400
►- ° -•*
илгари ва сунгра Туркистонда булиб уткан ижтимоий муноса-
батларнинг натижасидир. Шу даврдаги майда буржуазиянинг
куз кдрашлари ойдинлаштирилгандир. Уктабр инк,илобининг
румонни суратларида (образини) кескинлаштиришда уктабр-
нинг таъсири катта. Уктабр кунлари ва ундан сунгрок, хдм АДо-
дирий собик, фикрларидан кдйтмаган. Уша вак,тдаги унинг ёши
хдм фикрини тезда узгартириб юборадиган эмас эди.
АДАБИЙ ПРИЁМНИНГ ИЖТИМОИЙ
МОХ.ИЯТИ (НЕГИЗИ)
Виктор Гюго, Журжи Зайдон, АДодирий приёмлари бирга
марказлашадирлар. Биз юк,орида буларнинг адабий усуллари-
нинг ухшашлигини курган эдик. Энди биз адабий приёмлар-
нинг биргалигини аник,лаймиз.
«Уткан кунлар» умумий туплам к,илиб юк,оридаги айткан-
ларни жамлаб айтканда, тубандаги адабий приёмлар билан
ишлатиб безалган:
A. Нарсаларни, кишиларни (типларни) белгилашдаги му-
болага. Бу муболагалар лакдбларда ва бошкд сифатларда жуда
юк,ори даражада берилиб кетишга олиб боради.
Б. А Додирийда икки боглама субективизм кучли туради:
1. Узини ёмон курадиган ва яхши курадиган кдхрамонла-
рига нисбатан узимчилик, яъни к,андай тасвир к;илсам узим
биламан (кукларга кутариш ёки суриш).
2. Тасвир к,иладиган х,одисаларига нисбатан узимчилик бор.
B. Бадиий суратда курсатиш урнига ёзувчи тарафидан хабар
бериш хдм мулохдза юргизиш (ортик,ча фалсафа сотиш).
Г. Ажойиб фавкулоддалар.
Бу приёмлар шохобчалар булиши бараварида бир хрвизга уч
арикдан келиб куйилар, яъни к,арама-к,арши к,уйиш (контрас
тирование), идеаллашдириш (илох,ийлашдириш), уз муддаоси-
да тарбия к,илиш (дидактика).
Мана бу нарсалар-приёмлар оркдли ишланган «Уткан кун
лар» албатта бадиий рудий румон булмай, аксинча мафкуравий,
ташвик,ий (махсус муддаога к,араб бориш) румон булади. Жур
жи Зайдоннинг тарихий румонларини мафкуравий, ташвик,ий
деб аташ тугридир. Франсиядаги сул халк^илик, румонизмасини
бутун асоси мана шу юк,оридаги адабий приём булганини айта-
401
»■- °
лар. Оврупо адабиётини текширган, айник,са Виктор Гюго усти
да узок, ишлаган В.Синев юк,орида курсатканча приёмлар билан
куролланиб, Виктор Гюгонинг анча румон яратк,анини айтади.
Франсуз румонизмаси араб, турк адабиёти орк,али узбек ада-
биётига «Уткан кунлар» билан кириб келди. «Уткан кунлар» уз
бек адабиётида биринчи румонизм сах,ифасини очди. Албатта,
айнан механический узбек адабиётига келиб уринлашкдн, деб
айтиб булмайди. Балки румантизмнинг пайдо булиши, яшаши
учун ижтимоий шароит бор эди. Миллий буржуазия ёзувчила-
ри, албатта, Туркистондаги булиб уткан ижтимоий хдцисалар
натижасида румантик; булишлари табиий эди.
рУмонтизм м а к т а б и н и н г и ж т и м о и й
АСОСИ КДНДАЙ?
Румонтизм йулига кириш ёзувчиларда ижтимоий айлана-
дан фарази булиш натижасида тугиладир. Ок,суяк х,оким синф
ёзувчилари эски курилишнинг йукдлиб кетиб янги буржуазия
курилиши булганидан умидсизланиб, хафа булиб ижтимоий
шароитдан норози булалар. Аммо халк,-чи? Майда буржуй ёзув-
чиларидаги румонизмнинг ижтимоий негизи янги хркимият-
нинг инк,илобнинг ижтимоий сиёсий натижаларидан к;оник,-
май норози булишидадир.
Бизнинг буржуа ёзувчиларида румонтик,лик, уктабрдан ил-
гари бор эди. Аммо уктабрдан сунг куч олди. Бунинг сабаби
нима эди?
Уктабрдан илгари биз узбек адабиётида румонтизм унсур-
ларини унча куб курмадик. Уктабргача х,оким адабиёт жадид
адабиёти х,исобланар эди. Жадид адабиёти узининг шакли,
усули, адабий приёми билан румонтизм мактабининг узи эмас
эди. Лекин сунгги кураш йилларида, феврал арафаларида жа
дид адабиётида х,ам чайнаш, умидсизлик унсурларини кура
миз. Уктабр инкилобидан сунг узбек адабиёти (асосан жадид
адабиёти)да румонтизм мактаби жойлашади. Тармок, ота бош-
лайди. Чунки феврал инк,илобининг берган ижтимоий, сиёсий
натижалари билан рози булган буржуа, к,исман гдайда буржуа
ёзувчилари (зиёлилар) уктабрнинг берган ижтимоий, сиёсий
натижалари билан курашиш йулига утдилар. Мана бундай ач-
чиг норозилик, уларнинг миясида умидсиз, х,айронлик„ хаёл,
402 -----------------------------------------------------------------------------------------
гойибдан турли «нажот» йулларини излашни бошлади. Бундай
ижтимоий шароит ичида ёзилган «Уткан кунлар» хам румон
тизм асосларини жуда тез мукаммал кабул кила куйган. Демак,
узбек адабиётига франсуз румонтизмаси турк адабиёти оркали
фавкулодда кириб чукиб колмай, тегишли мавжуд булган икти-
содий, ижтимоий умумий шароит унга сабабчи булмишдир. Ук
табрдан сунг реаксия - кора гурух, ёзувчиларидаги румонтиз
мнинг характери фаол аксилинкилобий туе олди. «Уткан кун
лар» мана кщоридаги ижтимоий муносабатларнинг емиши бу
либ колмай узбек адабиётидаги румонтизмнинг биринчи катта
намунасидир.
Бу ерда кора гурух, тескари румонтизм билан майда буржу
азия халкчилик асосидаги румонтизмни ажратиб тушуниш за-
рур. Франсуз адабиётида бу икки турли румонтизм кучли урин-
ни олди. Биринчи румонтизм узининг улим тушагида курган,
энди тарихга лаънатлар, нафратлар укиб жигибийрони чиккан
оксуяк ёзувчиларига хосдир. Уларнинг тарихий-бадиий асарла
ри аччигланиш, жах,л юкори даражада нафратли кайгуланиш-
дан иборатдир. Булар учун х,озирги замон бутун умидсизлик
тугдиради. Иккинчи турдаги халкчилик румонтизми майда
буржуазия рух,ида булиб унга мойил турган. Тарихда майда
буржуазия молия капиталистик х;окимлигида эзилганидан унга
Карши норозилик билдирган, аммо унга аччиг килиб бутунлай
кул силтамаган. Хусусий мулкчилик асосларини х,имоя килиш
билан саноат ва молия капиталининг рахдо-шафкатига муваф-
фак булмокни истаган. Буржуазия инкилобига карши кузгалон
прулетариат тулкини кучогига узини уриб, хукуматдан узи
га тегишли уринни ишгол килиш билан баъзи енгилликларни
кулга киритиш максадини кузлаб келган.
Феодализм оксуяклик даври йуколиб, урнига саноат-молия
капитали мингач, собик синф шоирлари, адиблари буржуа
зия инкилобининг ижтимоий, сиёсий натижаларини кургула-
ри келмай бутунлай эскиликни кумсаб, ичикиб, фарёд билан
шугулланиб охирги дамларини оладилар. Майда буржуазия
ёзувчилари булса буржуазия инкилобининг ижтимоий, сиёсий
натижалари оркасида бирмунча каттик кисилиб, вайронлик
сари караб колганликлари учун узининг факат каноат х,осил
Килмаганлигини, норозилигини билдириб, яна узига енгиллик
берадиган узгариш талаб килади. Хоким синфдан инсоф, рах,м,
403
шафк,ат, яхшилик талаб к,илади. Майда буржуазия тарихда мо-
лия капиталининг ёрдамига ён беришга умидвор булиб келган-
дир. Мана шунинг учун майда буржуа халк,и румонтик, ёзувчи-
ларида яхшини ёмонга, рах,мдилни рахд1сиз к,онхурга карши
куйиб, уз муносабатларини курсатиб тасвирлашдан четлашол-
майдилар. Мана шундан румонтик,ларининг асосий приёмлари
келиб чикади. Муболага, идеаллаштириш карама-карши куйиш
(контрастирование) мухдррирлик субъективизми, дидактика.
АДодирийда хам румонтиклик асосан мана шулардир. Тур
кистон майда буржуазияси феврал,уктабр инкилобидан куткан
натижаларига эга булмади. Майда буржуазияни банкаларнинг
латаристларнинг сикишидан бу инкилоб кущаради деб уйлаган
эди. Лекин инкилобнинг натижалари янгида иктисодий кураш
майдонидан сикиб чикаришга бошлади. Саноат налуг, капи-
ратсия, албатта, уларни каттик сикишга бошладилар. Айникса,
янги иктисодий сиёсатгача булиб уткан «Х,арбий коммунизм»
даври жуда каттик таъсир килди. Албатта, шуро хукуматининг
Курилиши махкамланишидан норози булган майда буржуази-
янинг мафкурачилари булган ёзувчилар (АДодирий) уктабр
дан илгари чор хукуматининг Туркистонда махкамланишидан
кандай норози булган булсалар, уктабр муваффакиятларидан
ундан хам ортик норози булдилар. Уларга нисбатан «яхшилик»,
«рахм», «шафкат», «эркинлик» булмади. Майда буржуазия сот-
сиализм курилишидан каттик норози булди. Бу КУРУШ кела-
жакда хусусий мулк асосларини емирар эди. Молия капитали
банкаларнинг хокимлигидан хафа эди. Чунки у ёмон кисар эди.
«Бахтсиз куяв», «Халима» театри асарлари Туркистонда майда
бойларнинг кандай кисик, ёмон шароитда бул*гчлигидан бахс
килади.
Халкчи румонтиклар (майда буржуазия) шунинг учун асо
сан яхшини ёмонга, рахмни рахмсизликка, одамни хайвонга
Карши куядилар. Шу йулда бориб узларининг кахрамонларига
нисбатан кутариш ёки уруш йулини ушлайдирлар. Бундай йул
да ёзилгандан кейин ёзувчи беихтиёр муболагага, идеаллашти-
ришка мажбур буладир. АДодирий (халкчи румонтик) майда
буржуазия куз карашида жамиятда синфни курмайди. Балки
яхшилик, ёмонликни куради. Рахмдиллик сиёсат, жабр, зулм
сиёсати асосида хукумат курулишига карайди. У бутун хукумат
бошига хаммани кузда тутадиган Хасанали кабиларга хам рахм
404
киладиган бойларнинг ичидан Отабеклар пайдо булсалару ху-
кумат сурсалар. Шунда майда буржуазиянинг хдётини енгил-
лаштириб, уларни куб сик,ишга йул куймаслар.
Бундай сиёсий чорани бутун майда буржуа халк,чи румон-
тикдари майдонга куйдилар. АДодирий хдм майда буржуазия
табриги учун мана шундай сиёсий тадбирни такдим к,илади.
Майда буржуазия х,еч бир вак,т мустак,ил курашиб, уз манфа-
атини х;имоя к,илиш учун майдонга чикд олмай келган огма -
«аросатда» к,олган гариб гурух, булиб келди. Шунинг учун хдм
унга рахдодилли хусусий мулк асоси сак,ланса-да, бир оз яшашга
йул куюш мана шундай хдммабоп сиёсий курулишга эга булиш
керак эди. Туркистон майда буржуазияси бундай курулишга ук-
табргача эга булмаган эди. Уктабрдан сунг хдм асло эга булмади
ва эга булиш умиди суниб, к,аттик, норозилик,га тушди. Булар
учун х,озирги турмушдан кура кубрак илгариги замонлар, ут-
миш яхширок, куринар, булиб утмиш яхшилар (Юсуфбек х,ожи,
Отабек, Утаббой) каби одамларнинг х,озир х,оким булиб, хуку-
мат бошига чик,ишини истар эдилар. Туркистон майда бойлари
Туркистонга русларнинг келишидан сунг норози булиб к,олган
булса, уктабрдан кейин русларга к,арши миллатчиликлари орт-
ди. Х,амма сикдлишларини руслардан курдилар. Сунгра мусул-
моновотни ёдларига келтирдилар. Мусулмоновотдаги яхши,
рахдодил кишиларга ухшашларининг х,окимиятка чик,ишлари-
ни истадилар. Хдлол, инсоф, ахлок, масалалари уларнинг асосий
гояларини ишгол этиб, миллатчилик х,исларини кучайтирдилар.
Мана бундай рухдаги майда буржуазия билан алокдца булган ва
шунинг сух,батидан озикланиб румон ёзган АДодирийнинг сиё
сий талабларининг майдонда куйлаш учун «Уткан кунлар» рам-
зида х,озирги кунлардаги майда буржуазия фикрларини к,олибга
солиб чиккан. Улар яхшилик,, paxjvi, шафк,ат курбони булиб май
донда куриндилар.
Майда буржуазия х,ар тарафдан к,исилиб, мискин булиб
к,олган гурух, эди. Шунинг учун АДодирийга муболага керак
эди. Чунки ёзувчининг уз муддаолари фикрларини ташиб юра-
диган «яхши» к,ах,рамонларини гавдалантириш муболагасиз
мумкин эмас эди. Муболагалар орк,али бутун инсофлик, адолат-
лик, рах,м, шафк,атлик, сиёсат тарафдорларини тасвир к,илади.
Муболага бир бугина уринда эмас, АДодирийга инсофлик, адо-
латлик, рах^дил булишга к,арши булган к,ах,рамонларнинг ёмон
405
ь » ° «ч
томонларини яна хдм коралашга иш берган. Мана бу нарсалар
билан АДодирий тугридан-тугри одамларини бир-бирига кдр-
ши куймишдир. Бу вазифа (задания) узининг сунъийлиги би
лан ёзувчини ураб ташлайди. АДодирий узининг кучли талан-
ти билан заданияни урнига куяман деб вокеаларни муьтадил,
тугри мантик,ий олиб бора олмаган. Заданиянинг сунъийлиги
касир килибдир.
Хушруйбибининг устидаги муболага ва сунъий задания та
лантам АДодирийга шу йулдан фавк,улодда юриб, уз томони
дан оралашиш, суз кушиш, узиникини айтиб туриш мажбурия-
тини тугдирибдир. Юк,оридаги вазифани олдиларига куйган
халкчи румонтик,ларда узини кахрамонларининг сузларини
орасига сук,иш кучлидир.
Шу билан кдхрамонларнинг вокеаларни бошкалардан эркин
кечиришка куймайдилар. Сукилиб кахрамонга халал бераверади-
лар. Биз буни «Муддаосини укувчига утказиш» сарлавхали мако-
лада мисоллар билан курсатдик. Лекин биз бундай холни кисман
реалист ёзувчиларда хам курамиз. Аммо реалист ёзувчиларнинг
тажрибасиз бошлангичларидагина бордир. Реализм мактабининг
румонтиклари каби кучли кишиларида биз буни курмаймиз. Реа
лист ёзувчилардаги уз сузлари заруриятдан келадир.
Туркистон майда буржуаьияси 1919-1920-нчи йилларда
Хали ёш, умиди бор, даврга мувофлклашиш ёки курашда бирор
ёкга узини уриб, таъмаъдорлик килиш пилони унда йук эмас
эди. Мана шунинг учун уларда хозирги курулишдан зорланиш
бор эди. Шунинг учун халкчи румонтикларни карама-карши
куюш мазмунида ижтимоий-ахлокий масала ётади. Яъни жа-
миятдан бутун безиб улиб кетиш эмас, балки ундаги халол, ха-
ромни ажратиб, ахлок, хулк масалаларини йулга куйиб яхши-
ларни кутариш лозимдир. Шундай булушка у ахлок, хулк майда
буржуазия манфаатларига карши келмасинлар. Шунинг учун
шу рухда ёзилган румон хам ижтимоий ахлокий тарбия берсин.
Рахмдилни купайтсин.
АДодирий «Уткан кунлар»и билан мана шу асосда ишлаган.
Хдкикатан, майда буржуазияга якин туриб, унинг хозирги ку
рулишдан норозиликни ва келажакдан умидворлигини куйлаб
берган.
Халкчи румонтиклар асарларини карама-карши куйиш асо
сида тузиш билан унинг яхшиликни ёмонлик устида хоким
406
♦-» ° «ч
булиши, устун чик,иши билан тамомлайди. Баъзилари яхши-
лик,ни ёмонлик, устидан жисмоний устун чик,иши билан та
момлайди. Баъзилари яхшилик,ни ёмонлик, устидан жисмоний
устун чик,иши билан асарларни тугатсалар, баъзилари ахлок,ий
мардлик билан устун чикдртиб тугатади. «Уткан кунлар»да ях-
шилар ёмонликдан келиб-келиб устун чикддилар.
«Уткан кунлар»да Отабеклар олдин жисмоний, сунгра
ахлок,ий ёмонлик,ни енгиб чикддилар. Отабек биринчи мар-
таба Хрмидларни улдиради. Сунгра Отабек билан Кумуш уз-
лари Тошканда улишади. Аммо мард булиб инсофли, виждон
ли, шарафли улади. Укувчилар уларни бутунлай тарихда ок,лаб
к,изганиб йиглашгача борадилар. Ахлок,-хулк,и томондан юз
прасант устун чик,иб уз инсофларини, мехрибонликдарини
курсаттириб, укувчининг мухаббатини Отабекларга жалб к,ил-
дириб булиб, сунгра улдиради. Бундай улдириш билан ёзувчи
яна хаяжонга, таассуротка укувчини кумади. Румонтизм тугри-
дан-тугри юзга к,араб туриб тугри гапни, х,ак,ик,атни айтолмас
эди. Уктабрдан сунг майда буржуазия х,ам тугридан-тугри юзга
к,араб гапира билмас эди. У жуда хдйрон к;олган, х,ар тарафга к;а-
раб панох излаб яхшилик, ахтариб к,олган эди. Бу шароит кела-
жакни хозирги курулишга, утканни хозирга к,арама-к,арши иде-
аллаштиратурган румонтизмни к,абул к,илди. АДодирий бунда
уз синфига катта адабий хизмат кдлди. Шунинг учун унинг
приёмлари муболага, к,арама-к,арши к,уйиш, дидактика булди.
«Уткан кунлар» узининг бадиий приёмлари билан уктабрдан
сунг булгуси реализм приёмларига бутунлай ёт. Румон узининг
приёмлари билан Оврупода яшаган майда буржуа халк,чилик,
румонтизмасининг узбек адабиётидаги нусхаси. Бугина эмас.
«Уткан кунлар» Туркистон майда буржуазиясининг ик,тисодий,
сиёсий б$Ьфонининг бадиий куринишидан иборатдур. Туркис
тон майда буржуазия зиёлилари уз синфларининг заказларини
унчалик, яхши бажарарлик, илмий, маданиятли, санъатчи эмас
эдилар. АДодирий хам шу жумладан эди. Аммо унга майда
буржуазия к,ийинчилиги бадиий шаклни, приёмларини бун-
чага ишлаткан булганлиги катта ёрдам к,илди. Мафкурасига
мос келатурган бадиий к,олипини у Журжи Зайдондан топти.
Биз буни юкррида курсатиб утдик. Албатта, Журжи Зайдонни
ук;иб, ундан урганиб боргани учун АДодирий «Уткан кунлар»и-
ни яхши к,изик,арлик, чик,аришга муваффак, булгандир.
----------------------------------------------------------------------------------------- 4 407
УМУМИЙ МУЛОХДЗА - ЯКУН
АДодирий узининг хаётида майда буржуазия оиласида
яшаб уткан. Узи шу майда буржуазия оиласида тугулиб, катта
булмишдир. Унинг униб-усиб, йигит булган чодтари майда бур
жуазия сик,илган вак,т эди. У вак,тда молия сармояси банкалар
уларни к,аттик, к,исиб куйиб яшашга имконият бермас эдилар.
Майда буржуазия узининг хароба хрлдалигини русларнинг ке-
лишида х,ам курадилар. Шунинг учун русларга к,арши миллий
озодлик, курашида к,атнашиб, узларининг бахт йулларини из-
ладилар. 1916-нчи йил кузгалонида майда буржуазия узини
курсатди. Феврал узгаришида хам хайрихох, булиб уни шодлик,
билан к,аршилади. Майда буржуазия февралдан узига енгиллик
тугдиратурган инсофлик;, одилона курилишни кутар эди. Аммо
натижада бу кузгалонлар капитализм ишлаб чикдриш усулини
хоким булиб, майда буржуазияга айланмади. Балки ижтимоий
инк,илоб узининг тармогини ёпди. Рус прулетариатининг рах,-
барлигида Урта Осиё дехдон ва чорвадорлари уз синфий ман-
фаатларини миллий озодликни то охиригача х,ал дилатурган
уктабрни яхши кутиб олиб, уни махдамлаш йулига тушдилар.
Уктабрдан сунг катта бойларнинг харобаликка тушиши хусу
сий мулкларининг мусодара к,илиниши, сиёсий хукукдан бутун
махрум дилиниши уларнинг жуда аччигларини келтирди. Бун
га кушилиб майда бойлар хам к,аттик, норозилик, кучасига кир-
дилар. Чунки бу к,узгалон истик,болида хусусий мулк асослари
емирила бораётданини майда буржуазия анид курди. Шунинг
учун уктабрга узини тескари ушлашда бу катта бойлар билан
бир турди. Майда буржуазия бу вадтда узининг бахтсизлиги-
ни булган индилобнинг жумхурият эркинчилик булиб тамом
булмаганидан курди. Унинг назарида уктабр ёмонларнигина
купайтирди. Узодни умидида булиш билан баравар утмишдаги
«рахмдиллик», «яхшиларни» Ниёзбек, Утаббой, айник,са, Юсуф
бек хожи, Отабек кабиларга ухшашларнинг хаёлида булди.
Ушанга ухшашлардан дани энди бир хон кутарилиб, мамлакат
осойишталикка келса, дер эдилар. Буни АДодирийнинг фикри
негизларида очик, курамиз.
АДодирий румонининг туб магзи ва унинг яраткдн суратлари
мана шундай умумий майда буржуазия рудининг емишидан ибо-
ратдир. Юкрридаги тарихий шароит АДодирийга таъсир кдлган.
408
-O—f
Хак,ик,атда майда бойлар огир айланалардан, (шароитдан) куту-
лиш учун, жанжалларни ечиш учун ишонтириш йулини тутиб, ях-
шиликда, инсофга, мулойим сузга чакирар эдилар.
АДодирий мана шу шароит ичида шу рухни акс этдира-
турган румон уйлаб уни 1919-нчи йилларда ёзишга бошлаган.
Узининг давридаги майда буржуазия синфининг мафкурасини
бадиий шаклга солиш учун «тарихий» румон ёзибдир. АДоди
рий тарихда куринган, булган шахсларни хам гавдалантира-
ди. Аммо уни юк,оридаги идеяларга буйсундириш учун ортик,
муболага-идеаллаштириш билан шугулланади. Бунингсиз хо-
зирги майда буржуазия фикрини акс этдириш мак,садида та
рихий хак,ик,атларни бузиб курсатиб, бир оз уддасидан чик,иш
мумкин эмасдир.
Баъзи уртокдар огзаки сухбат вадтида А Додирий «Уткан
кунлар»и билан бизни утмиш замонга, хонлик,, беклик дав-
рига, «мусулмоновотга» к,айтармок;чи, дейдилар. Бу тугрими?
Албатта, тугри эмас. Нима учун? Чунки АДодирий «тарихи-
мизнинг энг кирлик, к,ора кунлари булган кейинги «хон за-
монлари»дан белгуладим», деди. АДодирий бу билан узининг
румон ичига киритган даврчани «кирлик к,ора кунлар» деб, у
к,ора кунлардан ёрук, юлдузлар ок,тармок,чи. Хатто АДодирий
у замонларни факдт хон замонлари, деб олмайди. Бунда яхши-
лик,, Отабекчилик бошлангичлари бор эди. Жадид деганимиз
гурух Отабеклар каби йигитлардан таркиб булиб, вужудга кел-
гандир, демакчи. Хон замонлари сузини тирнок, ичига олиш
билан АДодирий узининг у замонларга булган кдрашини ай-
тиб туради. Хон замонлари кир, коронгу булсалар-да, яхшилик,,
инсоф, рахм учк;унлари у туман ичида уйнаб юрар эди, деб шу
учкунларни бизга ялтиратиб, идеаллаштириб бермакни кузда
тутади. Юсуфбек \ожи, Отабек каби синфий манфаат йулида
киши кучидан фойдаланиш, Хасанали кабиларни к,аттик, ишла
тиш билан бойишни кузда тущ анлар фак,ат яхши сифатларни
чаплаб, сунъий сифатларни яна идеаллаштириб ортдиради.
Демак, АДодирий хон замонлари «мусулмоновотни» к,ай-
тариш тарафида булмай, майда буржуазиянинг нажот йулини
уша эски замонлардан даромад к,илиб келади. «Тарихий» румон
исми билан майда буржуазиянинг хозирги к;ийинчилик;дан к;у-
тулиши учун «учинчи гоя»ни - Отабеклар гоясини тавдим к,и-
лади. Унинг суратлари тарихий суратлар булмай, бу кунги май-
409
да буржуазиянинг тутк,ан урнидан келиб чикдан идеяларни акс
этувчилардир.
Майда буржуазия синфи учун феодализмнинг кдйтиши жуда
курк,инчлидир. Чунки яна узбек-к,ипчок, узора урушлари була-
турган булса, майда бойлар капитализм вак,тидагидан бешбат-
таррок, янчилади. Савдо-сотик, к,илиб тирикчилик к,илиш имко-
ниятларини йукдгиб куйган булади.
Шахар майда буржуазияси х,еч вак,т хон замонларининг еми-
рилганига хафа эмас. Балки феодализм курилишининг йикдш ш и
натижасида вужудга келган капитализм ва судхурлик, курилиши-
ни унга куткан чор хукуматининг Туркистондаги сиёсатидан хафа
эди. Чунки банкалар, трестлар сикдр эди. Уктабрдан хафа булиб
жуда кдйгирди. Чунки у хусусий мулк асосларини емиратурган
чораларни кура бошлади. Шахар майда бойларига налуклар би
лан хужум килди. Шунинг учун бу халк, тарихни эслаб, хонлар-
ни к,айтармок,чи булмай, балки шу тарих сахифаларида уткан
одил-яхшиларнинг енгилиб, натижада мамлакатнинг шундай
ахволга келиб к,олишидан кдйгирдилар. Уша замондаги «яхши-
ларни» (Юсуфбек хожи, Отабек, Ниёзбек) гапига киришиб, халк,
ва амалдорлар уларни хукумат бошига чик,ариб халк, жумхурия
ти к,илганларида эди, биз мана шундай холларга тушмаган булар
эдик, деб шахдр майда буржуазияси хасрат к,илади. Шахар буржу-
азиясининг идеологи АДодирий бу хасратларни жамлаб туриб,
бадиий асарлар ёзади.
Бизда майда буржуазия табак,алари учун, уз ижтимоий ин-
соф, одиллик манфаатларини химоя к,илиш учун керакли ша-
роит йук, эди. Николай вак,тида булса хукмдорлик, катта сармоя-
дорлар, судхур рус, узбек савдогарлари кулига к,олди. Майда
бойларда бир кддар эзилиш бор эди. Аммо узининг ижтимо
ий халк,чилик, талабларини майдонга куйишда унда бир к,адар
сайлов, сайланув хук,ук,и булиб гапириш манбалари жуда тор
булсалар-да, бир к,адар бор эдилар. Шахар майда буржуазия та-
бакдси уктабр арафаларида яна сик,илган, айник,са, уктабрдан
сунгра бутунлай сиёсий хукукдан махрум булиб к,олди. Додини,
арзини кимга айтишни билмай, гаранг булди. Турли йуллар би
лан шуро идораларига урмалаб кириб, уз манфаатларини айтиш-
га утинса-да, тузукрак иш чикдролмади. Шундан сунг у биринчи
сиёсий, хукукий минбардан ажралиб, купрак адабий минбарга
мурожаат кдвди. Иккинчи адабий минбарда бошк,а жойда май-
410
° «ч
да буржуазия кдйгисини айта билмас эди. Узининг матбуоти йук,,
очик, майдонда буржуазия фикрларини ёзишга йул берилмайди.
Шунинг учун ник,обли булса-да, бирор тирикчилик к,илиш, арзи
додини билдириш лозим. Бу «бандаи бечоралар» учун х,еч жой-
да йул йук,. Минбар йук,лигидан адабий минбар катта мафкура-
вий таргиб ишларини бажара турган булиб ишлайдилар. Майда
буржуазия ёзувчиси унинг мафкураларини, муддаоларини очик,
сиёсий макдпаларга эмас, энди сиёсий румонлар билан майдонга
кутариб, майда буржуазия рущ да, ахлокдда халк,ни тарбиялашни
ва одамларга таъсир кдлишни кузда тутади. Бу жабхдда «холис»
туриш курол булади. Биз мак,ола ёзиб бирор ёк,га тарафкашлик
к,илмаймиз. Румонлар билан бор нарсани х^коя к,илиб тарихий
х,ак^к,атлар билан укувчиларни таништирамиз, дейдилар. Майда
буржуазиянинг асосий хусусияти хдм огмачилик, билан «холис»
туриб гаранг булишдир.
Лекин асосий муддао хусусияти мулкчилик асосида халк,
жумхурияти булсин-да, молия капитали сик,илмасин. Мана шу
нинг учун уларда кураш бор. «Халима», «Бахтсиз куяв» асарла-
рини олсангиз, уларнинг бадиий к,ийматидан ижтимоий, сиё
сий киймати кучлидир. Чунки бу давр уктабрдан сунгги адабиёт
асосан сиёсий, ижтимоий вазифани утай бошлайдир. Бу вак,тда
бадиий адабиёт жуда муддаолик, (тендесиозний) булиб кета-
ди. «Уткан кунлар» х,ам босилиб тарк,алиши билан фак,ат ада
бий гапгина эмас, анча сиёсий ran булиб юрди. Унда к,уйилган
идея атрофига тарафдорлар купайди. Отабек майда бойлар га-
пига фахрий аъзо к;илиниб сайланди. Узининг олдига ташвик,
к;илиш бирор мафкура томон ук,увчини судрайтурган адабий
асар кишини жуда ишонтиратурган булиши керакдир. Бунинг
учун бу хилда («Уткан кунлар») асарининг мух,аррирлари бутун
кучи билан кишини ишонтиришга, к,изик,тиришга х,аракат к,и-
лади. Бутун бадиий приём усталик,лари мана шу махсус сиёсий,
ижтимоий мак,садга буйсундирилган буладир.
Жуда к,ийин икки-уч исканжани остида, курк,инч тахдикаси-
да турган шах,ар майда буржуазия синфи учун (уктабрдан сунг
НЕПманлар) бирдан-бир курол суз булди. Хаяжонли, мулойим,
шафк,атли «холисона» уста сузларига бино куйдилар. Шунинг учун
бадиий суз (тил) майда буржуазия учун энг кулай суздир. Бундай
суз унга жуда муддаолик (тендесиозний) булиб, шу оркдли ижти
моий мафкурачилик билан овора буладилар.
411
О >Ц
Уктабрдан сунг махдамланган ижтимоий курилишни уз-
гартиришка ожиз к,олган буржуазия ёзувчилари утмишда-
ги «халк,парвар»ларни ишлаб чик,иб, мана уша вак,тда к,андай
ширин лаззатли сузлар эдилар, дейдилар. Шундай усталик,лар
билан кучликка таъсир к,илишни кузда тутдилар. Шунинг учун
бадиий сузлар билан безаб, «утмишдаги» инсофли, виждонли-
ларни ук,иб, уларни куз ёшлари билан гавдалантирадилар.
А.Кдцирийнинг «Уткан кунлар» румонининг тили ва уни
гавдалантириш усул-приёмлари мана шу юк,оридаги зикр к,и-
линиб утилганлар асосидадир.
Румоннинг асосий усули к,арама-к,арши куйиш (контраст)
бутун яратилган суратларнинг х,ам асосий нук,талари мана шу
атрофдадир. Одил-инсоф, адолатсиз, инсофсиз. Бу усул умуман
сул румонтик,лар (халк,чи румонтик,лар)нинг севикли усуллари
булиб келган. Буни х,озирги мах,кам к,урилишга уз идеяларини
адолат, шафк,атни к,арши к,уйиб, х,озирги турмушдан норози-
лик,ларини айталар. Бу к,арама-к,арши куйиш усули билан бун-
дай румонтик,лар (жумладан, АДодирий) одамларни адолат,
рах,мдиллик томон дик,к,атни жалб к,илади.
Бутун к,олган усуллар х,ам, яъни тарихчилик , узини сук,иш,
тасвирни характери ва умумлаштириб боглаш ва боищалар шу
юк,оридаги к,арама-к,арши к,уйишга мутеъ к,илинган.
Унинг олган вак,ти курашнинг, к,аршилик,нинг юк,ори кутари-
либ-да бир нук,тага тушмаган муддатдир. У йиллар к,арама-к,ар-
шилик,нинг энг кучайган йиллари булганидан А.К,одирий хон-
лар замонидан мана шу пайтларни олиб шу билан ёмонлик,,
куполлик, устидан одамгарчилик, инсофликни устун чик,ариш
йулида кураш олиб боришни кузда тутк,ан. Шу йулда у жон
куйдириб ишлаган ва уша интилишларининг натижаси уларок,
«Уткан кунлар»ни яратибдир. Бу билан х,озирги турмушда шу
яхшилик,, инсофлик, томон кураш тулк,инларини пайдо к,илиш
ва уни ёндиришни кузда тутади. Бу манфаатлар унга купда ру-
монда даврни кенг олишга ва у даврда булган курашни ип учи
ни бошлаб уни охиригача олиб боролмасдан палапартиш туга-
тиб куйгандир.
412
БУНДАН КЕЙИН
(НАТИЖА УРНИДА)
«Уткан кунлар» румони устида узок, ултириб куб нарса ёз-
дик,. Албатта, жуда х,ам мукаммаллиги учун кафил була бил-
маймиз. Тарихий румонни тарихий х,ак,ик,атларга хилоф бул-
са-да, бостирилишдан муддао ижодий кучларни курсатиб ту-
риб, яхши танкдц орк,асида адабий йулларимизни тугри тушу-
ниб иш куриш учун бир материалдир. Биз бошда тарихчилик,,
санъатчилик, тугрисида бах,с очкдн эдик. Биз у билан ёшларни
румонтизмни тах,лили бах;онасида адабий назариялар билан
таништиришни истадик. Куб жойларда марксист адабиётчила-
ридан ситаталарни айнан кучирмасдан узлаштириб ишлатдик.
Уйлаймизким, бу к,ушимча ишлар х,озирги адабий манфаат-
ларимизга к,арши келмас ва ортик,ча куринмас.
«Уткан кунлар» мисолида румонтизм, к,исман реализм мак-
табларининг асосларига, уларнинг ижтимоий мох,иятларига
тухтаб утдик. Шу тах,лил натижасида буржуазия ва майда бур
жуазия идеяларини кузатиш учун ёзилган тарихий румонлар-
ни х,ак,ик,атдан узок, булишлари очилди.
АДодирийни куб урток,лар турмушдан узок,, «хон замон-
лари»да юради, х,озирги даврда юрмайди, дейдилар. Бунинг
устига узларича натижа чик,ариб, бунга сабаб к,илиб, Жулкун-
бой угмишни яхши куради, дейдилар. Бунинг нотугри эканини
юк,орида сузладик,. Бу ерда яна бир масалани кундаланг куйиш-
ни истаймиз. Умуман, тарихий мавзуъдан олиб адабий асарлар
ёзган ёзувчини «замонавий ёзувчи эмас» деб буладими? Йук,.
Чунки унинг ёзган асарининг мавзуъи х,ам дастмояси тари
хий булиб, биздан узок, куринади. Аммо асари билан баён к,и-
латурган идеаллари, ёзувчининг узи яшаб турган шароитдан,
синфий муносабатларидан келиб чик,к,ан ижтимоий заказлар-
дан иборатдир. Ёзувчи уз даврида бор булган идеяни акс этти-
ради. Тарихга х,озирги уз синфи так,иб к,уйган кузойнакни ки-
йиб кдрайди. Унинг асари учун мавзуни, дастмояни танлашда
хрзирги инк,илобий даврлардан узок,ларга, «хонзамон»ларига
кетиши, х,озирги даврдан к,очиш эмас. Балки шунга нисбатан
булган муомаласи (подход)дир. Узовдан даромад к,илиб келиб,
х,озирги инк,илобий даврдан норози эканини ва унинг йук, бу-
лишининг хох,лаганини билдириш бу даврдан к,очиш булмай-
413
»■» ° - 4
ди. Балки, х,озирги даврга булган муносабатини адабий шаклда
айтиш учун у бир йул - тадбир урнида юради. Идеалист ёзувчи-
лар даврни текширганда уни мужодалавий тах,лил к,илмайди.
Огзаки гаплар, миш-мишларга ишонадилар. Улар даврни му-
каммал, алокддор онглашдан ожиздирлар.
Хащ/щатда АДодирий узининг мавзуъи, материали билан эмас,
балки идеяси, инкдлобга булган норозилиги билан биздан узокда
турган ёзувчидир. У бизга як,ин булиши керак. Яъни хрзир проле
тариат инкдгсоби, сотсиализм курилишини тугри, х,ак,ик,ий, мужо
далавий онглаши билан бизга як,ин булади. Аммо унинг «Уткан
кунлар»и билан «хон замонлари»ни онглаш идеалистларча онг-
ловдан иборатдир. Тарихий даврни тугри онглаш ундаги синфий
к,аршилик,ларни, курашларнинг сабаблари билан бир-бири билан
алокдда тахдил к,илиш АДодирийга ва умуман, буржуа идеалист
ёзувчиларига муяссар булмаган.
Тарихий румончилик, устида мукаммал ишлаган Нусинов
тарихчи билан тарихдан олиб ёзадирган санъаткорлар ораси-
даги мунок,ашани ёзади.
Оврупода, сунгра рус адабиётида х,ам адиблар билан тарихчи-
лар низоълашканлар. Француз ёзувчиси А.Франс тарихий румон
ёзиб юриб тарихчи адибларга тарихни тугри онглата олмайди.
Бир-икки хужжатни олиб ёзиш билан бутун бир курилишни ту-
шунтириш мумкин эмас, дейди. Шундай тушунчаси орк,асида хо
лис, тугри тарихнинг узи йук,, деган натижага келган. Унингча та-
рих ёзиш деган суз даврдан бир неча фактларни йигиштириб бе-
риш демакдир. Уни тарихий асар деб айтиш ярамайди. Бу билан
тарихий, адабий асарларни тарихга хилоф келади деб, танкдд
к,илишлардан озод булиб олишни исташади. Шу билан, демак,
тарих тугри маълумот эмас ва жуда шартли булиб х,озирги дав
рни уткандан олатурган сезгиси булади, дейди. Тарихни тугри-
рок, сезишни санъаткорга муяссар булади, деб даъво к,илади.
Чунки тарихчи тарихий фактнинг у ёк,-бу ёгини санъатчидек
суриштирмасдан такдим к,илар эмиш.
Тарихчи Н.Кариев санъатчи А.Франсга раддия ёзади. У та
рихни тугри онглатиб, даврни тушунтиришда катта рулни
санъатчидан олиб тарихчига беради. Гуё санъатчи тарихий ру-
мони билан даврдан бир оилани олиб бир неча одамларнинг
истик,болларини х,ал к,илади.
Бутун миллат, халк, бир чеккада к,олиб, декаратсия каби тас-
414
° «•*
вирга кириб кдгсади. Бутун миллатнинг истик,болини тах,лил
к,илиб х,ал килиш тарихий илмий фанга муяссар булади. Шу-
нинг учун тарихий румон тарихий даврнинг ах,амиятини ечиш
вазифаларининг х,ал к,илиш даъвосини к,ила билмайди. Мана бу
далиллар билан тарихчи санъатчига к,арши чикдци.
Масаланинг бундай к,уйилиши тарихчи тарафидан х,ам санъ-
атчи томонидан тугри эмас. Ишкал бир тарихдан парча курса-
тишдан ёки кубрак - озрок, факт курсатишда эмас, балки уни
к,андай курсатиш устидадир. Санъатчи узининг курсаткан бир
парчасини (оилани) бутун даврнинг бутунлигини онгларлик,
к,илиб курсатадими? Тарихчи узининг тарихий фактларини
курсатканда ва натижалар чикдрганда, унинг уз фактидан бу
тун бир даврни тугри онглаб буладими? Ишкалнинг бош кала-
васи мана шу ердадир.
Бу ерда тарихчининг адибга к,аршилиги фак,ат тарихий ру-
мончинигина туртмайди. Бу умуман адабиётка тааллук,лидир.
Адиблар уз шароитини, синфини, тарихни, унинг идеалларини
бадиий баён к,илмок,чи булган такдирда к,андай к,илади? Албат-
та у бунинг учун кишилар, суратлар, характерлар яратади. Яъни
бир неча кишиларни хдракатлантириш йули билан бу вок,е-
аларни курсатади. Даврни ёки бир хдётни, х,аракатни тах,лил
к,илиб курсатиб беради. Тарихчи х,ам шундай, тарихни, бутун
фактларни эмас, балки масаланинг энг х,ал к,илатурганларини
олиб умумлаштиради. Тарихчининг фактлари бутун шундай
баён к,илинган булиши мумкинким, натижада ундан тарихий
даврни тугри ёки нотугри тушиниш мумкиндир. Шунингдек,
адиб х,ам узининг парчаларини шундай гавдалантириши нати-
жасида шу х,ол келиб чик,ади.
Умуман, буржуа адиблари ва тарихчилари тарихий фактлар
ни уз мафкураларига мос килиб олиб нотугри тах,лил к,иладилар.
Аммо уларнинг яратган асарлари х,ар х,олда даврдан маълумот бе-
радилар. Масалан, А.Кдцирийнинг «Уткан кунлар» румони бизга
■^жтабр кунлари ва унинг махдамланиши вак,тидаги майда буржу-
азиянинг рух^ни, фикрини очик; тушунтиради. Биз бу билан бир
тарихий, ижтимоий гурухдинг ах,вол-рух,ияларини онглаймиз.
Мана буни к,андай к,илиб х,еч тарихий маълумот бермайди деб
булади. Тугри, хонлар замонига нисбатан тарихий, тугри тушунча
бермайди. Аммо биздаги майда буржуазияни тушунтиради. Шу-
нинг тилакларидан сайрайди. Нега бундай? Ёки румонда беш-ун
415
° -4
одамларни ёки тор оилавий хдётни гавдалантиргани учунми? Ал-
батта, йук,. Чунки бу нарсалар Жулкунбойга даврни у як,ин турган
майда буржуазия синфининг илган хуржинининг натижасидир.
Аммо унинг бундай синфий заказни к,абул кдпмай ёзиши мум-
кинми эди? Албатта, йук,. Биз буни бошлангич макщаларда исбот
К.ИЛДИК,.
«Уткан кунлар» махсус тарихий даврдаги ижтимоий шаро-
итнинг емиши ва майда буржуазиянинг фикрини х,имоя к,ила-
турган чора-тадбир урнини олади. Шундай группачилик усу-
лида тарихий бадиий тушуниш, сезиш синфий жамиятда таби-
ийдур. Аммо синфсиз бундай хрлнинг булиши, албатта, табиий
булиши мумкин эмас.
Коммунизм жамиятида синфлар йук, булгач, албатта, давр
адабиёти синфийликдан чикдди. Унда айрим синфлар, табакд-
ларнинг фикрини, манфаатини акс этдиратурган адабиёт бул-
майди. Балки у давр адабиёти умумий инсониятнинг онгини,
фикрини узида акс этдиргусидир. Аммо синфсиз жамият бир
жойда к,отиб кдлади, деб даъво к,илиш хато булади. Синфсиз жа
мият бир асрдан иккинчи асргаута бориши билан узгаради. Тур-
муш фикрни, онгни аникдайди. Шунингдек бундай узгаришда
даврни сезиш, унинг устида фикр юритиш узгариб адабиёт х,ам
такомиллаша боради. Синфсиз давр хусусий мулкчиликнинг ва
шунинг натижасида гурух, манфаатларининг йук,лигидир. Жа-
миятдаги манфаатнинг бутунлиги х,озирни ва утмишни тугри
(обективний) онгланишдан маълум булади. Х,озирги даврни
сезиб у вак;тида буржуазия румончиларига нисбатан айтилган
маънода булмайди. Синфлар уз манфаатларини х,имоя к,илиш
учун биргина хрзирги замон материалларинигина эмас, балки
тарихий материалларни х,ам узларига мутеъ к,илдилар. Бутун
санъат сах,ифаларини субъектив манфаатлар чанги босди. Ал
батта, бу синф жамиятнинг хусусиятидир. Синфсиз жамиятда
санъат бу чанглардан кутулади. Бу йулга тушишда объектив
йулдан адабиёт, санъатнинг бориши керак. Синфсиз жамият
(коммунизм) куришда бош к,ах,рамонлик, пролетариат инк,ило-
бининг муваффак,иятига багишланган. Тарихий охирги синф
прулетариат буни х,ал к,илур. Бинобарин, шу синфнинг фалса-
фасигина санъат объективний йОлда тарак,к,ий к,илиш йуллари-
ни очадир. Пролетариат фалсафаси илмий деаликтика матери-
ализми билан куролланиш бу вазифани тез бичади.
416
Бу ерда суз курук, марксизм китобининг ибораларини ук,иб
олган адиб устида эмас, балки марксизмнинг узига асосий гоя
к,илиб олиб шунга берилган, богланган, ишонган адиб устида-
дир. Шундагина узининг ижодий туигунчасида турмушни к,а-
чонки пролетариат мафкураси бутун хукмронлик, к,илиб турган
вак,тдагина тарихнинг илмий асослари прулетар адибларининг
яраткдн одамлари, суратлари оркдли объективний тугри онглаб
булади. Шундай одамчилик, бориб-бориб бадиий кийимлар би
лан кийинтирилган тарихни х,ам иги-чиги билан тузукрак онг
лаб сезади.
Пролетариат фалсафаси билан (диалектика моддиюнчи-
лиги) куролланган ёзувчигина бизга тарихни, тарихий одам-
ни тугри тирик курсатади. Булмаса, кулимиздан уткан майда
буржуазия рух,ида ёзилган румонлар одамларни реалний ти
рик х,олда курсатишдан ожизлар. Х,озир прулетариат адабиёти
узининг олдига тирик одамни курсатишни марказий вазифа
к,илиб к,уйди. Чунки адабий асарлар, айник,са, румонда куброк,
одамларни гавдалантириш катта уринни ишгол к,илади.
Прулетариат адабиёти синфсиз жамият томон интилиб
турган синф адабиёти булгандан унинг фалсафаси х,ам жуда
обективдир. Шунинг учун х,озир прулетариат хокимияти х,укм
суриб турган бир улкада усмакда булганимиз учун урта йул-
да огиб к,олган майда буржуазия фикрларидан озод булолмай
юрган бизга йулчи булган ёзувчиларнинг талантларига хужум
к,илишни истамаймиз. Балки уларга таъсир к,илиб прулетари
ат чизигига тушуриб олиш керак. Биз йулчиларнинг олдила-
рига уз-узни алдамасдан, умидсизланмай ёзинг, деган шиорни
куямиз. Биз улардан кубрак шуролашиш, ижтимоий курилиш
даврини тугри сезиш, унга як,инлашишни талаб к,иламиз. Пе
кин улардан хдккалашни, дарх,ол шуро даражасига жуда ошик,-
ча кутарилишни талаб к,илиб булмайди. Чунки улар дарх,ол ло-
лак,изгалдок, каби янгидан к,ип-к,изил «сул бола» булиб касалла-
ниши ярамайди.
Бизда бор обектив шароитлар таъсири билан бирмунча йул-
чилар соглом суллашмокдалар. Яъни бизга як,ин келаётирлар.
Биз бундай йуналишка илмий тах,лил, танк,идларимиз кол
лектив ишлашмагимиз билан кумаклашамиз. Аммо ёш узбек
прулетариат адабиёти узининг усишида иттифок; пролетари
ат ёзувчилари билан бирликда, ук,иш, ижод к,илиш, уз-узини
417
■н» ° «ч
танк,ид к,илиш шиори остида мустахдсам ишламаклари лозим.
Биз тирик одамни курсатишни, бадиий юксалишни «Уткан
кунлар»дан урганмаймиз. Балки унга кдрши пролетариат ада-
биётининг муваффак,иятларидан сабок,лар оламиз. Биз «Уткан
кунлар»нинг бературган таъсири билан курашмагимиз керак.
Йигитларимиз орасида отабекчиликка, к,изларимиз орасида
кумушчиликка к,арши жанг очиш лозимдир. Чунки пролетариат
адабиёти мешчанлик билан келиша олмайди. Унга к,арши жид-
дий, рах,мсиз ижодий кураш олиб боради. А Додирий «Уткан
кунлар» билан Отказгуси келган муддаосини яхши кийинти-
риш, уста суз устида кОб ишлаб синфий вазифасини бажарган.
Ёш прОлетар мафкурасидаги ёзувчилар х,ам Оз ижодий вазифа-
ларини бажаришда каттагина технический курол булатурган
тилнинг устида ишлашни Органишлари лозим.
А Додирий бундай замонавий «мувофик,», «хдммабоп» рО-
мон яратишга осонгина муваффак, була олмаган. Балки у гав-
далантиратурган шароитни четдан назорат к,илишдан кОра
куброк, шу майда буржуазия шароити ичида кушилиб курашда
иштирок к,илиб, киришиб кетмишдир. Шу каби бизнинг ёзув-
чиларимиз х,ам тирик одамни кОрсатиш вазифаларини фак,ат
назарий китобдангина ук,уб бажара олмайдилар. Унинг усти-
га 1-турмушда оралаш бОлиб четдан яхши дикдат билан сезиб
юриш; 2-т0гридан-т0гри курашда курилишнинг ичида бОлиш.
Мана бу х,ар икки йул билан укуб ишлаб боратурган ёш ёзувчи-
ларимиз, шубх,асиз, А Додирийдан бадиий кучда юксалиб ке-
тадилар. Аммо «Уткан кунлар»ни мувак,к,ат муваффак,ият к,озо-
нишининг мох^ятига тушуниб етмаган ёш ёзувчиларимиз куб
вак,тда адабий усулда, приёмда унга эргашишга х,аракат к,ила-
дилар. Албатта, ундан фойдаланатурган технический (тил) му-
ваффак,иятлари кОб. Аммо унинг приёмлари рОмантизм, к,ис-
ман натурализм приёмлари бОлганидан пролетариат адаби-
ётининг ижодий вазифаларини бажаришка ярак,ли эмас. Х,атто
реализм мактабини х,ам катта танк,идлар билан биз яратамиз.
Биз х,ак,ик,ий пролетариат реализмаси, материализм асоси-
даги психологизм асосида кишиларни гавдалантиришга Орга-
ниш имиз лозим. Биз кичикдан бошлаб каттага чик,айлик,. Биз
юк,оридаги вазифаларни Оташга тугридан-тОгри киришиб кета
билмаймиз. Бундай вазифаларни бажаришни дарх,ол румондан
бошлаш огир. Шунинг учун узун х,икоя ва повестлардан бошлаб
418
иш куриш керак. Х,али бутун иттифок,имизда прулетариат ада-
биётининг туда ишланган румони йукдир. Гладковнинг «Це
мент», Фадеевнинг «Разгром» исмли узок, повести яхши сунъ-
ий нусхалардан саналади. Уйлаймизки, тез кунларда ёш узбек
прулетариат адабиёти х,ам юк,оридаги синфий, адабий вазифа-
ни тез кунда олдига кескин бажариш тарзида куйиб, узининг
бошлангич кичик намуналарини берар. Биз узимизнинг ушбу
танк,идий мак,олаларимиз билан шу ишни тезлатишка восита-
чи буларми экан, деган умиддамиз. Хали биздан АДодирийга
ухшаш ёзувчининг чик,ишига етти к,овун пишиги бор дейдир-
ган огма, товлама, мулойим ипак афандиларнинг айюх,аннос-
лари х,ак,сиз булиб, уни, камоли янги х,оким синфнинг кураши-
га, устунлигига жах,л билан к,арашларидан айтадилар. Шунинг
учун бундай васваса гапларни йигиштириб куйиб, унга жаво-
бан укуш, ижод к,илиш устида ултиришимиз керак, сотсиализм
курилишига яна фаолрок, к,атнашиб кетайлик.
«УТКАН КУНЛАР» Х,АМ «УТКАН КУНЛАР»
ТАНК.ИДИ УСТИДА БАЪЗИ И30Х.ЛАР
Меним «Уткан кунлар»им тугрисида Сотти Хусайннинг* катта
танкдди босилиб, як,инда тамом булдиким, бу мух,тарам «Шарк,
х,ак,ик,ати» укугучиларининг маълумидир. Ижтимоий ёш олими-
миз С-Хусайн узининг куб вак,тини сарф к,илиб, танкддчилик, бо-
бидаги бирмунча нук,сонларимизни тулдурупща буюк жасорат ва
гайрат курсатдиким, бунинг учун биз, адабиёт мущблари, С.Ху-
сайнга ташаккур айтишка, хдр доим бу йулда унга моддий ва маъ-
навий ёрдам бериб туришка бурчлимиз.
Бундан бирар йиллар мук,аддам урток, Сотти Хусайн «Уткан
кунлар»ни танк,ид к,илиш ниятида булганлигини менга изх,ор
к,илиб, ёрдам сураганида, унга хурсандлигимни билдирган,
«Агар сан шу ниятингда собит кщ санг, танк,идчиликдаги бир
нук,сонимизни йук,отасан!» деган, керакли маълумотлар бериб,
хдтто мени румон ёзишга х,авасландирган Миср фузалосидан
устоз Журжи Зайдон* билан уни таништириб, Журжи Зайдон-
нинг румон ва гайри асарларини СДусайнга тавсия к,илиб ва
орзуси буйинча таржимаи х,олимни х,ам ёзиб берган эдим.
Дарх,ак,ик,ат, сиз ва бизнинг вазифамиз бундай ёш, гаюр1йигит-
ларга х,ар доим далда беришликдир.
Бу к,адар катта ва тула танк,идни курмаган хонандалардан2
баъзилари (эх,тимолки, меним юзим учун булса керак) «Зерик-
тирди, мавзудан чивди, фалон» каби шикоятда булиндилар-
ким, бах,арх,ол бу йусун сатх,ий3 тушуниш ёки бундай муфас-
сал танк;идни узбек матбуотида биринчи мартаба куришдан
ёхуд мунак.к.иднинг4 бах,сига яхши тушунмаганликдандир. Ду-
руст, бирмунча мавзудан чик,иш каби хдллар курилди, аммо
мунак,к,иднинг билокдсд5 мавзудан чикишдаги мак,сади уз
бек ёш ёзгучиларига адабиёт бобида бир к,адар даре бериш,
1Гаюр - гайратли.
2Хонанда - укувчи.
5Сатх^й - юзаки.
4Мунакдид - танк,идчи.
5Билокасд - мак,садсиз.
420
$т -~ о — ф ^ ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
уларга рах,барлик к,илиш эди, деб уйлайман. Боища жихдтларда
танкдцчининг кусури курилар экан, бунинг ёшлигига ва таж-
рибасизлигига хдвола к,илиш лозимдир.
Муътабар «Шарк, хдк,ик,ати» газетасининг шу устунларини
к;оралашдан мак,садим С.Хусайннинг «Уткан кунлар»им тугри-
сидаги танкддига жавоб бериш фалон булмай (чунки бу меним
вазифамга кирмас, деб уйлайман), балки сарлавхдца курса-
тилганча менга гариброк, туюлган бир неча нук,талар устида
изох,лар беришдир.
Суз чузилмасин, укугучининг к,ийматли вак,ти исроф булма-
син деб изох,ламакчи булган бир неча нук,таларимни бандларга
ажратиб юритаман:
1. Танк,идчи - «Юсуфбек х,ожи дабдурусдан исён чик,аради,
озгина жарчиликдан сунг туполон бошланиб, уруш булиб кета-
ди» («Шарк, х,ак,ик,ати», 132-нчи сон) деб ажабланадир. Холбу-
ки, уша исённинг жараёни айнан мен ёзганчадир. Ёлгон-яши-
ги йук,, исён «дабдурусдан!» Материалистча уйлаганда х,ам бу
«дабдурусдан»нинг сабаби очилса керак. Масалан, 70 кун мух,о-
сарада1к,олган, очикган, нонсиз бир халк,к,а бундан юз йил ил-
гариги курс билан 32 танга (бир ярим тилла баробари) солик,
солинсин-чи, к,андай томоша булар экан! Шундай кезларда
халкда бир рах,баргина керакдир. Шу рах,барликни «дабду
русдан» Юсуфбек х,ожи утаса, на ажаб.
2. «Уткан кунлар»да купрак к,улланган дидактика тугриси-
да. Дидактика усулини купрак кулланишнинг сабаби «Уткан
кунлар»нинг оммамизнинг савиясига кдраб ёзилишидандир.
Маълумки, бизнинг омма то шу кунгача х,ам урта аср достон
ва х,икоялари билан озик,ланиб келадир. Омманинг шу хдлини
назарга олганда, бармок, билан санарлик, беш-унтагина (улар
х,ам уз хунарларида нунок,лардирлар) ёшларимиз учун «сунг-
ги приём»ни бериш - тиши чик,маган болага к,урт шимитиш
каби булар эди. Холбуки, бу эски приём журтта, халк,имизнинг
савиясини эътиборга олиб к,абул к,илингандир. Халк,нинг завк,и-
ни, рух,ини назарда тутилмаса, «сунгги приём» деб Оврупонинг
сунгги мудасини тавдим к,илинса, бундан нима маъно чик,а-
риб булар эди. Хаттоки, мен «сунгги приём»лардан баъзисини
«Уткан кунлар»га эртарак киргизган булсам керакки, чойхона-
да ултурган таниш бир дех,к;ондан «Муллака, шу Кумушбиби-
1Мухрсара - камал.
421
>- ° «4
нинг китобини1хуб ёзрансиз-ку, бирок, бу баъзи ерида гапини
худда чови аралаш ушлайсиз-да, тушуниб олгунча энка-тенка-
миз чикди-да!» деб «сунгги приём»дан шикоят эшиткан эдим.
«Уткан кунлар»ни ёзар эканман, доим куз унгимда укугучи ом-
мамиз турар эди. Мен бу китобим билан халк,имиз рагбатини бир
оз булса х,ам янгиликка тортай дер эдим. Шунинг учундирким,
хдтто бир фаслни тамом ташлаб утар эканман, «Фалон хрлни бун-
дан сунгги фаслларнинг бирида укурсиз» каби суз билан укугу-
чига таъминот бериб куйипщача мажбурият сезар эдим.
Машрабнинг «бердисини айткунча» калтак еб олганини ту-
шунар эдим. Бу х,акда х,ануз бир фикрим бор:
Модомики, асар савияси узимизга маълум шу халк, учун ёзи-
лар экан, яна бирмунча вак,т «сунгги приём»лардан куз юмиб
туриш, ораликда «сунгги приём»ни оз-оз к,истира бориш ло-
зимдир. На учунким, «сунгги приём»да ёзилган шеър ва наср-
ларимиз бир табак,агагина хос булиб к,олабергани даъвомизга
далилдир. Балтики, биз кубчилик - ишчи ва дех,к,он оммаси
учун ёзар эканмиз, «эски приём» билан ёзади, биноан алай-
ХД42 бу ёзгучига биринчи нумирни бермаймиз», деб к,илинган
тандидлардан хуркмаймиз.
3. Танк,идда «дидактика» деб хдссий чекиниш (лирическое
отступление)ни х;ам аралаштирилиб юборилган. Масалан:
«Мен - ёзгучи...» деб, кундаш жанжали тугрисидаги уз х,исси-
ётимни айтиб утар эканман, хдтто буни «янги приём»лар х;ам
маъфу3санаб, йул берадир. Бу «дидактика»дан бошк,а гапдир.
4. Танкддчи мени мантик,сизлик,да айблаб келиб, мисолга -
«Кумуш к,из экан, ота-онаси ундан сурамай, ризолигини олмай
эрга беради, эрдан чик,гандан сунг (Отабекдан сохта ажралган-
дан кейин) иккинчи эрга беришда ота-онаси Кумушнинг ри
золигини оламиз, деб овора булишдилар. Бу мантик,сизлик,
А.Кдцирийнинг эсига келмайди, чунки шу мантик,сизлик,ни
ишламаса, румонни боглайдирган ип чувалиб кетади», («Ш. X,.»,
137-нчи сон) деб утади.
Холбуки, бу «мантик,сизлик,к,а» турмуш х,ак,ик,атига к,араб
иртикоб4 к;илингандир. Зеро, эски турмуш айтади: «Кумри к;из
1«Уткан кунлар»ни демакчи (Муал.).
2Биноан алайх,и - шунга биноан.
3Афв этилган, узрли.
4 Иртикоб - киришиш, харакат к,илиш.
422
>»»• о --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
экан, ота-онасининг танлашлари билан эрга чик,син, бу одоб,
иффат так,озоси. Балтики, эри улди ёки эрдан чикди, эндилик-
да ота-онасининг унинг эр к,илишида ихтиёрлари йук,, фак,ат
улар маслах,атчиларгина (бу одат йигитлар устида х,ам шун-
дай. «Уткан кунлар»нинг 1-булим 1-фаслига мурожаат). К,из-
лари эндиликда куёвни уз кузи билан куради, уй-жойларини,
касби-корини текширади - унга рухсат». Бинобарин, «Уткан
кунлар»даги «мантик,сизлик,» х,ам шу мак,омдадир. Бунда му-
накдид Сотти Хусайн маъфу. Зеро, Кумушдан ризолик, сураш
устида озгина тухтаб «дидактика» истеъмол к,илсам, иш тамом
эди. Аммо мен халк, орасида маълум ва машхур бу урф устида
«дидактика» ёзишни лузумсиз топк,ан эдим.
Тандидчи С.Хусайннинг бир фикрига мен х,ам кушиламан:
ёзгучиларимиз ва тандидчиларимиз учун халк, орасига кириш,
унинг урф-одатига гарчи машакдат булса х,ам вукуф' х,осил к,и-
лиш лозимдир.
5. Хушруйбиби танк,идчига гайритабиий (булмаган) тип бу
либ куринади. Бошк,а типларни гайритабиийрок, топилса х,ам,
бирок, улар устида Хушруй каби к,атъий хукм берилмайдир.
Хушруйнинг табиийлигини онглаш учун яна турмуш кишила-
рини урганиш машак,к,атини зиммага олиш керак.
6. Танк,идчи мени «Уткан кунлар» билан угри к,илмаса х,ам,
лекин адабиёт угрилари тугрисида бах,с к,ила келиб: «Уткан
кунлар»нинг анча ери Журжи Зайдоннинг «Армануса», «Ун ет-
тинчи рамазон»2 румонларига ухшаб кетса х,ам, унда Абдулла
Кдцирийнинг уз сузлари х,ам кубдир» («Ш. Х-», 175-нчи сон)
дейдир. Укугучилардан баъзилари бу билан шубхдга тушиб,
«Уткан кунлар»даги Журжи Зайдоннинг сузлари к,айси ва сиз-
нинг сузларингиз к,айси?» деб менга мурожаат кдлдилар. С.Ху
сайннинг кщори ва к,уйидаги йулларидан бундай маъно анг-
лашилмагани учун уларга «Ок^лон пайрави нук,ат накунад»3
жавобини бериш билан кифояландим ва х,ануз шу фикрдаман.
Шунга ухшаш танк,идчи ёзувда, тилда бир оз нунокрок, ва бе-
парво х,аракат к,илса керакким, унинг жумлаларидан бир к,исми
1Вукуф - вокифлик, хабардорлик.
2 С.Хусайн Журжи Зайдоннинг фак,ат шу икки асаринигина ук,уган кури
нади. Мен унга Журжининг хамма асарларини тавсия к.илган, руйхатини топ-
ширган эдим (Муал).
3Ок,иллар нук,тага ах,амият к,илмайдилар.
423
изох,га мух,тож куринадилар. Жумладан, танкдцчи, Уктабр
инк,илоби вак,тида меним хрлимдан дам уриб, «А.Кдцирий бу
узгаришлар вак;тида х,аёт эди» («Ш.Х,-», 199-нчи сон), деб куяди.
Албатта, бундан меним хрзирда х,оли хдётда1булмаганлигимни
(яъни улганлигимни) онглаш тугри булмайдир.
7. Отабекнинг ишк,идан ва умуман, мухдббатдан бах,с к,или-
ниб, «Ишк,-мух;аббат доимий булмайди», дейиладир. Бу фикрга
мен х,ам кушуламан. Аммо ипщнинг беш-ун йилга тортили-
ши аникдир. Бунинг мисоллари хдётда бех,ад куб. Отабекнинг
ишк,и уч ярим-турт йилгина. Бундай тинчсиз, х,ажр ва фирок,ли
шароитда ундан х,ам кубга тортилиши маълум.
8. Баъзан «Меним сузга усталигим» тугрисида х,азм ва к,о-
либдан юк,орирок, мадхдарда булинган - «Бу х,олни тасвирига
кдлам ожиздир» каби узрларимни «Ёлгон айтади, сузга жуда
уста» деган каби талк,ин к,илинадир. Дуруст, менга кдраганда
тубан кишилар учун мен «Жуда х,ам сузни к,отирадиган кури-
нарман», бирок, «Узимдан утади, узим биламан», деганларидек,
х,ар кимнинг ах,воли узига маълумдир. Баъзи рух,ий кечинма-
лар (переживание) борки, киши сезади, тушунади. Бирок, шу
хрлни к;огозга туширмакчи булинганда, суз топилмай, ифода
к,илолмай х,айратда к,олинади, ноилож ажзни2 ик,рор килишга,
«к;аламим ожиздир» дейишка мажбур булинади. Меним «Уткан
кунлар»даги ажзларим х,ам шу жумладандирлар.
Изохртларим яна бир банд билан битадир. Юк,орида айтка-
нимча, танк,идчининг х,ар бир бах,с ва мак,оласига тухташ м е
ним вазифам эмас.
9. Танк,идчи: «Абдулла К,одирий пролетариат инк,илобига
нисбатан узок,рок, кишидир. Чунки х,ак,ик,атан А.К,одирий майда
буржуазия ёзувчисидир. Унинг синфий асосини белгилаш тах,-
лил вак,тида катта ах,амиятга эгадир» («Ш.Х,.», 123-нчи сон) деб,
меним синфий асосимни белгилашни уз тах,лилининг негизи-
га олмок,чи булса х,ам, бирок, анчагина узун мак,олада белгилаш
учун кули тегмагандек булиб к,оладир. (Ёки ул меним таржимаи
хрлимни ёзиб, ижтимоий ах,волимни белгиладими, шах,ардан
четрокда турганим жих,атдан «Ш.Х,.»ни тартибли ололмайман.
Ёзган булса, мени афв к,илсин). Меним кулимдаги газеталарда
фак;ат «Майда буржуазия вакили» дебгина кетаберадир ва гох,и
1Холи х,аёт - х,аётлик, улмаганлик.
2Ажз - ожизлик.
424
♦«— » - ~ f
«АДодирийни нотариус ва банкалар сик,иб куйди, узи майда
буржуазиядан тугилди» («ШД.», 201-нчи сон), дегандек х,ам
буладир. Мен шунга хдйратда кщ дим ки (агар ижтимоий ах,во-
лимни белгиламаган булса), м еним таржимаи х,олим хдммадан
хдм С.Хусайнга маълум эди-ку, яна шу х,олда мени... Бунча-
лик лобар хдракатни Сотти урток,нинг узи «Чунки АДодирий
шундай мантик,сизликдан куз юммаса, румоннинг ипи чува-
либ кетади», деб хукм к,илганича, танк,иднинг х,ам ипи чувалиб
кетишидан к,урк,иб к,илмадими ёки танк,идчи тасаввур к,илган
«реализма» так,озоси шуми ва ёки уз таъбирича «Бу нарсалар
Жулкунбойга даврни, у як,ин турган майда буржуазия синфи-
нинг илган хуржунининг натижасидир»ми?г
Х,ар х,олда, танк,иднинг шу тарафи (башарти мен газета сон-
ларини курмай кечирган булмаганимда), меним назаримда
нук,сонли сезилди.
Урток, Ленин х,ак,ик,атнинг кузига тугри к,арашк,а ургатадир.
А. Крдирий (Жулцунбой)
«Шарц цацицати», 1929 йил, 218-сон.2
1Бундаги таъбир маъзур курилсин. С.Хусайннинг У3 мак,оласидан айнан
олинди (Муаллиф).
1 «Шарк, х,ак;ик;ати» газетаси 1923-30 йилларда Тошкентда чивдан. Тош
кент вилояти партия комитети органи.
А.КДЦИРИЙНИНГ «ИЗОХДАРИ»
МУНОСАБАТИ БИЛАН
Менинг «Шарк, х,ак,ик,ати» газетасида «Уткан кунлар»да унга
дойр масалалар тугрисидаги фикрларим анча камчиликлар би
лан босилиб чикди. Бу - к,изикдан уртокдарга тула ёки кдсман
маълумдир. Газета идораси макрлаларимни фикрлашув ва музо-
каралашув учун босаёткднини билдирганлигидан бу тугрида бир
мунча уртокдаримизнингуз фикрлари билан майдонга чидишла-
ри лозим эди. Лекин бу булмади. Уртокдаримизнинг х,али хам му-
зокарага к,атнашувлари лозим деб утаман.
«Шарк, х,ак,ик,ати» газетасининг 1929-нчи йил 218-нчи со-
нида АДодирийнинг «баъзи бир изохлари» босилиб чикди.
АДодирий меним кутарган масалаларим устида фикр юритиш
ва жавоб беришни уз зиммасига олмаса-да, бир мунча мух,им
муаммоларни майдонга тукиб ташлайди. Шу сабабдан «баъзи
изох,лар»га изох, билан жавоб беришга к,оник,май, бир мунча
умумий асосий масалаларга тухташим керак.
Мак,ола менинг «Уткан кунлар» тугрисида мулохдза юритишка
булган хдвасим ва бу йулда АДодирийдан олган кумакларимдан
бошланиб кетади. Х,еч шубхдсиз, мен АДодирийдан баъзи керак-
ли маълумотларни сураб кумак олдим. Мен бу тугрида талантли
ёзувчи АДодирийга ташаккур билдиришим керак.
Кддирий менинг биринчи ва нук,сонлари булиши мумкин
ишимга - тан щ ди м га танк,идий нук,таи назаридан к,арамасдан
муболагали суз уриштиришлардан кейин уз эътирозларини бо-
шлайди. Албатта, бу ерда масаланинг асоси шахсий алокд, сух,-
бат ва муомалалар устида эмас. Масала шундаким, марксизм
танк,идининг прулетариатнинг сотсиализм куриш учун олиб
бораёткан синфий курашида кумакчилик рулини уйнаши ло
зим. Менми, болщами коммунистик мунак,к,идлиги доирасини
к,илар экан, унинг олдида синфий кураш масаласи кундаланг
туради. Мен «Уткан кунлар» устида фикр юриткан вак,тимда
Хам масалага синфий кураш нук,таи назаридан к,арадим. Шу
йулда камчиликларим ва янглишларим булар экан, албатта
танк,идга учраши лозим.
426
°—•*=▼-
Энди АДодирийга «гариб туюлган» масалаларга кечайлик.
1. Юсуфбек хржининг исёни меним учун сабабсиз, дабду
русдан булган бир хдциса булиб куринди. Бунинг асосий сабаби
Юсуфбек х,ожи рах,барлик кдпгунча булган вок,еаларда дехдон
ва хунармандларнинг кун куриш лавхдлари курсатилмаган-
лигида эди. Ижтимоий хдцисанинг сабабини х,еч к,ачон фавку-
лоддалик, билан туигунтириш ярамайди. 1916-нчи йил рабучий
олиш кузгалонининг сабабини санъаткор ёзувчи ёки тарихчи
мажбурий буйрук, чик,арилиши билангина тушунтирмакчи бул-
са, марксистлар албатта сукурлар, чунки 1916-нчи йил вок,еаси-
нинг узига яраша ик,тисодий ва ижтимоий сабаблари борким,
уни тах,лил к,илмай туриб, к,ук,к,исдан «буйрук, галаёнга сабаб
булди» дейиш турмуш ва узгаришларни фавкулоддаликдан ибо-
рат к,илиб танитиш булади. Узгаришка бундай к,араш ва ижодда
курсатиш буржуазия санъатчи ва тарихчиларининг ишидир. Та-
рихда хонлар ва бекларнинг 32 тангадан ортик, солик, солганлари
ва жуда хурлаб юборган вак,тларида х,ам дарх,ол исён булмаган
вак,тларини биламиз. Буни ва бунга ухшаган бирор фавк,улодда-
л и кдп (случайность) сабаб кдлиб олиш мумкинми? Албатта, йук,.
Чунки бундай йул билан масала дуруст ешилмайди. Бу ерда мод-
диюнларча ик,тисодий, ижтимоий ва тарихий сабабларни излаш
керак. Санъатчи х,ам дунёнинг тарихини шу асосда сезгандагина
тула, х,ак,ик,ий картина курсата олади.
2. Масала «Уткан кунлар»даги дидактика тугрисида - дидак-
тиканинг кулланишини тарихчилик, усулининг давоми деб ту-
шунтирган эдим. АДодирий аксинча дидактикани киритишга
сабаб этиб х,озирги укувчи оммамизни дастак к,илади. Бундан
тарихчилик, усули шу оммани кузда тутилганидан кулланил-
ди, деган маъно чикдди. Бу тугри эмас. Агарда омма х,ак,ик,атан
адабий асар ук,уса ва бадиий суратлар курсин десак, унга вок,е-
ани оддий реализм асосида содда кдлиб курсатишимиз керак.
АДодирий буржуазия румонтик, ёзувчиларининг ишлатиб кел-
ган усул ва приёмларини тугридан-тугри уз румонида к,уллаш
билан оммани кузда туткдн буладими? ё к и у уйлаган «омма»
х,ак,ик,ий бадиий асар ук,иёлмас эканми? Бизнинг бах,симиз ба
диий ва бадиийликдан узок, усул ва приём тугрисида борган
эди. «Рустами достон»ларда (х,озирги замон нук,таи назаридан)
бадиий бир к,иймат йук,. АДодирий, халк,имизнинг савияси
эски деб, эскичани сак,лашни истар экансиз, нима учун румон
427
----------------------------------------------------------------------------------------- f—
ёзиш урнига «Рустами достон» ёзишни зиммангизга олмадин-
гиз? Бах,сни буяш ярамайди. Масаланинг таг томири к,ай ерда?
Буни онглаш ёки онглашга имконият бериш керак. АДодирий
иккаласини дам к,илмайди.
Мен уз макдламда АДодирийнинг усул ва приёмларини
шах,ар майда буржуазиясининг румантизмидан иборат эканли-
гини исбот к,илишга тириищан эдим. АДодирийнинг узи усул
ва приёмлари билан румонтик, эканини курсатиб туради. Сунг-
ра, румонтизм мактабининг камчиликларини ёзиб келиб биз-
нинг х,аммамиз учун як,ин ва тушунишга енгил булган реализм
мактабининг асосларини к,абул к,илиш масаласини куйдим.
Изох,нинг иккинчи бир моддасида: «Хатто сунгги приёмлардан
баъзини «Уткан кунлар»га эртарак киргизган булсам керакки,
чойхонада ултурган таниш бир дехдондан:
«Мулла ака, шу Кумушбибининг китобини хуб ёзгансиз-ку,
бирок, баъзи ерида гапни худда чови аралаш ушлайсиз-да, ту-
шиниб олгунча энка-тенкамиз чик,ди-да, деб сунгги приёмдан
шикоят эшиткан эдим», дейилади.
Бу ran тугрими? Эх,тимол, тугридир. Шубх,аланмаймиз. Ав-
вало, Крдирий «сунгги приём» деб нимани тушунди экан? Агар
таъбирни мак,олам буйича олган булса, менинг прулетариат
реализм мактабининг сунгги приёми деб юритканимни онгла-
ши ва онглатиши керак. Шундай булса, ёзувчи румонда сунгги
приёмни ишлатмаган. Эски приём - румонтизм асосида ёзган.
Дехдон реализмадан эмас, «Уткан кунлар» приёми - огир хаёл
румонтизма мактабидан шикоят кдпгандир. Румондаги ру
монтизм мактабининг бир дехдондан эмас, кублаб мех,наткаш
ук,угучилардан шикоят турган ran.
АДодирий:
- Халдимизнинг рагбатини бир оз булса х,ам янгиликларга
тортай дер эдим, - дейди. Бу тугри эмас. Укувчини алдашдир.
Демак, Журжи Зайдон усули ва приёмлари адабий приёмлар
таракдиётининг сунгги муваффак,иятлари булиб чик;ади. Рус
реализмаси, Толстой муваффак;иятлари, айник,са, прулетариат
адабиётида тирик одамни тула курсатиш к,айси эскиликка ку-
шилади?
Ёзувчининг «бу фикри» тугри эмас. Унингча, эски приём -
румонтизм мактаби асосида ёзиб реализмдан оз, оз аралашти-
риш керак, эмиш. АДодирий бунга мисол к,илиб, хрзирги наср
428
ва шеърларимизнинг бир тоифага хосланиб боришини ола-
ди. Тугри, бизнинг шеърларимизнинг х,оли шундайрок,. Нима
учун? Румонтизм асосида ёзмаганлариданми? Йук,. Балки
ифодаларининг ва айник,са, тилнинг устида ишлаганда кубчи-
лик итчи-дехдон укувчиларига мувофик,лаштирмай чиройли
чик,араман деб, истеъмолдан узок;, ёт сузлар излашларидандир.
Езувчиларимизнинг кублари мех,наткаш оммамизнинг турму-
ши ва синфий курашларидан ёзмай, унинг ён-беридан юзаки
утадилар. Асарлар шунинг учун мех,наткаш омманинг завк,и ва
шавк,и билан умумлашиб кетмайди. Ёзувчилар баъзан реализм
приёмини кдбул к,илсалар-да, ёзувда, техникада ва тилда нунок,
буладирлар. Шунинг учун ишчи ва дехдонларга як;ин турмуш-
дан, уларнинг сотсиализм учун булган курашидан олиб оддий
тилда прулетар реализмасининг усул ва приёмларида ёзилган
ижодий асарлар учун курашни олдимизга куйдик,.
А.Кддирийнинг «Мехробдан чаён»и, «Уткан кунлар»га Ка
раганда бир мунча севимсиз булиб, куб таркдлмади. Бунинг са-
бабларидан бири «Уткан кунлар»даги тарихчилик, ва дидактика
каби бадиий асар учун хуснбузарлик,, чечаклик рулини уйнай-
турган усулдан тортиниш урнига унинг хдддан ташк,ари ишла-
тилишидадир.
3. Мен дидактикани укдириш, ишонтириш маъносида олган
эдим. Бу мак,оламдан хам онглашиладир. АДодирий фикрича,
мен гуё хдссий чекиниш (лирическое отступление) билан ди
дактикани фарк,ига борган эмасмишман. Бу тугри эмас, аввало,
«Мен ёзувчи» деб бошлаган юрак испарафкаси «хдссий чеки
ниш» булмай, тугридан-тугри тарихчиликни, дидактикани яна
куполлантириб давом кдлдиришдир. «Янги приёмлар»ни маъ-
к,ул санаган х,иссий чекиниш бутунлай «бошк,а гапдир».
4. Менинг «Уткан кунлар» румонидаги бир куб мантик,сиз-
ликларни ёзиб келиб мисолга Кумушбибини олишим АДоди-
рийнинг к,аттик, к,аршилигига учрабдир. Эски турмуш, шариат
одатларига таяниб туриб курсатилган важх,лар тугри. Аммо ша
риат кдндай шароитда ва тарихий даврда булмасин тукис-тугал
амалга ошмайди. Чунки шариат, дин киши кучидан фойдала-
нувчилар манфаатига томон мувофик,лашади. Масалан, шари-
атда к,изнинг «хуб» дейиши лозим булса-да, амалда зурланиб
берилган к,из «хуб» демаса х,ам, турмуш к,илишга ва кул бу-
лишга мажбурдир. «Уткан кунлар» бошидан охиригача шариат
429
--------------------------------------------------------------------------- -------------- ■>- - »
к,онунларига ва одатка асосланиб ёзилган эмас, деб биламан.
Кумушбиби тугрисида келтирган менинг мисолларим шари
ат билан инкор килинса-да, «Х,а, тугри, «Уткан кунлар» мантик,-
сизликдан бутунлай холи экан» деб айта олмайман. Чунки ру-
моннинг асосий моментлари х,ак,ик,ий х,аёт, яъни жамиятнинг
к,онуний тарак,к,иётига к,арама-к,аршидир. Тарихда синфий ку-
рашнинг бутунлай булмаганини, хдтто оилавий х,аётга таъси-
ри кирмаганини тушунтиратурган фикрга ишониб буладими?
Ижтимоий, гайратли, исёнчи, зехдгси, акдли халк, ходими к,илиб
кукларга кутарилган Отабекнинг «ундай булса сира тинчиман-
гиз!» дейиши мумкинми?
Албатта, ёзувчиларнинг ва тащ идчиларнинг турмушни ур-
ганишлари керак. Шунинг билан бирга турмушни тугри урга-
ниш, ундаги к,арама-к,аршилик,ларнинг турли шакллари билан
билиш ва фаркдаш зарур, деган фикрни илгари сурамиз. Тур-
мушнинг устки ёгини курук, томоша к,илиши х,еч нарса бер
майди. АДодирий бизнинг хдётимизнинг чук,урлик,лари билан
шах,ар майда бойлари нук;таи назаридан ук,иб вок,иф булган
булса, бизнинг х,ак,ик,атан моддиюнларча х,ар тарафлама к,араб,
у илмий курашнинг асосий мох,иятларини марксистларча тугри
онглашимиз лозим.
5. Хушруйбиби гудаклик вак,тидан бошлаб «халк, орасида
маълум ва машхур булган урф» асосида эски турмуш шарои-
тида тарбия топади. Шундай тарбия билан ускан к,из «маъ
лум ва машхур урф»ни бузиб ортик,ча жангарилик кдтадими?
Менимча, бу так,лид кундашлик хотинлар хдётида булгандир.
Аммо к,из болаларда булиши х,ак,ик,атдан узовдир. «Чархни
бузар парраси, к,изни бузар онаси» деган халк, мак,оли бежиз
айтилмагандир. Хушруйбибини бутун эски маккор оналардан
ажратиб хуш муболагалар билан тасвирлаш румоннинг фикри,
ахлок,ий натижаларини тегишли даражада кучли тугатиш учун
керак булган, холос. Умуман румонда тип (образ) йук,. Фак,ат
идеялар бор, деган фикрдаман.
6. Журжи Зайдоннинг асарларини ук,иб, «Уткан кунлар»га
солиштириб курган вак,тимда, усулда ва приёмда айнан фой-
даланганлик,ни сездим. Бундан куз юммай, мисолларини к,у-
шиб ёздим. Бу билан нима демакчи эдим? Албатта, АДодирий
Журжи Зайдонни айнан туржима к,илган, демакчи булмадим.
Балки «тарихий» румон «Уткан кунлар»ини ёзишда уз олдига
430
♦"•-о— *
янги адабий усул ёки приём ижод дилмаган, балки ифодалар ва
тасвирларда анча усталик, курсаткан, демакчи булдим. Сунгра
приёмда айнан ухшаш кетатурган жойларини Журжи Зайдон-
дан ва А.Кдцирийдан айнан кучирмалар курсатдим. Ушандай
жойларда «ифодалар Журжи Зайдондан олинган» дейиш керак
эди. Агарда АДодирий юз прасант адабий угрилик, йулига туш-
канда эди, сал бошдачарод дилиб тугридан-тугри таржима эта
берган булар эди. Биз буни А.Кддирийда курмаймиз.
АДодирийнинг мадолаларимдаги бир нудсонини курсаткан
жойига душиламан: «тандидчи ёзувда тилда бир оз нунодрок,
ёки бепарво х,аракат к,илса керакким, унинг жумлаларидан бир
кисми изохра мух,тож куринадилар» дейди. Бу тугри ва фойдали
таъкиддир. (Бундай жойлар бир данча бордир. Макрлаларимнинг
куби шошилиш билан х,ам ёзилди. Сунгралари кусурлик, жойлари
узимга хдм сезилди. Уртокдар маслах,ати буйича рисолача к,илиб
чик,ариш фикридаман. Шунда анча тузатсам керак.)
7. Менинг «ишк,, мух,аббат доимий булмайди» деган фикримга
АДодирий кушилади. Ишк,, мух,аббат илох,ий булмай, табиий,
моддий булади. Илох,ий деб к,илинатурган х,ар к,андай таъбир
ёлгон ва кузбуёвчиливдур, деб ёзган эдим. АДодирий эслаган
юк,оридаги фикрдан кура мана бунисини каттарак к,илиб куй-
ган эдим. Нима учундир ёзувчи узининг бу тугрида к,ушилиш ва
кушилмаслигини айтмайди. Демак АДодирий «илох,ий мух,аб-
бат»га аник, ишониб, шуни таргиб к,илади. Яъни гайритабиий
кучнинг борлигини исбот к,илмок,чи булади. «Ишк,нинг беш, ун
йилга тортилиши аникдир». Бунга мен х,ам кушиламан. Аммо,
к,ай вак,тда? К,андай иктисодий шароитда? - деган сурок, жавоб
кутиб туради.
Отабекнинг мухдббати бошдан-оёк, бир мак,омда боргани-
ни кураман. Унинг рух,ига ва туйгуларига х,еч кдндай ижтимо
ий узгаришлар, туполонлар ва савдо ишлари таъсир к,илмайди.
Чунки АДодирий Отабекга х,еч бир дог тегизмай, авайлаб олиб
юради. Х,ак,ик,атда эса ташк,и узгаришнинг ички, рух,ий кечин-
маларга булатурган таъсирини инкор к,илиш хатодир.
8. Мен АДодирийни сузда ва ифодани безатишда уста дедим.
Тугрими? Албатта, х,озирги узбек ёзувчиларимизга нисбатан
тугри. Бу хдкда «хдзм ва долибдан юк,орирок, маддларда булинган»
эмасман. Балки «Уткан кунлар»даги диссий чекинишдан (лири
ческое отступление) (бу истилох, АДодирий томонидан учинчи
431
моддада ишлатилгандир. Асли мана шу жойга тугри келади) му-
род тасвирни хдяжонли чикдриш экани х,ак,ида эди.
«Баъзи рух,ий кечинмалар борки, киши сезади, тушунади.
Бирок, шу хрлни к,огозга туширмакчи булинганда суз топилмай,
ифода килолмай х,айратда к,олинади, ноилож ажзни икрор к,и-
лишга, «кдламим ожиздир» дейишка мажбур булинадир».
АДодирийнинг бу тажрибаси тугри. Аммо доимо «ажз к,о-
лиш», хдйратда к,олиш билан иш битмайди. Ёзувчи материал
устида к,анча уйлаган сари янгидан-янги ифодалар ижод эта
боради. Ёзувчиларнинг шу йусинда купайиши адабий тилнинг
бойишига хизмат этадир. Шуни х,ам айтиш керакким, х,амма
вак;т ожизлик,ни арз кдлиш идеалист румонтик, ёзувчиларда уч-
райди. Реалист ёзувчиларда буни жуда кам учратиш, х,атто уста
мастерларда учратмаслик, хам мумкин.
Суратга (образ) ишонмайтурган ёзувчилар учун (АДоди
рий х,ам шу жумладан) кишиларни курсатиш эмас, улар усти
да хдяжонли, тасвирий ифодалар билан мулохдзалар юритиш
биринчи уринга к,уйилади. «Хайрат», «ожиз к,олиш», «ноилож»-
лик,лик х,аммаси шундан. Яъни дунёни борича тугри, тула мод-
дий тушунолмаслик ва сезолмасликдан келиб чикдди.
9. Мен АДодирий шах,ар майда буржуазиясининг рух,и-
ни адабиётда акс этдиргучи вакили деган натижани чикдрган
эдим. Хали х,ам шундай фикрдаман. Чунки А Додирий яратк;ан
типлар майда буржуазиянинг дунёга к,араши ва дунёни тую-
шидан фарк,и йук;. А Додирий бу масалада мен билан рози-
лашкуси келмайди. Шунинг билан бирга курсаткан далилларим
устида лом-мим х,ам демайди. А Додирий ran ташлаш ва пи-
чинглар билан масалани кдлтиратиб, буяброк, к,уйган булса-да,
мен уни очиб ташлашим керак.
Аввало майда буржуазиянинг узи тугрисида майда буржуа
зия буржуазия хркимияти вак,тида уртада к,олган кучма синфни
ташкил кдлди. Майда ишлаб чик,арувчиларнинг х,аммаси бунга
кушилади. Унинг жамиятда тутк,ан урни ва ик,тисодий кун кури-
ши огмачиликдан иборатдир. Улар кубрак узларининг хусусий
мулкчилик манфаатларини хлмоя к,иладирлар. Майда буржуа
зиянинг ик,тисодий турмуши ва кун куриши уни огмачилик,к,а ва
бир йулни ушлаб туролмасликга мажбур к,илади. Унинг талаблари
яримта ва чегаралик буладирлар. Шунинг учун купрак келишув-
чилик ва хукуматдан суратиш билан оворадирлар. Гуё илтимос ва
432
сураш билан рахдодиллик ва х,ак,икдт излаб, сузлари утанургандек
Кис киладирлар. Жамиятдаги ва ик,тисодий асослардаги к;ара-
ма-к,аршилщни онглаёлмайдилар.
«Майда ишлаб чик,арувчилар узлари капитализмга карши
кайфиятда булганлари хрлда, буржуазия билан кушилатурган
кучма синфни ташкил киладилар. Шунинг учун уларнинг ху-
шига ёк,май турган йирик капитализмни тасодиф эмас, балки
хозирги замоннинг узаро бир-бирига к,арама-к,арши булган
жамият кучларининг натижасида чикдан ик,тисодий (ижтимо
ий, сиёсий ва хукукий) сиёсий ва хукукий тартибнинг муайян
самараси эканлигини онглаш кучларидан келмайди». (Ленин)
АДодирий хам тарихий хдцисалар устида уйлаган вак,тида
жамият кучларининг ик,тисодий, ижтимоий табиатини тушу-
нолмаган. Шунинг учун румонида синфий кураш х,еч акс эт-
майди. Майда буржуазия одатда сиёсий курилишнинг яхши-
ёмонлигини айрим одамлардан, хукумат кишиларидан куради.
Сиёсатнинг чиндан-да ик,тисодий манфаатларга негизланга-
нини тушунмайди. Шунинг учун узи курашда алданиб, баъзан
курол булиб юради. Майда буржуазия катта буржуазияга ва
феодализм курилишига норози ва карши булиб, прулетариатка
ёрдам бериб курашади. Бирок майда буржуазия билан проле
тариат кураши орасида катта фарк бор. Майда буржуазия узига
тинч катак, доирани олиш, хусусий мулкни саклаш асосида эр-
кинрак куришни истайди. Пролетариат эса хусусий мулк еми-
рилмай чин кишилик озодлиги булиши мумкин эмас, деб син
фий кураш йулида каттик олишиб, х,ар кандай эксплуататсия
ва хусусий мулкчиликка карши курашади. Майда буржуазия
эса буржуазия инкилобидан кейин синфий курашни кОрмай,
умумий хусусий мулкчилик асосида тинчликни кОзлаб хукумат
курилишига турли мунофикона ислох,отлар ва режалар кОриб
юради. У бу килигини пролетариат инкилобидан кейин хам ки-
лади. Баъзан майда буржуазия хукуматдан Озига Орин хукуки
олиш учун феодализмни емиришда хукуматка ва катта капи-
тализмдан сикик егач, прОлетариатка (инкилобий синфга) х,ам
ёрдам беради. К,ачонки пролетариат мустахкам инкилобий йОл-
ни тутиб, сотсиализм томон илгари йОналган вактда, эксплота-
тор майда бойлар тарихни ушлаб колиш учун аксилинкилобий
кора гурух,лар билан иттифок тузишка хам тайёр турадилар.
АДодирий майда буржуазиянинг юкоридаги сифатларига
эга бир вакилдир. Биз буни унинг таржимаи холидан олибги-
433
на эмас, балки фикридан, дунёга кдрашидан, уз мажужлиги-
ни бах,она к,илиб, прулетариатнинг сотсиализм учун кураши
вак,тида баримта фикрлар билан кдттик, чик,ишидан ва синфий
курашни инкор к,илишидан олиб айтамиз. Майда буржуазия
рух,идаги ёзувчилар (жумладан, АДодирий) бориб-бориб ким
билан, яъни кайси синф билан кета биладирлар. Бу тугрида ур-
ток, Лениннинг фикрларига мурожаат к;иламиз:
«Майда буржуазия шундай ик;тисодий ах,волда ва унинг тур
муш шароитлари шундайдирким, у алданмай к,олмайди. Но-
илож, гох,о буржуазияга, гох,о прулетариатка томон мойилла-
шади. Унда мустак;ил ик;тисодий «чизик,»нинг булиши мумкин
эмас.
Аввали уни буржуазия томонига, истик,боли эса прулетариат
тарафига тортади. Ак,л ва фахдои прулетариатка томон тортил-
са-да, унинг эски фикри ва ик,тисоди буржуазиядадир». (1917-
нчи йил, 14-жилд, 2-к,исм, 21-бет).
Прулетариат сотсиализм к,урилишида охирги йулбошчи
синфдир. Майда буржуазия эса хусусий майда ишларини йук,о-
тиб сотсиализмга мутлак,о буйинсунажак,. Прулетариатнинг ва
меднаткаш дех,к,онларнинг ик,тисодий манфаати сотсиализм
билан к,арши келмаганидан улар бирликда испекулянт, экспло-
татор майда бойларни сик,иб чик,ариш йули билан сотсиализм
курадирлар. Прулетариат диктатураси вак,тида ижтимоий ва
синфий табакдланиш, капиализм диктатураси вак,тидагидан
кура бошк,аланади. Капитализм х,окимияти вак,тида умуман
майда буржуазия дейилган кучма синф прулетариат диктатура
си вак,тида мех,натсиз хусусий сармоячилар ва мех,наткаш хусу
сий мулкчилар деган хужалик;к,а ажраладирлар. Бунда меднат-
каш прулетариат билан бирга булади. Аммо мехдатсиз майда
шах,ар ва к,ишлок, бойлари узларининг к,аттик, к,аршилик,ларида
давом к,иладирлар. Шунинг учун кучиш даврида синфий кураш
сусаймасдан, балки кучаяди. Езувчи ва ижодчиларни шундай
шароитдан ажратиб к,араш ярамайди.
АДодирий уктабрдан сунг шуро хукумати томонидарок,
булиб, «Муштум» ва бошк,а уринларда доимо рухрнийлар ва
эшонларни масхара к,илиб келди. Умуман, феодализм сарк,ит-
лари ва унинг тарафдорлари билан кдлами орк,али курашди.
Узи х,ам буни махсус «тарихий» бир нутк,ида ва музокара вак,ти-
да айтади ва тугри гапиради.
434
° •••«
Тугри, фиркдмиз (прулетариат) уша вак,тда, яъни ер ислох,о-
тигача ва бундан сунгра х,ам феодализм кщ дикдарига к,арши
к,аттик, кураш олиб борди. Х,озир х,ам курашда давом этаётир.
Чунки буржуазия инк,илоби тамом к,илолмай прулетариат
инк,илобига ташлаб кеткан иш феодализмни бутунлай емириш
эдиким, прулетариатнинг бу вазифани адо этмай туриб сотси-
ализм курилиши мумкин эмас эди. Бу ерда шуни х,ам айтиш
керакким, феодализм к,олдик,ларини, яъни куллик, ва рухрний-
лик,ни емириш прулетариатнинг мак,сади эмас. Фак,ат бош-
лангич вазифаси эди.
АДодирий прулетариатка вазифасини уташка нима учун ёр
дам берди? Нима учун эшон, домла ва рух,онийларни сукди?
Юк,орида айтканимиздай, майда бойларда демократликка
интилиш бор. Бунга нималар туск,инлик, к,илади? Албатта, фео-
даллик,нинг урф-одатлари. АДодирий прулетариат к,ачонким
ер ислох,отини кескин к,уйиб, синфий кураш йулини илгари
суриб, киши кучидан х,ар турли фойдаланишга, майда хусу
сий сармоядорлик, хужаликларига хусусий мулкчиликка к,арши
юриш к,илгандан бошлаб узининг хджвчилик к,аламини рух,о-
ний ва эшонлардан олиб, прулетариат х,аракатини, фиркднинг
йулини танк,ид к,илиш ва ундан кулишка томон тугрилади ва
майда буржуазиянинг программаларини майдонга куюш билан
тарихнинг к,онуний тарак,к,иётини тухтатиб к,олишни истади.
(Бунга «Муштум»да босилган «Йигинди гаплар» мисол булади.)
Бу албатта, табиий эди. Чунки майда буржуазия инк,илобчи-
лиги прулетариат куйган мак,садларни уз олдига к,уя олмайди.
Шунинг учун прулетариатнинг уз курашида майда буржуазия
нинг к,андок, томонни кура олиш билан бирга унинг к,айсарлик,
ва душманлик томонини х,ам олдиндан билиб, унга к,арши уз
вак,тида курашка узини унглаб туриши керак. Бу х,ак,да Ленин
куйидагиларни курсатади:
«Ишчилар синфи майда буржуазия х,ам унинг программала-
рига кдндай муносабатда булиши керак? Майда буржуазия син-
фининг иккиланиш характерини эътиборга олмасдан туриб, бу
саволга жавоб бериб булмайди. (Майда буржуазия билан кат
та буржуазия орасидаги к,арама'к,аршилик,нинг бизда у к,адар
булмаганига кура, Русияда майда буржуазиядаги иккиланиш
айник;са кучлидир). У тарак,к,ийпарвар булади, чунки у уму-
мий халк,чиллик, талабларини куяди, яъни х,ар к,андай урта аср
(крепостничество) даврининг к,олдик,ларига к,арши курашади.
435
Аммо шунинг билан баробар у иккинчи ёкдан к,ора гурух, (реак-
сионний). Чунки у узининг майда буржуазия ахволини сак,лаш
учун курашиб мамлакатнинг умумий таракдиётини тухтатиб
оркдга - буржуазия йулига буриб юбориш хдракатини к,ила-
ди. Майда буржуазия узининг аксилинкдлобий кдрашларини
химоя к,илиш учун дехдонлар уртасидан васийлик к,илмок,чи
булади. Х,ак,ик,атда эса уларнинг уз озодлик,лари учун булган
курашларининг энг катта говидир».
Бу тугрида Ленин сузлаб келиб айтади:
«Мана шу майда буржуазия программасининг хар икки то-
монини к,атъий ажратиш, билиш керак. Уларнинг реаксиунний
назарияларининг кдндайин булмасин ижтимоий характерини
инкор к,илув ва уларнинг реаксиунний томони билан курашув
билан баробар, халк,чиллик, томонларини хам унитув ярмайди.
(1894-нчи йил, 1-жилд, 217-сахифа).
Ленин буни 1894-нчи йилда айткан булса-да, бизнинг инк,и-
лобдан сунгги шароитимизга бемалол тугри келади. Шунинг
билан бирга АДодирийнинг рухрнийларга, умуман урта аср
куллик, к,олдик,ларига к,арши «суллик,ни» ва ишчи дехдонлар,
мехнаткаш халк,имиз, «оммамиз» деган сузларининг мохияти-
ни очик, тушунтиради.
АДодирий дунёга буржуаларча илохий кдрашларини уша
замон ижтимоий мухит таъсири билан узини мураккаб-
лаштирган ва турк, тотор, узбек миллий буржуазиясининг мат-
буоти ва адабиётини ук,иб тарбия топк,ан бир ёзувчидир. Шу
нинг учун унинг уша таъсирдан бир-икки «сул» гаплар билан
осонгина кутилиши мумкин эмас. Буржуазия синфи курашни
инкор к;илатурган, узини «сул» олиб буржуазия манфаатини
химоя этатурган зиёлилар, сиёсатчилар ва ёзувчиларга эга бу-
лиш учун куб куч сарф к,илади хам шундай кишиларни етказа-
ди. Улар албатта буни эзилганларни ва мехнаткашларни алдаш
учун кдладирлар. Бу хавда урток, Ленин айтади:
«Буржуазия жамияти узларини синфдан холис хисоблашни
яхши куратурган сиёсатчиларни, сотсиализм деб ном кутаришни
яхши курувчи оппуртунистларни хам доим бокддирларким, улар
оммани энг гузал ва энг «сул» сузлар билан кдсддан ва тадрижий
суратда алдаб турадирлар. (13-жилд, 216-сахифа)
АДодирий уз таржимаи холини ва кечмишларини сузлаган
вак,тида: «Ишчи-дехк,онлар ёзган асарларимни севиниб ук,уй-
436
дилар, мени ёзгучилар к,аторига киргиздилар ва х,амон укурлар
ва унутмаслар» деган эди. Нима учун? Чунки АДодирий бо-
шлаб эски аср куллик, урф-одатларидан кулиб ёзганда саводли
мехнаткаш халк, укуди. Чунки АДодирий уша вак,тда урта аср
феодализм куллик, к,олдик,ларига к;арши халк,чиллик, фикр-
ларини майдонга откдн, к,алам кучи билан урта аср рухрний
вакилларини суккан эди. Шунинг билан бирга киши кучидан
фойдаланиш ва хусусий мулкка к,арши эмас, х,атто уни сак,лаш
тарафдори эканини курсатиб келди. Буни «Уткан кунлар» ру
мони билан очик, куйди. Шунинг учун прулетариатни сотсиа
лизм учун курашдан четлаштиришни кузда тутиб ёзган румо-
нини мехнаткаш халк, хазм кдлмади.
АДодирийнинг узи «Нима учун?» сурогига к,арши «мен
уларнинг уз ичларидан чик,к,ан, уларнинг дард ва тилаклари-
ни як,индан билгучи, бунинг устига улуг уктабр инк,илобидан
сунг унинг шароитида ва тарбиясида етишкан бир ходимлари
эдим» деса хам тугри эмас. Чунки АДодирий сотсиализм учун
курашиб, синфий кураш билан усиб турган ишчи-дехк,онлар
хаётидан бадиий асарлар яратишга уннаши керак эди. Аксин-
ча, у узодларга бориб хозирги замон учун туманли рамзлар из-
лади. Х,атто румонларида дехк,онларни хаётига дойр тузукрак
хеч бир нарса ёзолмади. Бунинг сабаби шулки, АДодирий у та-
бакддан кура шахар мешчанлари ва хусусий кустарлари билан
бирга эди. Очик; ва кескин айтканда, синфий курашни инкор
эта турган кдндай киши булмасин, эзилган ва янчилганларнинг
хамрохи ва ходими була билмайди.
АДодирий сузининг охирида: «Мен Шарк, озодлигини ва
унинг мазлум прулетариатининг саодати фак,ат ленинизм
орк,асида вужудга чик,ишига ишонган бир кишиман. Меним
хак,имда ким нима деса десин, лекин мен Маркс ва Лениннинг
адолатли (СД.) хароратли шогирдиман. Чунки мен Лениндан
д ам 1олиб, Марксдан илхомландим», дейди.
Шу сузлар эгасининг ёзган катта, мухим асарларини тахлил
к,илган вак,тимизда Маркс ва Ленин таълимотларига як,ин ке-
латурган нарсани бутунлай курмаймиз. Аксинча инк,илобий
дохийларнинг назарияларидаги инк,илобий уткурлик ва син
фий кескинликни утмаслатиб ва сийк,алатиб, майда буржуазия
хизматига олиб келган, холос.
1Крдирий ёзган уз таржимаи х,олида «дам» сузи «рух,» дейилган.
437
---------------------------------------------------------------- --------------------------------- - о «-«
Маркс узининг коммунистлар манифестида «Бир буржуазия
оиласининг тикка булиши учун бир неча унлаб эзилган хотин-
лар бузулиб кетадирлар» дегандир. «Уткан кунлар» устида фикр
юритган вак,тимизда Отабеклар оиласининг лаззати боблари-
да юзлаб камбагал дех,к,онлар оиласининг вайрон булганини
«Уткан кунлар»да учратмадик,. «Лениндан дам олиб, Марксдан
илх,ом олиб» ёзилган бу румонда биз бунинг бутунлай орсиз-
ларча булганини курамиз.
Демак, АДодирий ленинизм ва марксизмни узига дунёни
таниш ва тушунтиришда нук,таи назар к,илиб олган эмас. Лени
низм ва марксизм майда буржуазия инкдлобининг назарияси
эмас. Прулетариат инк,илоби ва прулетариат хркимиятининг
назарияси ва тактикасидир. Бу тарихда Марксизм душманла-
рининг Маркс исми билан савдогарчилик к,илганларини, бур
жуа ва майда буржуа хизматига ишлатишка х,аракат этканла-
рини курганмиз. Бу тугрида урток, Ленин уз вак,тида ёзган ва
тушунтиргандир.
Буржуазия х,окимияти Маркс тириклик чогида сик,иб, к,ий-
наб, унинг таълимотларига йиртк,ичларча хужум к,илди. Буржу
азия эзилган синфларнинг озодлиги йулида курашкан олим-
ларни тириклик вак,тларида х,еч бир тинч куймади. Утмиш
тарих бизга яна иккинчи хщ ни сузлайди. «Улар (инк,илобий
олимлар - С.Х,.) улгандан кейин эзилган синфларни юпатиш
учун уларни зарарсиз бутка айлантириш ёки ак,идалашди-
ришга уринишлари булади. Таълимотларнинг мавхумини ахта
к,илиш, инк,илобий уткурликни утмаслатиш, куб такрорланган
нарсага айландириш йули билан уларнинг исмларига маълум
бир шух,рат нишони берадирлар». (Ленин).
Айни замонда бутун ишчи-дехдонлар Ленин ва Маркс уз-
ларининг дох,ийлари ва йулбошчилари эканини, фак,ат шу
йулбошчиларининг курсаткан йулидан боргандагина чинакам
озодлик,к,а уз кучлари билан эриша олишларини биладирлар.
Марксизмга к,арши булган кишилар х,ам шу сабабдан шу омма
орасида уз таъсирларини киритиш учун марксизм ва лениниз-
мни курол к,иладирлар. Бундай кишиларга аслида марксизм ке
рак булмаса-да, унинг инк,илобийуткурлиги билан кулланиб иш
курсатурган эзилган мех,наткаш синфини алдаш, гуруллаб усиб
турган курилишимиз атрофидан уларнинг тупланишларини
йук,отиш учун керакдир. Султон Алиевнинг «марксистлиги»-
нинг х,ам асоси шунда. «Тарихда доим буладирким, эзилган
синфлар уртасида шух,рат таратган инк,илобий йулбошчилар-
438
°н
нинг исмларини, улар улгандан кейин мазкурларнинг душман-
лари, эзилган синфларни алдаш учун узларига узлаштиришга
уринадирлар». (Ленин. 13-жилд, 480-сах,ифа).
АДодирий Ленин ва Маркс номларини мана шу мак,омда ис-
теъфода к,илмок,чи булади. Аммо у Султон Алиев каби пруграм-
мани очик, куймайди. Агарда унинг назарияларида махдам к,ола-
турган булса, Султон Алиевни кувиб етиши шубхдсиз к,ийин эмас.
Шубх,асиз, биз А Додирийнинг яхши томонларини айтиш ва
х,атто махташ билан бир к,аторда зиёнли томонларини х,ам очиб
солишимиз мутлак,о зарурдир. Умуман, биздан узок, ёки як,ин
попудчик ёзувчиларнинг асарлари устида танк,идий фикр юри-
тар эканмиз, уларнинг дунёга кдрашларини х,ам танкдд остига
олишимиз керак. Ленин ва Маркс исмларини курук, дастмоя
к,илишга х,еч кдчон йул бермаймиз.
АДодирий узининг зиёнли кдрашлари устида фикр юритиб,
Лениндан «дам» ва Марксдан «илх,ом» олар экан, уларни (Ле
нин, Марксларни) инк,илобий назария бериб, дунёни тушун-
тиргучиларгина эмас, балки дунёни бузиб, янгидан тузишни
синфий кураш орк,али к,илиш кераклигини ва кишилик тарихи
синфий кураш тарихидан иборат эканлиги тугрисидаги таъли-
мотларини узлаштириб олишни ва шундай деб тушуниши ло
зим. Бусиз Маркс ва Ленин тугрисида гапириш мех^аткашларга
х,ийла, найранг ишлатишдир. Бунга, албатта, йул берилмаяжак.
Урток, Ленин «х,ак,ик,атнинг кузига» мана шундай тугри кдрашга
ургатади. Бундан бошкд ва синфий курашдан таищари х,ак,ик,ат
тугрисида огиз купиртириб гапириш, шоирона тасвир тук,иш
куз буяш ва алдамчилиедир.
АДодирий, сиз, х,озирги биздан урток, попудчиклар орасида
ёзувда ва техникада уста мастерлик, билан танилган ёзувчисиз.
Биз сиз каби мох,ир ва к,обилиятли кишини узимиздан ита-
риб юбориш учун журттага к,аттик, танк,ид к,илмаймиз. Балки
таъсир к,илиш, таъсир к;илганда х,ам асосли ва илмий таъсир
к,илиш, жамиятнинг таракдиёт к,онунини материалистларча
урганишга интилгудек булсангиз, кумаклашиш учун танк,ид
к,иламиз. Фак,ат эски майда буржуазия ва маънавиятчилик, к,а-
рашларидан кутилишингиз керак.1
1Сотти Хусайннингушбу мак,олалари «Шарк, х,акик,ати» газетасининг 1929
йил - 120,122,123,125,130,132,137,138,145,153,154,169, 199, 201, 206-сон-
ларида, 1930 йилнинг 9, 14, 17-январ кунларида чоп кдпинган. Бу мак,олалар
жамланиб, 1931 йилда Боку шахрида «Уткан кунлар» сарлавх,аси билан китоб
к,илинган.
8. МЕХ.РОБДАН ЧАЁН
(Мавзуьи, синфий туси ва тузилиши
жщатидан текширилмишдир)
1. Румончилицда таржима
Асрий адабиётга янгидан кира бошлаган халкдар адабиёт-
нинг румон к,исмини таржима билан очк,анлар. Яъни к,аю бир
халк,нинг адабиётида яхши румон булса, уни таржима билан
халк,ни ва ёзувчиларни у йулга ургата борганлар. Сунгра-сунг-
ра бундай румонларнинг так,лидини уз хдётларига уйдириб
чик,араборганлар.
Узбеклар билан х,аёт шериги ва маданият уртоги булган рус
адабиётида бу кайфият ун еттинчи асрнинг ярмидан бошлаб ун
тукдизинчи асрнинг аввалларигача - Пушкиннинг «Руслан ва
Людмила» номли асари чикдан /1821/га к,адар давом эткан. Бу за-
монгача рус адабиёти Оврупо адабиётини таржима ва такдидлар
билан бу кунги оламшумул вазиятига х,озирлик, курган.
2. Узбек адабиётида румон!
Узбек янги адабиётининг х,али буртмачок, х,олда булганини
айтишга х,ам х,ожат йук,. Айник,са, румончиливда х,еч бир тур-
ли х,озирлиги ва тажрибаси йукдур. Узбек адабиётининг румон
жих,атида таржимачилик х,ам сунг замонгача бошланмаган эди.
Ярим асрдан ошик, русларнинг рух,ли ва асосли адабиётлари
билан ёнма-ён яш аганимиз х,олда у адабиётдан узбек тилига
х,еч румон утмаган. У чексиз файз, ирфон денгизидир, бахра
олмок, учун йул очилмаган. Сунг замонгача узбек адабиётида
румон номига «Бах.ордониш1,» «Юсуф-Зулайх,о» ва бошкдлар
каби ишк,, дин, к,ах,рамонлик„ вафокорлик,ларнигина гоя к,илган
хаёлий эски асарлардан бопща бир нарса йук, эди. Унинг каби
1 Бах,ордониш - «Калила ва Димна» асарининг форсча таржимасидаги
номи.
440
V— -0 -.Ч -
асарлар уз даврларига кура бирар румон булсаларда, хрзирги
замоннинг эхтиёжига зарарлик к,обилиятлари х,еч йук, булиши
билан баробар зарарлик хдм эдилар.
Демак, узбек янги адабиёти табиъатини тасвир к,илувчи
асрий румончиликда х,еч хозирлик, ва х,еч тажриба уткармаган
эди.Узбек адабий вазияти бу даражада булган замонда Жулкун-
бойнинг «оригинал» булган «Уткан кунлар» румони чик,мишди.
Орадан беш-олти йил уткандан кейин «Мехробдан чаён» румо-
нида тарк,алди.
«Мехробдан чаён» ёлгуз Жулкунбойнинг иккинчи асари эмас,
балки узбек янги адабиёти учун хам иккинчи румон эди. Хамза
Хдкимзоданинг «Миллий румон» номли кичик бир асари бул-
са-да, унга бу кунги румончилик, шароитида румон демак тугри
булмасди. Янги румон ва х,икояларга мушток,, чанк;ог булган
давримизда «Уткан кунлар»и билан танилган Жулкунбойнинг
«Мех,робдан чаён»и жуда х,ам шошилиб кутилар эди ва жуда
ах,амият билан каршиланганида курилди. Бу х,ол бир даража та-
биий х,ам эди. Чунки биринчи асарида анча муваффак,ият кур-
саткан Жулк,унбойдан бир неча йил сунгра чик,адиган асарнинг
яна х,ам комил ва гузал булиши керак эди. Локин «Мехробдан
чаён» у истаклар-орзуларга жавоб бера олмади. Унинг «Уткан
кунлар»га нисбатан хдм анча кучсиз х;олда чик,к;анини бошда-
нок, айта оламиз.
3. Румоннинг хулосаси.
Асарни нук,та-нук,та танк,ид к,илишдан бурун унинг бир ху-
лосасини тавдим билан ук,увчиларнинг дикдатларини яна бир
дафъа румон устига тортамиз. «Мехробдан чаён»нинг энг катта
ва ёк,имли к;ах,рамони Анвардур. Хамма вок,иъа унинг атрофида
айланади.
Анвар камбагал бир оиланинг ташланди ва кенжа боласи.
Кичик бола экан ота ва онасидан етим к,олади. Опасининг к,а-
рамогида ун бир ёшга етканда поччасининг огирсиниши саба-
бидан Солих, махдум уйига бок,инди ва сигинди булиб киради.
Солих, махдум каби риёчи, виждонсиз, хоин, хасис, ахмок,,
лак,ма бир киши кулида ва тарбиясида Анвар ахлок,ли, виж-
донли, шоир, ёзувчи, мафкурачи, сахий, яъни жуда хам комил
бир киши булиб етиша боради/?/
Ml
Ахлок,и ва яхши маълумотли булиши соясидаХудоёрхоннинг
бош мирзоси Ражаббек мирзога ёкдди. Ражаббек воситаси би
лан урда мирзоларидан булиб олади.
Вазифасида содик,лиги ва холислиги хонга х,ам ёкдди. Ражаб-
бекдан сунгра бош мирзолик, Анварга берилади.
Анвар бош мирзолик,ни жуда истигно ва кунгилсизлик би
лан дустлари ва Солих, махдумнинг ялиниш ва зурлашлари би
лан к,абул к,илган булади. Анвар бу мансабга «... Шунинг учун
булганч бир мух,итда шундай талашлик, вазифани уз устимга
олишдан х,азар к,иламан» деб, бир ифлос закотчи олдида еуз-
лайдиган даражада жасур булади (?).
Мирзобоши булгандан сунгра-да эски содда одатини буз-
майди, гурур ва такаллуф асари курсатмайди. Урда одатича
хдракат к,илмагани сабабли урда мирзолари к,ошларида унча
менсинмагани каби Султонали мирзо каби холис дусти томо-
нидан х,ам танк,идга учрайди.
Анвар бош мирзо булганда х,ам к,оронгу к,олган бир сабаб
(Раънога булган ишк, ёки яхшиликда к,илган вафо?) билан Солих,
махдумнинг таъсири остида туради. Солих, махдумнинг ифлос-
лиги ва ахдоок,лиги узига маълум булгани х,олда, унинг далолати
билан Абдурах,мон домла каби уз душмани булган бир кишини
била туриб мирзоликда олади. Сунгра уни бекор к,илиб адова-
тини кувватлантиради.
Ешликдан бошлаб узи билан баробар ускан Солих, махдум
нинг к,изи Раъно билан к,аршима-к,арши кунгил боглашадилар.
Бу Раъно х,ам Анвар каби шоир, ахлок,ли, маълумотли, заки, ж а
сур бир дилрабо. (Тугриси, Солих, махдум каби ифлос бир тип-
нинг тарбиясидан иккинчи дафъа бу дилрабонинг етишиши бир
муаммо?) Оила орасида Анвар билан Раъно фотихдлик санала-
дилар. Анвар ва Раъно балогатга етишкан булсаларда оила ичида
баробар куришиб, уйнашиб, ёлгуз ерларда баробар к,олиб юрабе-
радилар (?). Мух,итдаги одат ва к,аттик, таассуб хилофида булган
бу хдракат х,еч бир томондан танкдд ва к,аршулук,к,а учрамасдан
давом этади. К,из билан йигитнинг бирлашишларига оилада х,еч
к,аршулик, йук,, балки бирлашишлари исталинади. Локин ошик,
ва маъшук; туй-никох, масаласини бир фожиъани куткан каби
х,еч сабабсиз ва иттифок, билан таъхирга1туширадилар. Бу таъ-
хир натижасида Анварнинг ошик, рак,иби ва мансаб душмани
булган Абдурахдоон домла ва бошк,а душманлари бирлашиб к,из-
1Таъхир - кейинга суриш.
442
^°
ни хонга олдириш учун фитна очадилар. Бу фитнанинг шакли
к,оронгу к,олмиш булса-да кдзнинг хон тарафидан суралиши ва
Солих, махдумнинг бу х,олда фахр билан рози булиши курилади.
К,изни хонга узатув замонида ошик, ва маъшук, баробар давлат ва
мансаблардан кечиб, биргалашиб к,очадилар.
Бу к,очиш билан урдадан Анварнинг алок,аси узилмайди.
Тадбир билан Султонали мирзони уз ерига мирзобоши к,илиб
кетади. Лекин Анварнинг душманлари Абдурахмон, Шахо-
дат, Калоншох мирзо Султоналига хам к;арши ишлайдилар. Бу
ишларнинг туси к,оронгу к,олмиш булса-да, натижада Султон
али мирзонинг Анварга баримта булиб к,амалгани ва охир Ан
вар ерида улумга хукм кдлингани куринади.
Бу можарони Анвар сак,ланган ерида эшитиб, токдт к,илол-
майди. Узи учун бир дустининг курбон булишини истамайди.
Ортик, ишк,ини, ёрини ва узини «вафокорлик» йулида фидо
к,илади, узи таслим булиб дустини к,утк,армок,ни мак,сад к,илиб
олади. Ёнида булган ёрини алдаган сумол бир холда бошк,а то-
монга юбориб узи хонга таслим булади. Худоёрхон уни уз ол-
дига чак,ириб сурок, к,илади. Анвар хоннинг саволига бошданок,
маъюсона жавоблар бера бошлайди. Улумга чикдрилиб турган
замонда «Сизда адолат борми, жаноб!» сузи билан Худоёрдан
адолат тилаб, Султонали мирзонинг уз кузи олдида озод к,или-
нувини сурайди ва тиралиб туриб олади. Бу суздан Худоёр ин-
софк,а келади. Жаллодларни тухтатиб, Султонали мирзони кел-
тиришка буюради. Султонали келтирилгунча Анвар хон олдида
тухтаб к,олади. Султоналининг озодлигини кургандан сунгра
Анвар уз кулини боглатади. Бу замон хоннинг олдидаги домла-
лардан бири туриб хондан афву сурайди. Хон к,абул к,илмайди.
Анвар хонга ва мусохибларига таъзим к,илгандан сунгра жал-
лодлар билан чик,ади.
Бозорда халк, орасида жаллоднинг пичоги Анварнинг буго-
зига борган чок,да Анвар уз акаси К,обил томонидан хужум би
лан куткдрилади. Бир неча кун сунгра Худоёрхон тупрогидан
ошик, ва маъшук, баробар чикддилар.
4. Шартлар
Асрий румончиликда эски «румонтик,» (хаёлий румончилик,)
даврининг асослари биткандур. У даврнинг «идеализм»и ерига
443
«реализм ва натурализм» асослари курилгандир. Яъни белгили
бир гоя ва мак,сад билан хдётдаги вок,иъаларнинг булганлари
каби тасвир этмак асоси к,абул кдлингандур. Бу кун асрий ру
монлар учун куйидагича асосий шартларни кузда тутмок, ал
батта керак саналади:
- румондаги вок,иъаларнинг чин ва х,ак,ик,атга ухшашлари.
Вок,иъаларнинг тусларида сунъийлик ва гайритабиийликнинг
сезилмаслиги;
- румондаги шахсларнинг урнак ва ишларнинг яшаб турган
турмушда учрашлари, яъни типларнинг характерларининг
зех,нларга ётик, булишлари;
- рух,ий тахдил ва табиий тасвирларда андоза-урталик, (эъти-
дол) булиши, яъни к,оронгу бир тахдил к,андай тугри булмаса му-
болагалик, тасвир ва тахдиллар х,ам шундай тугри булмайди;
- румоннинг мавзуъи билан як,ин аълокдси булмаган ва ёки
булса-да румонни буш ерга узайтирадиган тасвир ва тахдил-
лардан сак,ланмок,;
- вок,иъаларнинг бошдан-оёк,к,а тугри, тобора куч ола-
борган таъсир билан сакта ва аризасиз бориши, вок,иъаларнинг
бир-бирларига богланиб боришлари;
- вок,иъаларнинг ораларида ёзувчининг х,еч куринмаслиги,
яъни ёзувчининг уз тилидан изох,, ишорат ва танбехдар курсат-
маслиги;
- румоннинг умум рухддан бирар ибрат ва дарснинг очик,
сезилиши.
Мавзуъ бах,симиз булган ва хулосамиз такдим к,илинган
«Мехробда чаён» у шартларга мувофик, тусда ёзилган комил
бир асарми? Ёки камчиликлари борми? Бу саволларга сунгги
сузларимиз жавоб урнида тизилиб борадилар.
Тузук жщатлари
«Мехробдан чаён» туе ва тузилиши жих,атидан «янги» румон
сифатига эга була олади. Унинг баъзи мувофик, ва оригинал
жих,атлари бор. Мавзуъи халк,нинг зех,нидан узок, эмас. Бу х,ол
румоннинг онглашимлик, булишига ёрдам эткан. Тили сучук,
тотли ва жумла тузишлари енгилдир. «Сафо келдингиз, бош
устига, алайх,ига» каби узбекча булмаган таъбирлари булиш
билан баробар омма тилига анча як,инлашк,ан бир услуб билан
ёзилган.
444
w—°
«Х,ой этди, х,уй этди, икки коски туй этди» каби омма, халк,
мак;садларини урунлик; ерларда ёпиштириб кетиши такдирга
лойик, жихатларидир. Румоннинг кдхрамонларидан Солих, мах
дум, Огача ойим, аскиялар, к,ирк, к,излар каби типларни яхши
курсаткан. Уларнинг типларини табиий демак мумкин.
Камчшшклари
«Мехробдан чаён» унинг каби баъзи яхши кайфиятларга эга
булмок, билан баробар унга бош-оёк, тукис, турт кузи тугал бир
румон дейиш албатта шошилиброк, берилган юзаки бир хукм
булиб к,олади. Чунки бу асарга румончилик, шартлари ва усули
ва адабиёт к,оидалари билан Караганда, анча катта камчилик-
ларни курмак мумкин. Зотан, руманчиликда таржима ва таж-
риба даври уткармаган бир мухитда бирдан бирга комил бир
румоннинг чикуви мушкул бир ишдур.
Бунинг каби намуналик асарларнингустиларидан бетарафо-
на ва холис тусда усул ва к,оида ойнаклари билан к,араб танкдд-
ларнинг юрушлари румончилик, навъининг камол ва таракдий-
си учун ёрдам к,ила борадилар. Ва х,озирда ягона румончи бу
либ танилган, истеъдодли ёзувчини огох, к,илиш керак булади.
Бунинг билан асарнинг иккинчи табъи ва ёки ёзадиган боцща
асарида хрзирда курилган камчиликларнинг йук,ола бориши
мумкин. Бизда бу андиша билан «Мехробдан чаён»да камчилик
деб уйлаган нук,таларимизни курсатиб утмакчи буламиз.
5. Мафкура жщати
Х,озирги кунда хар бир асар, хусусан, адабий ва ижтимоий
асарларда мафкура жихати жуда хам зийраклик билан текши-
рилади. Бунинг билан маданиятда оркдда к,олган ва фикри йул
да усиб етмаган бир халк,к,а фикрий ташвиш ва бузук,лик, бера-
диган холларга йул к,уймаслик, учун саъй к,илинади. Бу яхши,
асосли ва идеалний бир тадбир. Локин янги мафкура ва янги
йулнинг рух ва мохиятини онглаб ва уни хазм к,илиб ва унга
комил тусда риоя к,ила бориш учун илмий ва адабий кучлар ки-
фоя к,илмай турадилар. Бу йулда кучланиб ва кучаниб, так,лид
билан к,илинган ишлар купинча муваффахиятли чик,маганла-
рини курамиз.
Бу кайфиятни «Мехробдан чаён» асарида хам курамиз. Асар
эгаси румонини янги мафкурага хизмат к,илдирмок,чи ва унга
445
> « • — о— ^ 4
риоя билан ёзмок,чи булган. У уз мукдддимасида «... Иккинчи
тарафда мазкур к,ора кучларга к,арши «тубан» синф камбагал-
лар, уларнинг хонлик, тузилишига, к,ора куч уламо алайх,ига
чик,иши. Мехдаткаш камбагалларнинг ахлок,и, сажияси, оила-
си,турмуши, бир-бирига алокдси ва самимияти...» каби сузлар-
ни ёзади. Бундан румонга синфий бир ранг бермакчи булгани
курилади. Локин бу хох,иш ва истак курук, даъво хщ ида крлган,
амалда узини курсата олмаган. Ёзувчининг узи-да бу х,олни сез-
ган: «Уларнинг хон ва уламога к,арши исёни табиий шаръийдур.
Чунки шундан ортиги сохта булиши устига китобнинг кддрини
х,ам тушурар эди» дейди. Бу суз билан утмишдаги синфий ку-
рашнинг шу даража ва шу зех,ниятдан ошик,ча бир кайфиятка
эга булолмаганини сузлаб, узини маъзур курсатмакчи булади.
Демак, Жулк,унбой асарининг синфий тусда булгани ва унга
узбек тарихининг хдзми кутарган даражада синфий тусни бера
олгани даъвосидадур. Х,ак,ик,атда булса, асарда синфий туе
х,еч куринмайди. Х,атто узбек тарихида ва турмушида мавжуд
булган к,адар тасвир к,илишга х,ам муваффак,ият курсата олмай-
ди. Мени асарнинг мафкура жих,атидан бах,с этувга боглаганда,
бу сунгги нук,та булди.
Бу сузларимизни к,урук, даъво х,олида к,олдирмаслик, учун
«Мех,робдан чаён»нинг узига мурожаат кдламиз:
1) Асарнинг маргуб к,ах,рамонларидан Сафар бузчи бор. Бу
камбагал типидур. Сафар бузчи Анварни ёк,лаб Абдурахдоон
имом ва Самад бук,ок, каби ифлос типлар билан мунок,ашалар-
да1 булганини курамиз. Локин у мунокдшаларга камбагаллик,
ва рухонийлик кураш рангини бериш мумкин эмас. Чунки Са
фар бузчининг хдмма х,аракати икки к,ари бузнинг Анвар то-
монидан пора - ришват учун олинмагани атрофида тугилиб
туради: «Икки бузни олмагани рост» деб Самад бук,ок, билан
ижикилашади, имом билан кекирдак керишади. Агар орадаги
курашнинг бош сабаби ва иллати бу булса, Сафар бузчи боища
бир ифлос кишидан х,ам шундай бир яхшилик, ва эх,сонни кур
са унга х,ам тарафдор булиши мумкин. Инсоннинг зех,ни Сафар
бузчининг кайфиятидан курашнинг камбагаллик, х,исси билан
боришни х,еч бир турлик чик,ариб ололмайди. Сафар бузчининг
огзидан бир-икки ерда Анвар тугрисида «фукдропарвар» си-
фати айтилган булса-да, биринчидан бу суз уринсизрак ерда,
1Мунок;аша - низо, жанжал.
446
адамиятсиз тусдагина айтилган. Асл мунокдшанинг купинча
фазлу камол атрофида айланиб к,олиши у икки калима сузнинг
бор ахдмиятини дам йукртиб юборган. Бунинг била баробар
«фук,аропарвар» сифати бир хон, бир бек, бир улуг рух,оний
ва бир катта бойга х,ам берилиб келган маълум сифатларнинг
биридур. Бу сифат уларнинг гурур ва кибрларини к,итик,лаб ва
юк,ори табак,а эканларини сездириб туради.
Тарихимизда бундай сифатларни олган хонлар ва к,анча
беклар ва кднча рух,онийларни курамиз. Кечалари шахдрни ай
ланиб учраган мух,тожларга ёрдамлар к,илиб юрган подшодлар-
ни биламиз. Бунинг билан у аристократ синфи прулетар син-
фидан булиб кдпадиларми? Юз марта йук,. Балки у кайфият
уларнинг яна х,ам уста ва айёр тулки эканларини курсатувчи
бир кайфиятдур.
Хулоса: румоннинг кувватли камбагал типи булган Сафар
бузчининг хдракатларидан синфий кураш сезгиси берарлик бир
кайфият онглашилмайди. Х°лбуки, Сафар бузчи тилидан Ан-
варни ёк,лашда «Узи камбагаллардан чик,к,ан, к,аттик,лик,ларни
куб-куб курган, етимлик ила ускан, унинг учун бизлар каби кам-
багалларга куб к,айишади, бизнинг к,аттик, ах,волимизни яхши
билгани учун юраги ачийди, бунинг мисолларини унда куб кура
миз...» каби узбек халк,и орасида шуурсизча ва рух,дагина булган
исботларни курсатувчи сузлар сузланса эди ва энг кувватли ил-
лат ва сабаб бунинг каби сузлар булса эди, албатта бир даражада
булсин синфий xyic берилган булар эди. Бу шакл яна х,ам табиий,
яна х,ам маънодор, яна х,ам чукуррок, сезги берур эди.
2) Абдурахдоон домла, Шадодат муфти, Калоншох, мирзолар
Анварга к,арши ишлайдилар. Локин к,аршилик,нинг бош ва энг
кучли иллати «хотун талаш, мансаб талаш»дур. Сунгра мубох,а-
сада Анварга юклатилган айбнинг хдмма куч ва куввати фазлу
камол мубох,асасидур: «Урда ичида шунчалик, ок,ил ва донолар
тулиб ётк,ан бир фурсатда тах,сил курмаган, нодон бир гудакка
бундай улуг бир вазифа валлоди аълам, топширилмас деб уй-
лайман. Бу вазифани ухда к,илмок, учун куб ran керак. Аввало
ак,ли салим, сониян тах,сили том лозим, ва хрлонки сиз айткан
йигит уткан саналар Солих, махдумда савод ук,уб биздан х,ижжа
урганиб юрар эди. Бах,арх,ол бу хабарга ак,л бовар к,илмайди...»
Биз Абдурах^моннинг бу сузларидан, фазлу камол мубохдсаси-
дан бошк,а нимани онглаймиз?
---------------------------- -— ь—447-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Абдурах,мон домла Солих, махдумнинг к,изини Анвар олиш
эх,тимолига кура уни жек куради. Сунгра Анвар томонидан
мирзоликдан хдйдалиши у жекни адоватга айлантириб юбо-
ради. Шахддат муфти, Калоншох, мирзолар Анварнинг урнига
узларини лойик курардилар, чунки мирзоликдагина умр ут-
казиб келганлар. Унинг учун Анварга душманликлари табиий
деярлик даражададур. Мана бу уч мунофик, киши Анварга айб
ахтарадилар, топк,ан айблари х,ам нодонлик,, тах,силсизликдур.
Уртадаги курашнинг бош иллати бунинг каби шахсий адо-
ватлар ва фазлу камол тортишмачоги булса, ундай курашнинг
икки имом, икки муфти, яна аллакдндай икки золим ва ифлос
ораларида х,ам булмоги жуда мумкин, балки жуда купдир.
Бу мак,омда у уч киши томонидан Анварга, яна х,ам таби
ий Анварнинг хрлига зид тушмайдиган, урда маросимларига
мувофикрок, буладиган ва урда халк,ининг ишларига яна яра-
шадиганрок, ва айни замонда синфий х,ис берувчи маълум ва
машхур сабаблардан сайлаш керак эди. Масалан, «Анвар пас ва
тегсиз бир кишидур, чилласи чирок, курмаган, назари пастдур,
Солих, махдум каби яна бир пас одам эшигида каттик панжшан-
ба нон деб куртик куриб ускан бир сигинди етимдур. Урда м а
росимларига х,еч лойик булолмайди. Бундай паст кишини шун
дай улуг уринга уткариларми? Хусусан, у урунга мустах,иклар1
ва муносиб кишилар турганда...» каби сузлар билан айбламак
мумкин эди. Бунинг каби маълум сузлар халкнинг зех,нига яна
х,ам якин, кулогига яна х,ам ошна. Айни замонда синфий бир
сезги берувга кобилиятли булар эдилар ва айни замонда таби
ий х,ам эдилар. Чунки эскида бир мансаб бериладиган булганда
у мансабга лаёкатни фазлу камолда ахтарилмас эди. Энг аввал
шухрат, ижтимоий ахдюл ва насаб суриштирилар эди. Бунинг
учун битмас-туганмас интригалар уйнатилар эди. Тубан синф-
дан фазлу камол ва ахлоки билан кутарилиши хонлик даврла-
рида йук эди. Хамда у даврга бу кайфият ярашмас эди.
3) Румоннинг улуг ва севимли кахрамонларидан бири-да
Султонали мирзодур. Унинг ижтимоий мавкеъи тамом ко-
ронгу колган. Унинг уз сузидан хунарида ихтисоссизрак, катта
мансабларга чика олишдан умидсизрак, факат оккунгил, ахлок-
ли бир киши булгани сезилади. Локин Анвар билан бу кадар
1Мустахик; - лойик,, сазовор.
448
жонажон, к,илутмас ва жонфидо дуст булиб кдлишининг сабаби
тамом крронгу, уни х,еч бир ердан сезмаймиз. Хдлбуки бу икки
дустнинг мунчалик, к,аттик; богланишларига кучли сабаблар
курсатиш керак эди. Масалан, Султоналининг фак,ир оиладан
булиши, урдадаги асилзода маъмурлар, муфтилар, шоирлар би
лан як,инлаша олмаслиги, улар уз ораларига уни олмаслик,лари,
бу доли билан Анвар билан шерик ва бир вазиятда булгани каби
кайфиятларни сабаб к,илиб курсатиш керак эди. Бунинг билан
бир синфка мансуб икки киши иккинчи синф кдршисида бир-
лашкан булар эдилар. Бу х,ол х,ам табиий ва вок,иълик,дан узок,
келмас эди.
4) Худоёрхон сух,батида аскиялар - артистлар томоша бер-
дилар. Улар бекларни, мударрисларни, урда ахдини, х,атто хон-
нинг узини турлик огир ва маънидор сузлар билан масхара к,и-
ладилар. Хоннинг энгяк,ин бир мударрисининг мах,аллийчилик
сиррини очиб, шарманда к,иладилар. Модомики аскиялар бун-
чалик, жасорат к,ила оладилар, уларнинг уюнларидан яна х,ам
маънидор нук,талар олинса булмас эдими? Масалан, мударри-
сни мах,аллийчилик билан ва уз шах,арликларини ёк,ламок, ва
кулламок, билан айблайдилар. Мударриснинг бу х;оли ерида уни
синфий бир тусда булган айбини олмок, лозим эди. Яъни бек ва
бой болаларини эркалаб к;абул к,илиш, х,адя келтирмаган кам-
багал болаларини мадрасага к,абул кдлмайин касб ургатишка
далолат к,илиб к,айтариш каби х,оллари билан айбламак жуда
мумкин эди. Бу туе х,ам табиий булар эди. Чунки хон олдида
бундай томоша берилиб утканини у даврни курган бир неча
кишилардан неча дафъа эшиткан эдим.
5) Анварнинг Крбил номлик, бир акаси пайдо булади. Унинг
икки адад ишчи йулдоши х,ам булади. Булар х,ам Худоёрнинг
феълини ёк,тирмайдилар. Локин Худоёрнинг хонлигини эмас,
ёмон хон булганини сузлаб сукадилар: «Бу хон эмас, даюс» сузи
ерида «хон ва бекларнинг х,аммаси шунак,а даюс» демайдилар.
У к,адар сузни деган Рах,им бу сузни деёлмас эдими? У суз та
биий вок,иъи буларди-да, бу суз гайритабиий ва гайривок,иъи
булармиди?
Румонда бунинг каби ах,волни яна курмак учун йуллар бор.
Бу к,адари х,ам бир фикр берарлик булганидан уларнинг изохда-
ридан куз юмдик.
Хулоса: «Мехробдан чаён» уз мук,аддимасида «мумкин кддар
449
— ------------ ------- ------------ ---------------------------------------------------------------------------------------------------- » - ° - 4
синфий булишга уринганини» билдирса-да ва «табиий булган
к,адар эскидаги синфий адволни курсатканини» хабар берса-да,
х,ак,ик,атда эски турмушда шуурсиз тусда давом эткан ва бор
булган синфий сезгиларни том мавзуълари келганда х,ам курса-
та олмайин уткан. Модомики, румон синфий булишга уринган,
албатта, ундай нук,таларга эътибор к,илмаслиги улуг камчилик-
лардан саналади. Румон ёзувчисининг янги мафкурага рухдн
таниш ва йулдош булиб етмаганини очик, изох; этади. Куйида
румоннинг тузилишдаги камчиликларини курсатканда хдм бу
кайфиятга далолат кдпурлик, нук,таларга учрай оламиз.
Тузилиш хатолари
Румончиликда риояси лозим булган шартларнинг бири, бу
эди: вок,иъаларнинг орасида ёзувчининг х,еч куринмаслиги ло
зим. Ёзувчининг суз орасида укувчиларга хитоб к,илиб уз тили-
дан сузлар кушиши х,еч тугри булмайди. Асрий румончиликда
бу кайфият жуда катта айбдур. Румон ёзиш усулидан хабарсиз-
лик, саналади. Оврупода бу х,ол «хаёлий румончилик,» замонла-
ридаёк, тугаб кеткан.
«Медробдан чаён»да бу кайфият жуда куб ерда ва жуда очик,
х,олда куринади. Улардан бир к,исмини узича ва бир кдсмлари-
ни ишоратлар билан к,айд этиб утамиз:
1) «Мунинг можароси эрса куйидагичадур: Туркистон хон-
лиги тарихидан хабардор кишиларга маълумдирки» сах,ифа 8.
2) «Юк,орида укувчиларга бир даража онглашилган булса ке-
ракки... х,ар х,олда бизнинг мундаги вазифамиз махдумни тах,-
лил кдлиш эмас, балки...» сах,ифа 14.
3) «Шу ергача бир неча сах,ифаларни махдумнинг таърифи
билан тулдирдик,. Эх,тимолки, домланинг гийбатини х,ам к,ил-
дик, ва к,илармиз...» садифа 19.
4) «Бу ак,чалар хусусида кейин суз булур» сах,ифа 21.
5) «Мух,тарам ук,увчини к,ах,рамонларимизнинг бир к,исми
билан таниш дириш ни шу ерда тук,татамиз...» сах^фа 26.
Бунинг каби сакта1сузлардан йигирма ерда к;айд этканмен.
Уларнинг ораларида шундай узун ва урунсиз тушканлари бор-
ки, у ерни укуган вак,тда инсон асарнинг румон эмас, жиддий
бир асар булганини уйлаб к,олади. Бундай жуда урунсиз булиб
1Сакта - тумток,.