200
о— ----------------------------------------------------------------------------------------------------------
Хатто кеча узи хдм районга кулунли бия миниб борганлигини
айтади. Букун районга кеткан Татарга хдм бия миндирганли-
гини сузлайди.
- Икки-уч соатга отларинг узилиб к,олмас эди! - дейди
Полвон.
- Узуладими, йук,ми, хдрх,олда дам олдириш керак, шунча-
лик, дикдатимни бушга кетказмайман!
- Булмаса, кулунларини тутиб богланг! - деб буюради Мулла
Обид Мирвали бангига.
- Хд, сиз кдйтгунча, булар билан майнавозчилик к,илар экан-
ман! - деб эринади банги.
- Кдраб турманг, тутинг!
Турт томонга сакраб турган кулунларни тутиб олиш анча
к,ийин булади, унга Мардонбой ва Мулла Обидлар ёрдамлаша-
дилар. Айник,са, турук, тойча туткуч бермай, Мирвали аканинг
бемазасини бешта к,илади, «Сабил, хдроми, валадизино» каби
«ширин» сукишлар билан базур тутиб олади.
Бияларга миниб жунайдилар. Икки томондан «хднг... х,инг...»
деган кишнашлар бошланади. Арк,онга бирга богланган учта
кулун, оналари томонга интилиб Мирвали акани йик,итадилар.
Мардонбой ёрдамга етмаса, Мирвали ака судратма булаёзиб,
кийими ердаги сийдикка беланади.
- Хамма ишни сен к;илдинг, Мардон, - дейди банги, - як-
так-иш тонимни бу кун кийган эдим. Фойдасига... Шу ишни!
Ювишга совун кдни энди? ё к и бир-икки жуфт яктак-иш тон к,и-
бериб куйганмидинг?
Мардонбой кулади.
- Куласан тагин, кулунларингга фалоним... Кетмонинг бул
са, Худой урган инжик,. Сен булсанг, ундан баттар... буни кдра,
шу х,ам гапми?
- Хафа булма! - дейди Мардонбой, нима, сен намоз укуй-
санки, кийиминг бетах,орат булса... Эрта-бириси кун коопера
тив очилади, шунда бошлаб яктак-иштонликни сенга олиб бе
раман, совун хдм оласан.
Мирвали аканинг аччиги бир оз босила тушади.
- Куриб турарман...
- Куриб турасан... Кдни ичкарига торт кулунларни.
Иккиси бирлашиб кулунларни саройга киритадилар.
Гарчи бирмунча дагалрок, булса хдм, узбекчада «булатурган
201
»•« °
бузок,нинг туркдцан маълум» деган бир мак,ол бор. Шунга ух
шаш иккинчи чопик, билан танаси йугонга тортиб, барглари
Корамтилга мойиллашган гузалар уз истик,болларидан хушха-
бар айтиб турадилар
- Еузаларимиз чакки эмас, - дейди полвон, - булар учинчи
Ч0пик,ни олгандан кейин жуда хдм удагайлаб кетади. Сиз айт-
кан туртинчи чопикда сира хдм суз бермас!
- Баъзи тупларда шона ажратишга хдм хдракат курунади, -
дейди Карим ота, - мана, мановиларнинг багр бутогига кдранг.
- Яна уч кунни утказиб шу тахталарга сув берилса булади,
- дейди Полвон, - кечиктирилса, кетмон билан уйнашиб, шо-
хини синдиради.
- Тугри!
- Харчи, ут йук, х,исоби, - дейди Мулла Обид.
- Чух,-чух„ - деб отни уват аригидан сакратади полвон, -
бунда уг нима кдпсин, кетма-кет кетмон, устма-уст машина еб
тургандан кейин... мен бошда машинадан яхшилик, кутмаган
эдим. Лекин жуякдаги ут томирларини курутишда фойдаси
катта экан!
- Жуякнинг намини сакдаб беришдаги фойдаси оз деб уй-
лайсизми? - дейди Карим ота.
- Мана шу уват яхши кугарилмабти, - дейди Мулла Обид.
- Ер кучсиз.
Нариги уват билан буниси бир-бирига нисбатан фарк,ни х,ол
тили билан сузлаб туради. Нариги уват гузалари к,ишк,и тукма-
дан хдр кунига икки мартаба палов еб семириб чиккдн йигит-
ларга ухшайди, бериги уват касалхона х,овлисида к,уёшга чик,иб
^лтурган беморлар рангини эслатади.
Мулла Обид сакраб отдан тушиб, тизгинини ёнида тухтаган
Карим отага беради, узи бориб шудгордан икки кило тош кддар
бир кесакни олиб кдрайди ва эзмакчи булади. Кесак берчлик
Килиб эзилмайди.
- Чопиги текис курунади, - дейди кесакни ерга ташлаб, -
сиз айтканча ер кучсиз экан!
. - Кучсиз, бу шудгордан хдм куруниб туради.
Мулла Обид куйнидан дафтарча ва турт энлича к,искд кдла-
мини олади.
- Бу кимдан кушилган ер, билмайсизми?
- Уста Тошпулатнинг ери.
202
H---------------------- ----------------------------------------------------------—
Мулла Обид к,ийнала-к,ийнала араб х,арфи ва эски имло би
лан дафтарчасига ёзади:
«Туртинчи бултак кул остида уста Тошпулатнинг гузаси ер
кучсиз булганидан кутарилмаган».
Мулла Обид дафтарни куйнига тик,иб, отига миниб олади ва:
- Буни нима килсак, экан, - деб йулдошларига мурожаат кдлади.
- Бу йил энди фойдаси йук,, - дейди Полвон, - келаси йилга
гунг солинади, шу. Менинг бултагимда х,ам икки десатча шун
дай кучсиз жойлар бор.
-У чинчи чопик, билан х,ам кутарилмаса, туртинчи чопик, бе-
рилади, - дейди Карим ота, - теги юмшатилиб турилса, гуза
анча унггалади.
Мулла Обид бир неча вак,т сузламасдан уйлаб кетади.
- Шундай кучсиз экинни унгалтириш учун бир йул эшитган-
ман, - дейди Мулла Обид, - шахдр теварагида дехдончилик, к,и-
ладиган немислар бундай к,илар эканлар: экинга сув киратурган
жойга катта хдвз к,илиб, ичига кдрк,-эллик арава гунг солар экан
лар, ундан кейин сугоратурган вак,тда сувни шу гунгли х,авз орк,а-
ли угказиб, х,авз теварагидан беш-ун киши хдвздаги гунгни ку-
раклар билан кавлаб турар экан. Гунгнинг шираси сувга кушулиб
экиннинг томирига етар, экин шу билан унгалиб кетар экан.
Карим ота немисларнинг хдфсаласига таажжубланади. Усмон
полвон бу усулнинг озгина ердаги экин учун мумкинлигини,
бундай катта ерларга татбик,и осон булмаганлигини сузлайди.
- Тугри, бизда мумкин эмас, - деб уни тасдик, к,илади Мулла
Обид, - лекин тажриба учун бирор гектар кучсиз ерни синаб
куриш керак эди.
Ярим соат чамаси фурсат ичида туртинчи бултак куздан ке-
чирилади. Бунда хдлигидек кучсиз уватдан х,ам иккитани Мул
ла Обид дафтарига тиркаб олади. Катта йулни кесиб кучанинг
нариги бетига угадил ар. Йул устида ерга урнатилган икки ку-
лоч чамаси ёгоч бошига к,ок,илган тахтада:
«Четан» колхозининг бешинчи ракдмли бултаги. Ишловчи
успиринлар билан ун тук,к;уз, ер йигирма бир «га»1деган ёзув
куринади. Буни куздан кечирган Мулла Обид «хотин-к,изларни
х,ам курсатиш керак экан» деб уйлайди.
Етти бултак экинларини куздан кечириш Мулла Обиднинг
«шартномани тулдиролмай шарманда булмасак...» деган хав-
1«га» - гектар.
203
фини йук,отади, Усмон полвоннинг сузига Караганда, агар
учинчи чопик, билан сувдан урдирилмаса, бир десаткадан юз,
юз ун пуд пахта олиб булар эмиш. Дуруст, боягидек ер кучсиз-
лигидан кугарила олмай к,олган ерлардан етти бултакда тукдуз
жойни Мулла Обид дафтарчасига к,айд к,илиб олади. Лекин
бундай кучсиз жойлар хаммаси булиб тахминан ун беш гектар-
дан ортик, эмас. Усмон полвон ва Карим оталарнинг сузларига
Караганда, буларни хам унгалтириб булади, ахвол унча хавфли
эмас. Айник,са, бу жойларга туртинчи, хатто бешинчи чопик,ни
х,ам аямаслик керак, дейдилар.
Шундай, бу кунги курук Мулла Обидни бояги васвасадан
к,утк,арганидек, бундан кейинги иш тартибларини хам очик,
курсатиб беради. Кечиктирмасдан учинчи чопикда утиш, ун
дан сунг, агар экин туртинчи чопикда суз бермай турган да-
ражада удагайлаб кетса, сугориш, орк,асидан машина каби
ишларни давом этдириш. Усмон полвон фикрича, ёввойи ут
босиш хавфи хам учинчи чопикдан сунг битади. Чунки, ёввойи
^тлар кутуратурган вак,т июн ойидир. Ходбуки, бутун июн ойи
«Четан» ерлари кетмон ва машина остидан кутулмай, ёввойи
Утлар нобуд к,илина берадилар. Бу орада гузалар убдан усиб,
шох-шаббалаб гул хам курсатиб куядилар, июл ойида ёввойи
^тлар битади, кукармайди деб булмаса хам, бирок, энди улар-
дан гуза учун хавф йук,, удагайлаб кетган гуза июлда кукарган
ёввойи утларни бугиб устирмай куяди.
Етти бултакни куздан кечириб чик,иш учун беш соат чамаси
вак,т кетади. Гузарга к,айтиб, бияларни Мирвали бангига топ-
ширадилар. Мулла Обид идорага томон борар экан, Мирвали
банги бак,иради:
- Сизни Татар уйига таклиф к,илди. Кайтса олдимга кирсин
деди^
- Узи к,ачон к,айтди?
- Хозир к,айтди, - дейди Мирвали ака, - кирсангиз, нах фа-
ранги шурванинг устидан чикдсиз.
Мулла Обид илжайиб, Берди татар томонига бурилади,
Хамрохлар билан хайрлашади.
Мирвали айтканча, Мулла Обид «фаранги пгурва» товокда
сузилаётган пайтда кириб боради. Татар хурсанд булади.
- Кайнонанг суйган, - дейди, - экинларинг к,алай, хурсанд
булиб к,айтдингми?
204
- Чакки эмас, сизнинг ишлар-чи?
- Меники х,ам жойида, - дейди Татар Мулла Обиднинг олди-
га 1Щфва куяр экан, - урток, Рафик,ов сенга салом айтди.
- Саломат булсин, - дейди Мулла Обид, - менга шурвани
куп сузгансиз, мен х,али уйимдан х,ам овкдтланаман. Бир озини
сизнинг товокда кдйтарай.
- Йук,, керак эмас. Бу шум декчани сен хдзил уйлайсанми, -
дейди Татар, - яна икки кишини туйдирарлик, шурва бор, к,ани
нонни тугра... Бу кун мен жуда хдм теримга сигмай кдйтдим,
тунука масаласи х,ам ешилатурган булиб к,олди. Энди сен одам-
дан уктамлик к,илсанг, бас!
- Тунука топдингиз?
- Топдим, - дейди Татар магрур, - урток, Рафик,ов агар пах-
тага зарар бермасангиз, ишни бошлай берингиз, мен тунукани
оталигингиз Ильич заводидан бердираман, завод кулида бир
вагон ок, тунука бор, деб айтади. Фак,ат илгари техник чак,ириб
плон ва смета тузиш, неча пуд тунука керак булишини билиш
зарур экан.
- Хуп... сара бупти.
- Пошшоликнинг заводига юз, икки юз пуд тунука х,еч ran
эмас-да, - дейди Татар, - денгиздан бир челак сув олгандек
ran... Х,а, айтканча, урток, Рафик,овга сенинг танача масаланг-
ни х;ам гапирдим. Жуда х,ам маьк;ул курди, яхши фикр, тездан
куйларга айрибошлангиз, кечиктирмангиз, дейди. Факдт тана-
чалар зотли булсин, бозордан тугри келганини ола бериш яра-
майди, дейди, сотилатурган зотли таначалар узимизнинг к,иш-
локдан х,ам топилиб к,олади, кеча Рашидбойнинг боласи бир
ярим яшар зотли таначам бор деган эди.
- Х,а, зотли таначаларни топиш к,ийин эмас.
- Бунда х,ам узинг боцщаларга намуна була оласан, - дейди
Татар шурвани хур-хур ичиб, - узингда х,ам швед сигирининг
таначаси бор.
Мулла Обид бош к,ашинади...
- Бошингни к,ашима, - деб кулади, - тенг еганни Тангри су-
йибди...
- Бир ran булар...
- Бир ran булар деб думдор кдлма, - дейди Татар, хуп була-
ди деб айт.
Мулла Обид иккиланади...
205
>——- ч
- Хотиним кунмасмикан... Сигир кщаман, деб улиб юрган эди.
- Хотинингни кундир... Сен колхозга урталарни тортишда
зур кдхрамонлик, курсатдинг, энди бир танани... - деб кулади
Татар ва мавзуни бино устига буради, - энди бино учун одамни
цачон берасан?
- Учинчи чопикдан кейин.
- Илгари эмас?
- Илгари мумкин эмас.
- Учинчи чопик,ни кдчондан бошлайсиз?
- Унинчидан сув бермакчи булдик. Чопик,к,а ун бешдан ил
гари келмас.
- Биринчи июлгача одам беролмайман дегин-чи?
- Беролмайман... Лекин шунда х,ам куп киши эмас.
- Нега куп киши эмас?
- Учинчи чопикдан кейин кучни бир нечага буламиз, бу кун-
ги курик шуни курсатади, - дейди Мулла Обид, - хотин-к,излар
туртинчи чопик, лозим булган баъзи жойларда чопик,ни давом
этдирадилар, бир туркум аъзолар сугоришда к,олдириладилар,
иккинчи туркум бурдой уроги ва хирмонга жунатиладилар,
учинчи к,исм х,озиргача бизда йигилган гунг ва арик, казилган-
да чик,к,ан лойк,аларни гунг талаб ерларнинг тепасига аравалаб
таший бошлайдилар. Туртинчи к,исмни иккинчи урим бедага
солиш керак. Бешинчи к,исм сизнинг бинога...
Татар бопщаларга бир нарса демаса х,ам, гунг ва лойк,а та-
шиш тугрисида эътироз к,илади:
- Гунг одатда куз ва бах,орда ташилади, ёзда ташиш... Бу-
нингга мен душулмайман.
Мулла Обид сузни эшитмайди, Татар иккинчи кайта так-
рорлайди.
- Езда йигилган гунг ва лойк,ани мен х,ам кузда ташиш фик-
рида эдим, - дейди Мулла Обид, - бирок, кузда гунг ва лойк,а
ташишга кулимиз тегмас экан. Биринчидан, биз кузда х,амма
кучни теримга бериб, тезда ерни кузги х,айдашга бушатишимиз
керак, бу жихдтдан кузда ишчи кучимиз етмайди; иккинчидан,
кузда х,амма от-арава пахта ташишга банд булиб, гунг учун
от-арава х,ам тополмаймиз. Пахтадан кейин куш... Кукламга
к,олдиришни эса, маък,ул курмайман, кукламда х,ам бизни та
шиш учун гунгимиз ва бундан боищача ишларимиз х,ам була-
ди. Масалан, баъзи чала кучсиз ерларга бирор минг арава ранг
солиш фикрим х,ам бор.
206
♦—-■о —4
- Ранг нимаси, кдёкдаги машак,к,атларни уйлаб топасан, -
дейди Татар, - узимиздаги гунг етишмайди дединг, лойкдга
х,ам кундик; энди ранг.
- Бари бир етишмайди, - дейди Мулла Обид, - Усмон
полвонлар хозирча гузага х,ар к,анча юк,ори бах,о берсалар хам,
лекин менинг кунглим тулинк,ирамайди, куп ерларимизни
гунгламасак, бари бир «эски тос, эски х,аммом». Бизга куп гунг
керак, гунг топмаганда хдлигидек чоралар керак.
- Келаси йил хукумат ерни кучайтиратурган дорини куплаб
берар эмиш.
- Берса солишга жой топамиз, - дейди Мулла Обид, - бу
йилги олган дори беда учун мужарраб бир даво экан. Шу дори
солинган ун гектар беда жуда хам тирсиллаб кетди. Хукумат
бературган дориларни келаси йил к,олмиш бедаларга соламиз.
Хуп... Бизга у ёк,ни к;уя туриб, узимиздаги имкониятларга к,а-
раш керак. Яхши уйласак,, узимизда имконият куп. Масалан,
сигирли, куйли аъзоларнинг рузгоридан хар йил минглаб ара-
ва гунг чик,арсак; мумкин. Холонки, сигир гунглари таппи, к,уй
к,умалок,лари к,ий к,илиниб ёк,илади. Шуларга бир чора курсак
эди... Мен бу тутрида идорага маъруза к;илмок,чиман.
Татар хахолаб кулуб юборади:
- Сенга гунг савдоси тегибди, - дейди кула-кула, - таппи ва
к,ий ёк,ишни хам маън кдламан дегин!
- Чора йук,, маън к,иламиз! - дейди Мулла Обид, - биз к,ий
ва таппи ёкувчиларга утин берсак, манъ к,ила биламиз. Яхши
уйлаганда, бунда кулатурган ran йук,; баъзи районларимизда
киши гунгидан хам фойдаланадилар деб эшитаман. Агар биз
чинлаб дехкончилик, к,илатурган булсак,, хали бизга хожат ура-
ларимизни хам к,азитиш тадбирига хам эхтиёж тушса керак!
Татар энди кулмайди. Мулла Обиднинг к,аршисида енгил
уйлаш зур бир камчилик эканлигини хис к,илади...
7. К.УЁШ БИЛАН Х.АМ КУРАШАМАН
Учинчи июлнинг тонг сал щ н и букунги к,уёшнинг тугуши
олдида узок,к,а чидаб боролмайди. Ёк,имли салк,ин ва нафис
эсаётган тонг ели, ок, тутун ичида барк, уриб чикдётган к;уёш
Харакати билан нафас олиш учун ёк,имсиз илик, бугга айлана-
ди. Эрта билан бирор соат тинган сув каби шаффоф холда ту-
207
ратурган хдво х,ам бугга тутилган ойнадекхира тусга киради...
Суви куллаш оркдсида сизот - изза х,олига келган, теварагини
барди, саломалик утлари босган, поёнсиз гузапоялар орасидан
айланиб ок,к,ан арик, устларидаги чивинлар ток,атсизлангандек
гивирлаша бошлайдилар. ё н г о к , остида ^ о к , к,азиб, ун кетмон
турпок, тортиш билан манглайи терчиган Юнус ота кетмонига
суяниб нос отар экан, уз-узига:
«Букун кабоб пиширсак хам булади», деб сузланиб куяди, -
Аваз, сен отингни чикдрган булсанг, анови тутга богла, аравани
бушатма-турсин, илгари икки челак сув олиб кел-чи! Аравага
озик,-овк,ат ортиб келган Аваз отни тутга келтиртириб боглаган-
дан сунг, шотига богланган иккита челакни келиб олади.
- Сувни челаклаб ташиб юрмайлик,, - дейди Аваз, - к,ай-
тишда урик тегига сув очиб келаман.
- Жуда яхши, - дейди Юнус ота огзидаги носини туфлаб, -
сувни тезрок, келтир, учок,нинг лойига х,озир сув керак булади.
Иккиси шу сузни сузлашганда ернинг этагидан елкасига
кетмон куйган бир туда йигитлар курунадилар, йигитларнинг
орк,асида от олдига катта бир самоворни унгарган яна бир от-
лик, х,ам курунади.
Юнус ота учок,ни тозалаб, к,озонни учок,к,а хомаки кундирган
пайтда, йигитлар ёнгок, тагига етиб келадилар-да, тарс-турс
к,илиб елкаларидаги кетмонларни ерга ташлайдилар.
Уларнинг уч-туртталарини истисно к,илганда, куплари де-
ярли олди очик, яктак, к,алами иштон кийиб, оёкдарида кун
этик, бошларига х,ар турли туппи кийиб, белларини бир метр-
дан мул к,илиб кесилган, яхшигина кирлаб саргайган хом сурп
билан боглаганлар.
Купчилик йигирма билан к,ирк, орасидаги йигитлар булиб,
орада уч-туртта к,ирк,-элли, х,атто олтмишга як,инлашган бир
муйсафид х,ам курунади.
Улар кетмонларини ерга куйгандан кейин, суз к,уйишгандек
белбогларини ешиб, манглайларини шу белбог билан тангий
бошлайдилар.
Орадаги икки-учта яланг оёк, ёшларнинг бириси булган йи
гирма икки-йигирма уч ёшлик чамалик бир беухшок, йигит
Юнус отанинг ёнига келади ва энгашиб учок, ичига муралайди.
- Учок,ни к,отирибсиз, ота, - дейди такдир к,илиб, - чогощни
битирган кунимиз ухшатиб бир палов дамлаб, иккита «муйса-
фид»дан чак,иратурган булибмиз!
208
К,озон теварагини турпок; билан тулдираётган Юнус ота ил-
жаяди, унинг онда-сонда чукуртак булиб колган тишлари куру-
ниб кетади:
- Агар бугун к,изил саллани олсанг, албатта.
«Беухшок,» деганимиз х,ак,ик,атда х,ам купол, суяги йугон, кдцди
к,иск,а, яъни буйидан олиб энига урулган боши бехдц катта, киши-
га кдраган пайтда, айник,са, ёш болаларни куркутарлик даражада
гилай, филники каби йугон ва тумток, оёкди, куллари х,ам оёгига
як,ин бир сифатда. Юнус отанинг бояги жавобидан кейин йигит
тумток, кулларини юмрук, х,олига куйиб, тишини к,ичирлатади,
гилай кузини «дахдштли» х,олга киргизади:
- Оламан, албатта оламан! - дейди ва теварагига аланглаб
узидан олти к,адам нарида бир ярим метр чамаси к,изил сатин-
ни бошига чулгаб ётган чуваккина ва афтидан улугсимонлик
куруниб турган бир йигитга к;арайди.
- К,изил саллани берасан, оламан!
Бошига к,изил салла чулговчи йигит жавоб урнига илжайиб
^уяди.
- Оласан! - деб пичинг отади Юнус ота, - к,изил салла деб етти
йигит йик,илди, сен саккизинчи курбон булмасанг яхши эди!
- Самоворни ол, каллахом! - дейди отда келиб тухтаган бул-
такбоши - Ислом новча.
«Беухшок,» йигит нима х,ам демакчи булиб турганда, сузи
бултакбоши Ислом новча томонидан булинади, самоворни
олиб четга элтиб куяди.
«Беухшок;» йигит, яъни бултакбошининг таъбирича «калла-
хом»нинг асл исми Розик, булиб, фавк,улоддарок; яратилганли-
гидан булса керак унинг шахсига анчагина лак,аб тук,иганлар.
Сийлаган киши уни уз исми билан «Розик,» деб атайди. Биров-
лар «каллахом» деб чак;иради, учинчилар «пулагур»1, туртинчи-
лар эса тугридан-тугри «кур» деб хитоб к,илади. Лекин «гилай»
деб уни х,еч ким айтмайди. Эх,тимолки, Розик,бойга нисбатан
«гилай» сузини «х,айф» ёки «эссиз» х,исобласалар. Бу лак,аблар-
нинг Розик,нинг узи томонидан к,арши олинишига келганда,
бундай лакдблардан чумоли чак,к,анча х,ам ранжимайди, балки
табиатига «кушимча» тарик,асида багишланган к,изик,лик,лари-
дан озгина ишлатиб куйишга рухсат берилганлигини сезади.
1Пулагур - пишмаган, етилмаган, хом.
209
»■- ° * 4
Розик,бойга так,илган лакдблардан «пулагур» сузининг унинг
яратилиш сифати яхши гавдалантирганликдан, биз хдм бундан
сунг уни «Пулагур» деб юритамиз.
Пулагур самоворни олиб куйгандан сунг, белидаги румоли-
ни силлик, тахлаб манглайини боглайди. Олди очик, яктагининг
кукрак тугрисига так,илган богичларини бир-бирисига келтириб
боглайди. Сунгра к,иск,а, семиз билагини шимариб, кетмонини
кутарганича к,изил саллали йигитнинг олдига келади:
- Имонингни угуравер, Бадал! - дейди Пулагур кетмонини
ерга к,уйиб ва сопнинг бошига юм-юмалок, мушти билан гурс
этиб уриб куяди, - ё булмаса, оёгимни уп!
Пулагурнинг бу сузидан ёш-яланг хахолашиб, кексалар ил-
жайишадилар.
Бултакбоши - Ислом новча кетмонини к,улига олиб, х,ам-
мадан ярим газ юк,ори турган к,адди билан гузанинг устига ке
лади. Унинг орк,асидан бошкдлар х,ам эргашадилар. Кейинги
сугориш билан анчагина кутарилиб к,олган гузанинг хрзирги
кулагали жойлари бир к,адар лой, беш-олти одимгача серхато
ва к,иск,арок, буйли курунадилар. К,олмиш гузалар эса куз илга-
май сойга тушиб кетгунча олтмиш-етмиш сантиметр чамаси
дуркун ускан ва аксар тупларнинг куйи бугимларида саргиш-
пушти капалак кунган каби гуллар курунади.
- Бу ерлар лойрок,, кетмонга ёпишади! - дейди бултакбоши
ва беш-олти к,адам гузадан ташлаб ичкарига боради, - шундан
бошлайлик,, колдирилган гузаларни кечки пайт бошлаймиз.
Бултакбоши нашали уват ёнидаги чет кдторига утиб, узи-
нинг ён к,аторига Пулагурни чак,иради:
- К,ани, каллакдор полвон, меним ёнимдаги эгатга; сиз Ба
дал к,ах,рамон, каллакдорнинг ёнидаги каторга; сиз урток,лар,
уз к,аторларингизга жойлаша беринглар.
Пулагур бултакбошининг ёнига, унинг ёнига Бадал келиб ту-
шади. Боцща к,аторлар х,ам колхозчилар билан тулиб, йигирма
к,адар эгат эгалланади.
Бултакбоши уларни санаб чикдди:
- Бир, икки, уч... мен билан ун тук,к,уз! Тугри. К,ани, огалар,
бошладик! Каллахом, сепламага1 йул йук,! Бадалбой, сиз хдм
эх,тиёт булинг! Кесаклар ушалсин, утлар улсин, бугузлар тул-
син... Кетмонни томирдан к,очириб юрутасиз, башарти бир к,а-
1Сеплама - нари-бери, амал-так,ал.
210
° —4
тордан зарарланган бирор туп гуза курунса х,исобга олмайман!
Пулагур к,улига туфлар экан, кузини ола-кула очиб, кдтор-
нинг бошига к,араб олади ва «шарманда к,илма» дейди-да, кет-
мон ташлайди. Бопщалар хдм чопик,к,а бошлайдилар: кетмон-
лар олдин-кетин кутарилиб туша бошлайдилар. Тарс-турс, чак,-
чук, этган товушлар чик,иб, юк,ори кутарилган кетмонларнинг
йилтирок, сиртига тукунган куёш нури ялт-юлт чак,наб туради.
Пуштадаги курук; турпоклардан озрок, чанг бурк,иб томонлар
билан уйнашади ва теваракка тарк,ала бошлайди. Чопикдан
чикдан жойлар силлик, манзара ола борадилар.
Пулагур бир оз шошинк,ираган х,олда тарс-турс кетмон уради.
Бадалнинг кетмони у кддар шошиб тушмаса х,ам, бирок, х,ар бир
кетмон керакли жойга тушиб, бир тупни икки-уч кетмонда са-
ришталаб боради. Хар иккисининг чопигига куз к,ирини ташлаб
борган бултакбоши бир вак,т кетмонига суяниб тухтайди.
- Сен каллахом, чопикда бир оз чала курунасан, кучинг бе-
корга сарф булмокда, - дейди бултакбоши, - кетмонни мул-
жаллаб ташла: биринчи кетмондан ут улсин, кесак ушалсин,
томир бушалсин ва шу турпок, билан нариги гузанинг бир ёк,
бугози х,ам тулсин. Иккинчи кетмонда бериги бугоз тулиб,
учинчи кетмонда чала к,олган урунлар к.умлансин1. Онда-сонда
учраган катта кесакларни кетмоннинг мух,раси билан бир урда,
кетавер! Х,озир Бадал билан баравар бораётган булсанг х,ам,
бирок, узок,к,а чидолмайсан, негаки, бирнинг урнига икки куч
сарф кдлмокдасан.
Пулагур ишлар экан, бултакбошининг сузини тинглайди.
Чунки «душман» х,азил эмас, бир кддам х,ам олдинга жунатиш
«фалокат» келтиради...
- Тугри! - дейди Пулагур, - ишимнинг пулкдлигини узим
х,ам пайк,аб к,олдим!
Чопик,чилар кулуб юборадилар.
- Балли! - дейди бултакбоши, - сенда Бадалнинг икки кучи
бор, бирок, хддис2 йук,. Кетмонни х,амма вак,т юк;ори кутариб
бир кунукда3 тушурма; кесак кучиратурган булсанг баланд
кутар-да, урта дамини ишлат, к,умлашда миёна4 кутариб унг
1Майда тупрок, ташламок,.
2Х,адис - малака, мах,орат.
5К,унук - маром.
4Миёна - урта.
211
--------------------------------------------------------------------------------------------------------»■- „
даминигина ишлат, керак булмаганда, сул дамини ишлата кур-
ма! Ана, ана, тамом!
- Оббо... - дейди ишдан трстаб Бадал, - таълимнинг хдмаси
бу кунга йигилиб к,олган экан-да, хужаймн!
Бултакбоши илжайиб куяди.
- Мак,сад, сенлар тушунганча к,иморбозлардек, бир-бирла-
рингдан утишда, хунарни яшириб ютушда эмас, - дейди бул
такбоши, - колхоз учун уста чопик,чилар керак, чопик,ни уз
вак,тида битириб олиш керак; мен буни хама вак,т сузлаб кела-
ман. Тугрисини айтканда, Розик,бой бу турганларимизнинг х,а-
масидан хам зур, бирок, чопик,к,а келганда хунари йук,. Агар шу
каллахом чопик,к,а роса уста булса, бир кунда икки маркалик1
иш к,ила беради. Бу нима деган суз? Агар чопикда омилкор бул
ган Розик,бой биз билан ун беш кун иш к,илса, узи икки гектар
ерни ортик, ишлаб, мана шу турганларни бир кун илгари ишдан
бушатади. Иккинчи ёкдан чопик,ни хам уз вак,тида бажаришга
имконият беради.
- Икки кишилик марка хам олади денг, Хатиб домланинг
ола сигири хам шуники, денг! - дейди Пулагур.
Колхозчилар кулушадилар.
- Узаро мусобак,а керак, - дейди давом кдлиб бултакбоши,
- шу билан бирга, билган хунарни бир-биримиздан яшириши-
миз яхши ran эмас. Тугри келган сайин бир-биримизга тажри-
баларимизни ургатишимиз зарур!
- К,ойилман, улугим, - дейди Пулагур кетмон ташлаб, - га-
ламусга одоб беринг, галамусга!
Чопик, давом к,илади. Мусобак,ачилар купчиликни орк,а-
да к,олдириб олдинлайдилар. Куёш бетини ердан кугарилган
ок, туман к,оплаб лойк,атади. Тик, этган шамол юрмай, нафас
олишни к,ийинлаштиради, чопик,чиларнинг манглайларидаги
румоллари тер билан хулланса хам, хали сик,иб ташлайтурган
даражага етмайди. Этлирок, йигитларнинг яктак елкаларида
бир-мунча тер нишоналари курунади.
Ислом бултакбоши манглайига терилиб к,олган терни бар-
моги билан сидириб ташлагач, олди очик, яктагининг икки ба-
рини елпитиб к,уяди.
- Аваз, хооой!
- Х,овв!
1Марка - туланадиган х,ак,нинг белгиси, нишони; мех,нат маркаси.
212
— ------ ------ ------------------------------------------------------------------------------
- Отларни пастга тушириб, беда ангизига богла, к,айти-
шингда уша тарафдаги кургонлардан товок,-коса йигиб кел!
Хозир самоворинг к,айнаган булса, бизга бир кумгон чой дам-
лаб кел!
-Хуп!
- Бормисиз, улуг! - дейди Пулагур, лекин узи чопикдан тух-
тамайди, - хдлкумлар к,уриди-ку!
Мусобак,ачилар бопщаларни унлаб одим оркдца крлдиради-
лар. Хар иккиси х,ам баравар бормокдалар, ора-чора Пулагур
бир-икки одим олдинласа х,ам, буни Бадал сезди дегунча, бир
чираниб етиб олади.
Пулагур кутмаганда Бадал ишдан тухтаб манглайидаги ру-
молини ешиб, бет ва буюн терларини артиб елпинади. Липпа-
сидан носк,овогини чик,арар экан:
- Тухта, каллахом, нос отиб оламиз! - дейди.
Пулагур кулок, солмайди.
- Носинг нимаси, мен носни ташладим, - дейди, - кузинг
тиндими?
- Куймайсан, кур! - дейди оркдцан аллаким.
- К,уймайман, букун Бадалингнинг ийигини чик,араман!
Бадал носк,овок,ни нари-бери огзига тукиб, к,улига кетмони-
ни олади.
- Бадални шоширди! Бадални эсанкиратди!
- Буш келма, Бадал! Савалай бер, Розик,!
Бадалнинг бояги тухталишида Пулагур уч-турт одим олдин-
лаб кдлади. Бадал эса етиб олиш учун хдмма хунарини сарф к^ла
бошлайди. Иккисининг хдракатини ва чопик, сифатларини куз-
дан кечириб турган бултакбоши оркдцан к,ичк;иради.
- Сепламага айланмангиз, йигитлар, сен, каллахом, бояги
таълимни эсингдан чикдрма!
Пулагур оркдсига кдрамасдан жавоб беради:
- Таълимингиз тошга битилди, улуг!
Кумгонда чой келиши билан огзидаги тупуги куруган чо-
пик,чилар чугурчукдек к,умгонга ёпишадилар. Хар ким пиёла-
ни илгари тулдиришга шошилади. Бирок, мусобак,ачилар жой-
ларидан кузгалмайдилар.
- Сизлар х,ам чой ичиб олинг, йигитлар! - дейди бултакбоши.
Мусобакдчилардан жавоб булмайди.
- Улар х,али ёш, - дейди кулуб чол колхозчи, - уларга чойдан
х,ам юз суви керак!
213
»••• ° « ч
- Букун Бадал к,изил салладан ажралди-ёв.
- Йук,, ажралмас, - дейди кечаги кун Бадалдан енгилган
Сох^бтой. - Бадал чапдас.
- К,анча чапдас булса хдм, бир хдфтадан бери курашиб чар-
чаган! - дейди чол колхозчи, - беш кддам узидан утказдими,
бу энди булмайди деган ran.
- Бадал чузилиб к,опти, кечаги дабдабаси йук,.
- Курунг биздан хили к,ув экан, Жалил! - дейди утган кун
Бадалдан енгилган Рах^мберди, - бу итдан тук,кдн кур, Бадал-
нинг мазаси кетган кунни жуплаб беллашди.
- Мен сузларингга кушулмайман! - дейди оркдрокда чой
ичиб ултурган чандик, йигит, - хумсанинг илиги тула, ундан
кейин, букун чопик, йулини х,ам анча урганиб олди.
Бир пиёладан чой ичиб, х,алк,умни хуллаб олган чопик,чилар
ишга тушадилар.
Бадал Пулагурни к,увлаб боради. Пулагур узига етказиш ур-
нига билъакс ундан аста-секин узокдашади. Х,ар иккиси х,ам
убдан терлайди. Айник,са, Пулагурнинг яктаги сувга солиб
олгандек шалаббо булади. Шалап-шулуп к,илиб халак,ит бера
бошлайди.
- Ешсам кутуламанми! - деб х,айк,иради бир вак,т Пулагур ва
яктагини ешиб чопилган пуштага иргитади. Иштонини липпа
уриб, яна кетмонга ёпишади, оркддагилар кулушадилар.
- Офтоб уради! - дейди бултакбоши.
- Эй, мен бугун офтоб билан х,ам курашаман!
- Жони савил, к,изиталок,! - деб кулади чол колхозчи.
- Экавинг келиб чой ич! - дейди бултакбоши.
Бир оз жавобсиз чопик,ни давом этдириб борадилар. Пулагур
ишлаб турган х,олда орк,асидагидан сурайди:
- Чой ичамизми, шерик?
- Ичсак ичамиз!
Иккиси кумгон ёнига келади. Пулагур бир пиёлани Бадалга
куйиб иккинчисини узига солар экан, Бадалга манглай остидан
муралайди.
- Тобинг кдлай, шерик?
- Яхши.
- Саллани уринтирмай топширсанг дейман?
- Топширишга х,али вак,т бор.
- Анави кетмонларингни бир-биридан туруш фарк,ига х,ам
к,араб к,уй.
214
- Беш к,адам нари-бери билан бир жойга боролмайсан.
- Хуп, носингни ол булмаса.
Чойли пиёлаларни гуза кулагасига куйиб, нос чакишадилар.
Пулагурнинг куёшда куйиб мис рангига келган елкасидан ва
манглайидан тер куйиб турадир. Буюн томири тез-тез таища-
рини туртиб, бурун катаклари нафас олиб чик,арганда сик,илиб,
керилади, Бадалнинг чакка томирлари укдогидек таищарига
туртиб, кузи к,он куйилган каби к,изариб курунади.
Пулагур огзидаги носни туфлайди, кулига чойни олиб огзи-
ни чайкдйди.
- Сен Бадал, иним, боя бир янглишдинг.
- Нега янглишдим?
- Иш пайтида нос чакиб янглишдинг. Занталок, носни чакка-
нингдан кейин чуллатади, бир нарса ичмасанг, кишини абгор
к,илади. Сен нос чакиб олгандан кейин мен арвох,ингга фотих,а
укуб куйдим. Кейин х,ар кднча урунсанг х,ам, менга етиб келол-
мадинг, к,айтага судралиб колдинг. Агар мен чой ичишга кун-
масам, пуштада улиб к,олган булар эдинг... Сукма, сукма даюс,
сенга ухшаган одам тараш лар1 кур Розик,ни ах^уюк,к,а х,исобла-
салар х,ам, лекин мен сенга ухшаш хом даюсга2 к,ирк, йил даре
бераман!
Иккави икки пиёладан чой ичиб олгунча эрмак учун «ши
рин-ширин» сукушиб оладилар-да, яна кетмон кутариб ишга
тушадилар.
Тахтанинг кддди бир юз элли метрлар чамаси булиб, ёнок,к,а
келиб битади. Ёнокдан эътиборан сойга тушкунча кундаланг
эгатли алох,ида тахта бошланади, эгатнинг охири як,инлашган
сайин Бадалнинг кузи Пулагурнинг к,аторига туша бошлайди.
Чунки Пулагур Бадалдан ун одим чамаси илгарилаган.
Орадан яна ун беш дак,ик,а чамаси фурсат утиб, Пулагур Ба
далдан ун икки одим илгари кеткан х,олда уз х,иссасини бити-
ради ва х,еч нарсага к,арамай ялангоч елкасига кетмонни куйиб,
чопик,чиларнинг нариги ёгидаги янги кдторга юради ва ёк,им-
сиз к,илиб:
- Савлатинга, гайратинга к,ойилман! - деган яллани айтиб
куяди, гуё бу билан узининг муваффак,иятига жар солади. Кол-
хозчилар кулушадилар.
1Одам тараш - одамга ухшаш.
2Хом даюс - кушмачи, далла.
— 215---------------------- ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
- Каллахом бажо, - дейди чол колхозчи.
- Бажолигини айтишга х,али вак,т эрта! - дейди бултакбоши.
Бултакбошининг бу сузи мак,тов кутиб турган Пулагурга
унча ёк,майди:
- Етти ярим газли соянгиз бу ёк,к,а ок,к,андами? - дейди
Пулагур ва янги кдторни чопа бошлайди.
Пулагурнинг сузи х,аммани хахолашга мажбур кдлади. Чун-
ки Пулагур «етти ярим газлик соя» деб бултакбошининг узун
буйидан киноя тукдйди.
- Уббо, туймагур, улугни олди.
- Олганда х,ам ёмон тишлади.
Бир неча вак,т кулги ораси узилмай туради. Исломбойнинг
узи х,ам кула-кула ишлайди.
Пулагур янги к,аторни Бадалдан уттуз одим илгари бити-
риб, Юнус отанинг олдига - к,озон бошига келади. Манглайи-
ни тангиган хом сурпни ечиб, устидан челакдаги сувни к,уяди.
Сик,иб ташлагач, манглайини янгидан тангиб олади. К,озонда-
ги аста-секин кдйнаб турган ошга узокдан муралаб «меникини
серк,атик, к,иласиз!» дейди ва Бадал келаётган кдторнинг ёнига,
узининг букунги учинчи кдторига тушади.
Негадир, х,озир чопик,чилар орасидаги боя давом этган чак,-
чак, ва борди-келди гаплар битиб, уртани бир жимлик к,оплаб
олади. Мусобак,ачилардан бошк,аларнинг кетмонлари, суви
озайган обжувознинг пойкубидек саланглаб-саланглаб ерга
туша бошлайди. Улар иккинчи кдторни яримлатаёзганда бу са-
ланглаш яна бошк,ача туе олиб, баъзан юк,ори кутарилган кет-
монлар алжиб бир-бирисига тарак,-турук, тукуниб х,ам кетади.
Кетмонлар тук,унишгандан кейин узаро олаговур, кулги ва ran
бошланади.
- Мастмисан, - дейди кетмони тукунишганнинг бири ик-
кинчисига.
- Мает эмасман, дулда х,еч ran к,олмади.
Бултакбоши буларнинг сузидан илжаяди ва Юнус отага х,ай-
к,иради:
- Буларнинг жанжалини эшитасизми?!
- Эшитиб тураман, - дейди ота тишеиз огзини илжайтириб, -
ошнинг унини я^инда тухтатдим, бир оз совиса, к,атиклайман!
216
-« 4
Исломбой чопик,чиларга узларини озгина тетик тутишга
тавсия к,илиб, сув буйигача сал кдлганлигини айтиб утади.
Яна бир оз чопик, боргандан сунг Юнус ота ошга чак,иради.
Мусобак,ачилардан боыщалар Аваз сув сепиб кигиз тушаган
урик соясига бирин-сирин келиб ултура бошлайдилар. Аваз
уларга кук чой бериб туради. Исломбой елпина-елпина к,озон
устига келади. Ош чамасини ва пишишини синаб кдрагандан
сунг, мусобакдчиларни чак,иради:
- Бас энди, ошга чик,инглар!
Исломбой кигиз ёнида кулини ювар экан, Пулагурнинг боя
ги пайрови эсига тушиб кулади.
- Каллахомнинг мендан аччигланганлиги тугри, букун Ба
далнинг мазаси йук,.
- Мазаси к,очди, деб айтдим-ку.
- Энди х,ам мазаси к,очмасинми, етти кундан бери бир ярим
патта1ишлаб келади! - дейди ёнбошлаб ётган чол колхозчи.
Мусобакдчилар хдм ишдан чик,адилар. Бадал кизил саллани
бошидан олиб узини елпиб келади. Орк,ада келган Пулагур манг-
лай р^туюли билан ялангоч баданини артиб, терини курутади.
- Х,а, Бадал, маза жук,па? - дейди Сох^бтой.
- Маза к,очди! - дейди Бадал бошини чайк,аб.
«Даъвогар»нинг уз огзидан чик,к,ан «маза к,очди» сузи билан
Пулагур диринглаб юк,ори сакрайди ва отдек кишнаб юборади.
Колхозчилар кулушадилар.
- Уббо, х,аромк,отк,урай! - дейди Рах,имберди, - Бадални
енгдингми?
- Бу х,али х,исоб эмас, - дейди Исломбой, - лоакдл юз одим
олдинламаса, мен х,исобга олмайман.
- Хуп, хужайин, хуп, - дейди Пулагур, - кечки пайт колхоз-
нинг новча муфтиси (кулги) мендан икки юз одимни хдособлаб
олеин, факдт х,озир меним нонимни иккита, ошимни уч товок,
к,илишга фатво берса бас!
Аваз колхозчиларга биттадан нон улашиб чик,иб, бултак-
бошига х,ам битта нон бериб утади. Навбат Пулагурга етганда
Аваз бултакбошига к,арайди:
- Туймагурга иккита нон бер, Бадалга х,ам иккита! - дейди
Исломбой.
1Патта - пул олишга бериладиган чек.
217
f - ° -4
Чопик,чиларга бир товокдан ош берилади. Турт кишига то-
вок, етишмай, икки пиёласи бир товок, х,исобидан улар хдм тин-
читиладилар. Биринчи навбат ош ичилиб, иккинчи кдйта ош
сузилади. Лекин буниси биринчи товок, каби тез бушамайди,
чопик,чилар купрок, иссик, ош билан айк,ириб чикдан терлари-
ни артиб турушга мажбур буладилар.
Пулагур иккинчи товок,ни бушатиб, нонни хдм еб битиради.
- Фак,ирники учтами, хужайин? - деб астагина товок,ни
кутариб Исломбойга кдрайди.
Исломбойдан «уч товок,» жавобини олиб, товок,ни Авазга
узатади:
- Жуда хдм тулдирма, буниси узи итлик! - дейди.
Гур этган кулги кутарилади.
- Шошма, Аваз углон! - дейди Пулагур, - жазни сал ор-
тикрок, ташла, домла Розик,охунга десанг, узи билади!
Чопик,чиларга яна ярим товокдан ош тегади. Ошдан кейин
бир пиёладан чой ичиб огзини чайкдгандан сунг, дарров ишга
тушадилар. Чунки, яна икки соат чамаси ишлагандан сунг к,у-
ёш тик кутарилиб, кун убдан к,изигандан кейин хдммалари
ишдан чик,иб икки соат ухлаб оладилар. Шунда улар тилаганча
чой ича биладилар.
Куёш к,изигандан к,изиб боради. Кукдаги к,ушлар учушдан
тухтайдилар. Руза устида учиб юрган ок,-сарик, капалаклар гуза
багрига кириб яширинадилар. Чумоли ва чигирткалар хдм ке-
сак ва утлар остига кириб олишга мажбур буладилар. Теваракни
огир бир сукунат к,оплаб олади. Аммо жимликни колхозчилар-
нинг ер ва кесакка тук,инган кетмон товушлари бузиб туради.
К,уёш тиги баданга ёсмик, ойнадан1 уткан каби жазиллаб
тукунади. Шамол йук,. Кетмоннинг кутарилиб тушишидан х,о-
сил булган шамол хдм иссик, буг булиб димок,кд киради. Ай-
ник,са, х,озир купрок, буркдй бошлаган чанг таглайни кдк,ратиб
чопик,чиларнинг йуталиб олишга, тамшаниб таглайни намлаб
турушга мажбур к,илади. Йигитлар дам-бадам тухталиб елпи-
надилар. М англайларидан фавкулодда к,уйиб турган терни ар
тиб румолларини сик,иб ташлайдилар. Этиклиларга унчалик
сезилмаса х,ам, яланг оёкдарга к,изгин кесакда узок, босиб ту-
руш мумкин булмай к,олади. Тез-тез бир урундан иккинчисига
сакрай бошлайдилар.
1Ёсмик, ойна - лупа.
218
Мусобакдчилардан Пулагур узининг учинчи к,аторини бити-
риб, туртинчини х,ам яримлатади. Бадал эса учинчи кдторни
битириш олдида, бопщаларнинг учинчи к,аторни битириш-
ларига х,али анча вак,т бор.
Барча х,озир мулжалли чопик;ни битириб олишдан бошкдни
уйламайди. Гапиришга х,ам ток,ат йук,. Чунки огиз елимланиб,
тупуклар куруган, тугрисини айтканда, ran тинглаш х;ам кун-
гилни бехузур к,илади. Мана шундай бир вак,тда, х,еч ким кут-
маган ва уйламаган бир пайтда, Пулагур ашула к,илиб юбора-
ди. Хамма чопик,чиларни кулдуриб ёки кулушга мажбур к,илиб
Пулагур ашула айтади.
К,опларанинг сомонмей, хоним,
Чопицчилар омонмей, бегим...
Узок, к,ир хам Пулагурни жавобсиз к,олдирмайди.
Чопицчилар омонмей, бегим...
Чопик,чилар Пулагурнинг намойишкорона ашулаларига
кулубгина жавоб берадилар, бу х,акда ёнларидаги билан фикр
олишиб турмайдилар. Чунки, к,уёш золимона тун кийиб, кол
хоз болаларини мажбурий сукутга юборган.
Уз к,аторларини битирган чопик,чилар сузсизгина кетмонла-
рини елкаларига куйиб, шилк,иллаган х,олда ёнгок,нинг тагига
жунай бошладилар. Самовор теварагига пиёлаларга куйиб со-
вутилиб куйилган кук чойдан икки-учни бушатгандан кейин,
келиб кийиз устига яслана берадирлар.
Мусобакдчилар купчиликдан бир оз кейин крладилир.
- Сенлар х,ам ишингни трстат! - деб бак,иради бултакбоши.
Бадал кетмонини пуштага юмалатиб, ёнгок, тагига жунайди.
Пулагур х,ануз узининг «макки-чакки» ашуласини айтиб, бо-
риб етишга ун одимча к,олган туртинчи к,аторини битиришга
интилади.
Бадал бошидаги к,изил саллани олиб, Пулагурнинг йули
устига ташлайди.
Ислом бултакбоши йул устида Бадални бир пиёла ярим со-
вутилган кук чой билан кутиб олади:
- Балли, йигит, саккиз кунга чидадинг-а, ич чойни! - дейди.
Колхозчилар х,ам Бадалнинг саккиз кун ичида курсатган кдхра-
монлигини такдир к,иладилар.
219
- Одам пулат эмас! - дейди чол колхозчи.
Бир оздан сунг к,изил саллани бошига ураб ялангоч Пулагур
хдм келади. Ялангоч аъзоси мисдек к,изариб, ёгмурдек окдёт-
ган тери иштонига тукилиб сингади. Иштони эса сувга солиб
олгандек тер томчитиб туради.
Исломбой уни хдм кук чой билан кдршилайди:
- Бу кун Бадални енгдинг, каллахом! - дейди бултакбоши,
- бирок, сен уни, етти кишини енггандан кейин енгдинг. Бадал
чарчаган эди. Шунинг учун биз уни сендан енгилган х,исобла-
маймиз... Башарти сен саккиз кишини енгсанг, Бадални енгган
буласан, а, шундай эмасми, уртокдар?
- Тугри, шундай!
- Хул! - дейди Исломбой ва кулига яна икки пиёла чой олади,
- огайнилар! Биз букунги сингари мусобакдлар билан колхози-
мизнинг бопща бултакларидан анча илгарида бормокдамиз. Бу,
албатта, орамизда шунинг сингари мусобакдчиларнинг давоми-
дан булса керак. Х,озир бизнинг куп булса турт кунлик чопигимиз
к,олди. Шучопик,ни бир кун илгари битирсак, аввало,узимизнинг,
ундан кейин, колхозимиз «Четан»нинг, учинчидан, мамлакати-
мизнинг фойдаси булади. Мана шу фойдали мусобакдни давом
этдиришни тилаган урток, урнидан туриб келсин-да, меним ку-
лимдаги кук чойни олеин, бугун эмас эртага «каллакдор руйна-
тан» билан (кулги) кул олишеин!
Бултакбошининг Фирдавсий таъбирича кетган «каллакдор
руйнатан»и1бошида к,изил салласи, ялангоч тани ва хул ишто
ни билан сул кулини чап бик,инига тираб, унг кули билан буш
пиёлани гоз ушлаб, гилай кузини кукка к,аратган х,олда олдинга
томон уч-турт к,адам босиб келади. Х,озирги уз ролини жойида
адо к,илган Пулагурнинг х,аракатидан колхозчилар к,отиб кула-
дилар. Кулги ораси анови кун Бадалдан енгилган Носирбой ур
нидан туриб, бултакбошининг кулидаги чойни шимириб ича-
ди ва шу х,олда унинг устига «каллакдор руйнатан» етиб келиб,
гуё шер каби гурк,ираган товуш чик,аради:
- Эртага мен билан панжалашатурган сенми?!
Носирбой хдм буш келмайди:
- Мен! Номим Носир сайёри Самаркдндий2.
1«Каллакдор руйнатан» - Фирдавсийнинг «Шохдома» достонидаги ук ва
зарбалар утмайдиган Исфандиёрнинг лак,аби.
2«Абу Муслим» достонидаги халк, к,ах,рамонларидан бирининг номи.
220
Яна кулги кутарилиб, колхозчиларнинг кузларидан ёшлар
чикдди.
Икки соатгина вак,тга колхоз болаларини ишдан к,очирган
куёш ут тунини кийиб, ер юзига олов пуфлайди. F-уза устлари
ок, тутунли курунишга кириб, барглари х,ам този итнинг к,у-
логидек шалпаяди. Узок,-узокдан боя кукариб курунган гузалар
х,озир ок, тутунга бурканиб, куз илгамайтурган х,олга келади-
лар. Ок, тутуннинг устроклари куйидан ут ёк;к,андай яллуг бе
риб турадилар. Негадир ёнгок, дарахтининг танасидан атроф-
лаб сув сизиб туша бошлайди. Тартибсиз х,олда чузилиб ухла-
ган колхозчиларнинг х,ам чаккаларидан сув сизади... Теварак
тинч. Уттуз-кирк, к,адам наридаги кичкина чакалак ичида йи-
гитларнинг уйкусига халак,ит бермаслик учун Юнус ота шитир-
латмасдангина чупчак териб юрийди...
8. АХ.МАД TOFA 5^4 ОЛМОК.ЧИ
Колхознинг полиз экинлари тугрисида аъзолар орасида хур-
сандчилик хабарлари юрийди.
- Бир хдфтанинг ичида к,овун-тарвузга огзимиз тегар экан!
- Жонвор к,овун жуда х;ам яхши бупти-да, х,ар к,айсиси бир
пудлик!
- Бошк;а экинларимиз х,ам чакки эмас, мен шу ахлатларни
гунгдан к;олишмаганлигига х,айрон булиб к,олдим!
- Жухорининг бир оз буйига усиб новча ах,мок, булганини
айтмасанг, бизнинг бу йилги дех,к,ончилигимизнинг сира х,ам
камчилиги йук,!
- Янги ер тук,айлик к,илди-да, шунда х,ам икки минг пуддан
кутарамиз!
Бирок, аъзолар орасидаги бу хурсандчилик, идорадан рози-
лик узок,к,а бормайди. Букун-эрта к,овун еймиз, деб огзининг
сувини ок,изиб турган аъзолар орасида идора номига келиш-
маган бир хабар юриб к,олади. Гуёки идора аъзолари узаро
яш иринча битишиб, кушни совхозга уч минг к,овун сотиб, бир
кечада палакдаги к,овунларни йук, к;илиб к,уйган эмишлар. Бу
хабарни эшитган аъзолар полиздан сир олиб к,айтиш учун ки-
шилар йуллайдилар. Таассуфки, сир олгали полизга борганлар
хабарнинг тугрилигини, тарвуз омон булса х,ам, к,овун палак-
ларида пишмаган сапчадан бошк,а нарса курмаганликларини
221
келиб сузлайдилар. Баъзиларга полиз к,оровулларидан Калку-
зининг «Хужайинлар буюрди, биз уздик, мужик аравалар кел-
ди, биз ортиб бердик» деган сузи, айник,са, купчиликни хдйрон
к,илиб куяди. Масалани енгилрок уйлайтурган аъзолар идорага
хиёнат юклашдан хдм тортинмайдилар.
- Мен хдм айтдим, буларинг нега бунчалик куп учун жон ачи-
тади деб... Энди билсам, жон ачитишнинг хикмати бу ёкда экан...
Содда тушунган аллаким эски мак,олни укуйди:
- Тулки айткан: «Бир балоси булмаса, шудгорда куйрук, на
к,илур?»
Пулагурга ухшаш девкорлар хдм аччигланиб к,оладилар:
- «Йигитнинг кучи эшакнинг усириги» экан-да! Кдни, идора
хдзм к,илиб кетсин-чи...
Ислом бултакбошига ухшаш уйлаб, огир хдракат к,илувчилар,
уз кишиларининг алангаланган оловига сув сепиб турадилар:
- Х,овлик,иш ярамайди, ^фтокдар! - дейди Исломбой уз к,ул
остидаги боягидек аччигланганларга, - идора х,озиргача х,амма
ишни бир маслахдт юзасидан к,илиб келмакда, шунчалик иш
к,илиб келган бир идора уч мингта к,овунга угирлик, к,илсинми,
Худой урдими?! Айник,са, бутун аъзолар эрта бириси кун к,овун
еймиз, деб куз тикиб турган к,овунга... Йук,, х,овлик,мангиз, бун
да фойдали бир сир бор!
Учинчи чопикда хдм уч кун оркдда к,олиб Мулла Обиднинг
газабига учраган иккинчи бултакчилар айник,са «уч олиш» фур-
сати келганлигини унутмайдилар. Бу бултак дафъатан бир иш
килолмаса х,ам, аъзолар йигилишини кутади. Аъзолар учинчи чо
пикдан сунг гунг ташишга, бинога, сугоришга булиниб кетганлар,
х,ар кун кечки пайт улар уз кургонларига к,айтадилар... Бу бул-
такнинг Мулла Обиддан айник,са алам еган кишиси Ахдгад тога
идорага хужум учун енг шимаради, ташкилотчиликка киришади.
Бирма-бир кургонларга к,адам ранжида келади:
- Идоранинг угирлигини тутдик, - дейди Ах,мад тога, -
мен угрибошини х,ам яхши биламан: Обид кетмоннинг худди
узи бу угирлик,ни уюштирган! Мен унинг ким ва кдндай киши
эканлигини Абдужалилбойдан, Хатиб домламдан эшитган-
ман, к,онганман... Энди бизга раис булган бу ^гри етмаса узи-
ни порсо1, купнинг иши учун жон ачитгувчи курсатиб, вак,ти
келганда кишига изо2 беришдан хдм кдйтмайди... Изойи муъ-
1Порсо - ёмон ишлардан узини сак,ловчи
2Изо - уят, хижолат.
222
мин х,аром, деганлар... К,ани энди фурсати келганда биз х,ам
изо бериб курайлик, узи пиширган ошнинг мазасини тотисин!
К,оровуллар уз огизлари билан уч мингта дейдилар. Йук,, мен
бунга ишонмайман. К,оровуллар х;ам «огизланиб» беш мингни
уч минг курсатмакдалар. Мен бундай «нагма»ларга убдан яхши
тушунаман. Ер тагида илон к,имирласа биламан. Мени «Илон-
нинг ёгини ялаган Ахмад тога» дейдилар. Ахир уч десат жой-
даги сойнинг тошидек к,овунлар к,ани, кимнинг жипига1кетди.
Шундай, сен х,озир х,авз буйига бор, шу ерга йигилаётибдилар.
Хдммамиз бирга идорага борамиз, угриларнинг оёк;-к,улини
боглаймиз, ундан кейин... Ундан кейин колхозга кимни раис,
кимни идора кутаришни узим биламан.
Биз Ах,мад тоганинг бопща сузларида цанчалик х,ак,ик,ат
борлигини яхши билмасак х,ам, унинг Мулла Обиддан ранжиб,
«Вак,ти келганда кишига изо беришдан х,ам к,айтмайди...» дейи-
шини бирмунча хдкди курамиз. Мулла Обиднинг Ах,мад тогага
гарчи «Изойи муъмин х,аром» булса х,ам изо берганлиги аник,.
Биз бу изо тафсилотини бу ерга накд к,илиб угмасак, укувчимиз
шубх,ада к;олар.
Адмад тогалар бултагининг иккинчи чопикда турт-беш кун
орк,ада к,олганлиги юк,орида ёзилган эди. Бу орк,ада к,олиш Ах,-
мад тогаларда учинчи чопикда х,ам вок,иъ булади. Мулла Обид
бу бултакнинг орк,ада к,олиш сабабини урганмакчи булиб, Ахдад
тогалар бултагига кутмаганда елкасига кетмон кутариб келади
ва «сизга х,ашар учун келдим» деб, оддий аъзолар к;аторида чо-
пик,к,а тушади... Мулла Обиднинг кутилмаганда «х,ашарга кели-
ши»дан бултак аъзолари фавкулоддалик, изламайдилар. Чунки,
Мулла Обид узининг буш вак,тини тугри келган бир бултакнинг
чопигига багишлови оддий иш х,исобланади. Мулла Обиднинг
уз ораларига келиб кушулиши билан 1сундалик иш кайфиятла-
рига айтарлик бир узгариш киргизмайдилар. Айник,са, Ахдад
тога Мулла Обидга суянгандек, яна х,ам талтайиб кетади, ун кет
монда бир сийгиси к,истайди, кетмон кутарганда х,ам гуё суви
оз обжувознинг пойкубидек аранг х,аволантириб ерга тушуради.
Мулла Обиднинг келишидан шумланган бултакбоши Хамдам-
бой бир неча к,айта Ах^дад тогага танбех, к,илса х,ам, у парвосиз
талтая беради, унга к,араб бошк,алар х,ам кетмонни лак,иллата-
дилар. Мулла Обид бу х,олга уч соатча чидаб бора олади. Ахдоад
1Жип - жайб - чунтак, хамён.
223
тоганинг, билмадик, унинчи мартабами сийгиси кдстаб четга
чикдди. Шуни кутиб тургандек Мулла Обид х,ам унинг орк,а-
сидан боради... Ахмад тога булса уч-турт дак,икд ултургандан
кейин, урнидан кузгалиб тузатина бошлайди. Шу вак,тда Мулла
Обид Ахмад тога ёнига келиб сувланган жойга кдрайди... Шуд-
['орда бир томчи х,ам нам курунмайди...
- Бу ерда нима кдпиб ултурган эдингиз? - деб сурайди га-
забли Мулла Обид.
Ахмад тога кутилмаган холдан довдирайди...
- Сийдим.
- Кдерга сийдингиз?
- Мана бу ерга...
- Курсатинг, к,аерга?
Ахмад тога шошиб, шудгор кесакларини титкилайди... Нати-
жада кесак остидаги табиий намдан боища асар курсатолмай-
ди...
- Уят керак! - дейди захарханда билан Мулла Обид, - уч со-
атнинг ичида санаб бордим, ун к,айта пешобга келдингиз... Шу
хам инсофми? Уртокдар, бу ёк,к,а келингиз! - деб Мулла Обид
чопикдагиларга хайк,иради. Х,амдамбой бошлик, унлаб киши
иккисининг олдига югуришиб келадилар. Мулла Обид уларга
узининг таък,ибини сузлаб ахволни англатади. Келганлар кулу-
шадилар. Ахмад тога к,изаради...
- Касалман, - дейди Ахмад тога довдираб, - мен сизга ай-
тишга уялдим, сузагим бор...
- Бахона топилди! - дейди Мулла Обид гижиниб, - ёткузиб
куриш керак. Ёткузинг Пиримк,ул, Эгамберди! - Томошабин-
лар энди кулмайдилар, чунки Мулла Обиднинг кузида ут ёна-
ди... Хамдамбой Мулла Обиднинг елкасига кок,иб, нариги ёк,к,а
бошлайди.
- Х,амма айб сизнинг узингизда, Х,амдамбой, - дейди Мулла
Обид орк,ага тистарилиб, - иккинчи чопикда турт кун кейин-
да к,олдингиз, учинчида яна... Ичингизда бундай мугомбирлар
бор экан, идорага хабар бермайсизми, биз бундай мугомбирни
орамиздан хайдамаймизми? Бушлик, кунгилчаклик ярамай-
ди, Х,амдамбой! Кунгилчаклик билан бир мугомбирни йигир-
мага етказгансиз, сизнинг хамма одамларингиз хам астойдил
ишламайди!
Хамдамбой гунохни уз устига олиб узр айтади. Мулла Обид
бир оз босилиб к,улига кетмон олади. Боищалар хам ишга туша-
224
дилар. Ах,мад тога гарчи «касал» булса х,ам, астойдил кетмонга
ёпишади...
Тушлик овкдтга ундаб занг чалинади. Биринчи зангдаёк,
кетмонни ташлайтурган колхозчилар ер остидан Мулла Обид-
га муралаб, сузсизгина чопик,ни давом этдира берадилар. Ах
мад тога х,ам «касали»ни унутади, чамаси «огриги» х,ам бояги
Мулла Обиднинг газаби билан унутилади... Мулла Обид ишдан
тухтаб, боцщаларни х,ам тушлик учун тухташга буюргач, кет
монни ташлайдилар.
Агар сиз маъракада фалокат босиб йик,илиб курган булсан-
гиз яхши х,ис к,илгансиз: йик,илишдан х,ар к,анча огрик, ва мер-
тилиш 1курсангиз х,ам, бирок, сиз буни унча х,ис к,илмайсиз. Бу
вак,т сизга жуда х,ам ёмон х,ис к,илинатурган нарса теваракда-
гиларнинг сизни тургузиб куйиш урнига завкланиб-завкланиб
кулуши ва сизнинг аъзонгизнинг огригидан эмас, уятдан бош
кутаролмай к,олишингиздир.
Ах,мад тоганинг бундаги х,оли х,ам йик,илганнинг ун барава-
ри булади. Сиз маъракада йик,илсангиз, огриги билан бирликда
уяти х,ам беш дак,ик,алик, ran. Холбуки, Ахмад тоганинг кулги ва
номуси кундан-кун бу бултакдан нариги бултакка накл к,или-
нади, умумлашади. Хатто колхозчилар орасида зарбулмасал-
га айланади. Ишга ялк,овлик, к,илган кишини ёш-к,ари барабар
«Сузакмисан!» деб масхаралайдилар. Пулагур ва Мирвали бан-
гига ухшаш хднгома ошик,лари х,атто Ахмад тоганинг афтигаёк,
к,айси ерда учрашмасинлар ва муносабати булсин, булмасин
бари бир «Касалингиздан тузалиб кетдингизми?» деб теварак-
дагиларни хахолашга мажбур к,иладилар.
Шундай, Ахмад тога Обид кетмондан «изо» чекади, бир
эмас, икки мартаба «изо»ланади. Мулла Обиднинг колхозга
раис кутарилиши олдида «намоз укуйди» деб айблаганда, Ах
мад тогага Рафик,ов озгина изо берганмиди?
Ахмад тога фурсатни кулдан юбормайди, угри ушлаб эмас,
ушланган угрилардан биринчиси Обид кетмон билан хисобла-
шиш соати етканлигини х,ис к,илиб шодланади.
Кушни бултаклар билан бирликда уз ёнига уттузлаб колхоз-
чиларни йигиб олади, буларга бошлик, булган х,олда олов вак,тла-
рида идорага томон юруйдилар. Хамдамбой алланарсани бах,она
к,илиб йулда ажралиб к,олади, буни Ахмад тога сезмайди.
1Мертилиш - жарох,ат.
225
— -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Уч-турт кундан буён асоси куйила бошлаган кулуб биноси
ичида «угрибошилар» айланиб алланарса тугрисида маслах,ат-
лашмокдалар, яъни Мулла Обид, Берди татар, Мирсоат, сарко-
тиб Умарали... орада бир неча усталар х,ам бор.
Шундай норозилик намойишини илгаридан кутиб турган бул-
салар керак, Мулла Обид билан Татар бир-бирларига кдраб нега-
дир илжайишиб куядилар. Берди татар келувчиларни кдршила-
мок,чи булгандек, янги ишланган девор устига чик,иб олади.
- Мархамат мех,монлар! - дейди Татар.
Намойишчилар бошлиги Ах,мад тога олдинга чикдди:
- Булар полизимиздаги крвунни угри урган деб эшитганлар,
шунга идорадан маълумот билгали келганлар! - дейди тога.
- Шундайми, урток,лар? - деб купчиликка мурожаат к,илади
Татар.
- Шундай! - деган товушлар эшитилади.
- Хуп, - деб кулади Татар, - к,овунингизни угри олмаган,
аммо идора угурлаган...
Ахмад тога халк,кд кдрайди ва эшитдингизми деган каби
бош иргитиб куяди.
- Ахмад, сен гапни англатгунча галамислик, к,илма! - деб
жеркади Татар, - уртокдар, Ахмад билан кейинча имлашасиз,
шунгача мендан угурлик, маъносига тушунинг: кушнимиз гал-
лакор совхози ишга ярок,сиз топилган ун еттита от ва туртта
Хукузни сотмакчи булган экан. Хдр бир отга етмиш беш сум ва
хукузга юз сумдан нарх белгилаганлар. Бундан хабар топган
хужалик мудиримиз: аъзоларимиз учун к,ишлик, эт ва мой ке
рак, бизда эса ем-хашак куп, деб шуларни сотиб олиш тугри-
сида идорага маъруза кдлади. Маълумингиз, идорада ак,ча
йук,, шу билан бирга аъзоларимизга к,иш учун эт ва мой зарур.
Идора узок, уйлаб турмай, «аъзоларнинг к,овунини сотиб, от ва
хукузларни олишга» к,арор чикдради. Мардонбойга савдо к,и-
либ олиш, бай пули бериш учун ваколат бериб, совхоз идораси-
га юборилади. Мардонбой от ва хукузларни сотиб олиш билан
баравар ак,ча масаласини хам енгил хал к,илиб кдйтади: урокда
ишлаб турган совхоз ишчилари учун к,овун керак экан, ун етти
от ва туфт хукузнинг ак,часи минг олти юз етмиш беш сумга
минг уч юз пуд чамаси к,овун бермакчи булиб битишади ва шу
куннинг узидаёк, совхоз аравалари полизга келиб к,овунни олиб
кетадилар. Дона хисоби билан уч минг эллик кддар к,овун узи-
226
» - ° ~ -f
лади. Шу йусин хозир биз к,иш учун йигирма бир бурдсщили
ёки урта х,исобда уч юз элли пуд этли булиб крламиз, яъни хдр
бир турт аъзога бир мол... Энди аъзоларимизнинг «Буни нега
биздан бир огиз сураб кдрамадинглар?» деган саволларига ке-
ламан. Тугри, аъзоларимиздан, албатта, ризолик олиш керак
эди: чунки к,овун уларники, бунда идоранинг х,ак,и йук, эди.
Бирок, биз идора аъзолари бу молларни жуда х,ам арзон, аъзо-
ларимиз учун жуда х,ам зарур фахмладик, бундан ташкдри сав-
домиз тез битиб, идорамизнинг умумий мажлис чак,иргунча
савдони трстатсак, моллардан ажрайтурган курундик-да, идо
ранинг кдрори биланок, ишни битирдик... «Угурлик,» шундан
иборат, урток,лар, биз «угурлик,» к,илган булсак, узимиз учун
эмас, умум учун, «Четан» оиласи учун к,илдик. Агар бизнинг бу
узбошимчалигимизга кдршиларингиз булса, чик;иб сузласин...
Яна шуни х,ам уйлаш керак, боболар ёз турмушининг енгиллиги
тугрисида «уч ойлик кукча бойлик» деганлар. Тугри, бу уч ой-
лик, яъни кукча бойликни биз к,овун емасак х,ам утказа оламиз.
Аммо совук, к,ишни этсиз ва мойсиз утказиш анча к,ийин. Биз
шу ёкди х,ам уйладик. Ундан кейин, х,озир бизнинг икки десат
тарвузимиз етилиб туради, букун-эрта шуларнинг пишигини
узиб, х,ар бир аъзога ун пуддан тарвуз так,сим к,илиш к,арорига
келдик. Мулла Обид к,овок,нинг пишикдарини х,ам узиб тарк,а-
тамиз, иккинчи к,айта солгани х;ам к,ишлогимизга етади, деган
таклифни к,илмокда. Демак, хар бир аъзога ун пуддан к,овок,
Хам так,сим к;ила оламиз! Ана энди уртокдар, суз навбати сизга!
«Угри»ларнинг к,ул-оёгини боглагали келганлар учун нати-
жа кутилмаганча булиб чикдди, аччигини к,айраб турганлар
бушашадилар, айник,са, Ахмад тоганинг тупуги огзида к,олади.
Яна бахархол ётиб к,олгунча, отиб к,ол мак,олига суянади:
- Хдр нима булганда хам, аъзолардан бир огиз суз сураш
керак эди, Берди! - дейди, - биз к;овунни молга алишамизми,
узимиз еймизми, нима булганда хам, биздан сурашларинг ке
рак эди!
- Сенга рсшаш нафси ёмонлар албатта кунмас эди, - дей
ди Татар, - биз сенинг к,овун еб сузагинг зурайишидан курк,-
дик-да, сурамасликни мувофик, курдик!
Умумий кулги кутарилади, Ахмад тога к,изаради...
- Хазилинг билан бир ёглик, бул!
Татар купчиликка мурожаат к,илади:
227
¥ - о «Ч
- Ахдоаднинг сузини куя беринг, агар бу тугрида норозили-
гингиз булса, уз огзингиз билан сузланг!
Орадан Салимсок, Ирисбой угли сузлайди:
- Идоранинг айрибоши жуда маъкул, бизнинг отамиз хдм
бунчалик яхши иш к,илмайди, - дейди Салимсок,, - бизга баъзи
огайнилар жуда х,ам бошкдча к,илиб айтдилар.
- Нима деб айтдилар? - деб сурайди Татар.
- Идора к,овунни кечалаб оширган, деб тушунтирдилар!
- Ким узи?
Солимсок, астагина Ахмад тога томонга кдраб олади...
- Ахир, юртчилик эмасми, билган топиб сузлайди, билим-
сиз к,опиб... дегандек...
- Биламан, - дейди Татар, - бундай игвогарликни сендан
бопща киши к,илмайди, Ахмад!
Ахмад тога тонади...
- Сен тонсанг, тонмасанг, сенинг феълинг менга маълум...
Сен колхоз идорасини х,ам узингга ухшаш «ёввойи» ишларни
севатурган деб уйлайсан! (Умумий кулги.) Сенинг айник,са раи-
симиз Обид кетмонга шалток, отмак учун пайт кидирганингни
х,ам биламан. Ах,мад, илгари тарк,ок, булсак,, энди бирлашдик,
бир колхоз оиласининг аъзолари булдик. Оила бошлигимиз
булган Обид кетмон уз болаларини тугри йулга солиш учун ач-
чиг, сучук сузлар ёки муомалалар к,илар экан, х,ар к,айсимиз-
нинг х,ам ихлос билан буюн эгишимиз, у курсатган нук,сонла-
римизни тузатмогимиз зарур. Агар биз тушунсак, Обид кетмон
колхозчиларнинг мех,рибон отасидир, балки отамиздан х,ам
юк,орирокдир. Чунки, уйлаб к,араш керак, бизнинг оталаримиз
болаларини сигирли к,илиш учун шу чок,к,ача к,айгуриб курган-
мидилар. Х,олонки Обид кетмон колхоз раислигига ултурган
кундан бошлаб сигирсиз колхоз аъзоларининг к,айгусини чека
бошлади. Келаси йил сизлардан йигирма беш кишини сигир
ли к,илиб куйиш учун х,озир йигирма уч танача сотиб олди.
Дуруст, у таначаларни эркак куйларга алиштирди-да, дерсиз.
Лекин бу ёк,ни х,ам яхши уйлангки, агар Обид кетмон бизнинг
эски оталаримиздек булганда куйларни тузлаб олиш к,айгуси-
ни чекар эди! (Кулги, «Тугри!» товушлари.) Обид кетмоннинг
яна бир яхши сифати: узининг сигир к,илиш учун бок,иб юрган
немис таначасини ярамас бир к,уйга алиштиришга рози булди!
Бу нима деган суз? - Бу мендан кетса - колхозчиларимга деган
228
«4-
суз! (Чапак, «Яшасин!» товушлари.) Энди сен, Ахдоад, бузукдик,-
ни ташла, инсофга кел, сен х,ам мана шу турган уртокдаринг-
дек тугрилик,к,а урган! Билъакс, хотирингда яхши ушлаки, яна
колхозга зараринг тегишда давом к,ила берса, биз сенинг кам-
багаллигингни сийлаб туролмаймиз, кутингга тепиб колхоздан
хдйдаш биз учун унча отар келмайди!
Ах^лад тога узини ок,лаш учун хдракат к,илади, унинг сузига
кулок, солувчи булмай, купчилик тарк,алишга интилиб кдлади.
- Тухтангиз, уртокдар! - дейди Мулла Обид билан нима
тугридадир сузлашаётган Татар, х,амма тухталади, - эскича
мак,олда «Касалнинг тузаласи келса, табиб уз оёги билан ке
лади» дейдилар. Шунга рсшаш бизнинг кулуб касалимиз х,ам
тузалатурган булиб к,олди. Усталаримизнинг эрталик ишлари
учун бино ичига гишт ташиш керак булиб турган эди, биз шу
ш ш тни кимлардан ташитишга х,айрон эдик. К,иск,аси шуки,
сиз х,аммангиз бир соат гайрат к,илсангиз анави тепа остидаги
майдондан беш-олти минг гиштни бино ичига киргизиб бера-
сиз, занбалларимиз тайёр, уртокдар!
Ишдан чарчаб чикдан колхозчилар кутилмаган бу таклиф
к,аршисида дум к,идириб к,улокдан ажраган к;абилида бир-бир-
ларига кулумсишиб к,арайдилар. Орадан аллаким бак,иради:
- Бизни бу ерга мажбур к,илиб келтирган Ах,мад тога ташиб
берсин!
Хамма кулуб юборади, теваракдан «Тугри!» деган товушлар
эшитилади.
- Албатта, Ах;мад тога ишнинг бошида булади! - дейди Та
тар кулуб, - лекин Ах,мад тоганинг игвосига лак,иллаганларни
х,ам биз гунох,сиз х^собламаймиз!
Яна кулги бошланади. Ах^тад тогани узаро шилталайдилар.
Хаммалари икков-икков занбал кутариб гишт ташишга ки-
ришадилар...
9. К,УЛИНГНИ БЕР, ОШНАМ!
Хукумат бугдой солиги хирмондан туланади. Солик, чик,иб
кетгандан сунг, к,олган бугдой икки минг бир юз эллик бир пуд.
Усмон полвоннинг айтишига к,араганда, бу йилги бугдой яхши
булмаган. Муштумзурлар экиб к,олдирган арпадан х,укумат
солиги чегирилиб, холис тук,к,уз юз пуд ораларида х,осил кол-
229
---------------------------------------------------------------------------------- k— О—Ч
хоз омборига ташилиб олинади. Янги очилган ердаги яфоэри
юк,ори даражада х,осил бермайди. Чамаси, ер ости сизотининг
нами хдли зовурларга сизиб битган эмас. Бундан ташкдри шур
таъсири хдм бор. Нима булганда хдм бир минг беш юз пуддан
мулрок, жухори кутарилиб, Усмон полвон маслахдти билан жу-
хори урнига шалгам ва турп экилади. Усмон полвоннинг фик-
рича, агар бу ерга келаси йил пахта экилатурган булса, тезрок,
шурдан аритиш керак. Шурни аритиш учун эса, сувни куп талаб
к,илатурган шалгам ва турп экиш энг яхши чора эмиш. Баъзи-
лар шурхокда шалгам булармикан, деб шубхд изх,ор к,илсалар
хдм, «жуда булмади деганда, беш минг пуд шалгам ва турп ола-
миз, ердан шурни ювиб юбориш эса бизга фойда булиб к,ола-
ди», дейди Усмон полвон.
Аъзолар янги бугдойга жуда хдм толик,ишиб, бай-байлашиб
етишадилар. Мехдат куни жихдтидан олдинда борган зарбдор
аъзоларга етти ярим пуддан, куйида к,олганларга беш пуддан,
чопик, ва бошкдча ишларда иштирок к,илган хотин-к,изларга
уч пуддан бугдой бунак тарк,атилади. Сигир учун кураш олиб
борган Хандон опа сингари зарбдор хотинлар хдм беш пуддан
бугдойга илинадилар.
Купдан буён дон йукдигидан ишсиз ётган тегирмоннинг
бирваракай хдр уч тоши хдм ишга киради, тегирмон хизматчи-
си Эгамберди ака арава минишдан тухтаб, тегирмонга тушади.
Аъзоларга бугдой баравари к,овок, хдм таркдтилганликдан
рузгорларда к,овок, сомсанинг бозори юриб кетади.
Колхоз экинларини куздан кечириб юрган район экин ко-
миссиялари «Четан»га х,ам келиб, пахта ва бошкд экинларни,
хужалик ишларини икки кун юриб куздан кечирадилар.
«Четан»нинг пахтасига райондаги олдинда борган «Файзул-
ла Хужаев»,1 «Охунбобоев» номли колхозлари к,аторида бах,о
берадилар. Аммо, ички х^окаликнинг пухталиги, сигирсизлик-
ка к,арши олиб борилган кураш, бинокорлик, к,ишликдари учун
бораётган х,озирлик ва бошк,алар жихдти билан «Четан»га рай
он буйича биринчи деган бах,они берадилар.
Бу бах,они олган идора, айник,са, Берди татар жуда хдм тал-
таяди, белини ушлаб у ёк,-бу ёк,кд юрунади:
1 Файзулла Хужаев (1896-Бухоро - 1938-Москва), Уз ССР Халк, Комиссар-
лари Советининг Раиси (1925-1938), СССР Марказий Ижроия Комитета раис-
ларидан бири.
230
ч ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
- Биз ёлгиз пахтани уйлаб, боцща томонни салк,а ташламай-
миз! - дейди, - биз ишнинг кузини биламиз!
Комиссия узининг тузган актида «аъзоларнинг хусусий
фойдаланишлари учун берилган ярим таноб ерни умумлашти-
риб экиш район колхозлари орасида курулган биринчи ва энг
маъкул иш» деб курсатади, иккинчи урунда «...колхоз мех,нат
куни к,абул килиш, хотин-к,излар кучидан фойдаланиш оркдсида
катта муваффак,иятларга эришган, шу муваффак,иятлар жумласи-
дан куз ёки келаси бах,ор вазифаларидан саналиб кучайтиш талаб
этган к,итъаларга гунг ташиш ишининг бир к,исмини х,озирок, би-
тириб куйганлигини курсатилса булади» деб ёзади.
Енгил табиатли кишилар учун берилган яхши бах,о аксар за-
рарли булиб чикдди, мияни шишириб ишдан янглиштиради.
Аммо акдли кишилар мак,талсалар мия шишиш, талтайиб кетиш
урнига хушёр тортадилар, узларидан камчилик излайдилар.
«Четан»чиларда х,ам шу сунгги х,ол вок,е булади. Комиссия-
нинг яхши бах,осидан хушёр тортиб, навбатда турган терим
к,айгусини чека бошлайдилар. Район буйича умумий биринчи
терим куни, деб унинчи сентабр белгиланган. Шунгача яна ун
кун бор.
Хосил ёмон эмас, бу йилги Тиктепа пахталарида касал курун-
майди. Ах,мад тогалар бултагида шира касали курунса х,ам, агро
ном Федосов тезда касалга к,арши дори сепдириб, бошк,а уватлар-
га утказмай куяди. Бунинг устига бу йилги пахтакорликни х,ам оз
деб булмайди. Демак, ишни уйлаб, пухталаб бошланмаса, октябр-
нинг оёгигача теримдан кутулиш кулай эмас.
Рафик,овнинг сузига к,араганда Ильич заводида ишлаган уч
смена ишчилар уч дам олиш куни теримга ёрдам бермакчилар.
Аммо Мулла Обид бу ёрдамга суяниб к,олгуси келмайди. Хар
х;олда, колхознинг узидан х,ам мух,им бир х,озирлик керак, деб
уйлайди.
Бешинчи сентабрда идора билан бултакбошиларнинг к,уш-
ма мажлислари булиб, мажлисда «теримга х,озирлик» масаласи
курулади. Бу тугридаги узининг маърузасида Мулла Обид бун-
дай деб суз бошлайди:
- Биз колхоз тузулгандан бу ёк,к,а жуда яхши ишладик, деб
махтана олмасак х,ам, ишламадик дейишимиз х,ам тугри бул
майди. Биз шу чокдача «кимирлаган к,ир ошар» к,абилида к,и-
мирлаб келдик. Шу к,имирлаш натижасида пахтага к,илган шарт-
231
_ ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
номамиздан уятлик булмасга умид тугилди. Мен уятлик бул-
масликка умид тугулди дедим, чунки х,али бизнинг терим деган
катта масъулиятли вазифамиз бор. Агар биз бу тугрида чинлаб
уйламасак, яна бизни уят кутади. Эшитишимча, баъзи уртокдар
ишнинг энг зуридан кутулдик;, энди теримни булса йилдагича
хотин-к,излар х,ам бажара оладилар, деб гапирар эканлар. Ле-
кин бу фикр жуда х,ам нотугри, юзакидир. Хуп... бир кузни очиб
кдрайлик,: бултурги йилларда биз пахтани жуда куп эккан бул-
сак, еримизнинг учдан иккисига эккан эдик. У х,ам булса яхши
ишланмаган, х,осилсиз шалок, гузалар эди. Бу йил эса еримиз
нинг тук,сон беш фоизи пахта х,амда жуда яхши булмаса хдм, ур-
тача х,осил бературган пахта, демак, биз терим тугрисида бул
турги якка хужаликдаги каби хотин-к,изларга ишониб к,ола ол-
маймиз. Бу йилги теримда эркакларимиз х,ам иштирок кдлишга
мажбурлар. Баъзи уртокдар биз бу йил теримга шахар ишчила-
ридан ва мактаб болаларидан ёрдам оламиз, деган умид билан
ишга енгил к,арамок,чи буладилар. Менга к,олса, бу умид х,ам унча
пухта эмас. Биз шах,ардан келатурган ёрдамга ишонайлик-да,
яна гуёки ёрдам олмайтурганларча узимиз х,озирлик кура бе-
райлик, демакчи буламан. Хуп... бизнинг х,озирлигимиз устига
шах,ардан хам ёрдам келиб кушулсин. Бу «нуран аъло нур», яъни
биз теримдан икки кун илгарирок, к,утуламиз-да! Агар хозирлик
курмай шахарни кутсак, шахардан ёрдам чик,а бермаса, худди
туёнага ишониб куй олмаган туйчи каби туй к,озонини тунка-
ришга мажбур буламиз (кулги, «Тугри!» товушлари), хомтама-
лик билан к,олсак, ыгубха йук,, аввало, ёз буйи к,илган тоат-ибо-
датларимиз барбод, хукумат олдида узимиз уятлик - бу бир
ёкдан. Иккинчи томондан, эндиги хдвога унчалик ишонч йук,,
к,ордек ок,ариб очилган пахтага ширр этиб ёмгур ёгса, биринчи
нав пахтамизнинг иккинчи ва учинчи навга тушиши, ак,чадан
зарар к,илишимиз - бу иккинчи томондан.
Учинчи яна бир зараримиз борки, бу зарар келаси йил х,о-
сили билан алокдцордир. Агар биз теримни вак,тида бажар-
масак, ерни бушатмасак, кузги хайдовга етиша олмаймиз, бу
эса ок,аваси келаси йилларга кетатурган, келаси йил хосилини
Хам пастлаштириб юборадиган учинчи зараримиздир. К,иск,а-
си, юк,орида санаган зарарларнинг олдини олиш учун букунги
мажлисимиз терим учун аник, ва маъкул йул 1сурсатиши лозим,
деб биламан...
232 ----- --- -------- -------------------------------------------------------------------
Бу тугрида иккинчи суз Берди татарга берилади.
- Мен «теримга хрзирлик» ахдмиятини урток, раис яхши
англатди, деб уйлайман, - дейди Татар, - шунинг учун терим
ахдмиятларига тухталиб турмай, х,озирлик масаласига ^ а бе-
раман. Менга к,олса «х,озирлик» деган суз эртага енг шимариб
хдммамизнинг теримга туша беришимиз эмас, илгари мана
шу енг шимаришнинг баракали томонларини уйлаб олишдир.
Еттидан етмиш яшаримизнинг енг шимариб теримга туши-
шимиз масалани текис ечишга кифоя килмайди. Чунки, етти
яшардан етмиш ёшларимиз теримга текис туша оламизми?
Албатта йук,. Ахир, ярим аъзоларимизда сигир бор, куй бор де-
гандек буларга к,араш, согиш учун бир одам керак. Х,аммамиз
деярли х,ар кун бир к,ошик, иссикда мух,тожмиз. Демак, к,озон
к,айнатиш учун х,ам рузгорга киши керак. Хар кдйсимизда сут
билан тарбияланатурган жужиклар бор, уларни ташлаб кетиб
булмайди. Менга к;олса, х,озирликдан мак,сад шу томонларни
бир мартаба куздан кечириш, терим баракасини учуратурган
шу монеларнинг кучини кесишдир! - дейди Татар ва Мулла
Обидга мурожаат к,илади, - урток, раис, хозирлик деганингиз-
дан муродингиз шу эмасми?
Икки к;ули билан икки кулогини каплаб суз тинглаган Мулла
Обид жавоб беради:
- Шу, лекин сиз бир к,исмини сузладингиз!
- Менинг аклимга келгани шу томони булди, - дейди Татар
кулиб, - агар рухсат килсангиз, бу тугрида уз билганларимни
сузлайман.
- Хуп... сузлангиз, эшитамиз!
- Менинг акдимга шундай келадики, - дейди Татар давом
к,илиб, - аввало сигирли, куйли аъзоларимизнинг масаласини
х,ал к,илишимиз керак. К,андай хдл к,иламиз? Фикримча, терим-
ни баракали утказиш учун сигир, бузок, ва куйларни терим ут-
кунчалик бултаклардаги отхоналарга топшириш керак.
Чамаси, Мулла Обид сузни яхши эшитмайди:
- К,аттик,рок„ мен эшитмадим!
Татар бояги сузни кдйтадан айтиб, баланд овоз билан давом
к,илади:
- Бу топшириш сигир-бузоклар билан терим уткунчалик
хайрлашиш эмас, хотин-к,излар уз сигирларини вак;ти-вак,ти
билан бунда согиб, сутини сутчига шу ернинг узидан бериб тур-
233
синлар, демок,чиман. Бунинг фойдаси шундаки, хотин-к,излар-
да сигир, бузогим оч к,олди, согиш вак,тим угди, деган илинж
булмайди. Уларни бок,ишни отхона сайисимиз1 адо к,илиб ту-
ради... Энди иккинчи монега утамиз: бу эса к,озон кдйнатиш
монеидир. Колхозингиз юз турт хужаликдан иборат булса, хдр
кун бир к,озон ош учун бир хотиннинг энг ози уч соат вак,ти
исроф булади, демак, юз турт хужаликдан уч юз ун икки соат
вак,ти зое ёки иш кунини бизнинг шароитда ун соат х,исоб-
лаганда уггуз бир ишчи куни!
Хдмма бирдан кулиб юборади, Усмон полвон Татарга суз к,о-
тади:
- Татар дейман, сен булгахтр булдингми?
Татар давом к,илади:
- Энди биз мана шу баракасизликдан кутулиш йулини кд-
раймиз: биз етти бултакда етти к,озон кдйнатсак, х,ар бир к,озон
учун эмас, эрталабдаги чойга, тушликка, нонга, кечлик ошга
бир киши кифоя, жами етти к,озонга етти киши... Демак, биз бу
ёкдан йигирма турт киши фойда к,илдик (чапак), маълум бул-
дики, терим утгунчалик биз етти бултакка етти к,озон куриб,
хужаликлардаги к,озонларни сувга ташлашимиз керак экан.
Энди учинчи баракасизликка келамиз. Идорадаги руйхатга
Караганда, юз турт хужаликда уттуз бир нафар эматурган жу-
жикдар бор. Бу уттуз бир жужик,к,а уттуз бир она овора. Биз
мана шу оворагарчиликдан арзон кутула оламизми? Масалан,
уттуз бир она урнига туртта тажрибали она берсак, ^ттуз бир
жужик,ни идора к,ила олмасмилар? Фикримча, идора к,ила ола-
дилар. Шах,арда «детясла» деган бир уй булар экан, бунда ишчи
хотинларнинг эмизикли болалари бок,илар экан. Ишчи хотин-
лар ишга кетар вак;тда эмизикли болаларини шу уйга топши-
риб, агар хохдасалар ишдан чик,к,андан кейин болани олиб кета
олар эканлар. Биз х,ам нега вак,тинча шундай к,илмаймиз? Биз-
да муштумзурлардан2к,олган деразали уйлар бор, шу уйлардан
бир-иккисини окдртириб ускуналасак, жужикдар сонига к,а-
раб эмизик сотиб олсак, яхши, тоза, куюк, сутдан тайинласак...
Жуда осон, демак, бунда хдм энг ози йигирма беш ишчи фойда
к,иламиз. Теримга хрзирлик тугрисидаги менинг фикрим шу.
Хатоларим булса, уртокдар курсатсинлар!
1Сайис - отбок,ар.
2 Муштумзур - батракларни, камбагал дехдонларни ишлатувчи мулкдор
бой девдон; к,улок, - кулак.
234
Татар олк,иш остида жойига ултуради. Раис бу тугрида
сузловчи борми, деб сурайди. Усмон полвон суз олади.
- Мен Татарнинг таклифларига тамоман кушуламан, - дей
ди полвон, - шу билан бирга Татар х,озирликнинг хдммасини
айтиб битирмади, деб уйлайман. Бинобар жихдт хрзирликнинг
бопща томонларидан гапираман: хукумат купруклар тузатил-
син, деб буюрганига уч-турт кун утса х,ам, биз х,али бу жунда
к,имирлаган эмасмиз. Х,озирлик жунига буни х,ам тиркаб куй-
иш керак, ундан кейин, терилган пахталарга к,анор керак. Х,али
ким пунктми, сунктми, шунга мол к,илиб туриб к,анор келти-
риб куйиш зарур. Ундан кейин, хуш, терилган пахталарни к;а-
норлаб йигиб к,уйишга бизда омбор йук,. Кднорланди дегунча,
хуш... араваларга ортиб, жуната бериш керак. Бинобарин жих;ат
Мардонбойнинг зиммасида от-араваларни тамом тахт ушлаш
бор, деб биламан... сузим тамом!
Усмон полвон х;арчанд-да раис - Мулла Обидга сузни эшит-
дириш учун кучаниб сузласа х,ам, яна муваффак, булолмай,
таклифларнинг баъзи к,исмини иккинчи к,айта Мулла Обидга
эшитдириб чик,ади. Раис музокара ва таклиф учун яна талабгор
сурайди. Сузловчи курунмагандан кейин узи сузга чик,ади.
- Хуп... Хозирлик жунида Татар х,ам, Полвон хдм яхши айт-
дилар, - дейди, - биз уларнинг таклифини к,абул к;илсак булади,
хуп... Энди шу таклифлар кдторига мен х,ам бир нарсани к,истириб
утаман. Хуп... Бизда дехдончилик,нинг х,ар бир жунига бир кунга
кесилган иш меъёри бор. Лекин теримга йук,. Теримга хдзирлик
к,аторида бир кунлик микдор белгиланса, деб таклиф киламан.
Хозирликнинг х,аммасини айтдик, деб уйлайман. Агар унутилган
жойлари булса, огайнилар уртага ташласинлар!
Мажлисда бир оз тафаккур, изланиш бошлангандан сунг
янги таклиф куруна бермайди. Раис саволларга рухсат беради.
Мардонбой:
- Меним саволим Татардан: теримга чикувчиларнинг си-
гир ва бошк,а молларини бок,ишда ем-хашак идора х,исобидан
буладими ёки мол эгаларининг узлариданми?
Татар:
- Моллари билан ем-хашакни х,ам бирга келтирсинлар де-
йиш ишга анча хараж1беради. Шунинг учун идоранинг узи бе-
риши керак, деб уйлайман.
Мардонбой:
1Хараж - к,ийин, нокулай.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------— 235
»- ~4
- Бу х,олда молсиз аъзоларнинг х,акдарига зомин булмай-
мизми?
Татар:
- Зомин булмайлик десак, аъзолар уртасида булинатурган
жухорипоя ва палакларга ухшаган хашакларни так,сим вак,тида
теримда моли бок,илган аъзоларнинг хашагидан чегириб к,ола-
миз.
Мардонбой:
- Жуда яхши. Энди сиздан иккинчи савол: етти бултакда
етти к,озон курулса, к,озоннинг... масаллиги кимнинг х,исоби-
дан булади?
Татар:
- Хозирча к,озоннинг масаллиги идора х^собидан булиб,
колхоз даромадини булган вак,тда идора теримчиларнинг
хдкдаридан чегириб к,олади.
Мардонбой к,аноатланади. Савол учун Ислом бултакбошига
суз берилади.
Исломбой:
- Хужалик мудири урток, Мардонбойдан сурайман: к,ирдан
к,ишлок,к,а сомон ташиган вак,тда бир аравамизнинг тугини си-
ниб далада к,олган, деб эшитган эдим. Шу арава к,ирда к,олиб
кетдими?
Мардонбой:
- Келтирганмиз, х,озир тузатилиб туради.
Исломбой:
- Сиз пахта ташиш учун нечта от-арава бера оласиз?
Мардонбой:
- К,ирк,гача от-арава бера олсам хдм, бирок, бу ортик,чалик KJ4-
лади. Агар биз терим кунлари х,ар кунига етти юз эллик пуд пахта
чик,ара олсак, бунга йигирм а-^туз от-арава кифоя к,илар, деб уй
лайман. Ортик,ча от-араваларимиз к,ирдаги сомонлар билан бун-
даги курук, бедаларни ташишда давом киладилар.
Саволлар тухтагандан сунг Татар, Усмон полвон ва Мулла
Обидлар таклифи асосида к,арор к,абул к,илинади. Бир кунлик
иш микдори деб, турт пуд пахта териш белгиланади. Иш мик,-
дори белгилангандан кейин, хдр бир бултакка тарозу ва кдбул
к,илиб олувчи белгилаш эх,тиёжи тугилади. К,абул к,илиб олув-
чи белгилаш бултакбошиларга х,авола к,илинса х,ам, х,ар бир
бултакка тарозу бериш бирмунча огир кучади. Чунки колхоз
236
кулида бешта тарозу бор, яна икки тарозу топиш керак. Таро-
зу топиш, к,анор келтириш, к,озонлар курдириш каби ишлар
Мардонбойга топширилиб, х,озирликнинг боищача ташкилий
ишларига комиссиялар сайланади.
❖ >!< #
Сигир-бузок,ни вак,тинча отхонага топшириш, идоранинг
к,озонига к,аноат кдлиш умум томонидан к,аршилик,сиз к,абул
к,илинса х,ам, чакдлокдарни яслаларга топшириш баъзи ота-
ларга, айник,са, оналарга огиррок, к$дшб, тихирлик курунади.
Бола бок,ишга белгиланган хотинга «агар боламнинг бурнини
крнатсанг, сочингни бирам-бирам юлиб оламан» деб тахдид
к,илиб куювчи ёш келинлар хдм курилади.
Голибо, бултакбошилар томонидан булса керак, аъзоларга
бир хабар таркдтилади: «Теримдаги хдр бир иш кунига ярим
пуд ун берилади» ва «совринга куйилган ун бир сигир масала-
сини теримда курсатилган к,ах,рамонлик х,ал к,илади».
Бу сунгги таш ви1ф т терувчиларга кднчалик таъсир берди,
уни билмасак х,ам, лекин биринчи кун теримга иштирок к;илган
хотин-к,из, ёш-яланг ва эркаклар бирликда юз саксон етти
киши орасида бирмунча тартибсизлик булиб кечади. Х,ар ким
пахтанинг серх,осил к,исмига киришга интилади, ернинг куч-
сизлиги орк,асида кам х,осилрок, булиб к,олган к,исмларга бел-
гиланганлар «биз бунда иш ундиролмаймиз» деб ишдан бош
тортадилар. Бултакбошиларнинг сузига кулок, солмай, серх,о-
сил томонга огиб кетадилар. Серх,осил жойга белгиланганлар
«биз узимизга топширилган чегарага сизни йулатмаймиз» деб
к,аршилик, к,иладилар. Орада сукиш, тартибсизлик, жанжал
к,узгалади. Бу х,ол етти бултакнинг х,аммасида х,ам курулган-
ликдан биринчи кун терим баракасиз утади. Идора бу тугри
да «илгари х,аммани баравар ёки серх,осил жойларга, ёки кам
х,осил урунларга белгилансин» деган дастур беради. Шу билан
иккинчи кундан бошлаб жанжал орадан кугарилади, ишга ба
рака киради.
Теримдаги зарбдорлар х,ам шу иккинчи кун узларини кур-
сатадилар, туртинчи бултакдан купдан бери сигир учун узини
зарбдор эълон к,илган Хандон опа юз турт кило ёки олти ярим
пуд пахта теради, учинчи бултакдан Бибимаржон опа юз бир
кило, Кузибой исмли йигит тук,сон етти кило, бешинчида х,а-
нуз Пулагур билан Бадалбой ораларида мусобакд давом этиб,
Пулагурнинг тук,сон уч кило, Бадалбойнинг тук,сон икки ярим
237
кило пахта терганликлари эшитилади, х,оказо. Бошк,а бултак-
ларда х,ам шунинг каби зарбдорлар учрайдилар. Энг пастда
к,олганлардан еттинчи бултакда бир к,из бола йигирма уч кило,
биринчи бултакда кузи яхши куролмайдиган бир чол йигирма
тук,к,уз кило пахта терадилар. Умуман олганда биринчи кун
терими турт юз саксон бир пуд, иккинчи кун терими етти юз
эллик пуд, яъни юз саксон етти теримчи уз мехдат кунини тул-
дириб, тук,к,уз пуд микдори ортдирган булади.
Теримнинг бешинчи куни Ильич ишчиларидан юз йигирма
ишчи юк автомобилларга ултуриб ёрдамга чикдди. Букун ишчи-
лар ёрдами билан терим суръати жуда х,ам юк,орилашади. Бирок,
бу ёрдамнинг ахдмияти терим томонидангина булиб кщ майди.
Колхоз аъзоларининг рух^ курулмаган равишда юкрри кутарила-
ди. Букун ишчи-дехдоннинг бузилмас иттифок,и - огайничилиги
гавдаланиб курунади. Икки томондан нуткдар айтилади.
Еттинчи кун шахдрдаги Луначарский номидаги урта мактаб
укувчилари ёрдамга чик;адилар.
Биринчи терим ун бир кунда битиб, колхоз плонининг сак
сон икки фоизини хукуматга топширади. Мулла Обид ва Берди
татарларнинг огизлари кулокдарига етади. Чунки, улар бирин
чи теримда олтмиш ф о и з д а н ортик, пахта беролмасмиз, деб ча-
малаган эдилар.
«Кизил Узбекистон» газетасининг биринчи бетида «К,изил
тахтага» сарлавхдси остида «Четан»нинг муваффак,ияти, Мул
ла Обид ва колхоз зарбдорларидан яна уч кишининг расмлари
босилиб чикдди.
- Шартномани бир ярим баравар бажара олар эканмиз! -
деб илжаяди Мулла Обид.
Шодлигидан дунёга сигмаган Берди татар Мулла Обиднинг
кулини сикдди:
- Кулингни бер, ошнам, биз ишнинг кузини биламиз, - дейди
ва икки кули билан белини тутамлаб, у ёк, бу ёк,к,а юрунади...
10. Х.ИСОБ
Газета мухбирига Берди татар:
- Уктабр байрамига х,амма пахтамизни териб топшириб ку-
тулиш устига гузапояларни йигамиз ва кузги х,айдовга кири-
ш ам из! - деган булса х,ам, лекин ваъда устидан батамом чик,ол-
майди. Уктабр байрамига плонни юз к,ирк, олти фоиз бажариб,
238
очилган пахталарни топшириб битирсалар хам, гузапояларни
сугуриб битира олмайдилар, очилмаган кусаклар чанокдан
сугуришга мухтож булади.
Уктабр байрамида «Четан»чиларнинг эрлари далани гуза-
поядан тозалаш, хотин-к,излари ва болалари эса кусак сугуриш
билан машгул булиб, бу маъракадан аранг унинчи ноябрда ку-
туладилар. Кусак пахта хам топширилиб, плон юз к,ирк, саккиз-
га минади. Берди татарнинг дупписи яна арава!
МТСдан1бу уртада кузги хайдов учун энг илгари трактор сура-
ган «Четан» булади. Дархол МТС бир эмас икки тракторни патил-
латиб «Четан» даласига йуллайди. Бу ёкдан «Четан»нинг узи хам
гуё кукламдаги каби узидаги кучни сафарбар к,илади.
Бир ёкдан икки трактор, иккинчи ёкдан уттузта сук,а, учин
чи томондан кунгли к,олмасин учун уч-туртта омоч ер багрини
ёра бошлайдилар. Энди бу кддар куч к,аршисида «Четан» дала
си чидасин-чи.
Туртинчи кун биринчи хайдов битади, бешинчи кундан ик
кинчи хайдовга утилади.
Иккинчи хайдов бир оз бушашинк,ираб давом этади. Бунга
икки нарса сабаб булади. Биринчидан, тракторлар еттинчи кун
уз вазифаларини битириб к,айтиб кетадилар. Ёз буйи ишлаб,
колхознинг уз от ва хукузлари жуда хам чарчаган, тагин хам
М ардонбойнинг уларга дик,к,ати, пахта теримидан буён отлар-
нинг хар кун етти к,адокдан ёрма жухори еб туруши жонга ора
киради, шундай хам булса, иккинчи хайдовда от ва хукузлар
силтангланадилар. Мардонбой додга келади:
- Иккинчи хайдов билан ишни тухтатиш керак, хали пункт-
дан бугдой ташиш хизматлари хам бор. Йук,са, мен бу моллар-
ни кукламгача одам к,илиш кафилини ола олмайман! - дейди.
Идора хам Мардонбойнинг додига кулок, солишга мажбур
булиб, йигирма учинчи ноябрда аранг иккинчи хайдовдан ку-
туладилар.
Мардонбойнинг дод-фарёдидан сунг баъзи орик, ерларга
аравалаб гунг тукдирмок,чи булиб турган Мулла Обид хам кук
ламгача тил к,исишга мажбур булади.
Аксар колхозчиларимизда хисоб ишлари биринчи январга,
баъзан ундан хам кечикиб колхозчиларни ранжитиб куйиш куп
курулмокда. Хрлбуки, «Четан» бунда хам биринчиликни олади.
1МТС - машина трактор станцияси.
239
Пунктдан келтириладиган бугдой, ун каби ишлар билан ово-
ра булмаганда, «Четан» биринчи декабрдаёк, хдсобни тугатган
булар эди. Халиги сабаб оркдсида хдсоб унинчи декабргача чу-
зилиб боради.
Четанчиларни кутариб юборган нарса плондан ортдирил-
ган пахтанинг пудига пуд бугдой олинишидир. Асл нормадан
ташк,ари шу хдсоб юзасидан минг центнердан ортикрок, буг
дой олинади. Колхознинг узи эккан бугдой билан бирга кушиб,
орадан колхоз фонди учун ун фоиз чегирилгандан кейин, к,ол-
миш бугдой мехдат кунига к,араб булинади; х,ар бир мехмат ку-
нига етти ярим кило бугдой тугри келади.
Энг пастда к,олган аъзоларнинг мавсум буйинча иш кунлари
бир юз етмиш кун, бир кунда бир ярим мехдат куни ишлаб ут-
казган, зарбдорлардан, айнщса, уч кишининг мехдат кунлари
турт юз ун кунларгача кувалаб, миёна зарбдор хдсобланган бир
Пулагурнинг узи бир юз кдрк, пуд ораларида бугдой олади.
- Булиб к,олдинг, нах,с! - дейди Мирвали банги, - етти отанг-
нинг ураси х,ам бунчалик бугдойни курмаган!
Хотин-к,излардан энг к,уйидагилар етмиш кунгача мех,нат
кунига ёзилиб, энг кщоридагилар, жумладан, Хандон опа ва
Курбонбибилар бир юз етмиш кунга х,ак, оладилар.
Пахта ак,часидан х,ам фондга ажратилгач, мех,нат кунига уч
сум йигирма тийиндан тугри келади.
Пулагурнинг бир минг бир юз сум ак,ча олишини эшитган
Мирвали банги яна унга дахл к,илади:
- Бунча пул билан к,аерда ухлайсан, хумса! - дейди, - лекин
битта арок, олиб бермасанг, куймайман!
Ха, айтканча, Мулла Обид ва баъзи идора аъзоларига мехдат
куни белгилаш тугрисидаги умумий мажлис кдрорини унут-
ганмиз: умумий мажлис бир огиздан Мулла Обиднинг мехдат
кунини х,ар кунга бир ярим симкор кдлишга, Мардонбой ва
Татарларникини биру чорак хдсоблашга к,арор кдлади. Аммо
Берди татар узи тугрисидаги имтиёзга к,арши чик,ади:
- Кддршуносликларингга рах^мат, уртоклар! - дейди, - Мул
ла Обиднинг кддрига етдинг, менга шу бас. Мен булса якка йи
гит, бола-чак,ам йук,... Менга ярим кунлик хдк; берсаларинг х,ам
йил ун икки ой шум декчам к,айнай беради. Мен ярим кундан
ортигини сенларга тортик, к,иламан, огайнилар!
240
Мажлис Татарнинг химматига тах,син к,илиб олк,ишлайди, баъ
зи кунгли бушрок, аъзолар унинг «бола-чак;ам йук,...» сузидан куз-
ларига ёш оладилар. Сунгра мажлис Татарнинг уз хохишича мав-
сум буйига ярим кунликдан иш хак,и беришга к,арор к,илиб, кдрор
ёнига шуни хам тиркаб куйдиради: «Урток, Шодиев мухтожлик
чекадиган булса, колхоз фондидан ёрдам берилсин».
Татарнинг химмати Мирвали бангига ухшамай тишини ги-
жирлатиб, бир неча кдйта «бохиммат ахмок,нинг» кузини уч-
ратишга ва «Гир!» деган ишоратни к,илишга харакатланса хам,
бирок, бунга муваффак, булолмайди. Мажлис охирига етиб,
таркдлиш вак,тида Берди «ахмок,ни» койий бошлайди,
- Сен, яхлит ахмок, экансан! - дейди, - Бек берганни бетига
к,арама, деганлар... хуп, деб ола бермайсанми, жуда олишга ак,-
линг етмаса, менга бир к,араб куймайсанми?
- Олиб нима киламан, - деб кулади Татар.
- Уйланмасмидинг, туй килмасмидинг!
- Мен энди уйланмайман.
- Ха, хез очдингми... Хуп, уйланмаганингда сенга пул керак
булмасмиди, жуда ортик,чалик, к,илганда к,иш буйи ичмасми-
дик, эй уйинг куйсин, ахмок,!
Татар Мирвалининг азтахидил хафа булишидан к,отиб-к,о-
тиб кулади:
- Сен бунга тушунмайсан, жинни, - дейди, - фиркдмиз
эхтиёждан ортик, дунё йигмаслик,к,а буюради!
Мирвали банги бир оз уртогига тушунолмай кдраб туради...
- Сахобаман дегин... Эсизгина, вой-вой шунча бугдой, шун-
ча пул! - дейди ва таре этиб сонига уриб куяди, - бари бир,
менга берув булдинг, менга битта арок, олиб берасан, ахмок,!
Татар ваъда бериб кутулади.
Ун бир бош мусобакд сигирни кимлар ютганлиги хам эълон
к,илинади: эрлардан Ислом бултакбоши (узининг сигири бул-
ганликдан ёмон сигирни яхши сигирга айрибошлаб олади), Хо
т и м Султон угли, Карим Салим угли, хотинлардан: Хандон опа
хам бир сигирни узиники к,илиб, эрига: «Энди тайёр сигирни хам
етаклама, Худо улим берсин шалтокда!» деб жекринади ва узи ку-
лидаги хивич билан к,ашк,а сигирни аста-аста урган булиб: «Жон-
вор, жонвор, сенга етишгунча не жафоларни тортмадим» деб
орк,адан хайдаб кетади. Шунга ухшаш Курбон опа хам сигир етак-
лаб, ёзи билан сигирни согиб ичса хам, бирок, натижани уйлама-
241
ган лаванд аъзолардан яна бирини к,ак,шатади. Хулоса, сигирлар
биринчиликни олган ун бир зарбдорга утиб, шу чок,к,ача сигирни
согиб келганлардан факдт К,осим шайтонгина зарбдорлик билан
сигирни узида кдлдиришга муваффак, булади.
Аъзоларнинг уз истеъмоллари учун экилган майда экинлар
х,ам чакки эмас. Мулла Обидга к,олса «булар-булмас», аъзо-
ларча «жуда яхши» х,осил олиниб, так,сим вак,тида, зарбдор,
мех,нат куниси ортик, деган фаркдар к,илинмайди. Чунки бунда
узи к;андай ишлаган булмасин, х,ар х,олда ярим танобнинг х,о-
силига эга деган к,арор кдбул кдгсиниб, шу асосда ишловчи со-
нига эмас, рузгор-аъзо сонига текис так,сим к,илинади. Бошк,а
майда экинлардан кдтъи назар, кузга курунатурган так;сим х,ар
бир аъзога ун икки пуддан картошка, шу чок,к,ача еб келгандан
ташк,ари саккиз пуддан тар вуз, тук,к,уз пуддан к,овок„ уч пуддан
пиёз, аъзолар ж рю ридан тамалансалар х,ам бунга идора кун-
майди, отларнинг еми учун деб узида к,олдиради.
Тайёрланган беда билан сомон колхознинг молларига етар-
лик булганликдан жухорипоя ва палак каби хашаклар аъзо-
ларга баравар так,сим к,илинадилар.
Гузапоя так,симидан кейин навбат бурдок;ига бок;илиб кел-
ган ун еттита от ва туртта хукузга етади. Айник,са, к,ирк, кун-
дан буён х,ар кун ун к,адок, жухори берилиб, кеча-кундуз беда
курпасига богланиб бок,илган бурдок,и отларни курганда аъзо
лардан х,ар бирининг х,ам огзининг суви келади. Курунган
биров Мардонбойдан: «Молларни к,ачон суясиз?», деб с^фаб
к,уйишни эсдан чикдрмайди. Них,оят, гушт так,симотига х,ам
навбат етади. Гушт так,симидан илгари тунукаси к,ок,илса х,ам,
дераза-эш иклари х,али курилиб битмаган янги к,улуб биносида
умумий мажлис чак,ирилади.
Давлат гушт солиги назарда тутилиб, туртта хукузни шунга
атаб саклаш, аъзолардан тасдик, этдирилади. Молларни суй-
ганда, тортганда, так,сим к,илганда к,араб туруш учун етти бул-
такдан етти нафар комиссия сайланиб олинади.
Ун етти отнинг эти, мойи, к,азиси дегандек, икки юз саксон
пуд ораларида тош беради. Шундан йигирма олти пуди нукул
мой. Отларнинг бунчалик мой к;илиши аъзолардан х,ар ким-
нинг тах,синига мужиб булиб, уз улушини тамом олишга к,арор
кдлган Татарга к,арши Мирвали банги яна кдзишади:
242
- Эй, сен сах,обаи киромсан, - дейди Банги, - от гушти итти-
фок,ан алай1сенга х,аром... анови гапда тарки дунё к,илганингча
бундан хам кеч, авлиё!
Татар кулади.
- Кечсам х,ам булар эди, Мирвали, - дейди Татар, - лекин
бундан уз х,ак,имни олмасам кур буламан...
- Эй, сен анови тугридан бир мартаба басир булишинг бу
ерда турган ran, Берди!
Гушт, мой аъзо ададига так,сим к,илинади, х,ар бир аъзога
икки ярим пуд гушт, ун к,адок, мой тугри келади. Орадан сул-
пи2чик,иб к,олган бир ярим пуд гуштнинг аъзолар ризоликлари
билан бир пудини Мулла Обидга ва ярим пудини Мардонбой-
га ортдириб берадилар. От кдзисига айник,са уч булган Мулла
Обид аъзоларнинг бу химматидан жуда х,ам хурсанд булади.
11. КЕНГАЙИШ
«Четан»нинг биринчи йилини куздан кечирганлар унинг
келаси йилларини х,ам шунга к,иёс к,ила билурлар, шуниси
борки, «Четан» бир ерда музлаб кдпмайди. Форсидаги каби
«соли нек аз бах,ораш маълум» - йилдан-йил усади, тажриба-
си ва кучи ортади, моли-жони, ободончилиги кутарилади. Са-
водсизлиги йук,олади. Район буйича эмас, Узбекистон буйича
энг обрули намунавий колхозлар к,аторига кучади. Районга
Узбекистон марказидан келган мех,монларга районнинг рука-
чи булиб к,олади.
«Четан» узининг иккинчи ёшида х,ар бир гектар учун ун
тук,к,уз центнер пахтага шартнома к,илиб, шартномани йигир
ма бир центнер, ёки юз ун фоиз бажаради. Учинчи ёшида йи
гирма икки центнерга кул куйиб, йигирма беш центнер ёки юз
ун фоиз, туртинчи ёшида йигирма олти центнер шартнома к,и-
либ, плонни тук,сон беш фоиз бажаради.
Кичкина булса хам, бу туртинчи йилдаги муваффак,иятсиз-
лик колхоз курулгандан буён бу теваракда кукрак кериб келган
«четан»чиларга огир таъсир к,илади. Дуруст, гектарига ун икки
центнер шартнома тузиб, шуни хам тулдира олмаган куш-
1Муттафак,ин алайх, - мусулмонларнинг ёки мусулмон мужтах,идларнинг
умумий иттифок,и билан (Муаллиф).
2Сулпи - ортик,.
243
ни «Пахтачи» колхози х,ам х,еч нарсани курмагандек айк,ириб
юруйди. Бирок,, чапанча кдпиб айтканда, «баданда одамгарчи-
лик булиши зарур»га роиайди.
Мана шу чапанча одамгарчилик «четан»чиларда жуда х,ам
кучли, уч йилли муваффак,ият уларни жуда х,ам магрур ясаган.
Узлари гектарига ун икки центнерни х,ам бажара олмай уял-
маган «пахтачи»лар гектарига йигирма уч центнер пахта топ-
ширган «четан»чиларга «сиз х,ам шартномани тук,сон бешда
кдлдирибсиз» деб кулушдан уялмайдилар. Бу номуссизлик
«четан»чиларнинг етти яшаридан етмиш яшаригача ичдан га-
забга келтиради.
«Четан»чилар бу газабни муштлашиб ёки огзаки вайсаб
бостирмайдилар, уларнинг газаб бостиришлари бошк,а йулда
булади.
Пахта топширилиб биткач, дархрл дала гузапоядан тозала-
нади. Хеч нарсага, х,атто даромадни так,сим к,илишга х,ам к,а-
рамасдан катта-кичик баравар ерни х,айдаш ва куп жойларни
гунглаш чорасига киришадилар. «Четан» к,урулгандан буён
фак,ат Мулла Обиднинг орзусидагина келган ерларга тепа
рангларини тукиш шу муваффак,иятсизлик, йилидагина амалга
татбик, к,илинади. Олтмиш от-арава (чунки колхознинг тортув
кучи кейинги икки йилларда ускан) гунг, лой ва тепа рангида
ишлаб, ноябрнинг оёкдарида колхоз еридан элли фоизи кучай-
тирилади, устига уч к,айта кузги х,айдов ва к,авс суви1берилади.
Fазабга келган аъзоларнинг бурунлари суррайиб к,олган х,олда,
кузги х,озирликдан к,утуладилар.
Учакиш тугрисига келганда Берди татар жуда х,ам урай.2
Мулла Обид - идора аъзолари билан маслахдтлашади-да, те-
варакдаги туртта колхозни мусобак,ага чак,ириб мурожаатно-
малар ёзади, жумладан, «Пахтачи»га ёзган к,огозини бу ерга
кучирамиз:
«Кушнимиз «Пахтачи» колхозига
Уртоцлар! Бизнинг аъзоларимиз келаси йил учун гектарига
ут т уз центнерга шартнома тузмоцчилар. Шу муносабат билан
биз цушни колхозларимизни мусобацага чацирмоцчимиз, жумла
дан, сизни цам, албатта, сизнинг биз «четан»чилар билан бара
вар норма олишга цудратингиз етмаганлигини яхши биламиз.
1К,авс суви - шамсия йил х,исобида тукдизинчи ой (22 ноябр-21 декабр).
2Урай - мох,ир, чакдон.
244
Шуни назарда тутиб, сизга ун беш центнер таклиф циламиз,
узимизга эса ут т уз центнер. К,абул цилсангиз, тезда хабарла-
шингиз, шартнома ёзамиз!
Четан раиси: Мулла О бидДаврон
Ячейка котиби Берди Шодиев».
Боища колхозларга ёзилган к,огозлар хдм шу мазмунда бу
либ, факдт уларнинг нормалари «Пахтачи»никига кдраганда
бирмунча юк,ори, «Четан»никига кдраганда куп паст.
Бу чак,ирувга «Пахтачи» жавоб бермайди. Аммо «Кдхрамон»,
«Янги турмуш» ва «Бизнинг давр» колхозлари кдбул к,илиб, жа
воб кдйтарадилар. Факдт улар уз нормаларини бир оз узгарти-
риб курсатадилар. Масалан, «К,ах,рамон» уз ерининг кучсизлиги-
ни бах,она к,илиб, нормасини йигирма икки центнер булишини
сурайди, «Бизнинг давр» йигирма, «Янги турмуш» ун саккиз бул-
син деб жавоб беради. «Четан»чилар куниб шартнома ёзадилар.
«Четан»чиларнинг бу жасорати район партия кумитаси ва
район ижрокумларига эшитилиб, улар томонидан «агар «че-
тан»чилар уз ваъдаларининг устидан чик,салар, биз бир трак
тор хддя к,иламиз!» деган ваъдани берадилар. Бу ваъда «четан»-
чиларни яна хдм уйготиб юборади. Идора аъзоларининг эмас,
хдтто, умум аъзоларнинг кукламга етиш учун уйкуси келмай
колади.
Шу турт йилнинг ичида к,ишлок,нинг маорифи, ок,артиш
ишлари, соглик,ни сакдаш эх,тиёжлари дев к,адамлар билан ил-
гарилайди.
Район маорифи колхозлашишнинг иккинчи йилида кулуб
к,аторига етти йиллик мактаб биноси ишлаб беради. «Четан»
бу теваракнинг олдинги колхози х,исобланганликдан маориф
узининг энг тажрибали ва зарбдор муаллимларини келтириб
беради. Колхоз болалари юз фоиз мактаб билан таъмин к,или-
надилар.
«Четан»нинг узи аъзоларининг соглиги учун кичикрок, бул
са хдм, мактаб биноси кдторига шифохона бино к,илади. Район
соглик,ни сакдаш булими хафтага икки кун келиб туруш шарти
билан бир узбек доктор беради ва шу бинонинг бир хонасига
кичкина дорухона очади.
245
» - ° -4
Ишчи моллар, сутли хдйвонлар касаллари х,ам назардан
четга к,ок,илмайди. Хафтада бир кун, эх,тиёж тушиб йук,лаганда
хдмма вак,т келиб туратурган мол дохтури х,ам белгилатилади.
«Четан»га к,олганда район кооператсия идораси х,ам узининг
дулворлигини1 к,илолмайди. Учинчи йил шифохона к,аторига
ёнида омборчаси билан махсус кооператив магазини бино к,и-
лади. Дукон мудирига марказий омонат кассасидан к,ишлок,
омонатларини сак,лаб бериш вазифаси х,ам юкланади.
«Четан»нинг узи х,ам кулуб биноси ва шифохона иморати
билан тухтаб к,олмай, учинчи йилида колхоз эх,тиёжи учун за-
рур хунарларни узига йигарлик, катта бир устахона ёпади.
Тугри, «Четан» марказлашган отхона ва огилхона бино к,и-
лишда бирмунча кечикиб, фак,ат т^фтинчи йилдагина бу би
нога енг шимаради. Бу кечикишнинг бошлича сабаби беда каби
чупларни осонгина бултакларнинг уз отхоналарида кдпдириш,
йигилган гунгларни бултаклардан олиб далага чик,аришнинг
унгайлиги булади.
Аъзоларни саводли к,илиш тугрисида х,ам «четан»чилар
орк,ада эмас. Мактаб муаллимларининг гайратлари орк,асида
х,ар йил уч ой к,иш мавсумида «саводсизликни битириш» маъ-
ракалари угказилиб келмакда, бу йилги х,исобда ун беш фоиз
эркаклардан ва йигирма беш фоиз хотинлардан саводсизлар
курсатилади.
Берди татарнинг партиявий ташвик,оти х,ам ёмон эмас.
Колхоз янги тузулганда бутун к,ишлокда турттагина партияли
бор эди. Хозир эса йигирма уч партияли урток, х,исобланади.
Унинг ташаббуси оркдсида комсомоллар ячейкаси х,ам ташкил
этилган. Алх,ол комсомолларнинг эр ва к,из аралаш к,ирк, етти
аъзоси бор. Булардан ун иккиси бу йил шах,арга укушга жуна-
тилган. Комсомолларнинг деворий газеталари, театру тугарак-
лари, мусик,а дасталари фаол ишлаб туради. Колхозга ёшлар
кучидан фойдаланишда комсомоллар фаол иштирок к,илганла-
ридек, ташкилотдан четдаги ёшларни ишга уюштиришда х,ам
катта ёрдам бермокдалар. Айник,са, комсомоллар масъул коти-
би Хасан Рах,мат ажойиб утли бир ёшдир. Узи бултурги йил-
дан буён колхоз идора аъзоси булиб, идоранинг баъзи мух,им
кенгашларида кутилмаган фикрларни х,ам айтиб юборади.
Устига куйилган х,ар к,андай огир вазифани муддатидан илга-
1Дулвор - йугон.
246
рирок, бажариб, узининг бу хусусияти билан Мулла Обиднинг
такдирига хам сазовор булади. Мулла Обид уни «телеграф» деб
атайди. Лекин Мулла Обидга ёк,маган томонлари хам йук, эмас.
Унинг хар кимнинг олдида хам Худони, динни инкор кдлиб,
боцщаларни хам Худосизликка чак,ириши колхоз кдрияларига,
айник,са, Мулла Обидга ёк,майди. Бундай фурсатларда Мулла
Обид унга «Х,а, шум!» деб куяди. Берди татар Мулла Обиднинг
олдида Хдсаннинг сузига кулуб ултурса хам, Мулла Обид нари-
лашгандан сунг Хдсанни койийди:
- Сен бола, одамига кдраб ташвик,от к,илишни билмайсан, -
дейди, - кдрияларга, айник,са, Обид кетмонларга сен у тугрида
таъсир к,илолмайсан. Аксинча, узингдан бездирасан, углим!
Х,асан Татарга буш келиб турмайди:
- Сиз муросачисиз! - дейди, - биласизми, раисингиз лотин-
чага хам к,арши, уч йилдан буён лотинча саводини чикдрол-
майди!
Татар бошини кдшийди...
- У ёгини сурасанг, шу чок;гача хотинини хам очмайди! -
дейди Татар, - сен к,изини очик, куйиб мактабда укутганига
шукр к,ил!
Х,асан нима учундир 1сутилмаганча бир оз узини йук,отиб ту-
ради. Бир нарсага тушунгандек Татар илжаяди.
- Шундай, углим! - дейди Татар давом дилиб, - сенинг хам
Обид кетмон билан тотувлик билан битиратурган юмушларинг
бор... Шунга раи аш колхознинг ишлари хам усиз ухшамай к,о-
лади... Тушундингми, углим?!
Хдсан тушуниб к,оладими ёки бошк,а нарса уни сукутга маж
бур к,иладими, хар холда бу тугрида ортик,ча бахслашмайди.
Мулла Обиднинг тана бок,иб гунажин к,илиш, гунажинни к,очи-
риб сигирга айлантириш усули колхозга икки ёкдама фойда етки-
зади. Биринчидан, хар йил сигирсизлар уртасида мусобак,а давом
к,илади, иккинчидан, йилдан-йил аъзолар орасида сигирсизлик
битиб, хужаликлар туя борадилар. Учинчи йил учун хам Мулла
Обид факдт совликдар билан бир кучк;орни олиб к,олиб, бултур-
ги эркак кузилардан етишган шишакларни1сотади ва пулига ун
икки бош танача олади. Шу йусун туртинчи йилдан утканда аъ-
золардан тук,сон фоиз сигирли, хар бир аъзо сутчиликдан кела-
турган маълум даромадга эга булади. Шу туртинчи йилда аъзо-
1Шишак - олти ойлик куй.
247
лардан йигилатурган сут, к,атик„ сузма ва сарик, ёгларни сотиш
учун шахдрда сутчилик дукони очилади.
Сигирсизлик нук,сони орадан кутарилади. К,олмиш ун фоиз
аъзолар Берди татарга ухшаш буйдок, ва такасалтанглар булиб,
сигир бок,ишни узлари тиламаганликларидек, бунга уларнинг
шароитлари х,ам мусоида к,илмайди. Шу йусунда орадан сигир
эх,тиёжи кутарилиб, узга хил совринга эх,тиёж тугилади. Айник,-
са, шу бешинчи йил, яъни уттуз центнердан «давра» кутарган
йил узаро мусобак,ани кучайтиришни, «курук, суз к,улок,к,а ёк,-
мас» деганча мусобак,ани «хуллашни» так,озо килади. Бу тугри-
да идора анча бош огритиб, х,ар ким х,ар турли таклифларда
булади.
- Бизда эх,тиёждан ортик,, гунонга утишга як,ин турган зотли
тойлар бор! - дейди Мулла Обид, - биз бу йилги совринга шу
тойлардан бешини белгилайлик.
Баъзилар дон - галла куйишни таклиф к,иладилар, Татар бу
кейинги таклифга кушула олмайди.
- Айник,са, бизнинг аъзолар учун доннинг у кддар к,изиги
йук,, - дейди Татар, - мех,нат важи билан энг оркддаги аъзо-
мизда х,ам эллик пуд галла бор. Шу х,олда галла билан мусо-
бак,ани к,изита олмаймиз. Мусобак,ани к,изитиш учун аъзолар-
да орзу кузгататурган нарса керак. Фикримча, Обид кетмон-
нинг гунон той к,уйиш таклифи жуда маък,ул. Шуминан бирга
гунон той барчани баравар к,изик,тиратурган нарса эмас. Ёш-
ялангларнинг кулок^яарини тиккайтирса х,ам, урта ёшликлар
учун к,изик,арлик, булмайди. Мен ёшлар учун Мулла Обиднинг
таклифини к,абул к,илишим бараварида урта ёшлар учун яна
бир таклифни к,илиб утаман. Мен мусобакдда биринчилик-
ни олган беш хужалик, учун бешта янги х,овли бино к,илиб бе-
ришни таклиф к,иламан. Кулмангиз урток;лар... Тугри, меним
таклифим устдан к,араганда бир даражада кулги х,ам туюлади.
Иккинчи томондан идора учун огирлиги х,ам йук, эмас. Бирок,
шуни яхши уйлашимиз керакки, биз колхозчилар к,ингир-к,ий-
шик,, соглик, ва турмуш учун номувофик, кургонларда бундан
сунг яшай олмаймиз. Коммунистлар фирк,асининг рах,барлиги-
да мех,наткашлар кураётган социализм турмуши х,ам шу кунга-
ча яшаб келинган эски кургонларни ёк,тирмайди. Ана шу ёк,ни
уйлаганда х,ам менинг таклифим социализм томонидан кол-
хозчиларга буюрилган истик,бол вазифасидир. Меним такли-
248
фим кабул кдлинганда, мана шу истик,бол вазифасига биз бу
йилдан бошлаб киришган буламиз!
Мирсоат ва Хдсан Рах,матлар Татарнинг таклифини чапак
билан к,аршилайдилар. Кексалар эса бирмунча уйланиб кола-
дилар.
- Илгари янги х,овлининг тархини билишимиз керак, - дей
ди Мардонбой, - х,овлида х,овли бор; масалан баъзи ховлига ун
минг сум хам камлик к,илади, баъзисига уч-турт минг сум ки-
фоя. Сиз таклифингизда к,андай х,овли демок,чисиз?
- Жуда х д м жонинг чик,масин, Мардон, - дейди Татар кулуб,
- жилла меним ертуламга ^Ьсшамаса х,ам (кулги) ундан кура бе-
рирок;... Масалан, уртача бир рузгор учун соглик,к,а мувофик,,
рузгор эх,тиёжларини утарлик, х,овли демок,чиман. Яъни дераза
ва эшикли, таги тахтабанд, усти тунукали икки уй, бир ошхона,
бир огилхона ва бир хашакхона - тамом!
- Янги усулда?
- Албатта, янги усулда, - дейди Татар, - негизи ун кдторгача
пишик, гишт, юк,ориси хом гишт.
- Тевараги их,ота ва дарвозали хам денг-чи?
- Йук,! - дейди Татар, - янги ховлига дарвоза, ихота, девор
керак эмас, агар бу жуда лозим булса, ихота урнига тут сингари
дарахт экиб бериладир.
Бино тугрисида Мардонбой билан Татар к,ишлок,нинг энг
яхши билимдонлари хисобланади. Шунинг учун бошкдлар бу
тугридаги бахсни иккисига ташлаб, узлари тинглабгина улту-
радилар.
- Мен к,ондим, - дейди Мардонбой, - сиз айткан бинолар-
га, эхтимол, чамамиз келиб к,олар. Чунки куп ускуна узимиздан
чик,ади. Аммо бизга огир томони хам йук, эмас. Масалан, тунука.
Сузингизга к,араганда хар бир ховлига оз деганда эллик пуд туну
ка керак, беш ховли учун икки юз эллик пуд. Агар биз тунукани
хукуматнинг кдтъий бахоси билан ололсак,, идора учун ак,часи хеч
ran эмас. Бозордан олатурган булсак,, идора упурилади!
- Сен хамма вак,т вахима билан яшайсан, - дейди Татар, -
Хозирги масала тунука устида эмас, идора менинг таклифимни
кдбул кил адим и, йукми? Кдбул килатурган булса, тунука ке-
йинги масала. Сен кулуб биносида хам шунинг сингари вахи-
мага тушган эдинг. Х,олбуки, кулубнинг тунукаси «ильич»чи-
лар томонидан осон хал килинди.
249
- Биз «ильич»чиларга энди х,ам эркалик к,ила олмаймиз.
- Яхши, к,ила олмаймиз, - дейди Татар, - «Гадойга бир эшик
ёпик, булса, иккинчиси очик,» деган мак,олни эшитганмисан?
- Хайр, мана тагин мажлис билади! - дейди Мардонбой ва
Мулла Обидга мурожаат к,илади, - сиз бизнинг бах,симизни
яхши эшитдингизми?
- Эшитдим, - дейди астагина Мулла Обид.
- Эшитган булсангиз, Татарнинг таклифига сиз х,ам бир нар
са денг!
Мулла Обид бир оз сукут к,илиб ултуради.
- Хукуматдан тунука тополмасак,, эски тунука ярамайдими?
- деб Татарга кдрайди.
- Нега ярамасин, - дейди Татар, - лекин бу энг сунгги чора
булади.
- Биз у ёкдан тунука чорасини кдтголмасак,, эски тунука ола
миз. Шахдрда хукуматнинг янги бино солиши учун бузилаёт-
ган хусусий х,овли эгалари кучириб олган тунукаларини жуда
арзон бах,ога сотар эканлар.
Мулла Обиднинг бу сузидан кейин х,ар икки таклиф товуш-
га куйилмок,чи булади. Бирок, Хасан Рах,мат «менда х,ам бир
таклиф бор» деб раисга мурожаат к,илади.
- Фикримча, урток, раис билан Берди отанинг таклифла-
рига мажлисда майл курунади. Мен х,ам х,ар икки таклифга
жуда тарафдорман. Лекин бизнинг мусобак,а таклифларимиз
бир оз нук,сонли, деб биламан. Масалан, биз гунонлар би
лан от хдваскори ёшларнинг кунглига ут соламиз, янги х,ов-
лилар билан катта-кичикларнинг юрагига ут ёк,амиз, аммо
ишлашда эрлардан к,олишмайтурган хотин-к,изларни нима
билан к,изик,тирамиз? Мен хотин-к,излар учун х,ам бир нарса
белгилашни сурайман.
Бу таклиф олдида Мардонбойни яна х,ам вах,има босиб ке-
тади:
- Бизнинг совринга куядиган нарсаларимиз кичкина буюм-
лар булаётгани йук,, менга к,олса, учинчи таклиф идора учун
огир, - дейди ва раисга мурожаат к,илади, - илгариги икки
таклифнигина товушга куйишингизни сурайман.
Берди Татар суз олади:
- Хасан топиб гапиради, х,ак,ик,атан, биз хотин-к,изларни
унутганмиз. Мардонбой, бизда зарбдор унтагина деб уйлайди-