куруган, мертилган шох бутокдардан тоза, гуё сар-
тарошликдан чикиб, узига тенг «ёр» кидирган шах,арнинг олифта
йигитларидек яшнайдилар. Маржой каби кдзарган меваларини
кутаролмай, турли томонга бош эккан жийда дарахтлари узокдан
кумуш каби ок,ариб курунадилар.
Узок,-узокда х,али кун кутарилмаганига карамай, иштонла-
рини липпа уриб, кулларига кетмон ушлаган йигитлар пахта
сугориб юрийдилар...
Хулоса, теварагимизни сириб олган хозирги манзара бояги
мах,зун куруниш таъсиридан бизни кутк,аради.
Икки томонимиз гох, т^к,ай каби гуза билан ва гох, йунгучка,
баъзан мош ва жухорилар билан уралган х,олда ярим соат ча-
маси жануб-гарбига караб борганимиздан кейин, энг илгари
Тиктепа к,ишлогининг теварагидаги бог-богчаларнинг дарахт
лари, ундан сунг к,ишлок,нинг унг елкасига куклам уфк,ига
чик,атурган бир пага лойк,а булут каби ётган Тиктепа курунади.
Бора-бора тепа зурайиб, кишлокнинг гузаридаги йугон туп тол-
ларнинг турт томонига кулоч отган бутокдари, бутокдар ораси-
дан «Четан» колхозининг бултур солган зур кдубининг ок, тунука
томи, шу кдуб ёнига район маорифи томонидан бултур солиб бе-
21
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ f • — ■-
рилган етти йиллик кишлок, мактабининг кизил буёкди тунукаси,
шу к,аторга учинчи бино булиб ултурган ва ичига матлубот коопе-
ративи, кишлок, омонат кассалари жойлашган, хрзирча деворла-
ри ганчланмаган иморат. Унинг нариги ёнидаги шу кунлардагина
ганчдан чикиб, оппоккина булиб курунган кишлок касалхонаси,
янги биноларнинг бешинчиси булган ва хрзирча тераза, эшикла-
ри курулиб битмаган «Четан» колхозининг хунар устахонаси том-
лари курунади.
Яна бир оз юргандан с^нг кишлок, к^часига кирилиб, бунда-
ги бинолар макки-чакки, к,ингир-кийшик, оддий кишлок уйла-
ри булиб, огизга оларлик бир фазилат курсатмайдилар.
Аммо кучаларда боища к,ишлок,ларга нисбатан бир мумтоз-
лик курунади: куча ва эшик олдилари озода, узга кишлокдарда
курулгандек куча ва эшик олдиларига г^нг, тезак, кул, хашак,
супуринди каби нарсалар тукмаганлар, кучалар супурилиб, сув
сепилган, чанги ётиштирилган.
Кдуб биносига якинлашгач, «Туглук арик» суви кучани ке-
сиб утади. Тахта купрукнинг нариги томони боя айтилганча
янги бинолар булиб, олдиларига кдтор ар-ар тераклар эккан-
лар. Кучанинг унг томони эски кунларнинг «ёдгори» булган
катор тахтабандлик дуконлар, купрукнинг унг муюши кизил
чойхона, нариги бети зургина майдончадан иборат булиб,
Карши тараф хдм чор хари катта собик, чойхона ва сарой (кол
хоз отхонаси) биноларидир. Бу йилги курт тутиш мавсумида
«Четан» хотин-кдзлари шу чойхона биносида колхознинг бир
Кием куртини бокиб бердилар.
Саройнинг нариги томонидаги хрвли «Четан»нинг идораси
булиб, бу эски иморатларнинг орка тарафи х,алиги Тиктепадир.
Тепанинг талай хиссаси кучанинг бу бетидаги янги бинолар
нинг хом гишти, сувоги каби бинокорлик эхтиёжларига ишла-
тилиб, бир нимтаси олинган туядек курунишга келиб колган.
Бу тепа сарой оркасидан бошланиб, етмиш метрча масофага
чузулади, эхромий бир шакл олиб, нариги этакдан колхознинг
гузаси бошланиб кетади. Келаси йил бинокорлик мавсумида
муюшдаги чойхона, сарой ва х,озирда колхоз идораси урнаш-
ган бино х,ам бузулиб, тепанинг ости катори билан аравасозлик
устахонаси, колхоз отларини марказлаштирадирган отхона,
арава, от жабдуклари сакланатурган омбор, к,ишлок хужалик
машина ва асбоблари омбори, ем-хашак бостирмалари бино
22
к,илинмок,чи ва бу биноларга кетатурган кесаклар х,ам, албатта
шу тепадан куйилса керак.
Шу хилда бинокорлик давом этиб турганда Тиктепадан бир неча
йилнинг ичида факат бир хотирагина к,олиши турган гапдир.
Хрзирча к,ишлок,нинг боцща буток, кучаларига айланишмай,
колхоз идорасига кириб чикдмиз.
Бултурги йил к,улок,к,а чикдрилиб, Украинага жунатилган
Абдужалил тегирмончининг кичкина мех,монхонаси «Четан»
колхозининг идораси эканлигини биз юк,орида ^куб билган-
миз. Иккита содда, тахтаси буялмаган ок, устолнинг бирида
колхоз саркотиби Умарали, иккинчисида хисобчи Абулкрсим-
лар шугулланмокдалар. Х,ар икки устолнинг бу томонига к$-
йилган ёгоч эшакка яна икки киши омонатгина ултуриб, нима
тугридадир каттик,-к,аттик, сузлашмокдалар. Булардан бириси,
Четаннинг раис муовини, йигирма беш ёшлар чамалик, ярим
янгича кийинган котма Мирсоат исмлик булиб, к^лида ушла-
ган к,огозини туртиб курсатиб, борлик, товуши билан к,ичк,и-
ради. Иккинчиси, Четаннинг раиси Мулла Обид - 45 ёшларда,
бугдой рангли, кенг ягрин, кунгир тусли сокди-муртини уртача
устирган, огир х,аракатланатурган, зур к,ора кузли, кирра бурун,
огир бошли, олди очик, кук яхтак, кдлами тик иштон, кун этик
кийиб, тагд^зи тупписини с^л к,улининг й^гон бармокдарида
ушлаган ва унг кули билан сузлагувчисининг сузини очикрок
эшитиш учун булса керак, унг к,улогини букиб тутган х,олда ку-
зини Мирсоатнинг огзига тикиб туради...
- Унинчи сентабрдан бошлаб теришга кдрор к,илганлар, -
деб кичкиради Мирсоат, - сентабр плонини 25-нчигача бажа-
ришга буюрадилар!
Мак,садни англаган Мулла Обид кулини кулогидан олиб,
тупписини бошига кийиб олади ва Мирсоат нечоглик кички-
риб сузлаган булса, Мулла Обид шунчалик ох,иста килиб маса-
лани к,айтадан с^раб к^яди:
- Унинчи сентабрдан теришга буюрганлар?
Мирсоат бош к,имирлатиб жавоб беради. Мулла Обид бир оз
сузсиз колади.
- Кеча колхозлар билан пункт орасида утказилган маслахдт
мажлисида иштирок килган Мардонбой х,ам шундай деган эди,
- дейди Мулла Обид ва яна бирмунча вакт жим ултуради.
- Хуш, унинчи сентабрдан бошлаб тера берамизми? - деб
23
—V-~*
Мулла Обиднинг кулогига як,инрок, келиб бак,иради Мирсоат.
- Йук, биз теролмаймиз, - дейди ох,истагина к,илиб Мулла
Обид, - бизникини теришга хдли вак,т бор.
Мирсоат бак,ириб гапиришдан зерикади-да, к^лидаги
к,огозга ишорат к,илиб куяди.
- Буйрук,ни ёза беради! - дейди кул силкиб Мирсоатнинг ишо-
ратига жавобан Мулла Обид, - мен 25-сентабрдан илгари гузани
ичига одам эмас, хдтто бир мушук х,ам киритмайман.
Мирсоат ва ановилар Мулла Обиднинг кдтъиятидан илжа-
йишади.
- Бизнинг гуза «Пахтачи»нинг ерга кднот ёзиб туллаш учун
багрини иссик, кесакка бериб ётган мусичага ухшаш умирвокд
гузасидан эмаски, теримчилар Мирзанинг ч^лида юргандек
гузани ораласалар, - дейди Мулла Обид, - х,ар тупнинг тегида-
ги иккита-учта очилган пахтани териб оламан деб, ун тарафга
кулоч отган гуза шохларини к,ийратиб олайми, иккита очилган
пахта деб йигирмата кусакни сулитайми?
Мирсоат урнидан кузгалиб, Мулла Обиднинг к,улогига
шангиллайди:
- Юк,ори хукуматлар х,ам бизнинг районнинг биринчи тери-
мини унинчи сентабрга белгилаганлар!
Мулла Обид бошини чайкдтиб олади:
- Мен анови кун юк,ори хукуматларнинг буйругини х,ам
укутиб эшитканман, - дейди бепарво, - буйрукда «экиннинг
шароитига кдраб унинчи сентабрдан биринчи терим бошлан-
син» дейилган. Экиннинг шароити нима деган с^з? - Шароити
деб экиннинг чоги, вак,ти, фурсатини айтадилар. Юк,ори х,уку-
матларинг к,илни к,ирк, ёрадиганлардан булмаса, ундай урун-
га уткузмас х,ам эдилар. Умарали, сен мана шу к,огозни бизга
юборган идорага: «Бизнинг г^заларнинг териш чоги хдли етган
эмас, йигирма бешинчи сентабрдан илгари биз теримга кира
олмаймиз, йигирма олтинчи сентабрдан бошлаб хдр кун пах
та топшира борамиз. Унинчи уктабрда йиллик пахта шартно-
мамизнинг саксон процентини бериб битирамиз. Агарда буй-
ругингизда кдттик, турмок,чи булсангиз, пахталаримиз х,олини
куриб, бах,о бериш учун комиссия чикдрингиз», деб ёз дей-
ди-да, Мирсоатнинг кулидаги когозни олиб, Умаралига беради
ва Мирсоатни к,аноатлантириш учун булса керак, - Кеча хо-
силот комиссияларимиз билан шу кдрорга келиб куйганмиз -
24
деб ^рнидан туради. Расмий одамларга бир яримта келадирган
кдцдини рост тутган хрлда, кун этигини ерга гурс-гурс босиб,
эшик олдига келгач, тухтайди:
- Мен букун экинларни айланаман, - дейди, - сен, Умарали,
идорани кишисиз куйма, Мирсоат, сен бугунги ишингни хо-
тирлайсанми?
- Хотирлайман, х,озир 15 аравани кушишга буюрдим.
- Яхши. Бултаклардан1 келган руйхатни кулингда ушлаб
юр; озгина беда учун ортик,ча аравани шалдиратиб юрма, ку-
лингдаги руйхат х,исоби билан араваларни б^лтакларга так,сим
килиб юбор, узинг энг куп бедали бултакка бориб тур... Мен
хдм эх,тимол сенлар билан учрашиб коларман.
Мулла Обид чик,а бошлаган жойида бош кдшиниб яна тух
тайди:
- Мен кеча х,ам тайинлаган эдим: бедани факдт Карим ота
билан Мирвали бангигина боссинлар, боыща киши босадирган
булса рсшатолмай, гарамни ёгинга чидамсиз килади.
- Дуруст, уларнинг уз вазифаси-да! - деб бош к,имирлатади
Мирсоат.
- Сиз биринчи навбат бедани кетиргунча Карим ота билан
Мирвали банги тарам тушатурган жойни ёнокрок,, сув трста-
майтурган к,илиб текислаб турсинлар!
Мирсоат бош кимирлатади.
Мулла Обид кдноатланган х,олда бир к,адам ташк,арига бо
сиб, яна Мирсоатга к,айрилиб ён к,арайди.
- Нега сен к,имирламай ултурасан, онанг тинчлик учун
тук,ганми?
Мирсоат ижирганиб урнидан туради-да, узича шикоятланади:
- Бу кар жондан безор килади-да.
Мулла Обид Мирсоатнинг кдмирлаган лабини куради, нима
деётганини, албатта, эшитмайди, аммо х,арх,олда уз муомаласи
Мирсоатга ёк,маганини сезади:
- Х,озир кун ёйилиб кетди, коллар ярим кунлик вазифасини
тугатди... Сенинг араваларинг хднуз кушулмаган, ултурушинг
бу, к,ишда моллар х,аром к,отмаса шу...
- Арава минувчилар х,озир чой ичишаётибдилар! - деб
к,ичкиради Мулла Обиднинг ёнига келган Мирсоат.
1Б^лтак - деб бунда участкани айтадилар (Муалпиф).
25
>—О—
- Сен чик,иб тур-да, ахир, уларингни к,уя берсанг, эх,тимол-
ки, тушлик ширчойни хам ичишиб олсалар...
Мирсоат жавоб кдйтармай, нимадир айтиб гунгуллайди, иК-
киси олдин-кетин кучага чик,ади. Сарой дарбозасига етканда
Мулла Обид т^грига к,араб ута беради, Мирсоат унинг орк,аси-
дан к,ичк,ириб с^райди:
- Отга минмайсизми?!
Мулла Обид оркдсига кдрайди:
- Нима дейсан?
Мирсоат отни кдмчилаганнамо Мулла Обидга ишора килади.
- Ха... - дейди Мулла Обид, - от йук, мен яёв айланаман.
- Турук йурга-чи?! - деб бак,иради Мирсоат.
- Бок,ишга юбордим, кеча Мардонбой миниб койитган эдИ-
- Оёкдан йикиласан, занталок,, - дейди эшитдирмасдан
Мирсоат.
- Йук,, унча кечикмасман, тунови кун хдм яёв юриб, етти
бултакни охирпешингача1айланиб чикк,ан эдим.
Мирсоат илжаяди.
- Булмаса, саманни мининг!
- Саманни сен мин, сен арава билан баравар юрмасанг бул-
майди.
- Мен жийронни эгарлатаман! - деб бак,иради Мирсоат.
- Жийронни хдм турук билан ангизга юбордим, унинг хдм
ункови йукрок курунди... Отхонада бу кун аравага кушула-
дирган отлар билан сен минадирган самандан бошка от йук,-
- Жин урсин сизни, - деб кулади Мирсоат.
- Ха, эрталаб юзимни ювмасдан отхонадан хабар олиб
жунатганман! - дейди Мулла Обид ва гурс-гурс кун этигяни
ерга босиб йулига кетади.
2. ОБИД КЕТМОН
Мулла Обиднинг асли теги дехдон эмас. Отаси шахдрлик
бир косиб, дехдонларча таъбир дилганда «сояпар» бир одам.
«Нон-насиб»ми ёки тирикчиликми, х,ар х,олда шу иккисининг
бири Мулла Обидни Тиктепа кишлогига келтириб куйган.
Чамаси бундан ун бир-ун икки йиллар илгари Мулла Обиднинг
асли касби булган кундузликнинг мазаси булмайди, яъни бозор-
1Охирпешин - соат туртлар атрофи, аср намозидан олдинрок, пайт.
26
дан танавор1топилмай бола-чак,аси анча торикдди.2Мулла Обид
ночор к,олиб, мардикор ишлаб юрганда Тиктепа к,ишлогининг
уртахрл дехдонларидан булган к,айнотаси Холмирза ака куёви
Мулла Обиднинг мардикор ишлаб юришига розилик бермай, к,и-
зининг мероси важхи билан узининг йигирма таноб еридан беш
таноб ерни бериб, колмуш ун беш танобини икки углига колдира-
ди. Холмирза ака болажонлик бир кекса булганликдан ер бериш
билангина к,олмай, биринчи йилда ерни хдйдаб, экишиб, х,атто
овкат ж^нларидан х,ам карашиб туради.
Мулла Обидга берилган ер купдан буён гунг отини эшитмай,
гумай ва ажрик, босиб ётган шилтарок, ер3 булиб, бу йил экин
унча яхши унмайди, шундай хам булса, к,ишдан чик,арарлик
даражада жухори, мош, ловия, картошка, к,овок, каби хосил бе-
ради.4 Аммо Мулла Обид бу йил дехкрнчилик илмлари билан
яхшигина танишиб, хамма нав чопикдарга урганади, турли
экинларнинг сувга эхтиёж даражалари, касаллари, зарарку-
нандалари, ернинг кучайтирадирган хурушлар ва шунинг каби
куп тугриларда маълумот олади. Айникса, ердан яхши унум
олиш учун ернинг бегона утлардан тозаланиши, кузда чук,ур
чопилиши, гунг солиниши каби масалаларга к^п ахдмият бе
риб к,олади.
Кузги йигим-теримдан с^нг ерни гумай ва ажрикдардан
тозалаш тугрисида к,айнота ва кайногалари билан кенгаша-
ди. Улар кузда агдариб хайдаб к,уйишдан бошка чораси йук,
дейдилар. Бу кенгашга Мулла Обид унча кдноатлана олмайди.
Чунки, омоч билан жуда хам чукур олинганда, ун икки вер-
шикдан5 нарига етказиб булмайди. Холбуки, Мулла Обиднинг
уз синовича, гумайнинг томири йигирма, хатто йигирма беш
вершик чукурда ётади.
- Кетмонлаб агдармаганда, гумай к,урумас деб уйлайман! -
дейди.
- Албатта, кузда куш солиб, бир йилда гумайни курутиб бул
майди. Гумайни курутишга уч-турт йил керак. Аммо беш та-
1Танавор - пойабзалнинг бошлиги ва кунжи учун ишлатиладиган тери ва
ундан тайёрланган хомашё.
2Торик,мок, - танг, мушкул ах,вол.
3Шилта ер - ташландик,, изза ер.
4 1921-22-нчи йиллар пахтакорликнинг энг оркага кеткан давридир (Муал-
лиф).
5Вершик - бершок, 4,4 см га тенг узунлик улчови.
27
ноб ернинг гумайини кетмон билан бир йилда чопиб курутиш
мумкин булса хдм, бирок бу иш бир кишининг ухдасидан кел
мас, - дейдилар.
- Мен шу куз бекорчиликда бир гайрат килиб к^рмакчиман,
- дейди Мулла Обид.
Улар кулишади.
- Узингизни койитиб овора булманг, тайёр бизнинг кушда
хдйданг-куйинг. Агар куз хдвоси яхши келса, жуда гайрат килга-
нингизда, икки ярим танобдан ортик чопиб тоза килолмайсиз.
Мулла Обид индамайди. Эртаси кун кайнотасидан от арава
сураб, шахдрга беш-унта к,овок билан икки пуд мош олиб боради.
Буларни сотгандан сунг кетмончиликка бориб, каттарок бир кет
мон излайди. Кетмончиларнинг энг катта деб билган ун кадокди
кетмонлари хдм Мулла Обидга ёкмайди. Кунгулдагича кетмон
тополмагандан кейин бир кетмончига бир ярим кетмон бахрга
бир катта кетмон буюради. Кетмоннинг вазнидан кдтьи назар,
кетмоннинг бет катталигини ерга чизиб курсатади. Ерга тушган
дойра чизик катта ош баркаш улчовини беради. Кетмончи ил-
жайиб сипоришни1 кдбул кщ ади, Мулла Обиднинг оркасидан
шогирдига «шу гавдасига бу кетмон хдм кичик», деб кулади.
Орадан уч кунни утказиб Мулла Обид яёвлаб шахдрга туша-
ди, кетмонни олиб, васса бозорига киради. Кетмонига яраша
соп солдириб, далага кайтади.
Тиктепа кишлогининг гузарида Мулла Обиднинг кулидаги
фавкулодда кетмонни курган хдр ким кулади:
- Афросиёбдан колган кетмонми десак, янги... Кетмоннинг
узини кутарасизми ёки бир ярим пудли тупрогиними, почча? -
деб хангама к,илишадилар.
Кишлок,нинг х,ар бобига х,ам дарров бах,о берадирган Мирва-
ли бангиси кетмонни юкари к^тариб ерга ташлайди:
- Нах ярим пуд, т^латиб турпок, иргитмокчи булган бизлар-
декларнинг белини синдиради, аммо поччамнинг гавдасига
Караганда, эгасига бало х,ам урмаса керак, - дейди ва Мул
ла Обиддан кичкириб сурайди, - бу хрлвачининг лаълисини2
нима киласиз, куёв?!
- Гумай кучираман.
- Узимизнинг жайдари кетмонлар х,ам кифоя килар эди-ку?!
1Сипориш - топширик,.
' Лаъли - патнис.
28
V— о— +
- Турпок катта кучмай, томири узилиб к,олар экан, - дейди
ва оркдсидан, - кичкина кетмонда овора булиб юрамизми, -
деб илжаяди.
Мулла Обиднинг кетмонидан кдйнота ва кдйногалари хдм
кулишадилар.
- Ер чопишга огирлик к,илар... аммо сув бугишга боп кетмон
ясатибсиз, - деб куяди кдйнотаси.
Эртасидан бошлаб Мулла Обид хдлиги фавкулодда кетмон
билан ер чопиб, гумай ва ажрик теришга киришади. Кузнинг
энг к,иск,а кунида ярим таноб ерни агдариб, гумай ва ажриги-
ни хирмон равишли уюб куяди. Ишга кулги й^сунида кдраган
Холмирза ака иккинчи кун куёвининг олдига келади. Хар бир
кетмонда бир пуд чамаси турпок, 1ф ш р и б , бир уришда ярим
мурабба1метр жойни агдариб борган Мулла Обиднинг кучига
ичдан тах,син укуб, бурнига нос искаб олади ва:
-У зингизниунча койитманг, болам! - деб куяди.
Гузарда ran кутиб ётган Мирвали бангига ухшаш «достон-
чилар» Мулла Обиднинг кулида курулган кетмон х,ак,ида Тик-
тепа к,ишлогига жар солиб юборадилар. Зур кетмоннинг х,ико-
яси огиздан-огизга уткан сайин афтига куз, кош куя боради:
ошбаркашдан тарозисаватга, тарозисаватдан суфра зурлигига
бориб етади. Жуда х,ам к,изиксинганлар киши билмас Мулла
Обиднинг шудгорига келиб, уз к^злари билан вах^али кетмон-
ни ва кетмондан хдм Мулла Обиднинг даст бозусини2томоша
к,илиб кетадилар. Энди гузар ва йигинларда Мулла Обиднинг
кучи хдкдда муболага бошлайдилар:
- Бир кунда бир минг кетмон урса, минг пуд турпок, агдаради!
Мирвали банги дарров бу с^зга илова к,илади:
- Байталмон кетмон ярим пуд булса, жамулжам бир ярим
минг пуд дегин...
Мулла Обид ун уч кун деганда беш таноб ерни чопиб, ерни
к,ип-кизил шудгорга айлантиради, бир четга хирмон каби гу
май ва ажрикдарни йигиб, бир к,ишлик утунни х,ам олади.
Холмирза ака ерни чопиб битириш олдида Мулла Обиднинг
олдига келади:
- Бажосиз3, Мулла Обид! - дейди ва бурнига нос искаб ола-
1Мурабба - квадрат метр.
2Дасту бозу - к,ул ва тизза; крмат, савлат.
3Бажо - яхши, дуруст.
29
ди, - энди шу мехдатингизга юз аравагина гунг хам буларми-
ди-я, худди келаси йил ерингизга одам экса хам битар эди.
Мулла Обид фавкулодда кетмонига суяниб, кдйнотасининг
сузига кулок, солиб туради.
- Гунгни айтасизми, - деб уйланиб к,олади, - сигир-бузок,
йук,, арава булмаганда хдм, биттагина отни эплолмадик.
- Гунг урнига тепанинг турпогини солса хдм б^лади-ку, -
деб тухтайди Холмирза ака ва бир оз уйлагандан сунг давом
килади, - бирок, к,ийин-да, агдарма шоти керак. Бизнинг бу ур-
талардан агдарма шоти топилмийди... Булмаса, мана шу хир-
монтепанинг ранги гунгга кдраганда юз мартаба яхши!
Мулла Обиднинг кулоги тиккаяди.
- Тепанинг турпоги дейсизми?
- Ха, - дейди Холмирза ака, - мана шу хирмонтепанинг тур
поги нукул гунг-да, дехдонлар буни ранг деб атайдилар. Минг
йиллардан буён устида мол бок,илиб, куз келиб хирмон кутари-
лади... Агдарма шоти булганда...
Мулла Обид кетмонни куйиб, к,айнотасининг ёнига келиб
ултуради ва ернинг жанубига тиралиб ётган кичкина хирмон-
тепага карайди...
- Бу тепа узи сизники-а?
- Ха, шу ерлар билан бирга отамиздан к,олган-да.
Мулла Обид бир оз уйлаб, ердаги бир чупни синдириб улту
ради ва илжайганнамо Холмирза акага кдрайди:
- Шу тепангизни хам бизга бера куймаган экансиз-да?
- Биз бермасак хам, сиз ола куйинг! - деб кулади Холмирза
ака, - нима килмок,чисиз, ранги керакми?
Мулла Обид чупни уйнаб ерга караб илжаяди:
- Ранги х,ам керак, ери хам... Хамон, энди дехдон буладир-
ган б^лсак, бират^ласи булайлик, дейман-да.
Холмирза ака кулади:
- Хуп, хирмонтепа хдм сизники булсин, аммо агдарма шоти
булмаса, тепани олиб битириш к,ийин, узи бир таноб1 мул
жой... Ортик,ча турпогини олиб ерингизнинг ана шу сойларига2
солинса, кафтдак ер булар эди-да, Мулла Обид.
1Таноб - турли ерларда турлича (1/6 гектардан '/, гектаргача) кдйматга
эга булган ер улчови. Масалан: Фаргонада 1 гек. - 5 таноб, Тошкентда 1 таноб
- 40x50 метрда улчанган.
2Сой - чукур, паст.
30
Мулла Обид индамайди, ташаккур айткан каби илжайиб
Куяди.
Мулла Обид к,ишни шахдрда утказиш фикридан кутмаганда
айнаб к,олади. Хотини Фотима опанинг: «Шахдрга кучиб туша-
дирган булсак, хдво ёгмасдан дон-дун, сапча-супчаларни таш-
моллаб олиш керак эди» деган сузига, «шах,арга бориб нима
хдм к,илдик, отанг биздан бир уйни аямас; шунда к,ишлаб, киш-
локнинг ямок-яскогини тикиб ётаман», дейди.
Ерни шудгор к,илиб битиргандан кейин, Мулла Обид шахдр-
га тушиб кетади ва уч кун чамаси шахдрдан кайтиб келмайди.
Фотима опа ташвишга тушуб, Холмирза ака шахдрдан чиккан-
лардан хабар олиш учун гузарга чикдци. Ундан-бундан дарак
сураб юрганда аравасига бахдйбат катта занбалгалтак ортган бир
дехдон келиб, Холмирза акага занбалгалтакни топширади:
- Яхши узингиз учрашиб к,олдингиз, буни шахардан куё-
вингиз бериб юборди. Узи х,овлисини бировга ижарага куйиб
чик,мокчи, эрталарга бориб к,оларман, деб айтди, - дейди.
Холмирза ака Мулла Обиднинг мак,садига тушуниб илжая-
ди. Мирвали бангининг кумагида аравадан занбалгалтакни ту-
шириб оладилар. Курулмаган даражада катта, тут новдасидан
тукулиб, йугонлиги бир кулоч к,айрагочдан галтак ^рнатилган
занбал устига гузардагилар йигилишиб келадилар. Мирвали
банги к;изик,чиликка бошлайди:
- Тунови кунги кетмоннинг шериги! - деб хдммани кул-
дуради, - Холмирза ака дейман, куёв боласи тушкур нималар
к,илмокчи? Суфрадек кетмон, аравадек занбалгалтак; бизнинг
Тиктепа дехдонларини синдиради чоги?
- Еш, янги дехдон-да, х,али бели огримаган! - дейди Хол
мирза ака, аммо хирмонтепага буладирган «хужум» х,ак,ида
огиз очмай, галтакни гилдиратиб уйига ж^найди. ,
Эртаси кун Мулла Обид шах,ардан чик,иб келади. Бу кун
дам олиб, эртасидан бошлаб фавкулодда кетмон ва «дахдпат-
ли» занбалгалтак билан тепага хужум бошлайди. Хар бир зан-
балгалтакда ярим арава чоглик, хирмонтепанинг тупроги кучиб
туради. Бир кунлик иш натижасида ернинг анчагина сатх,ини
олган уч юзтача кичкина кдбрчалар х,осил булади. Тепадан хдм
мурабба ун беш саржин1чамаси янги ер очилади...
Кечки пайт кулида бир хивични уйнаб, Мулла Обидга томон
1Саржин - сажен (рус.), уч газга тенг узунликулчови (1 газ - 0.71 метр).
31
келаётган Холмирза ака, узокдан ах,волни томоша кдпиб, не-
гадир узича илжаяди ва «астагфирулло» ^куйди. Аммо Мулла
Обиднинг к,айнотаси ва боцща келган-кетганлар билан парво-
си йук,, факдт, хирмонтепага хумрайиб карайди. Холмирза ака
ичидан, «шу гайратинг, шу х,имматинг булса икки йилда хир-
монтепадан аник, айриламиз» деб ^йлайди, очилган так,ир ерда
юруниб бурнига нос искаб олади.
Тепага карши хужумнинг учинчи кунида Холмирза ака ки-
чик угли Уктамбойни Мулла Обидга хдшарга юбориб, узи хдм
хдбуллашиб «ундан ур-бундан тушир» деб туради.
Уктамбой хдм уз тенглари ичида дуркун, оркасида олти
пуд кугариш билан махтанадирган йигит. Аммо, «дахдттли»
занбалгалтакдан ун катнашдаёк, эсанкираб, галтакни алжитиб
к#яди. Мулла Обид билан Холмирза ака унинг хрлига кулиша-
дилар. С^нгра Мулла Обид галтакни узи олиб, Уктамбойни те-
пани бузиб турпок тайёрлашга куяди. Уктамбой язнасининг1
кетмонини хдм узок, ишлатолмай узи олиб келган расмий кет-
монини ишлатишга мажбур булади.
Холмирза ака углидан ярим жиддий койийди:
- Паловимни бекорга еб юрган экансан-да, Уктам!
Уктамбой кизаради, Мулла Обид илжаяди. Бу кун кечкурун
уйга кайтганда, Холмирза ака к,изига буюриб, куёвига исирик,
солдиради... Мулла Обид Холмирза аканинг к^нгли учун туп-
писини исирик,к,а тутар экан, хотинига:
- Кетмонимга хдм исирик сол, занбалгалтагим х,ам к,олма-
син! - деб уйдагиларни хахолатиб кулдуради.
Хирмонтепага х,ужум давом этади. Кетмоннинг ёнига зан-
балгалтак хдм кушулиб, кишлок, дех,конлари Мулла Обид хдк,и-
да достон тукуйдилар. Баъзи иши камрак дехдонлар «шундай,
шу ёвда уткан» б^либ, Мулла Обиднинг кетмон, занбалгалтак,
ташилган турпокдарига разм солиб «х,орма, бор бул» килишиб
кетадилар. Улар кишлок гузарига бориб, бирга^нни кушуб «ха-
бари мутавотир»2юргизадилар. Аммо Холмирза ака к,ишлокда
давом этган олмокдан-солмок «х,абсинишлар»дан кдйгилана-
ди, кузикиб колмаса, деб куркдди. Бирок Мулла Обиднинг на
узи ва на кетмони билан занбалгалтаги к^зикмасалар хдм, ях-
шигина бориб турган куз хдвосига «куз тегиб» ердан турт та-
1Язна - почча.
2Хабари мутавотир - кетма-кет, пайдар-пай хабар.
32
нобга турпок, солиб, тепадан чорак танобдан мулрок, очилган
пайтда, бирдан икки кеча-кундуз тинмай ёмгур ёгиб, ишнинг
белига тепади. Мулла Обид хдвонинг яна очилиб кетишини ку-
тиб турса хдм, ёмгурнинг лойи курумасдан к,ор хдм келиб к,ола-
ди. Мулла Обид зур кетмонни кумлаб, галтакни сувлаб, бостир-
мага киргизиб куйишга мажбур булади ва: «Энди к,олган бир
танобини эрта куклам турпокдарман» деб тинчийди. Йук,, тин-
чимайди - гузарда ямок,чилик дукон очиб, хдм узининг хдмда
к,ишлок,нинг эх,тиёжини утаб туради.
Эрта куклам ердан к,ор кетиб, занбалгалтакнинг гилдираги
шудгорга ботиб к,олмайтурган булгандан сунг Мулла Обид яна
гайратга келади. Вакт утмасин учун илгари ярим таноб эртаги
савзини сепиб, ундан кейин беш куннинг ичида колмиш ерга
х,ам турпок, солиб битиради. Беш танобга солинган турпокдар-
ни ёзиб, очилган ерни х,ам чопиб шудгор к,илиб куяди.
Холмирза ака бу йил экилатурган экин учун так,симот ясаб
беради: бир таноб пахта, бир таноб эртаги полиз - бодринг, хдн-
далак, к,овун (полиз олингандан сунг ^рнига туруп ва шолгом),
ярим таноб эртанги савзи (савзи олингандан с^нг ^рнига кеч-
ки картошка), бир таноб беда, ярим таноб жухори, ярим таноб
мош, ярим таноб резавор-ковок,, лавлаги, пиёз, кечки савзи ва
боищалар. Янги очилган ярим таноб ер бир-икки йил шудгор
булиб туради, кейинча ток ва мевали дарахтлар киритилади.
Ха, айтканча, шу куклам ер теварагини жийда экиб чегарала-
нади, деган ran х,ам режа ичида.
Ерни икки хайдаб, молалаб юборгандан сунг Мулла Обид
экинни кетма-кет эка бошлайди: пахта ун бешинчи апрелда
экилиб битади, шунга ухшаш бошкд экинлар хдм элдан ун-ун
беш кун эрта экилади.
Биринчидан куздаги агдариб чопиш, иккинчидан ярим газ
микдори тушган бегона зур турпок, билан ернинг турпокдилиги
бир метрдан ортиб, кун сал кизиши билан экин кутарилиб кета-
ди. Элнинг экини ердан униб чик^анда, Мулла Обидники чопик,
сурайди, кушниларники чопикда етганда, Мулла Обиднинг бод-
ринги гуллаб найчалайди, пахтаси иккинчи чопик, сураб гунча-
лайди, ковунлари сапчалайди, савзиси сотишга келади.
Мулла Обид эртаги экинларини элдан ун-ун беш кун илга
ри бозорга чикаради. Узгалар илгариги экинларини бозорга
чикдрганда Мулла Обид савзи ва бодрингни сотиб битириб,
33
ч—
хдндалагини узади, кушнилар х,андалак узганда, Мулла Обид
нинг цовунига гал келиб колади...
Ёлгиз Тиктепа кишлогидагина эмас, теварак кишлокдарда
хдм Мулла Обиднинг эртаги, экиндаги муваффак,ияти огиз-
дан-огизга юриб кетади.
- Тиктепада Обид кетмон деган бир дех,к,он чиккан! Эртаги
савзининг ^зидан юз минг сум капалакка1сотиб, белга туккан!
Бодринг билан хдндалакни Ун беш кун илгари чикариб, турт юз
минглик сотиб олган! Остидан олов ёк,тимикан, хотинталок! -
деб х,абсинишадилар2.
Абдужалил тегирмончи эса хдндалакни вактида етказолма-
ган корандаси3- Умурзокдан койиб, «бултургина дехдончилик
бошлаган бир косибча хам булолмадинг, нах,с босган» деб ичи
ёнади.
Холмирза ака куёвининг экинидаги муваффак,ияти хдмма
томонга донг тортиши билан талтайиб, дам-бадам бурнига
ноевой искаб олади ва угулларига: «Сенлар хдм дехдонсан-да,
асли рисоладаги дех,к,он деб куёвингни айтса булади!» - дейди,
кези келди дегунча, яъни уларнинг усиб-унмаган экинларини
курган сайин чаёндек чак,иб олади. Узи булса Мулла Обиднинг
теварагида айланиб ёрдамлашади. К^пинча угулларининг от-
аравасига Мулла Обиднинг молини ортиб бозорга сотиб чикдди,
Мулла Обиднинг хазинадори сифатида ак,чани узи ушлаб, рузгор
керак-ярокдарини хдм узи тулдириб туради.
Хандалак сотилиб, битиб, бир-икки арава к,овундан хам
узулгач, йигилган ак,чанинг ч^ги купайиб, кулни к,аёк,ка уза-
тилса етадирган булиб колгандан сунг Холмирза ака мол бо-
зорига кетади. Носвойни искай-искай мол бозорини узок, вак,т
агдариш-тунтариш к,илгандан кейин бир кулунли бия ва бузок,-
ли согин сигир сотиб олади. Буларни бир кура килиб Тиктепа
гузаридан олиб утканда, бултурги йил Мулла Обиднинг фавку-
лодда кетмони ва занбалгалтагидан кулушган акалар х,анги-
мак булиб к,оладилар, Холмирза ака эса урунли-урунсиз йирик
носни ^лдириб, бурнига искайди....
Икки йилдан буён янгаларининг сут-катигига мух,тож б^-
либ, буюн эгиб юрган Фотима опа бир сигирга ва бир зур бияга
11922-23 йиллардаги Марказ акчаси.Уша вак,тда халк, болга ва урок, тамга-
ли ацчаларни капалак пул, деб атар эди (Муаллиф).
1Х,абсиниш - чучимок, хайик,иб куймок,.
1Коранда - хреилнинг бир к,исмини олишга байлашиб ишловчи дехдон.
34
«—° -ц----------------------------------------------------------------------------------
кдраб, к,илар ишидан янглишиб, боши айланиб к,олади. Узини
тутиб олгандан сунг сигирли янгаларининг олдида к,ошини
юк,ори кугариб, кузини катта очиб, лабини хдм чуччайтириб
юра бошлайди... Дам-бадам сигир билан бияни «сен жони-
ворларнинг устингга сира хдм супурги тегмаган экан, сотган
эгаларинг мол курмай улсин» деб супуради... Мулла Обиднинг
эса бия билан сигирни келиб куришга кули тегмайди, савзиси
олинган ердаги картошка учун тортилган жуякни сугориб, кеч-
ки картошкани экиб олиш фикрида юрийди, иккинчи томон-
дан юзлаб дум бериб ётган к,овунларни эртага бозорга тушу-
риш, яна кимнинг от-аравасига буюн эгиш ташвишини чекади.
Холмирза аканинг узи носвойни искаб, Мулла Обиднинг ол
дига келади. Сотиб олган биясини зотлилиги, аравага кириши,
сигирнинг эрта-кеч беш товок, сут бериши ва буларни таниш
- ошна кишилардан бахаёлга1олганлиги тугрисида сузлаб:
- Энди сизга битта арава керак; мен уста Мадамин аравасоз
билан гаплашиб келдим; битта янги араваси бор эмиш, буюр-
ган киши пулини бериб ололмаган; агар Мулла Обид оладиган
б^лса, ак,часини топганда берсин деб айтди, - дейди.
Мулла Обид аравани дарров олишни сурайди. Арава хдм эр-
таси кун келтирилиб, Холмирза ака отга жабдукдар олиш, ара
вага темир к,окдириш учун шахдрга тушиб кетади. Хулоса, бир
неча куннинг ичида Мулла Обид от-аравалик ва сигир-бузок,-
лик булиб колади.
Мулла Обид ердан к,ор кетгандан бошлаб кеч кузаккача ке-
ча-кундуз тинмай ишлайди, на ейиш-ичишда ва на уйкуда х,а-
ловати булмай, чупдек к,отиб кетади, бурни суррайиб к,олади.
Аммо бунинг бадалига юк,оридаги моллардан ташк,ари бир та
ноб ердан олтмиш пуд пахта олиб, накд пул бараварига хуку-
матга топширади, ярим танобдан икки юз пуд картошка олиб
ерга кумади, йигирма пуд жухори, ун беш пуд мош, олти юз бог
беда, турт юз пуд шолгом ва туруп, икки юзта адоги уттуз-к,ирк„
х,атто элли к,адок,ли к,овок„ икки юзта тарвуз, аллак,анча пиёз,
лавлаги, савзи ва х,оказо к^п нарсаларга эга булади. Холмирза
аканинг ёпилгандан буён х,еч бир ёлчибгина тулмаган омбор ва
ертулалари буларни сигдиролмай к,олади.
Бу х,акда яна к,ишлокда шов-шув к,упади:
- Обид кетмон картошка экибти - хдр биртаси замбарак-
1Бахаёл - зурра, к,ийинчилик билан.
35
пинг ук,и; шолгом экибти - хдр бири сават кутарганда бошга
к^ятурган чамбарак; лавлаги экибти - хдр бири чакалок бола;
Ковок, экибти - сизга ёлгон Худойга чин, хар бири эшакнинг
хутугидек!.. Буларни жойлаш учун Холмирза аканинг учоги хдм
буш к,олмай яна ярмиси ортиб крлибти... илгари омборингни
тайёрлаб, ундан кейин дехдончилик, к,илмайсанми, хотинта-
лок,!.. - дейишадилар.
Мулла Обид сигмай к,олган тарвуз ва крвокдардан беш арава
сотиб, пулига туртта катта куй олади. К,ишлик гушт ва мой учун
куйларни лавлаги билан бурдок,ига бокдци. Шолгом билан туруп-
ни хдм арзон-гаров сотиб, курпа-ёстик,, кийим-кечак килади.
Бунчалик нарсаларни саранжомлаб олишнинг узи хдм к,ор
тушкунчалик овора к,илганликдан ёз буйи уйлаб келган тепа-
дан яна чорак таноб очиб, ернинг сой ва ёногрок, жойларига
солиш фикри ишга ошолмай к,олади.
Мулла Обид турпок, солишнинг иккинчи ва учунчи йиллари-
да хдм биринчи йилдаги каби х,осил олиб, тепага хдм хужум к,и-
либ туради. Сунгрок,, тепанинг уртасидан катта доиравий кад
ди етти газли бир суфа кдлиб, устига бир шийпон солади. Бу
шийпон узининг хушкайф ва хушманзаралилиги билан к,иш-
локда «Обид кетмоннинг шийпони» деб машхур булади. Шу
очилган ернинг токи яхши х,осил бериб, бир чеккасига Мулла
Обиднинг кургони х,ам келиб кунади.
Мулла Обид олти-етти йилнинг ичида Тиктепа к,ишлоги-
нинггина эмас, балки бутун бир овулнинг атанган, ишбилар
мон, окдовар1 бир дехдони булиб колади. Холмирза ака кд-
риган чогида куёви билан махтана-махтана дунёдан «оёк, уза-
тиб» кетади. Аммо Мулла Обид уз к,ишлогида булсин, теварак
к,ишлокларда булсин «Обид кетмон» деб машхур кетмони би
лан лакдбланиб к,олади. Баъзилар «Тепа бузган» хдм дейдилар,
лекин кейингиси жуда сийрак ишлатилади.
Мулла Обид ёки Обид кетмоннинг исмига такилган «Мулла»
сузи ва кулогининг огирлиги устида китта тухтаб киссамиз-
нинг бу фаслига хотима берамиз: Мулла Обид эскича саводли
киши. Эски адабиётни яхши укуйди, айник,са «Шох,нома», Ах,-
мадзамчи, Абомуслим достонларини, Жамшид афсона ва асо-
тирларини укуганда жуда х,ам жонли чик,аради. Ёш, косиб кун-
дуз вак,тларида уз тенги косиблар к,ишли улфатчиликда ундан
1Окдовар - ок,илона, бамаъни.
36
хдлиги достонларни укутиб эшитар эдилар. Унинг «катта ки-
тобларни» шариллатиб хдмда «к^ргандек» к,илиб укушига суя-
ниб, $фток, - журалари Обид исмига «Мулла» сифатини такдан,
«Мулла Обид» деб атаган эдилар. «Обид кетмон»нинг муллалик
сифати шундан келиб чик;к,ан ва биз хдм гарчи к,иссамизнинг
номини «Обид кетмон» деб атаган булсак хам, уз томонимиз-
дан атаганда «Мулла Обид» деб юритишни мувофик курамиз.
Мулла Обиднинг кулогининг карлигига келганда, бу нуксон
унга минг тук,куз юз ун олтинчи йилда Германия фронтида1ила-
шади. Узининг с^зига Караганда, минг туккуз юз ун олтинчи йил
да Лошмон2 хизмати учун бир бойга ёлланиб, фронтга кетади.
Фронт оркдсида ур к,азиб турганда, Мулла Обиддан уттуз метрча
нарига бир катта туп уки тушиб, к,аттик, товуш чикариб ёрила-
ди. Гуёки осмон чатнаб, киёмат купк,андек булади. Мулла Обид
УК ёрилгандан кейингисини билмайди... Бир вакт кузини очиб
караса, узини турпокдан чикариб олаётганларини к$гради. Тур-
покда кумулса хам, аъзоси саломат булиб, уч-турт кун касалхона-
га кириб ётади. Аммо уша ук, ёрилиб турпокда кумулиб колгандан
бошлаб, Мулла Обиднинг кулоги оддий товушларни эшита олиш
хусусияти билан видолашади.
3. К^ПЧИЛИКНИНГ ТАВАЖЖУХ.И
Тиктепа кишлогининг беданабоз «йигитча»ларидан Мир
вали банги бировнинг кулидаги беданани куриб дидига ул-
турадирган булса, сикимида салмоглаб туриб, «х,амма жойи
Хам келган экан» деб куяди. (Мен юкорида х,ам «Четан» кол-
хозининг аъзоси ^рток, Мирвали тугрисида «банги» сифатини
бир-икки к,айта ишлатиб юбордим. Бу эх,тиётсизлик Мирвали
акага бир хурматсизлик ёки х,акорат юзасидан эмас, балки ур-
ток Мирвали отанинг узига «банги» сифати чумоли чакганча
1Германия фронти - Биринчи жах,он урушидаги (1914-1918) империалис
тах давлатларнинг икки гурух,и (Германия - Австрия - Венгрия ва Россия -
Англия - Туркия) уртасидаги боск,инчилик уруши.
2Лашман - (немисча), дарахт кесувчилар, 17 асрдан подшох,Пётр I буйруги
билан Россия денгиз флотини куриш учун хусусан татар крестянлари устида
ташкил к,илинган мех,нат мажбурияти. Биринчи жах,он уруши даврига
келиб эса подшох, Николай II нинг буйруги билан орк,а фронтдаги ёрдамчи
ишларни бажаришучун мустамлака ^лкалар халкдаридан сафарбар килинган
мардикорлар, мехмат батальонлари.
37
>*•—°—•“♦
Х,ам озор бермаганлиги учундир. Колхоздаги уз вазифасини
Утаб буш юрган пайтларда, х,атто Мулла Обиднинг к^з унгида
булса хдм белбогининг кдтига эх,тиёт юзасидан ташлаб к^йган
катталиги бугоз чичк,ондек нашани ийлаб, «банги»лик сифати-
ни узи х,ам хдммага фош кдлиб юруй беради). Шунга ухшаш за-
монамизнинг «хусн-шинавандаси» саналган зукко йигитлари-
миздан бири мутаносиб аъзоли бир мах,бубани куриб завкдан-
са, «хдмма жойи х,ам келган экан» деб бах,о беради.
Аммо Мулла Обидга бах,о беришда мен юкоридаги таъбир
билан «хамма жойи хдм келган эмас эди» деган иборани кул-
ламок,чи буламан. Балки укувчи кулар: «Нима, сенинг Обид
кетмонинг Мирвали бангининг беданаси ёки замона зуккола-
рининг завк, оладирган мах,бубаси эдими?» деяр. Тугри, маса-
лага юзаки к,араганда укувчининг бир даража хдкки х,ам булар,
лекин бошкд томондан мен х,ам х,ак,сиз эмасман. Хотин-к,из-
лар орасида юрган «от гадойи» деган бир таъбирни эх,тимолки
эшитган чик,арсиз. Х,озирги бах,симга бирмунча дахли булгани
учун к,иттагина мавзудан х,ам чик,ишга рухсат к,иларсиз: яъни,
тугулган болага от куйиш хотинларнинг уз ихтиёрларига к,о-
ладирган булса, улар домулла имом ёки узокди уйлайдирган
оталар каби чамалаб турмайдирлар-да, энг як,ин кушни ёки
севикли кдриндошларининг болаларидан бирининг оти билан
атаб, к,араб тура берадилар. Эрлар «як,инимиз фалончининг
оти билан атабсан, ранжисалар керак», деб эътироз к,иладирган
булсалар, «нега ранжисин, от гадойи!» деб бак,раядилар. Тугри-
си хдм бу «от гадойи»га нариги томон хотинлар хам яхши ту-
шунадилар, «от гадойи» к,онуни олдида тах туриб, болалари-
нинг отини «оёк, ости» килгани учун баъзи оталар каби ранжиб
юришга ^зларида ортик,ча хак,-хукук, сезмайдилар.
Шунга ухшаш мен хам бу Ерунда «от гадойи» к,онунига су-
яндим. Чунки, ановиларнинг бири бедананинг устки к^ру-
нишидан, иккинчиси махбубанинг мутаносиб андомидан1
хисса олиб, бир хукм берди. Мен эса Мулла Обиднинг маъна-
вий жихатидан олиб, халиги таъбирни кулладим. Яьни Мулла
Обидни сажия2 ва фалон томонларини олиб, Мирвали банги
нинг иборати билан ифода к,илганда, «унинг хамма жойи хам
келган эмас» дейишга тугри келиб к,олди.
1Андом - к,омат, жусса.
2Сажия - характер.
38
Яна Мирвали бангича айтканда, «Худой берган феъл», куп-
чиликча айтканда, табиат эски ва янгини кушиб хукм берганда
фитрат,1оила, мактаб, мух,ит, фалон ва фалон...
Бир оз жиддийлашайлик, мавзудан узоклашмайлик.
Мулла Обид инкдпоб бош ларидан тортиб минг тук,к,уз юз йи
гирма бешинчи йилларгача советлар х,окимиятига бетарафона
кдраб келди, мех,наткашлар ишига дуруст к,айишмади, десамиз
хдм булади. Агарда минг тук,к,уз юз йигирманчи йиллардаги
унинг бозордан тановор тополмай ишсиз, оч к,олган вакдттри-
даги ах,вол рух,иясини хотирласак, унда советлар х,окимиятига
бир кек тугулган даврига х,ам туртуниб утамиз.
Тиктепага келгандан сунг унинг маълум шухратли ва донг-
ли даври бошланади. К^шлокнинг бирмунча донг тортиб юрган
муштумзурларининг ичлари ёниб, тишлари к,ичирлашса хдм,
аммо ерсиз, кам ер уртахол мехдаткашлар Мулла Обидга томон
мухдббатланишиб, узсинишиб к,оладилар. Унинг узлари билан
кулга кул беришиб, жамоат ишларида ишлашувини тилайдилар.
Узларининг х,ар бир йигинларида Мулла Обид каби бир кдхра-
моннинг булиб турушига х,аракат киладилар. Бирок-. Бирок,
Мулла Обид томонидан садо чик,майди, чикдани билан самимий
мухдббатга самимий жавоб йулида булмайди.
Мулла Обиднинг бу х,аракатида анови бир неча синфий душ-
манларнинг таъсирлари х,ам булмади эмас, б^лди, буни кела-
си фаслларимиз ёритиб борар. Аммо бу х;ол учун яна кучлирак
омил Мулла Обиднинг ёлгизликни севган табиати эди, дейиш-
га тугри келади.
Мулла Обид к,ишлок, йигинларига, фаоллар мажлисларига
бормайди эмас, боради. Лекин боргани билан... йигилганлар-
дан бир йигилган, ултурганлардан бир ^лтурган б^либ, к;айтиб
кета беради. Холбуки, кишлок мехдаткашлари Мулла Обиддан
узининг дех,кончиликда козонган муваффак,ияти каби муваф-
факиятли бир ran, маъкул бир фикр истайдилар. Дуруст, Тик-
тепанинг «гул» урнида келган партия ва совет аъзоси урток,
Очилди Собиров к,ишлок, йигинининг х,аммасида деярли йул-
бошчилик к,илади, булбулдек сайраб, йигинни таклиф, савол,
изох, каби маъжунлар2 билан тулдириб х,ам ташлайди. Лекин
урток, Собиров х,ар канча сайраб суз ва иш билган билан киш-
1Фитрат - тугма табиат, яратилиш.
2Маъжун - к,оришма, аралашма.
39
------------------------------------------------------------------------------- О —«
лок, мех,наткашларининг мухаббатларини узига тортиб бити-
ролмайди.
К,ишлок,илар сиз билан менинг кузимга «анойи» курунса-
лар х,ам, аммо х,ак,ик,атда ундай эмаслар. «Пих ёрган» деб нах
шуларни айтса булади. Урток, Очилди чет кишлокнинг боласи
булмаганидек, советга четунсур х,исобланган оиладан хам эмас
- Тиктепанинг узидан чик,кдн, кам ерли, камбагал дехдоннинг
боласи. Агар ишонсангиз, огзи билан мехнаткашлар мафку-
росига жон беради. Бирок, к,ишлок,илар огзи билан Урок, уриб,
оёги билан машок терувчига каноатланиб кола бермайдилар,
яъни маъраканинг1гули булмок,чи булгандан яна бошка нарса-
пи х,ам талаб киладилар: омочнинг кулогини ушлаганми, кет
моннинг шамолини еганми? - Хуб, еган булса Уз касбида кан-
чалик муваффак,ият козонган, ёлчибгина хирмон кутарганми,
бели букилибгина аравага пахта ортиб, ертулага дехдончилик
тукканми?
Урток, Очилди Собиров, Мирвали банги таъбирини кулласак,
маъракада суз важидан «гар-гар» килса хам, бирок, дехконлар-
нинг кейинги шартлари устига келганда, яна Мирвали ота ибо-
рати билан жавоб берсак, «ер чизади». К,ишлокилар узларича
энг ахдмиятли хисобланган кейинги шартни Очилди Собиров-
дан тополмайдилар, шунинг учун йигинлардаги унинг суздан
уйнаган хулсларига2 унчалик ах,амият беролмайдилар. Аммо
Мулла Обид...
Мулла Обид кишлокиларнинг кейинги шартларига икки юз
фоиз жавоб бера билади. Жамоатга рахбарлик жунига3 кел
ганда унинг аклли, уйчан кузлари «у ёкни хам юз фоиз эплай-
ман» деб туради. Аммо йигинга кишлок мехнаткашларининг
кучлашлари билан келиб, бир чеккада курт шимигандек ул-
туриб олади. Йигинда ах,амиятли бир масала кУрулиб колса,
кишлокилар тез-тез Мулла Обидга маъноли килиб караша-
дилар, гуёки сен хам бу хдкда «уз фикрингни айтсанг-чи» деб
ёлборадилар. Мулла Обид эса уларнинг кузига к,арамасликка
тиришиб, бошини кенг Уратепа чакмонининг ёкасига яшира-
ди, буларнинг узи хам етмагандек намоз вактини чоглаб туриб
йигиндан ох,иста йук,олиб хам колади...
1Маърака - йигин, маросим.
2Хуле - к,артада дак,ик,рок, (нозик) бир уйин (Муаллиф).
3Жунига - х,ак,ида, тугрисида.
40
Мирвали банги хох уз к,ишлогидан, хох, чет к,ишлокдан ким
булмасин «пайрави келиб к,олганда» аяб, сийлаб ултуришни
одат к,илган эмас, пайрав вак,тида хох к,итта кайф и булсин, хох,
булмасин - бу хдм фарк,сиз.
Бир кун шахдрдан бир вакил чик,иб, пахта экиш, боцща
экинлар Урнини пахтага олиб бериш устида к,ишлок, йигини
чак,ирилади. Мех,наткашларнинг талаби билан Мулла Обид хам
йигин раёсатига кечирилади. Вакил маъруза кдлиб, маъруза
устида к,ишлок,илардан анчагина дехдонлар суз олиб, уз фикр-
ларини айтиб ^а д и л а р . Умрида минбарга чик,маган Мирвали
банги хдм узича айтканда, мехробга с^зга чик,иб, сузининг охи-
рида хдммани кулдиради:
- Боцща экинлар урнини пахтага олиб беришга кдрши эмас-
ман... Аммо пахта уватларига наша экилса, гузаларимиз хдйвон-
ларнинг гажиб кетишидан яхши сакданиб к,олар эди! - дейди.
Бу йигинда хдм одати буюнча Мулла Обид сузламайди.
Йигин таркдлганда Мирвали банги йигинда уз ёнида олиб ул-
турган искавич итини эргашдириб, Мулла Обид билан бирга-
лашиб кдйтади:
- Ахир, мендек бир банги дувурга1чик,иб уз тилагимни айт-
сам-да, сизни мехробга чикдриб к#йсак, хам нукул сук шимсан-
гиз... Ибанбойнинг биясига ухшаган бу гавдаларга хдм ишониб
булмас экан-да, почча! - дейди.
Мулла Обид парвосизгина илжайиб куяди. Мирвали банги
аччигланади, нашаманд к,изгиш кузини уйнатиб, ёнида борган
итига кдрайди:
- Мана шу итим хдм йигиндан кдгсмайди, бирок бу хам сизга
$Ьсшаш йигинда сузлашни билмайди! - дейди.
Биргалашиб бораётган дехкрнлар хахолашиб кулуб юбора-
дилар. Мулла Обид хам уларга к^шулишиб кулса хдм, Мирва
ли бангига ранжиш аломати курсатмайди. Дехдонлар Мулла
Обидга эшитдирмай бир-бирларига «банги ёмон тишлади,
узиб олди» дейишади. Аммо бангининг узи уларнинг сузига
К^шула олмайди:
- Поччамни «тепса тебранмас» деб атайдилар... Мен тугул,
итим тишласа х,ам, к,имир этмайди бу Афросиёб! - деб негадир
яна гижиниб Мулла Обидга кдрайди.
Мирвали банги узининг тандиди ёки шунинг сингари пай-
1Дувур - давра, йишн, урта.
41
рави махдум1 устида к,анчалик таъсир холдирганлигини хам
яхши сезади. Башарти уз сузи ва ё танкдци билан нариги тараф
кизарса ёки таъсирланса, унга иккинчи мартаба хужум к,илмай
кУяди, чунки душман оёги остида. Аммо халигидек к,имирла-
маган кишига жуни келди дегунча, хужум кила беради.
Яна бир жума кун боягидек кишлокнинг умумий йигини
булади. Йигинда шах,ардан махсус белгиланиб чиккан масъул
ишчилар, к,ишлок комсомоллари, нариги кишлок, вакиллари
\ам иштирок киладилар.
Йигин авжи к,изиб турган пайтда кишлок, масжидида жума
азони айтилиб колади. Гарчи, боища кичикракйигин аснолари-
да намоз укуш учун мажлисни ташлаб кетадирган кдрри-кар-
танг дехдонлар х,ам хрзир ботирчилик дилолмай турадилар,
йигиндаги намозхонларнинг хрзирги илинжли холларидан
хабар олиб турган Мирвали бангининг Мулла Обидга кдрши
эски «кеки» гимирчиб к,олади. Яъни, хрзирги нозик фурсатдан
фойдаланиб, Мулла Обидни бугиб ташламок,чи булади-да, узи-
дан нарирокда ултурган Мулла Обидга к$л чайкаб, кУли билан
масжид томонга имлайди ва кулок юмшодларини икки бош
бармоги билан ушлаб, «азон айтилаяпти» деган ишоратини ки-
лади. Бангининг максадига тушунган Мулла Обид сакраб Ур-
нидан турадир, огох, килганлиги учун Мирвали бангига боши
билан рахдат айтади ва бепарво йигиндан чик,а бошлайди.
Бундан рухданган бошка намозхонлар хам жойларидан кузга-
ладилар. Натижа Мирвали банги уйлаганча чикмайди. Билъ-
акс, узи кабзиятга тушади. Гапдан хабардорлар, «энди нима
булдинг» деган каби бангини масхара киладилар. Банги шошиб
турмайди, дарров боищача йул тутади, урнидан туриб раёсатга
мурожат килади:
- Уртодларимиз мажлисни ташлаб намозга бормасалар! -
дейди.
Бир неча комсомоллар хам унинг сузини кучлаб тушадилар.
- Тугри-тугри!
Намоз учун жойларидан турган етти-саккизта кексалар тик-
кайганча дараб коладилар, Мулла Обид «хангома»ни эшитмай
йигиндан узодлашади. Раёсатни олиб борган шахарли ишчи
сузни тухтатиб, уртада кадалиб колган кексаларни кУздан ке-
чиради:
1Пайрави MaxjcyM - хулоса, х,укмнинг натижаси.
42
- Майли, кексалар намозга борсинлар. Аммо яна тезда маж-
лисга кдйтиб келсинлар! - дейди.
Ун-ун беш чоглик, кдри-кдртанглар бенамоз, «игвогар» бан-
гига х^мрайган х,олда йигиндан чикддилар, бангининг уйи-
нидан хабардор дехдон йигитлар унга ер остидан тиржайишиб
кдрайдилар, хдзилмандрак Утарбой бангининг кузини учра-
тиб, жиртак чалгандек кулини огзига олиб боради.
Мирвали банги тажангланиб, белбогининг к,атидаги носк,о-
вогини олиб, бир кап носни тилининг остига ташлайди-да, со-
вук еган товукдек хурпайиб олади...
Мулла Обиднинг йигинларда с^зга чикмаслиги, йигинга
кистатиб келиши, намоз укуши ва боища шунинг сингари ко-
вушмаган феъллари кишлок мехдаткашлари назарида катта
айб х,исобланиб турмайди.
Юкорида айтилганча, унинг уз ичларида б^либ турушининг
узи хдм улар учун кифоя каби сезилади. Ёш-яланглар баъзи кез-
ларда аччигланиб, «бу Обид кетмон узи кдндака одам...» деб ки-
зиша бошласалар, Усмон полвонга ухшаш кексалар «енгиллик
ярамайди, ахир бир кун эпакага келиб колар, Обиддек йигитни
четга кокишни уйламангиз!» деб уларни босиб к^ядилар.
Айникса, ер ислох,оти вактида Мулла Обид Тиктепа чоракор
ва ерсизларини жуда хдм ранжитади. Ерсиз дех,конлар Мулла
Обидни узсиниб, хамда оз ерли билиб, Жалил тегирмончининг
еридан беш танобини айириб бермакчи буладилар. Бирок Мул
ла Обид бой ва домлаларнинг куткуси биланми ёки узининг
диний таассуби оркасидами бахдрхрл ерни рад килади. Мана
шу ran устида ерсизлар олаговур купормокчи, Мулла Обидни
уз ичларидан тамоман четка чикариб ташламокчи буладилар.
Бунда х,ам аччигланган ерсизларни кишлокнинг бир неча гап-
ка тушунадирган Берди татар каби мех,наткашлари тухтатиб
куядилар, «бу майлли ош, ер олмаса садкайи cap, балки ишлаш
учун чоги келмас», дейдилар.
Хуллас, Мулла Обидни бошда эпакага олиш, одамшаванда
килиш Тиктепа мехнаткашлари учун арзонга тушмайди. Бо-
ягидек ерсизларни ранжитишидан катъи назар, уни кишлок
йигинларига, фаол мажлисларига жалб килиш х,ам бир ма-
шаккат булади. Бирор йигин булатурган б^лса, махсус бир йи-
гит хамма вакт Мулла Обид учун овора: «Фалон тугрида мажлис
булмокчи, "^ртокдар йигилиб келганлар, мажлиснинг очилиши
43
-о-«*
си:н а кдраб туради!» Мулла Обид чор-ночор боришга мажбур...
К,ишлок, мехдаткашлари йигилган, мажлисни очмай узига кд-
ритиб турган булсалар бормасдан чора йуд
Башарти Мулла Обид бирор сабаб билан бир йигинга боролмай
к,олди. Эртаси ёки бириси кун дехдонлар ундан хдсоб сурайди-
лир: «Нега бормадингиз, шундай арзимаган иш учун хдм йигинни
тишлаш мумкинми ёки шунча мехдаткашлар сизнинг назарин-
гизда х,еч нарсами... К,ишлок, мехдаткашлари отидан сизга норо-
шлик билдирамиз!» деб беозор шилталаб1олгандан сунг кечаги
йигинда кдралган масалалар ва улар тугрисида берилган кдрор-
лар билан Мулла Обидни таништирадилар.
Киши кдйси даражаларда индивидуалист2 булмасин, на да-
рижаларда ^зини к^пчиликдан четга олмасин, бахдрхдл к^пчи-
ликнинг таважжухд,5тарбияси хдзил гапка ухшамайди. Мулла
Обид купчиликнинг жозибасига, тагин х,ам тугрироги, мухдб-
батига к,очиб жавоб беришдан виждонан азобланадими ёки
бошк,ача бир таъсир буладими, х,арчи бир вак,т уни купчилик
цучогида самимий х,олда куриб к,оламиз...
Энди йигин хабарини эшитса, кишиларни овора кдлмасдан
узи югуриб келади, жиддий масалалар текширилиб турган пайт-
да азон айтилиб к,олса, купчилик хурмати учун намозини хдм
к,азога куяди, раёсатга сайласалар, дарров раёсат курсисига бо
риб ултуради, рузномани куриб, бу х,акда хдйъат раёсат билан
жиддий равишда кенгашади, лозим топганда гарчи бирмунча
кдйналиб булса х,ам сузга чик,иб, узининг маъкул, мазмунли ва
к,иск,а фикрини айтиб купчиликнинг олкишини олади...
Тиктепа, Дустарик, ва Учк,улок, к,ишлокдари бир овул хдсоб-
ланиб, х,ар уч кдшлокдан бир дишлок, шуроси тузулиб келади.
Бу уртанинг к,оидаси буюнча Тиктепа узидан ун учта вакил кур-
сатиши керак булиб, шу ун уч вакилнинг бирига минг тудкуз
юз йигирма тук,к,узинчи йилдан бошлаб бизнинг Мулла Обид
сайланиб келмакда.
Кдшлод шуроси Учдулок, дишлогида жойлашган. Тиктепадан
узодлиги уч чадиримча бор. Мулла Обид шуро мажлисларининг
х,еч биридан к,олмай, яёвлаб боришдан хдм эринмайди. Минг
тудкуз юз йигирма саккизинчи йилда к,ишлок, шуроси ёнида ту-
1Шилталамок, - айбга, жавобгарликка тортмок,.
2Индивидуалист - манфаатпараст, худбин.
5Таважжух, - хурмат, эх,тиром.
v—4•4
зулган хрсилотни юк,ори кутариш комиссиясига раис белгилан-
ган эди. Хозир хам шу комиссиянинг бошида ишлайди. Минг
туккуз юз йигирма туккузинчи йилда кишлок шуросига муо-
вин раис булиб сайланади. Шуронинг купчилиги уни раисликка
таклиф килган булсалар хам Мулла Обид «хрзирча колхоз йулга
к#юлиб етмаган - кечагина тузилган «Четан»ни йулга куймасдан
туриб бошка вазифага утолмайман» деб раисликни кдтиян рад
килади. Район парткоми хам Мулла Обиднинг фикрини маъкул
топиб, уни «Четан»нинг раислигида турушини мувофик куради.
4. ТИКТЕПАНИНГ «УСТУНЛАРИ»
- Тиктепанинг учта устуни бор, бири мулла Султонкул, ик-
кинчиси Хуббибой, учинчиси мен! - дер эди Абдужалил тегир-
мончи кукрак кергиси келган фурсатларда, - агар шу уч устун-
дан бири жойидан кузгалатурган булса, Тиктепа халки том
остида колади!
Кишлокнинг туйими, азасими, бахдрхрл каттарак бир гурунг
асноси булса керак, Абдужалил тегирмончи гурунгнинг турида
ултуриб, аччиг фамил чойни кантлаб ичар экан, боягидек «Тик
тепанинг учта устуни бор...» деб кукрак кера бошлайди. Гурунг-
га йигилганлар ичида чет кишлокдан келган азкиячи бир мех-
мон х,ам булади. Абдужалил тегирмончи убдан кукрагини кериб
булгандан сунг, халиги мехмон мулойимгина килиб айтади:
- Тиктепанинг учта зур, шашраха1устуни бор, деб эшитиб
юрар эдим... Шукр, бу кун уларнинг сухбатларига хам етиш-
дим. Лекин бу зиёрат менга шуни билдирадики, манави икки
устун бирмунча узунрок, аммо жанобингиз кискарок кесилган
экансиз! - деб мажлисдагиларни кулдуриб, ичакларини узади.
Чунки Мулла Султонкул билан Хуббибойларнинг кдцлари узун,
Абдужалил тегирмончининг буйи жуда к,иска булиб, азкиячи
мехмон цгундан киноя килади.
Юкррида Мулла Обиднинг куп вактлар жамоат ишларидан
четда юрганлигини ёзганимизда, «мехнаткашларга чет булган
унсурлар таъсирларига тушканми?» деган чамани хам килган
эдик. Биз хозир Мулла Обиднинг халиги уч «устун» билан алока
ва муносабати т^грисида сузлаймиз.
1Шашраха - олти тарафли: бу ерда бакувват маъносида.
45
«Усп'унлар» кишлокдаридан ёки чет кдшлокдан х,ар кимни хдм
У'ширига тенглашдира олмайдилар. Уларга тенглашиш учун кдш-
лок, катта масжидининг имом ва хатиби Мулла Исо махдум, ки-
чик масжиднинг имоми Мулла Мух,син домла, кишлокнинг собик,
ок,сок,оли Юнус юртогаси булиши керак. Кушни кдшлокдардан
уларнинг икки огиз сузларига арзийдирганлари хам шу ^лчовда
юруйди. Мана шу гурух, кишилардан бошкдлар Мулла Султонкул-
ча айтканда, «сутаклар»дир, Хуббибойга колса «юпунлар»дир,
Лбдужалил тегирмончи эса бу тугрида унчалик такаллуфланиб
Ултурмай, «чиртинг-пиртинг» дейди ва оркасидан «чирт» этиб
’|упугини сачратиб ташлайди...
«Устунларимизни» унчалик хам «к,ора к,озонидан олиб, ки
зил к,озонига куятурган» бесаховат, дастурхонсиз одамлар деб
булмайди. К,ишин ва ёзин бу уч «устун» уз хизматларига Фар-
фи кдссобнинг ун олти ёшли угли Нуъмонжонни олиб, кунгил
очиш учун бир-бировларининг кургонларига х,ар х,афта бир-ик-
ки кайта огишиб турадилар. Бундан ташкдри ун-ун беш кунда
шахдр ёки нариги к,ушни кишлокдардан келиб колган одам-
шаванда к,ардошларни ёки дуогуй эшон ва муллаларни хдм
Кимтинмай кутиб турадилар. Бундай пайтларда Хатиб домла
ва кичик масжиднинг имоми Мулла Мух,синларни хдм кушиб
мехмон к,иладилар.
Юк,орида айтилганча, бу уч «устун» аксар вак,т чойхона каби
купчилик йигилатурган жойларга хдм биргалашиб суз к,уюшиб
келадилар, «чиртинг-пиртинг»лардан айрим ултуриб, алох,ида
сух,батлаш адил а р .
Чойхонада узаро чак,чакдашиб ултурганларида, иш излаб
к,ишлок,кд янги бориб к,олган «юпун»ни учратиб к,олсалар:
- Бегона ит... чамаси, кдишокда суяк кдцириб келган-ов. Са-
воб учун огилингизга олмайсизми, Хуббибой?
- Сиз бундай «савоблар»ни к,идирган киши эдингиз-ку, Мул
ла Султонкул? Бултурги Зиём овсарингиздай бир озгина жири-
ни олиб, кишга кирганда лоак,ал куйругини кесиб к,олсангиз,
янгамиз учун елпигич булар эди-ку?
- Хик,-х,ик,-х,ик,... эшакнинг эти хдром булгани билан кучи
хдлол демакчисиз-да, хи-хи-хи-хи! - деб кулишади.
«Устунлар» бу хилда гапни к,иш, дала ишлари чикмаган
пайтларда факат хангама учунгина сук,адилар. Аммо к,иш-
дан чикаёзган, дала ишлари як,инлашган кезларда бу хилдаги
46
*■----
«к,ишлок,к,а суяк кдцириб келган итлар» билан бошкача муо-
мала киладилар, оч ва ишсизликдан гангиб юрган «ит»ларни
ёзда ишлатиб, кузда куйругини кесиб колиш тугрисида хавас-
ланадилар. Ана шундай пайтларда «суякка мухтож итлар»дан
ах,вол сураб, олдига бир чойнак чой, иккита нон к^йиб, буйни-
дан боглаб олишга х,ам укувлари чакки эмас. Кеч кузга еткан-
да, яъни дала ишлари битканда халиги «ит»ни кдшдан бокиб
чикариш жуни, ахир, бир гап булади. Мулла Султонкулга ух
шаш «ит»ни кеч кузда беда угриси килиб, ёзда узи килиб бер-
ган уст-бошини хам « сен угурлаган бедамнинг бадалига» деб
шилиб олиш йуллари хам топилади.
«Устун»ларимизнинг Зиём овсар кабилар билан килатур-
ган муомала ва муносабати юк,оридагича. Аммо Мулла Обид
каби уз олдига дехдончилик килмокчи булган мустакил янги
«келгинди»лар билан уларнинг купда олди-бердиси булмайди.
Мавриди келиб, бундайлар билан к^л бериб куришканда хам
мулла Султонкул хамёза аралаш эринибгина «омонми» дей-
ди-да, кутарган к^лини нариги ёкка берар-бермас яна ёнига
ташлаб юборади. Хуббибой тилини соковлантириброк «сават-
ми- саватми» (саломатми, саломатми?) дейди ва оркасидан
ёнидаги хамрохига куз кисиб куяди, Абдужалил тегирмончи
эса куришгувчисига зургагина бармогининг учини беради-да,
берган куйи бир оз караб тургач, бир огиз сузсиз куришгувчи-
дан ажрашади, агарда куришгувчи «чиртинг-пиртинг» билан
уйнашмокчи булса, узатган кулини тезда ундан тортиб олмай-
ди-да, бир нав кулумсираб бошдан-оёк, гуёки ёгоч бозорида
тиккайтиб куйилган ходанинг тобини текшираётган дурадгор
уста каби уни, яъни «чиртинг-пиртинг»ни юкоридан пастка
томон куздан кечириб тушади...
Мулла Обид чойхона каби жойларга жуда оз чикади. Чиккан-
да хам киши, тос1, чой танлаб ултурмай, ким тугри келса, яъни
ким уз ёнига чакирса, уша билан ултуришиб кета беради. Ку-
логи огирлиги учунми ёки узини яратилиши шундайми (биз
яратилиши шундай эди, деб биламиз), бахархол биров ундан
гап сурамаганда сузга хам аралашмайди, жуда зарур булиб кол-
маса узи хам гапирмайди, факат кулига туткузилган пиёлани
бушатиб беришни, таркаш вактида х,исоб б^йича тушкан чой-
1Тос деб бу уринда чойхонада бирга тупланиб бир пиёладан чой ичиб ул-
турганларга айтилади (Муаллиф).
47
чакдни тулашнигина билади. Шунга ухшаш к,ишлок,нинг мул-
ласи ким, домласи ким, тегирмончиси ва фалони ким, бу билан
хдм унча кизик,иб турмайди. Баъзи «елпатак юпунлар» каби
анави баланд охирдан сув ичадирганларнинг энсасини к,оти-
риб, улар тиламаса хдм к$л бериб к^ришиб, узининг иззатнаф-
сини оёгости к,илиб юрушни хам билмайди ёки ёк,тирмайди.
Агар биров узи билан сурашмок,чи булса, к$л бериб курушади,
ran сураса, жавоб беради, хорма деганга, бор бул дейди, улдур-
ки,1бу тугриларда ^зи ташаббус к^рсатмайди.
«Устун»ларимиз Мулла Обидни к,ишлок,кд янги кучиб келган
йилнинг эрта бахорида, кечаси гузар чойхонасида курадилар.
Лекин бу янги мехмонни бошкд юпун ёки сутакка хисоблай ол-
майдилар. Яъни Мулла Обид улар томонидан оддийгина, кулу-
ниб ва масхараланибгина кдршиланмайди, билъакс, бирмунча
фавкулоддарок,, эхтимолки, бир оз к,изикрок истик,бол к,илина-
ди. Мулла Обиднинг ярим к,оронги ичида бошкдлардан чорак газ
чамаси юк,орирок, курунган зур гавдаси, айник,са, огир харакат-
ли зур кузи, икки жагини шоп каби ёпиб тушкан мурти, сурф
к,ийигининг чап томонига осилган ярим газлик пичоги «устун-
лари»мизни дабдурусдан ёмон хаёлга тушириб куяди. Мулла
Обидга кузи тушиш билан хусусан Абдужалил тегирмончининг
юраги оркдсига тортиб кетади-да, бир неча вак,т сузлашга хам
тили келмай к,олади. Огзига бирмунча тупук олгандан сунг Аб
дужалил тегирмончи охистагина Хуббибойга кдрайди:
- К,ишлогимизга одамхур дориган экан, - дейди.
Хуббибой секин ер остидан Мулла Обиднинг ярим газлик
пичогига куз юборади:
- Мелесага хабар бериб куйиш керак эди.
- Мелеса боя Дустарик,кд кеткан, - деб Мулла Султонкул сез-
дирмасдангина деворга суялинкдрайди.
- Мелесанинг к,улидан нима хам келар эди, - деб тегирмон
чи яна секин Мулла Обидга кдрайди.
- Мелесанинг кулидан хеч гап-ку келмайди, - дейди Хубби
бой. - Лекин эхтиёт лозим... Узи бу ерда нима кдлиб юрадир,
кдй ердан келган, кдй ерга тушкан, баспорти борми? Мелеса
мана шу тугриларни текширар эди-да.
Тегирмончининг энсаси к,отиб, манглайини тириштириб
к,уяди.
1Улдурки - шундокки.
48
- Хамма вак,т айтаман-ку, бир гапни сал уйлаброк, гапиринг
деб, - дейди, - лекин сиз х,ануз пашмалоки1 гапларни айтиб
к,олгансиз!
- Гапимнинг к,ай ери пашмалок,и экан?
- Секинрак-секинрак... Пашмалокисини айтиб берайми
сизга? Кдй ерга тушдинг, деса, чойхонага, дейди; кай ердан
келдинг, деса, фалондан, дейди, баспортинг борми, деса, мана,
дейди, хуш?.. Бу халк учун нима к^п - важ; нима арзон - бас-
порт.
- Тутри-тугри! - дейди суянган жойидан Мулла Султонкул,
- х,арчи максадига етмасин-да, бадбахт... Менда-ку ^фадаги
беш-^н пуд галла билан огилдаги беш-унта к,орамолдан боища
нарса й^к,... Лекин х,арчи ташвиш бор-да...
- Менда нима бор дейсиз! - дейди камсухунлик билан те
гирмончи, - уша сизникига ухшаш борди-келди... Уч тош те-
гирмондан келган даромад чойчакдцан ортмайди... Нима, биз
пулат сандикда асраган акчамиздан куркдрмидик... Сиз айт-
канча, бир оз ташвиш булмаса, бонща вахима...
Хуббибой хам ёронлари каби узининг «йуклигидан» шикоят
килиш учун огзини жупласа хам, аммо бирдан дами кесилиб
к,олади. Чунки бирор соатдан буён узига дам-бадам куз ташлаб,
алланарса тугрисида сухбатлашаётган «устунлар» Мулла Обид
нинг дик,катини жалб этиб, ох,истагина буларга караб куяди. Гуё
иттифоклашган каби «устунлар»нинг хам куркок кузлари унга
тукнашиб, шикоят гали Узига келганда Хуббибойнинг нафаси
ичига тушиб кетади. Аммо Абдужалил тегирмончи фурсатини
кочирмайди. «Дахдпатли» бир «чиртинг-пиртинг» олдида бош
эгади, яъни Мулла Обидга имо ичида салом бериб, тамаллук2
билан ялтокланиб к,^яди. Мулла Обид тамаллук маъносига ал-
батта тушунмайди, тунд бир турда бош иргатиб, жавоб бера
ди-да, кузини четга олади.
- Максади шу ёкда экан, - дейди энтикиб Хуббибой.
- Шу ёкда, шу ёкда, - дейди тутуликиб Мулла Султонкул, -
сизнинг саломингизни хам писанд килмайди-а, Абдужалил?
- Одамхур-да, - дейди тегирмончи, - даюс хукумат нукул
шунака одамхурларга йулни катта очиб берди...
- Сиз Хуббибой, хадеб унга карай берманг, ^чакишиб колади.
1Пашмалок,и - оддий, паст.
2Тамаллук, - хушомад, сурбетлик.
49
+ — -°— 4
- Йук,, мен...
Учави х,ам бирмунча вак,т сукутка боради, чойнакдаги чой
эсидан чик,иб совийди...
- Кдни, Мулла Султонкул, чойни куйинг, банда пешонаси-
дагидан ортик,чани к^рмайди, - дейди бир вак,т тегирмончи.
Учави хам узун нафас олиб, суз куйишкдндек Мулла Обид
томонга кдрайди. Иттифок,о, Мулла Обид хдм шу вак,тда бу-
ларга кдрайди. Дархол кузини булардан олиб, ярим газлик
пичогини к,инидан сугуриб чикдради, дамига чарогнинг нури
тукуниш билан пичок, ярк,ираб кетади. Мулла Обид тирноги-
нинг кемтикларини тугрилай бошлайди.
- Ана холос, - дейди шивирлаб тегирмончи, - биз кдрай бе
риб уни узимизга учактирдик. Бад олганимизни сезиб пичок,
янишка турди. Ух, даюс... Бу пичок, неча гунохсизнинг ястиги-
ни к,урутган экан....
Энди хдр уч «устун»нинг хам силласи убдан к,уруйди. Хуб-
бибойнинг далага чикдуси келиб к,олади: Хуббибой астагина
урнидан турганда к,^рдошлари: «к,^ргонингизга кетиб кдлманг,
биргалашиб кетамиз», деб таъкидлашади.
Хуббибой кдйтиб келар экан, гузар уртасида ким биландир
узок,гина сузлашиб к,олади. Сузлашиб ажралишгандан кейин
кулумсиган х,олда к,айтиб келади, жойига ^лтурар экан, яна
узича кулуб к,уяди.
- Ким билан сузлашдингиз?
- Нега кулдингиз?
- Биз кулмайдиган вахдоага тушмабмиз-да, - деб Хуббибой
яна кулади, - ултурган занталок, Холмирза бузок,нинг куёви
экан, к,айнотасидан бир-икки таноб ер олиб, дехк,ончилик к,и-
лиш учун шу кунларда Тиктепага к^чиб келган экан. Юрагин-
гизга балли дедик, тегирмончи!
Бу суз билан Мулла Султонкулнинг устидан вахима юки
кутарилиб, юзига к,он югуради:
- Хамма вахдмани сиз бошладингиз, тегирмончи!
Аммо бу «хушхабар» тегирмончига Хуббибой кутганчалик
узгариш бермайди, бояги вах,имали вазиятга нук,с тегмайди.
- Мен хдли хам бояги мулохазамда туравераман, - дейди те
гирмончи, - одамхур ёки босмачи деган Холмирзага куёв бул
са, нима таажжуби бор? ё к и каллакесарнинг кдйнотаси ман-
глайидан шохчик,арган булади, деб эшитганмисиз?... Йук,, мен