450
° - 4----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- -- -------- ---------
тушкан сакталардан бири 95-сах,ифададур. «Мехробдан чаён»
ёзувчиси укувчиларга масаланинг онглашилмай кщишини
андиша к,илади. Унинг учун танбех, урнида шундай изохдарни
бергиси келади. Бу шакл к,ай тусда булса булсин, румончиликда
жуда катта айбдур. Асрий ва реалист румонларда хукмлар
вокиъанинг боришига хавола килиниб куйиладилар. Ёзувчилар
уз тилларидан хеч бир нарса сузлашмайдилар, узларини тамом
уртадан чикарадилар. Румонда бу кайфиятнинг хунуклик да-
ражаси сах,нада туриб, уйин орасида халкка караб хитоб килиб
сузлаб кеткан артистнинг хдракатидан х,ам кучли саналади. Бу
кайфият хунарсизлик кайфияти аломати саналади. Эски хикоя
китобларидаги «шу эрди хдциса... энди бир шингил сузни догу-
лидан эшитинг...» каби сузларга ухшаган бу кайфиятнинг янги
румонларда булишлари х,еч тугри эмас.
Гайритабиий жищтлари
Румондаги вокиъаларнинг табиий тусда булишлари керак-
лигини румоннинг шартларидан санаган эдик.
«Мехробдан чаён»да ундай гайритабиий хдлларни анчагина
учратдик. Бу х,олни биз румоннинг бир неча кахрамонларида
курамиз:
1) Анвар каби «олим, шоир, ахлокли, виждонли, тарбияли,
мафкурачи, жасур» бир киши Солих, махдум каби «риёчи, му-
нофик, виждонсиз, хасис, ахдоок...» бир кишинингтарбиясидан
етишади. Яна у Солих, махдум тарбиясидан Раъно каби олима,
шоира, виждонли, тарбияли, жасур, озод фикрли бир киз х,ам
етишади. Бу иккисининг бу тусда комил булишларига х,еч бир
турлик боища таъсир курсатилмайди. Буларнинг тарбияларини
«тикандан гул, аридан бол» чикканини мисол келтириб гайбий
таъсирларгагина боглангани курилади.
Бу х,ол тарбиянинг таъсиридан ва идеянинг идеяга таъсир ки-
лишидан хабарсизлик натижасида тугилган бир кайфиятдур. Со
лих, махдум каби ифлос типдан Анвар ва Раъно каби икки комил
шахсларнинг чикувларига инонмок учун «атойи гайбий1, фазли
илохий»га инонмок ижоб этади. Шу х,олда Анвар ва Раъно каби
комил типларнинг Солих, махдум тарбиясидан етишишлари та
мом гайритабиий бир хрлдур. Бу гайритабиийликка йул куймас-
1Атойи райбий - f-ойибдан бериш, йувдан бор к;илиш.
451
лик учун уларнинг тарбияларига бошкд бир таъсир яратиш керак
эди ва ёки Солих, махдумни улар билан савияда баробар кулфат
ва фалокатда шерик булган севикли типлардан к,илиб курсатиш
лозим эди. Зотан етим Анварни тарбиясига к,абул к,илиши билан
унинг яхшилиги бошланган эди.
2) Сафар бузчи асардаги изох,отнинг ифодасига кура содда,
билимсиз ва локин тоза кунгил бир киши. Бундай содда бир
кишининг Абдурах,мон имом хужрасидаги сир сузларни олди-
рув учун уйнаган рули тамом гайритабиийдур. Чунки у рулни
уйнамок, учун Сафар бузчининг катта бир сиёсий ва тажрибада
бир кумитачи булиши лозим булади. Бу вок,иъадан кейин х,ам
Сафар бузчининг соддалик, типида к,олиши у гайритабиийлик-
ни яна кувватлаб тушади.
3) Том бир эски оила ва эски одат ва анъаналардан фойдала-
ниб турган Солих, махдум оиласида Анвар билан Раънонинг му-
носабатлари тамом гайритабиийдур. Чунки румондаги вок,иъа-
нинг замони замонамиз эмасдур, тахассуб, анъана ва одатлар-
нинг хукм сурган замонидур. У замонда икки етишкан йигит ва
к,из уртада никох, раво булган х,олда, к,изнинг к,очмасдан юри-
ши, хусусан, уларнинг фотих,алик, булганлари маълум булган
замонда у кайфиятнинг давом этиши мумкин булмаган бир
даражададур. Йигит ва к,изнинг фотихдлик, эканлари хорижда
маълум булмаса, балки Солих, махдумнинг бу х,ам киши бил-
мас ишларидан биридур, демак мумкин эди. Локин бу х,ол х,ар
томонда, х,атто ёш болалар ораларида х,ам маълум. Масалан,
Раънонинг укаси «муллатанинг хотини» деб Раънони сукади.
Шу х,олда Солих, махдум х,еч булмаса юртнинг маломатидан ан-
диша к,илиб Раънони Анвардан узок, тутиши лозим булар эди.
Бу х,ол урнига Анвар билан Раъно тамом озод куйилган. Кеча-
лари-кундузлари бог ва х,овлиларда ёлгуз к,олишадирлар. Бун
га на оила тарафидан х,еч монеъ йук,. Локин узлари эскидаги
ахлок, зех,ниятига тамом садок,ат курсатиб, жинсий муносабат
бошлолмайдилар. Бизча бу кайфият эски турмуш шароитига
нисбатан тамомгайри табиийдур.
4) Анвар дусти Султоналини улумдан кутк,ариш учун узи хонга
таслим булади. Бу тугрида ишк, ва ёрини фидо кдпади. Бу кайфият
бизга ошик, ва бир даража инк,илобчи Анварни эмас, балки эски
\и н д адабиётидаги ва «Бахррдониш» х^кояларидаги «вафо»ни
хдр нарсадан юк,ори тутган вафодорларни курсатади.
«Мех,робдан чаён» севимли к,ах,рамони учун бу тусдаги ва-
452
►» °
фокор муносиб эмасди. Балки узи хонга таслим булганда дусти
билан баробар курбон булишини тушинган, уз акаси К,обил-
нинг таклифини к,абул к,илиб, дустини тадбир билан кущариш
йулини уйлаган, бу булмаган такдирда интик,ом учун фурсат
куткан инк,илобий фидокор керак эди. Узини пичок, остидан
куткдргунча узи х,ам бопщалар билан баробар ишлаб дустини
пичок, остидан куткдриши ёки бу замон баробар улиб кетиши
яна х,ам муносиброк, тушар эди.
5) Анвар Худоёрхонга таслим булади. Хон уни уз олдига ун-
даб сурок, к,илади. Бу хдпнинг Анвар тилидан бир неча жумла
жонли суз сузланмок, учун яратилгани сезилиб туради. Бу х,ол-
ни бопщачарок,, яна х,ам табиийрак тусда булиши керак эди.
Анварнинг хонга к,арши сузлаган сузларида, берган жавобла-
рида ва курсаткан хдракатида х,ам табиийлик йук,, сунъийлик
сезилиб туради.
Худоёрхон Анварни улумга хукм к,илган замонда Анвар чек-
сиз бир куролга эга бир киши эмиш каби х,окимона бир вазият
олади. Хоннинг адолатига мурожаат к,илиб, Султонали мирзо
нинг озод к,илинишини талаб к,илади ва тиралиб туриб олади.
Хон дам инсофга келиб, Султоналини Анварнинг куз олдида
озод к,илдиради.
Бу кайфият золим бир хонга нисбатан тамом гайритаби-
ийдур. Чунки бу мак,омда Худоёрга Султоналини хам баробар
улумга юбориш яна хам муносиброк, булур эди. Бу хонга яра-
ширган бир хол эди. Куллари к,онли бир хон шу замонгина куз-
ларда жонланар эди. Бу замон хонга к,арши хар бир истаганини
сузлаб чик,иши яна хам табиийрок, булур эди. Бу нук,талар каби
бошк,а нук,таларда хам дик,к,ат к,илинса, эски турмушга нисба
тан анча гайритабиийликлар учрайдилар.
Сакталар
1) Абдурахмон домланинг «Мехробдан чаён» булиши к,и-
йинлик, билан онглашилади. Агар Абдурахмонга бир-икки ерда
«чаён» дейилмаган булса эди, вок,иъанинг боришидан ва унинг
уйнаган ролларидан «чаён» деб к,абул к,илиш мумкин эди.
Вок,иъа румоннинг аввалида Бухорода к,улдан-к,улга нозу ишва
сотиб юрган Абдурахмон номлиг бир болани яхшигина таний-
миз. Унинг охирда фазлига, молига магрур бир домла булиб
453
» - ° «Ч
кдйтишидаги ахволини-да яхши онглаймиз. Локин Абдурах,-
моннинг у ах,воли «Мехробдан чаён» булишига сабаб буладиган
ах,вол эмасдур. Бунинг билан баробар у ах,вол Абдурах,моннинг
ёшлик, чогида булган. Румон ёзувчининг муьтариз1 сузлари
к,аторида «таассуфки бузган эдилар» дегани каби Абдура^мон
бопщаларнинг адаштиришлари билан у бузук, маиший йулга ур-
гатилган эди. Зохедэий, жисмоний ва маиший, хусусан, ёшлик,
чогдаги бузук, ахролнинг у шахснинг табиатига х,ар бир жихдтда
хрким булиб крлиши х,еч булмаган ran. У ахдолнинг асл табиъатга
таъсир к,илишини х,еч бир олим ва х,еч бир фаннинг айтиши у ёкда
турсин, уйламаганда шунчалик, борки, агар биз Абдурахдтоннинг
сунгги ахролини яхши таниган булсак, эди, у ахролда х,ам бизга ёр-
дамчи маълумот була олардилар.
Локин Абдурах,моннинг сунгги фаолияти ва рули к,оронгу
тусда к,олиб кетади. Унинг тилидан нак,л этилган сузлар фитна
ва фасод булишдан кура тадбир ва зако сезгисини берадилар.
Айни замонда унинг уйнаган рули Шахрдат муфти ва Калоншох,
мирзоларнинг рулларидан ошик,ча булмайди.
Бизча Абдурах,моннинг к,изни хонга хабар бердириш нук,та-
сини жуда очик, ва тафсил билан онглатилиши керак эди. Аб-
дурахдюннинг ундаги фаолиятини маънидоррок, тусда гавда-
лантириш керак эди. Солих, махдум каби иккинчи даражадаги
к,ах,рамонга бир неча фасл айирган румоннинг бунингдек ке-
ракли нук,тага-да бир-икки сах^фани бериши керак эди. Сун
гра Анвар к,очк,андан сунгра Султонали мирзони х,ам бадном
к,илиш учун ариза ва унинг усуллари, мазмуни керакли ва жон-
ли нук,талар эдилар. Улар к,оронгу к,олиб кетадилар. «Чак,ангиз
сийк,а эмасми?» учун махсус фасл берган ва Шах,ид закотчи каби
вок,иъада рули булмаган бир кишига узун изох,от багишлаган
румоннинг «Мех,робдан чаён» белгилаш учун х,ам бир неча фасл
бермаги керак эди.
Мана, Абдурах,мон каби катта к,ах,рамоннинг том фаол
буларлик замонидаги к,оронгу к,олган х,оли румон учун каттаги-
на сакта ва аризадур.
2) Султонали мирзонинг уйига Анвар Раънони олиб боради
Бундан сунгра вок,иъа хатланиб кетилади. Бирдан бирга Сул-
тоналининг тункртар ёнида чак,имчи ва хоин х,олда курамиз.
Бу х,ол шундай бир тусда курсатиладики, Султонали Анварга
чиндан хиёнат к,илган. Сунгра румон бу сактани сезади. Айрим
1Муьтариз - эътирозли.
454
бир фасл билан Султоналини одламодчи булади: «Биз уткан
51-фаслда Анвар билан Раънони Султоналининг дарбозасида
дуйиб, 52-фаслга сакраган эдик. Шунда чала долган бир неча
адволни дозир айтиб кечмасак, мудтарам укувчига Султонали
масаласи бир оз онглашилмай доладирган куринди» бошлама-
си билан у хатони тузатиб утмакчи булади. Аввалги тудматини
бу ерда Султонали устидан отмодчи булади. Бу дол жуда очик,
сакта ва аризадир. Султоналининг бирдан бирга хоин туси-
га утиб кетишидан, ногадон тушкан тугондан даёдда одарини
билмай шошиб долган один сув каби зеднлар уз одим ва инти-
зомларини йудотиб дуядилар. Сунградан дилинган тузатишда
«дайитдан кейин сурма» кдвиндан булган ва келишмаган бир
кайфият. Айник,са уни ёзувчининг уз тилидан нак,л к,илинган
тусда онглатилиши катта хатолардандир.
Типлар
1) Румонда курсатилган типларнинг курсатилишлари турли
зид доллар ва кучсиз кайфиятларни курсатадилар. Солих, мах
дум, урда к,излари, аскияларда бошк,а типларда камчиликлар
жуда куб. Энг катта кдхрамон Анвар инк,илобчими, ошик,ми,
мафкурачими ёки дар нарсани дуст учун фидо дилувчи вафо-
корларданми, белгилаб булмайди. Бу сифатларнинг дар бирига
Анварнинг эга булган нук,таларини турлик ерда куриб турамиз.
Румон бу сифатлардан к,айси бирини Анварга асосий фикр к,и-
либ бергани к,оронгу. Водиъа тугри келган тусда узгариб, ара-
лашиб кетаберади. Анвар каби фикрли, тадбирли, доно киши
учун Солид махдум каби ифлос типнинг доимо таъсири остида
долиши тугри булмаган бир кайфият. Ундай бир кайфиятни за-
рур курсатувчи бирор нук,та йук,.
2) Раъно типида йук, бир нарсадур. Узбек эски даётида мун-
чалик, узига эга, маъшук,и билан оиласи кузида ойларча бирга
долиб мумонаат1курмаган бир дизни хаёлдагина яратмод мум
кин. Эски «Бадордониш»да дам типни мунчалид даёли дилиб
дуймайди. Сунгра Раънони мунчалид фидокор, вафокор ошид
билганимиз долда Анвардан айрилган замонда унинг дажрини
тараннум дилмайди. Балки Анварнинг фалокат замонида ёни-
да туриб тасалли бермаганини хотирлаб, хафа булади. Бу дол
1Мумонаат - к;аршилик, монеълик.
455
> w — о— <n4
бизнинг шоира, жасур, яна аллак,андай сифатлар билан таниган
Раъномизга х,еч ярашмайди.
Энг кучли, ёмон ва золим тип к,илиб Худоёрхонни жонлан-
тирмок, лозим эди. Локин хоннинг шахсияти жуда бузук, кур-
сатилган. Худоёр гох, «Онангиз арабми?» деб мирзоларнинг
арабчани куб ёзганлари учун итоб к,илади. Демак, унда мил-
лий сезги курсатилмакчи булинади. Гох, русларга к,арши кучлик
куринмак учун маданий ишлар курувни лозим куради. Демак,
Худоёр - мудаббир1, ватанпарвар бир сиёсий.
Гох, фазлу камолини такдир к,илиб, уз урдасининг маросим-
ларига риоя к,илмайин, Анварни мирзобоши к,илади. Демак,
Худоёр - х,ак,ик,атчи. Гох, Анварни улумга хукм к,илганда унинг
талаби буйинча инсофга келиб Султонали каби нохдк, ерга, зин-
донга тушкан кишини озод к,илади. Демак, Худоёр - адолатчи
ва Анварга берилган жазода адолат такрзоси, х,оказо...
Румон ёзувчиси балки буларни билиб ва шуур билан к,ил-
майди. Унинг мак,сади балки Худоёр типини золим ва ифлос
к,илиб курсатмакдур. Буни курсатувчи ерлари бор. Локин у кай-
фиятларнинг уз мак,садига зид тушишларини онглай олмайди.
Бизча хоннинг типи доимо зулм ва к,он билан буялган булиши
керак эди. Уни доимо кдзларнинг олдиларида, доимо гафлатда
курмагимиз керак эди. Анварнинг талаби билан Султоналини
инсофкд келиб озод кдлиш эмас, балки Султоналини-да к,у-
шиб жаллодга топшириши керак эди. Чунки Худоёр бир дафъа
Султоналини бадгумон билан зиндонга солмишди. Анвар уни
ёк,ламок, билан у гумонни кувватлаб тушкан эди. (Зотан, хонга
донос к,илган Абдурахмон ва шериклари бу эх,тимолларни ту-
шинган эдилар. Уларнинг бизга к,оронгу к,олган аризаларида,
албатта, уларни айткан булишлари керак.)
Шу замондагина к,уллари к,онли зулм хдйкали булган бир
хонни гавдалантирмак мумкин эди. Шу замондагина бир хон
типи яратилган булар эди. Бунинг каби румоннинг куб типла-
рига синчиклаб к,аралса, куб ярашмаган ва бир-бирига тугри
келмаган х,оллар курилиб турадилар.
Таъсири
Румоннинг вок,иъаларида чукур маъно йук,. «Уткан кун
лар» румонидагича Тошкан-Фаргона орасида, чул-биёбонлар-
1Мудаббир - тадбиркор.
456
да ёлгуз фирок,ни тушунган, «табдили к,иёфа билан к,из юрти-
нинг атрофида висолни айлаган», фалокат замонида борини
куруглаган» Отабек х,олидаги чукур маъноларнинг ишларини
биз «Мехробдан чаён»да куролмаймиз. «Отабекнинг ва она-
сининг таъсири билан узун замон жудолик, мотамини тущан»,
«ёрини улумдан куткдрмок, учун к,алъа беги дарбозаларида
азоблар тортк,ан ва тадбирлар х,озирлаган» Кумушбибининг
кайфиятининг мисолини «Мехробдан чаён»да учратолмаймиз.
Анвар билан Раъно доимо висол ичида юрадилар. Никох,-
нинг таъхири1, айрилишнинг турилиши х,еч сабабсиз ва маъ-
носиз суратда турилган бир кайфиятдур. Бунинг каби анчагина
х,оллар румонда гироми кайфият2 булмаганлигини курсатади-
лар. Гироми кайфият эрса румон учун лозим эди, шарт эди.
Хулоса
Хулласки, «Мехробдан чаён» тили, услуби, янги румон були
ши ва ёлруз-ёлгуз Караганда баъзи такдирга лойик, нук,таларра
эгалик эътибори биландур сийрак жихдтларга эга булсада асл
румончилик; шартлари ва усули жихдтидан к,аралганда унинг
х,ар бир фаслида ва х;ар бир типида ва х,ар бир вок,иъасида хато
ва камчиликлар кубдур. Гоя ва мафкура эътибори билан-да
белгили бир йул тута олмаран. Узининг даъвосига «мумкин к,а-
дар синфий булиши» масаласида курук, даъво х,олида к,олган. Бу
доллар билан баробар мавзуъи гузал ва бир даража ишланган
булганига кура асослирок, бир тузатиш билан гузал румон була
олишини айтмак мумкин. (Битди.)
Бопщармадан: мак,олани фикр олиш йули билан босамиз.
Миён БУЗРУК
«Шарк, цацицати» газетаси, 1929 йил,
1-2 апрел, 63, 64-сонлар, 2-3-бет лар.
1Таъхир - кечиктирилиш.
2Гироми кайфият - романтик х,олат.
457
9. ДУШМАН МАФКУРАГА К,АР ШИ
...Биз х,озир Султоналиев, Хидиралиев * Мирзарах,имов чи-
к,ишларига эгамиз. Султоналиевчиликнинг турончилик асоси,
уларнинг гоя ва йулларининг прулетар инкдиобига, шуро ку-
рулишига, коммунизмга ашаддий душман х,аракат эканлигини
курсатса, иккинчи томондан, бу хдракат панисломистлар илга-
ри сурган йулларнинг давоми эди. Мирзарах,имов, Хидиралиев
чик,ишлари мана шу турончилик, негизидан сира фарк, к,илмай-
ди. Узбек буржуа ёзувчилари х,ам узбек адабиёти, мактаби, сах,-
насига узларининг панисломист, пантуркист асарлари билан
кириб келди. Булар Турон давлати, ундан к,олса, бутун жахрнда
ислом буржуа тузиш йулида хаёлландилар. Бир вак,т урта, олий
укув юртларининг куп укувчиларини уз ичига сигдирган Са
марканд «К,изил к,алам» ташкилотидаги х,оллар, «Дарвешлик»
таргиботи (Вадуд Махмуд хуружи) х,ам мана шу турончилик, не-
гизидаги таргиботнинг давоми эди.
Биз бу ерда узларининг мозийси, иши билан сотсиализм ку-
рулишининг душмани булган зиёлилар устида тухташимиз ке-
ракдир. Булар х,али маданиятучок,ларимиздан бадарга к,илиниб
битмагандирлар. Улар х,ам кадр тайёрлайдилар. Бирок, кдндай
кадрлар? Масаланинг бузук,, тугуни х,ам шундадир. Буржуазия
х,ам кадрлар учун курашадир. Чунончи, бир вак,т жадид отала-
ридан бири Мунаввар к,ори: «Жадид мактаби очишимизга сиё
сий ва маданий курашчилар тайёрлаш бах,оси берилмаганига
таассуф билдирмай ута олмайман», деган эди.
Х,ак,ик,атда уларнинг (жадидларнинг) савдо буржуазияси-
нинг орзу-х,авасларини акс эттирганликларини, узлари мансуб
булган мазкур синф учун кадрлар тайёрлаганлик,ларини х,еч
ким инкор эта олмайди.
Бир вак,т жадид мактаблари диний мактабларга к,арши бир
мавк,еъни эгаллаган эдилар. Бу вак,тда чинакам шуро мактаб
лари «афанди»лардан эндигина тозалана борар, уз мавк,еъ-
ларини кутармакда эдилар. Кейинги даврда биз курдикким,
жадид мактаблари ва сиёсий маданий курашчилар тайёрлаш
бах,оси берилмаганидан азоб чеккан Мунаввар к,орилар эски
мактабларга кдрши курашларни тухтатдилар, яна уша жадид
афанди бу кун уламо билан огиз-бурун упишиб кетди. Чунки
энди уртага гигант куч булиб прулетариат чикди.
458
♦»— —Q--- #*4-
Тошкентдаги укув юртларининг баъзиларида сунгги вак,тлар-
гача миллий савдо буржуазиясининг йирик намояндалари иш
куриб келдилар. Мана пгуларнинг бевосита рах,барлиги билан
шуролар хукуматига к,арши хдр хил чщ иш лар уюштирилди...
Ленин номидаги 2-боск,ич мактабда як,инда юз берган
вок,еъа шоёни диккдтдир. Мактабнинг тил-адабиёт укитувчи-
ларидан Муродхужа домла АДодирийнинг «Мехробдан чаён»
муносабати билан «Жулкунбойга багишлаб» шеър ёзиб ташлай-
ди ва буни 6-синф укувчилари уртасида худди адабиёт дарсида
укуб беради. Масала яхши онглашилуви учун биз бу шеърнинг
мух,им уринларини туларок, берамиз:
Олинг чицди, бу кун Жулцунбойнинг ёзган фикри иншоси,
Деса мумкин ани бацри адамнинг дурри яктоси.
Асарнинг исмини гуё «Мехробдан чаён» цуйган,
Битиб чицмасдан аввал тутди оламни аллоси.
Кузим унгида турган жилва бирла айрилмас,
Баён этканда Раъно васфида ул кузи шахдоси.
Уцуб чицган замон шеъри Раъно бирла Анварнинг,
Ажаб маце айлади алфак у гулшаннинг тамошоси.
Кунгилда цайгуни маце эткали мецроби афсонанг,
Ш ароб иилцингдан тотмоцда гуё сиркоси.
Бошимда бир турли цайгу бор эди, хотирим ранжур,
Тамоман бир йул йук,, эт ди афсонанг аллоси.
Кел энди циммат айлаб тут цалам илгингга эй Жулкун,
Кунгулда бор эрса шеър этмоглик, таманноси.
А гар фурсат топилса ушбу шеърнинг жамъ цилгайдим,
Халойищнинг бошимда бор эрур бе суд савдоси.
Бу шеърнинг адабий к,имматини тах,лил кдлишга киришиб
ултирмаймиз. Масала унинг к,анчалик, «нафис» ёзилишида
эмас, балки уз мазмунидан маълум булишига укувчига берган
таъсири, мафкураси устидадир.
Муродхужа домла икки кун шу шеърини синфда тах,лил
к;илдиради ва болаларга кучиртирадир. Укувчиларга Жулкун-
бойнинг бутун асарларини куриб чикишга кенгаш берадир. Бу
459
— о— * 4
«таргибот» хдм натижасиз крлмайди. Талабалар «Мехробдан
чаён», «Уткан кунлар» билан к,изик,синадилар. Буларни икки-уч
марталаб укуб чикддилар. Ортик,ча х,иссиётга бериладилар. Куз
ёши к,иладилар. Ва х,оказо...
Муродхужанинг адабиёт дарсидаги тах,лил ва кдрашлари
хдм «санъат-санъат учун»дан, маънавиюнчилар кдраши ва
тах,лилидан иборатдир. Мана бунинг натижасида «Биз Чулпон,
Жулкунбойларнинг мафкурасини эмас, яратган бадиий наму-
наларини укуймиз», деган сохта даъво майдонга чикдди.
Ахир шаклга кдраб, мазмунни ёки унинг юксаклигини даъво
к,илиш мумкинми? Албатта, мумкин эмас. Шаклнинг мазмун-
дан бошкд маъноси хдм йук,, булиши х,ам мумкин эмасдир.
Бу мактабда янгидан-янги ёш националистлар юз курсата-
дилар. Булар суз, матбуот хурлиги, кутарилиш, ижод хурлиги
йук,лигидан нолийдирлар. Бу норозилик, х,аракати сира х,ам та-
содифий эмас эди. Бу душманнинг кули билан ишланган. Мил-
лий узбек буржуазиясининг уз намояндалари орк,али ёшларга
берган тарбиясининг самараси эди. Мактаб рах,барлари бу
чик,ишга бутунлай бошк,ача кдрайдилар.
Мах^утудхужа домла уз шеърини мактаб мудири Махмуд Хаки-
мийга1укуб беради. Махдгуд бунга куллук, курсатишдан бошк,ага
ярамайди. МахдтудХакимий булса, шунда хдм унинг саводсизлиги-
ни, бетарафлигини даъво к,иладир. Бу «бетарафлик» хдм бутунлай
сохта даъводир. Сиёсий бетарафлик булиши мумкин эмас, шунинг
учун сузда «мен сиёсатга аралашмайман, бетарафман», деб бош
огритиш амалда буржуазия ник,обини кийишдан иборат.
Ахир душман синфининг намояндаси бир домланинг, сиёсий
саводсиз деб даъво к,илиши, ундан хавф йукдигини баён кдлиш-
нинг узи бир сиёсат эмасми? Махмуд Хакимийнинг бу чик,иши,
узларини очик, курсаткан Эсон афанди, Мунаввар к,ори, Шорасул
Зуннун ва Муродхужа домлаларнинг хуружидан х,ам хавфлидир,
бу чикдш душман кучини, х,аракатини яширишдир. Бундай сохта
даъволар амалда душман олдида прулетариатни куролсизланти-
риш, душманга ёрдам к,илиш учунгина керак ва дастакдир...
Б. ШЕРБЕК
«Шарк, щ цщ ат и»газет аси, 1930 йил, 9 апрел, 80-сон,
2-3-бет лар.
1Мах,муд Х,акимий - бу киши хэкида бешинчи жилдда эслаб утилди.
460
10. ЯНГИ ТУРМУШ УЧУН КУРАШ
...Буржуазиянинг «Ошик, ва хусусий турмуш»га боглаб кур-
саткан бутун «х,ак,ик,атлари» таъсирининг хрзирги адабиёт,
санъат ва бошкд сох,аларимизда тадрижий равишда акс эта-
ётканини мушохдца этамиз.
Бу кун сах,наларимизда уйналаёткан «Х,алима», «Фархдд-Ши-
рин», «Лайли-Мажнун», «Тох,ир-Зухра» ва «Юсуф-Зулайх,о»лар
оилавий муносабат ва турмуш жараёнларини реал йусинда
курсатишка хизмат к,илаётир, деб ким айта олади (билъакс
зарарлари куб). Бу асарлар уз мундарижалари билан х,озирги
куннинг инк,илобчи томошабинларига к,андай маънавий озик,
бераётирлар. Х,еч!.. Мана сизга керак булса тарбия. Олдинги шу
«тарбия» таъсири билан захдрланган, ёр васлига етолмай узи
ни отмок,чи, осмок,чи булган айрим томошабинлар булмадими?
Шу томошалик,ларни кургандан сунг зулмати х,ижронда к,олиб,
дунёда х,аёт кечиришдан воз кечмакчи булган бу кунги Фархдц
ва Ширинларни курмадикми?
Булди, курдик, афсуски, курдик!
«Уткан кунлар» ва «Мехробдан чаён» романларининг к,ах,ра-
монларини олингиз. Отабек ва Мирзо Анвар, Кумуш ва Раъ-
ноларнинг тарихий ишини куз олдингизга келтирсангиз-да,
хрзирги кунда урта, олий ва х,атто ибтидоий мактабларимиз-
нинг баъзиларида вок,еъ булаётк,ан «ишк,ий х,одисалар» билан
так,к,ослаб к,арангиз. Нима курасиз? «К,ора конвертлар», «зах,ар
ичишлар», «томдан ташлашлар», к,овушмок,ни табиатдан
сураб олгувчи «к,ора мактублар», «туппонча билан удагайлов-
чи кдхрамонлар». Уларнинг натижаси уларок, майдонга келган
кучсиз заиф бандалар, уз к,ули билан «як,инлик,» к,илгучи бек,а-
рор «эрлар» ва бошк,алар.
Тарихнинг бу к,ора нук,таларини такрорлагувчилар «даври-
мизнинг так,озоси шу», деб тушунадилар, чоги! Х,олбуки, бу х,а-
ракатлар, улиб боргучи феодализм-капитализмнинг кишилик-
ни хдлокатка судрагувчи дастакларидир. Билим юртларимиз-
нинг баъзи бирларининг х,ожатхоналарида куринатурган «на-
фис адабиётлар», «вах,ималик карикатуралар» эса мешчанлик,
обивателликнинг1 турмушда акс эткан к;абих, манзарасидир.
Буларни сугоратурган тарихий чашма Фарх,одлар, Мажнунлар,
1Мешчан, обивател - манфаатпараст, худбин.
461
» - ° -Ч
Лайлилар, Ширинлар, Отабек, Мирзо Анварлар ва Кумуш билан
Раънолардир.
Шуларнинг куланса таъсири билан булса керакки, бу кунги
уткирлашкан синфий курашни, гигант курилишни тасвир эт-
макчи булган баъзи шоирлар илх,омни энг аввал «гузал к,изнинг
гул юзидан бир упиш, унинг нозик белидан бир кучишдан»
олиб реал бир нарсани «ишк, мухдббат» пардаси билан ураб тас-
вирлайдилар...
Зиё САИД, Назир САФАРОВ.
«К,изил Узбекистон», 1930 йил, 2 ноябр, 257-сон, 3-бет .
11. ПРО ЛИСУ И ЧУДАКА1
Еще до того Кадыри перечитал все, что только смог найти из
старой узбекской литературы: героические поэмы, лирические
стихотворения. Пользуясь тем, что узбекский язык имеет мно
го общего с турецким, тюркско-азербайджанским и татарским,
Кадыри сумел быстро изучить эти языки. За довольно корот
кий срок он основательно ознакомился с новейшей османской
и татарской литературой.
В 1912 г. Кадыри делает первые робкие попытки писать сти
хи. Молодой поэт получает доступ в джадидский орган «Садои
Туркестан» («Голос Туркестана»), а через некоторое время пе
чатает рассказы в Самаркандском журнале «Айна» («Зеркало»),
тоже джадидского направления.
В этот период А.Кадыри поступает в медресе. Высшие духов
ные училища - медресе были оплотом мракобесия, рассадни
ками мусульманского фанатизма. В них готовились кадры му
сульманского духовенства. Впрочем Кадыри ничуть не мечтал
о духовной карьере. Он пошел в медресе с целью изучить араб
ский и персидский языки. В другом месте этого сделать было
нельзя. Выбора не было. Но и в медресе не удалось бы ничему
научиться, но прогрессивно настроенный учитель, по просьбе
Кадыри и других учеников, преподавал по новым книгам. Все
же занятия в медресе, дух учебного заведения наложили отпе
чаток на творчество писателя.
1 Таржимон Лидия Евгеньевна Соцердотова «Обид кетмон» к,иссасидан
«Бир тулки ва бир кулки» булимини шу номда рус тилига таржима к,илиб,
китобча хрлида нашр к,илдирган эди (1935 йил). Ушбу мак,ола шу китобчага
«Кириш» сузи килиб берилган эди.
462
В 1916 г. Кадыри публикует рассказ «Улакда» («На качках»).
Все это время Кадыри находится под идейным влиянием
джадидов.
Джадиды - прегрессивная мелко-буржуазная партия,
возникшая в Туркестане в начале нашего столетия. Перво
начально, в дореволюционный период джадиды ставили перед
собой задачи: отказ от некоторых окостеневших догм ислама,
открытие светских школ, европейское платье, уравнение мест
ной национальной буржуазии в правах с русской колониальной
буржуазией.
Крестьянское восстание 1916 г. было для джадидов крайне
неприятной неожиданностью, больше того, они перепугались
и предали движение. Вожди джадидизма, представители мест
ной буржуазии помогли колониальной администрации «успо
коить» мятежное дехканство Туркестана.
Во время февральской революции джадиды в блоке с реак
ционным духовенством создают исламистские организации,
поддерживают связь с меньшевиками и эсерами, кавказскими
и казанскими националистами. Тогда же джадиды оформились
в контрреволюционную националистическую партию «Итти-
хад ва тараки», выдвинувшую задачу - основать в Туркестане
буржуазное государство.
На Октябрь джадиды ответили контрреволюционным вос
станием (Кокандская автономия). Но после разгрома Коканд-
ской автономии, джадиды меняют тактику, приспосабливают
ся к советской власти и многие из них устраиваются в наркома
тах ответственными работниками.
Для характеристики джадидов можно привести историче
скую справку. В 1918 г. напуганный революцией в России Бу
харский эмир выступил с манифестом, обещающим куцые ре
формы. И партия джадидов спешит откликнуться на обраще
ние гнуснейшего из феодальных восточных князьков.
«Бог есть помогающий нам во всех делах, - взывают джади
ды к трудящимся Бухары, - вы действуете не по-мусульман
ски - все мусульмане братья друг другу - эмирский манифест
это священный документ - повинуйтесь ему». Выражая пол
ное удовлетворение манифестом, джадиды в своем воззвании
патетически восклицают: «Вы, смутьяны, пришли ко дворцу
эмира, начали безобразничать и из-за ваших неподобающих
463
-ч
поступков великий эмир даже плакал». Далее идут призывы
искупить вину, поклониться эмиру.
После революции 1920 г. в Бухаре джадиды энергично под
держивают басмачей, помогая им завязать связь с империа
листами. Они посылали делегацию за рубеж, стремясь навлечь
на Туркестан и Бухару все ужасы колониального порабощения,
лишь бы власть получила и буржуазия.
И только победа Советов на всех фронтах нанесла смертель
ный удар джадидским организациям. Мы вынуждены были
подробно остановиться на сущности джадидизма лишь потому,
что это движение в известный период оказывало большое вли
яние на Кадыри. Спешим оговориться, что в то время будуще
му писателю было 13-17 лет. Едва ли он мог дать правильную
оценку взглядам джадидов. К чести Кадыри надо сказать, что
после Октябрьской революции он сразу рвет с джадидами и в
дальнейшем упорной учебой и работой над собой старается из
бавиться от неприятного идейного «наследства». Кадыри при
нимает горячее участие в организации профсоюзов в старом
городе, работает и пишет в органе ЦК компартии Туркестана
«Иштракиюн» (Коммунист) и в Росте.
К сожалению, в своем первом большом историческом рома
не (являющимся также первым романом на узбекском языке)
«Уткан кунляр» («Минувшие дни») Абдулла Кадыри еще нахо
дится в значительной мере в плену мелкобуржуазной национа
листической идеологии.
С 1923 по 1925 г. Кадыри работает в юмористическом жур
нале «Муштум», в котором систематически печатает свою са
тирическую, антирелигиозную повесть «Из памятной тетради
Кальвак Махзума».
Писатель чувствует, что ему многого не хватает и хочет
учиться. В 1925 г. он едет в Москву, поступает в художест
венный институт имени Валерия Брюсова и оканчивает его.
Там же в Москве он дописывает 3-ю часть «Минувших дней».
Несколько слов о романе «Минувшие дни». По существу это
произведение является хвалебной одой кокандским купцам се
редины прошлого века. На протяжении 3-х частей описываются
приключения Атабек - сына коммерсанта. Герой наделен всеми
возможными «героическими» свойствами. Все события развора
чиваются в обстановке мрачного средневековья, когда в Фергане
464
шла кровавая борьба между узбекскими и кипчакскими феодала
ми. Взяточничество чиновников, произвол, тюрьмы-клоповни
ки, башни из отрубленных голов, колдуны-джадугары, дичайшее
суеверие, оргии чиновников. На таком фоне автор рисует идилли
ческую историю двух влюбленных сердец.
Кадыри в «Минувших днях» совершенно игнорирует классо
вую борьбу. Он не видит доведенного жестокой эксплоатаци-
ей до нищеты крестьянства, разоренных кустарей. Мертвящая
роль мусульманской догмы выявлена слабо. К религии автор в
этом романе относится весьма терпимо. На протяжении всего
произведения все делается с благословения Аллаха.
Писатель сделал все возможное, чтобы нарисовать купцов
положительными красками, чтобы изобразить торговую бур
жуазию прогрессивной силой, в руках которой будущее узбек
ской нации. Автор пытается вывести молодого, прогрессивно
настроенного купца, который по замыслу должен быть духов
ным родоначальником джадидов.
В романе автор преклоняется перед патриархальными усто
ями семьи. «Ата-ана арзусы» - родительская воля - есть глав
ный устой, на котором покоится мир. Сын должен во всем под
чиняться главе семьи. Участь женщины: бесправие, чачван, па
ранджа, гнет религии Кадыри рисует смягченными красками.
Быть счастливой - зависит от самой жены. Прежде всего она
должна быть бессловесной и покорной и, тогда душевное спо
койствие обеспечено. А если не все обстоит хорошо в узбекской
семье, то религия и обычаи тут не при чем. Во всем виноваты
дурные характеры дурных людей.
Словом «Минувшие дни» - это «доброе старое время». При
глаженные, причесанные националистической гребенкой «Ми
нувшие дни», естественно, встретили осуждающую критику в
советской печати.
В 1927 г. выходит в свет исторический роман Кадыри «Михраб-
дан чаян» («Скорпион из алтаря») из эпохи последних лет суще
ствования кокандского хана. Кадыри делает попытку критиче
ски подойти к эпохе, но впадает, правда в меньшей мере, в те
же ошибки, как и в «Уткан кунляр». Автор все же не без успеха
пытается разоблачить мрачные стороны правления ханов, раб
ство, произвол, изуверство фанатиков, жестокую эксплоатацию,
которой подвергается население. Богатый фактический материал
465
---------------------------------------------------------------------------------------- v - ^ > — - ч
подается сквозь призму едкой сатиры. Но Кадыри далек еще от
верного понимания движущих сил истории. И в «Скорпионе из
алтаря» о классовой борьбе он молчит. Это приводит к неверному,
искаженному изображению эпохи.
Новое произведение А. Кадыри «Абид кетмень» написано
в 1933 г. после трехлетнего перерыва в работе писателя. 1929-
1932 гг. - период молчания. Но... была ли тут вина самого Кады
ри. Только частично. Он пишет, делает попытки печататься, но
ему никто не помогает. Критические выступления носят дале
ко не всегда нужный характер.
Только после решения ЦК ВКП(б) от 23 апреля писатель по
лучает возможность нормально работать. Создается новое
крупное произведение «Абид кетмень».
Повесть. «Абид кетмень» показывает, что Абдулла Кадыри
перестраивается, стремясь избавиться от всего, что было наве
яно националистической идеологией джадидизма.
«Абид кетмень» - первое произведение Кадыри на совре
менную тему.
На протяжении всей повести показаны этап за этапом важней
шие события в существовании колхоза «Четан». Первые робкие
шаги объединения единоличных хозяйств в артели, ожесточен
ная классовая борьба в кишлаке, провалы и ошибки руководства,
борьба за урожай, укрепление колхоза, рост дисциплины, разви
тие хозяйства и повышение состоятельности колхозников.
Показаны глубочайшие сдвиги, произошедшие в кишлаке
после революции, а затем во время коллективизации.
Хорошо даны растерявшиеся кишлачные «столпы» - баи,
муллы, подкулачники, быстро меняющие тактику, переходящие
от открытой борьбы к подрывной деятельности «тихой сапой».
В повести перед нами развернута целая эпопея: труднейшие
дни рождения колхоза, перегибы с хлопком и с обобществле
нием скота, «головокружение от успехов». Читатель пережива
ет вместе с героями, успехи и неудачи колхоза «Четан», словно
живет и работает в нем.
Писатель сделал попытку отразить жизнь колхоза во всем ее
многообразии, во всех ее проявлениях, даже самых мельчай
ших, но значительных.
Перед нами проходит как живой председатель колхоза, быв
ший середняк, положительный, уравновешенный дехкан Абид
466
» -t
Кетмень, знающий прекрасно хлопок, хороший организатор. С
большой любовью автор вырисовывает мельчайшие черточки
характера этого мелкого собственника, ставшего прекрасным
председателем колхоза, хозяином и руководителем артельно
го имущества. Разве не характерен штрих, когда Абид кетмень
указывает членам правления колхоза, что их место не за канце
лярским столом, а в поле за плугом, кетменем!
Но нужно признать, что в показе Абид кетменя есть целый
ряд существенных недостатков. Автор не сумел объяснить до
конца, как произошел перелом в настроениях Абида в момент
коллективизации.
«Любовью к одиночеству», как уверяет Кадыри, нельзя объ
яснить, почему Абид долгое время чуждался бедняков и батра
ков. Напомним также, что Абид кетмень долго весьма насто
роженно относился ко всем мероприятиям советской власти.
Автор объясняет это тем, что «большую роль здесь играли свой
ства его натуры, его любовь к одиночеству». Не этим, конечно,
объясняется, что Абид кетмень чуждался общества бедноты, а
если посещал собрания, то упорно молчал. Не в этом дело. Сам
Кадыри очень нерешительно, нехотя отмечает:
«В этом поведении Муллы Абида нельзя сказать, чтобы не
было влияния классовых врагов. Было. Это покажут нам следу
ющие главы. Однако приходится признать, что еще большую
роль здесь играла его натура, его любовь к одиночеству».
Странно, что эта «склонность» упорно заставляла Абида
долгое время искать общества баев. Не совсем понятно, ночему
А.Кадыри ищет оправдания поступкам своего героя в туман
ных рассуждениях. Ведь большое достоинство повести в том,
что в ней выведен живой человек, середняк, не сразу принима
ющий советскую власть, а колеблющийся, подверженный тыся
че сомнений, боящийся всего нового, ломающего привычный
уклад жизни. Таких середняков было в кишлаках очень много,
а сейчас из них получились хорошие колхозники потому, что
на практическом опыте, близком крестьянину, они поняли не
обходимость и прямую выгоду перехода к товарищескому, ар
тельному земледелию.
Натянуто, не совсем правдоподобно описано вступление
Абида в артель.
Посмотрим, что толкает этого середняка в колхоз судя по
словам Кадыри.
467
«Мулла Абид не такой ограниченный раб желудка, любящий
поработать, поесть и поплевать, завязав покрепче в узел день
ги. Удовлетворив личные нужды, он отдает лишние силы для
удовлетворения своего честолюбия. Он страстно любит извест
ность среди народа. Разве колхоз не подготовит ему для этого
хорошей почвы. Геройство, слава в работе ради счастья бедня
ков, голодных и нагих - а? Когда Мулла Абид думает об этом, то
чувствует горячее расположение к колхозу».
Здесь автор явно не справился, не сумел показать, как про
изошел перелом в психологии середняка. Задачи колхозного
строительства опошляются, колхоз превращается в орудие
тщеславия.
Конечно, дело не в тщеславии, Абид кетмень за первое деся
тилетие советской власти прошел длинный сложный путь,
боролся сам с собой. Отчаянно цеплялся за устои религии, за
старые обычаи, за собственность. По ходу событий повести
видно, как Абид медленно переваривается в котле новой ки
шлачной общественности. Абид кетмень приходит в колхоз не
из-за тщеславия только, а потому, что чутьем понял, что труд
в колхозе дает огромные преимущества перед единоличным
хозйяством, освобождает от нужды, от темноты. Кадыри, к со
жалению, не нашел нужным это сказать ясно и прямо.
Если разобраться поглубже, то в первой части повести, быть
можеть против воли автора, выпячивается мысль, что крепкий
середняк, разумный, бережливый может обойтись собственны
ми силами, может стать на ноги, создать для себя зажиточную
жизнь, без помощи колхоза. А ведь и старом кишлаке и серед
няку жилось далеко но так привольно как может показаться
при чтении повести. Середняк много терпел и от налогов, и от
ростовщиков, и от баев. Вот этой стороны Кадыри не коснулся
совершенно.
Не совсем правдоподобно, что Абид по религиозным сообра
жениям на 4-й год колхозной жизни не пускает свою жену на со
брания. И это после того, как автор дал в руки Мулле Абиду бле
стящие аргументы против религии после того, как на протяжении
всей повести служители ислама - имамы разоблачаются.
Но все же перед глазами читателя встает фигура честного,
добросовестного колхозника. Вот яркий факт - Мулла Абид ви
дит, что птицы выклевывают семена из свежей пашни.
468
» - ° «~4-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«Он огорчен так, как будто птица выклевывает не семена, а
его собственные глаза».
Мулла Абид - человек дела.
Он хороший председатель колхоза. Во всех важные делах он
советуется с колхозниками, учитывает их мнения. Но если он
чувствует свою правоту, он умеет настоять на своем.
Уже в первые дни существования колхоза Мулла Абид кате
горически воспретил давать на пашню жеребых кобыл. Если он
видит, что лошадь переутомлена, он немедленно ставит ее на
отдых, предпочитая сам шагать несколько километров пеш
ком. Абид также знает цену трактору и сельскохозяйственным
машинам.
Хороши главы повести, рисующие старый, дореволюцион
ный кишлак, потонувший в беспросветной тьме. Автор пре
красно знает дехканство того времени, дехканство темное,
невежественное, вечно обманываемое муллами и баями. Заме
чательны страницы, разоблачающие кишлачное духовенство,
которые рассказывают о жадности, обжорстве, о всей гнусно
сти мусульманских попов. Это прекрасный материал для ан
тирелигиозной пропаганды. Но все же и здесь есть недочеты.
Мулла Мухсин недостаточно разоблачен. Симпатия автора на
его стороне. Этот поп представлен бессребренником. Автор не
видит, что Мулла Мухсин похитрее многих других имамов, ли
цемернее их, тоньше, опаснее. В то время как мулла Махмуд
действует грубо, агитирует слишком откровенно, мулла Мух
син гораздо осторожнее.
Такие, как мулла Мухсин, особенно опасны, так как они на
строены «демократично» и ищут популярности среди дехкан.
Хорошо показано в повести, как баи эксплоатировали
батраков и бедноту. Типичен случай с Берды Татаром, много
лет работавшим на бая безвозмездно только потому, что тот
обещал выдать свою дочь за него замуж.
Отталкивающими чертами, но без всякой утрировки по
казаны классово-чуждые. Богач мельник Абду Джалиль дарит
в виде компенсации Мулле Абиду 30 ф унтов муки и тут же
перекладывает стоимость ее на ни в чем неповинного своего
работника. Тот же Абду Джалиль панически трусит перед ба
смачами, но в то же время старается сблизиться с ними на
почве общей ненависти к советской власти.
------ -------------------------------------------------------------------------f—469
Недостаточно ярко очерчена фигура Берды татара. По мысли
автора этот бывший чернорабочий, ставш ий коммунистом, яв
ляется одним из главных строителей колхоза «Четан».
Однако чем ближе к концу повести, тем бледнее становится
фигура Берды татара.
Во второй части повести Берды татар отходит совсем на за
дний план, заслоняется фигурой Муллы Абида.
Есть в повести и другие промахи. Все и ск р и вл ен и я в кол
хозном строительстве преодолеваются очень быстро, безбо
лезненно. Классовая борьба с момента организации колхоза
обрывается. Неужели «Четан» такое счастливое исключение
и в него не проник ни один кулацкий прихвостень, ни один
классовый враг.
Не совсем удачна сцена, когда агроном тер яется перед
опытником.
Можно найти и другие недостатки.
В заключение хотелось бы указать на очень существенный
момент. Вся повесть написана очень неровно. П ервая часть зна
чительно лучше, ярче, чем вторая. Старый дореволюционный
кишлак Кадыри знает лучше нового колхозного.
Но нужно отдать должное. Отдельные ош ибки, н едостат
ки и срывы все же не могут умалить основного достоинства
нового произведения узбекской художественной литерату
ры. Повесть «Абид кетмень» - это прежде всего художествен
ный рассказ об одном и узбекистанских колхозов, члены ко
торого честно, энергично трудятся и быстро идут к заж иточ
ной культурной жизни. А герои этой повести - председа
тель колхоза Абид кетм ен ь - яркая иллюстрация к словам т.
Сталина, сказанным им ещ е в 1930 г.
«...Среди середняков имеются замечательные хозяева, кото
рые могли бы стать великолепными хозяйственными работни
ками колхозного строительства».
И дальше «...задача состоит в том, чтобы привлечь руководя
щей работе в колхозах лучших людей из середняшков и дать им
развернуть на этом деле свои способности».
Как развернул в колхоз свои способности бывший едино
личник-середняк Абид кетмень и может узнать читатель из
этой повести.
Михаил ШЕВЕРДИН.
470
12. «ОБИД КЕТМОН» К.ИССАСИ Х,АК,ИДА
(Абдулла Крдирий асари, масъул мухдррир С.Анкдбой,
Узнашр, 1935 йил, бах,оси 4 сум 80 тийин)
Узининг уткир к,алами ва санъаткорлиги билан танилган ур
ток, Абдулла Крдирий - Жулкунбойнинг як,инда босилиб чик,к,ан
«Обид кетмон» к,иссасини (повестини) ук,иб чикдик,. Мана шу
асар х,ак,ида узимизнинг баъзи бир мулох,азаларимизни айтиб
утмакчимиз.
Аввал шуни айтиш керакки, бир вак,тларда биздан анча йи-
рокда туриб, узининг куз унгидан фак;ат утмишнинг феодал
к,ах,рамонлари (Отабек, Кумуш, Анвар, Раъноларини) утказиб,
уларни гузал ранглар билан гавдалантиришни мак,сад к,илиб
келган урток, Абдулла К,одирий сотсиалистик курили шнинг
биринчи беш йиллиги галабасидан кейин у партиямиз сиё-
сатининг тугрилигига тула ишонган х,олда бизга як,инлашиб,
сотсиалистик к,урилиш ва унинг кдхрамонларидан илх,ом олар
экан, бу умуман, бизнинг ва айник,са, совет адабиётимизнинг
ютук,ларидан биридир. Шунинг билан бу партиямизнинг «Ада
биёт ва санъат х,ак,ида» 1932 йил 23-апрелдаги тарихий к,арори
ва эски ёзувчиларга нисбатан тутган тугри сиёсатининг катта
натижаларидан биридир.
Дуруст, унинг кейинги «Обид кетмон» асари х,ам айрим кам-
чилик, нук,сон ва хдтто баъзи бир жиддий хатолардан холи
эмас. Бизнинг вазифамиз мана шу камчилик ва хатоларни уз
вак,тида болыпевикларча тугри танк,ид к,илиб курсатиш билан
уларни тузатишда ёзувчига ёрдам беришдир.
«Обид кетмон» к,иссасининг бош мак,сади колхозчилик х,ара-
катининг бошлануви ва унинг таракдиёт йулларини курсатиш-
дан иборат.
Лекин ёзувчи колхозчилик хдракати ва айник,са, урта х,ол
дехдонларнинг бу х,аракатга муносабатини жуда х;ам идеал-
лашдириб, ошириб юборган. Яъни ах,волнинг х,ак,ик,ий сурати-
ни эмас, балки уни бурттириб, «силлик,лаштириб» курсаткан.
Асарнинг бош кдхрамони - Обид кетмон. Бу одам асарда ай-
тилишича, якка дехдончиликда ажойиб муьжизалар курсатиб,
сал вак,тда бакувватуртах,ол дехдон даражасига кутарилиб к,олган
киши. Унинг рузгорида чор ишкал-тукис, етишсизлик жойи йук,.
Яна очик,роги, егани олдида, емагани оркдсида. Бунинг устига
у утакетган диндор «художуй», беш вак,т намозини сира тарк ва
471
к,азо к,илмайди. Огир табиатли булиб мажлис-маъракалардан тор-
тиниб юради. Ер ислохрти вак,тида берилган ерни бойлар таъна-
сидан куркцб олмайди. Х,атто инщлобнинг биринчи йилларида
(19-20-йилларда) совет хркимиятига к,арши булиб, кейиндан унга
нисбатан бетарафона к,араб келади.
1929-йилда, яъни колхозлаштириш арафасида мана шундай
кишининг (диндор х,ам бакувват уртахрлнинг) колхознинг ни-
малигини яхши билмасдан, курмасдан туриб, к,ишлок, батраги
коммунист Берди татарнинг хдмда шахдрдан вакил булиб бор-
ган рабочий Рафикрвнинг бир мунча оддий ташвикрти билан
«биринчи булиб колхозга киришига, от, хукиз, куш-анжом, хдт-
то сигир-бузок, ва уруглик,ларини дарров умумлаштириб юбо-
ришига хдмда уртахрл дехдонларни ташвик,от к,илиб, бир кунда
колхозга тортишига ак,л сира бовар к,илмайди.
Гуё Обид кетмон бу «инк,илобий фаолиятини» узи учун эмас,
балки камбагаллар, очлар, ялангочларнинг саодати йулида
к,ах,рамонлик„ номдорлик курсатиш учун к,илган.
Бу дунёнинг хаёлий таъбири билан уртахрл дех,к,онни жуда
х,ам идеаллаштириб юборишдир. Биз шуни яхши биламизки,
колхозчилик х,аракатининг биринчи тулк,инида (1929 йил бо-
шида) уртах,оллар, айник,са Обид кетмон каби диндор, бакув
ват уртахрллар бутунлай янги бир нарса булган колхозни икки
куллаб к,арши олмасдан, бирмунча вак,т натижани пойлаб
к,олган эдилар. Уларнинг баъзилари эса, муштумзур, рух,о-
нийлар таъсирига берилиб, колхозлаштиришга к,арши кураш-
ган эдилар. Шундай булиши х,ам табиий эди, чунки асрлардан
буён уларнинг миясига жойлашиб к,олган хусусий мулкчилик,
мухрфазакорлик традисияси, бунинг устига диний урф-одат,
уртахрл дехдонни бир зумда коллективист, сотсиалист булиши-
га туск,инлик к,иларди. Хатто Обид кетмон каби шухратпараст,
«камбагалпарварлар» х,ам узларининг бу «мукдцдас» тилак ва
орзуларини бир мунча кейинга сурган эдилар.
Ахир тарихий хужжатлар х,ам бизга шуни як,крл курсатади-
ки, 1929 йил бахррида уртахрл дехкрнлар колхозга оммавий
равиш да кирмаган эдилар. У вак,тда бутун уртахрл дехдонлар-
нинг уч просентигина колхозга кириб (булар х,ам камк,увватли
уртах,оллар), к,олганлари 1930-йил охирларидан бошлаб омма
вий равишда колхозга кира бошладилар.
Ёзувчи урток, Крдирий тарихий вок,еаларнинг вак,тини х,ам
шунга боглик, булган тарихий хужжатлар вак,тини янглиш кур-
472
»- ° -4 ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
сатади. У колхозчилик хдракатидаги эсанкираш ва бузулиш
вак,тини х,ам шу муносабат билан урток, Сталин томонидан
«Ютукдар олдида эсанкираш» деб ёзилган мак,олани 1929 йил
бахррида булганини айтади. Хдпбуки, бу вок,еа 1930 йил бах,о-
рида булиб урток, Сталин макдпаси х,ам худди шу вак,тда (1930
йил 2-мартда) ёзилгандир. Тарих устида к,илинган мана бу ян-
глиш х,ам асардаги вок,еаларнинг х,ак,ик,ийлигига (реаллигига)
бирмунча халак,ит берган.
«Четан» колхози тузулгандан кейин орадан бир ойча вак,т
утгач Обид кетмон колхозга раис булиб кутарилади. Мана шун-
дан кейин у колхозчилик х,аракати бобидаги бутун назария-
лар ва амалиётларни сув к,илиб ичган «файласуф»га айланади.
Обид кетмон колхозга раис булиб олиш билан х,еч бир тарад-
дудсиз к,ишлок, хужалигини машиналаштириш, хотин-к,излар-
ни ишга тортиш, сотсиалистик мусобак,а - зарбдорчилик усул-
ларини к,уллаш, ишбайини амалга ошириш, бригадирлар таш-
кил к,илиш каби колхоз курилишидаги энг мух,им масалаларни
уз боши билан «кашф к,илиб», буларни турмушга татбик, к,ила
бошлайди. Шуниси к,изик,ки, у бу ишларнинг х,аммасини 1929
йил ичида к,илади. Колхозчилик х,аракатидан оз-моз хабардор
булган киши шуни яхши биладики, колхозларни ташкилий ху-
жалик жихдтдан мустах,камлаш омиллари булган юк,оридаги
ишлар бир йил ичида эмас, балки партия ва хукуматимизнинг
маълум к,арор ва курсатмалари билан бир неча йил ичида амал
га оширилиб келди. Айник,са, Узбекистондаги бутун колхозлар-
да юк,оридаги чоралар 1930-йиллардан бошлаб татбик, к,илина
бошлади.
Асарда коллективлаштириш бошида ва унинг давомида бул
ган синфий кураш жуда буш тасвирланган. Синфий душман-
нинг коллективлаштиришга к,арши ва колхозларни ичдан бу-
зиш учун к,илган хдракатлари тула равишда фош к,илинмаган.
Ёзувчи фак,ат колхоз тузуми бошида к,ишлок, муштумзурлари
томонидан колхозга к,арши к,илинган бир мунча игвогар билан
к,ишлок,да булган бир оз тартибсизликни ва бир-икки кундан
кейин яна бутун иш уз йулига тушиб к,олганини курсатади.
Кишлок,даги олти муштумзурнинг мол-мулклари мусодара к,и-
линиб хдйдалгандан кейин бутун иш хотиржамликка айлана
ди. Колхознинг ичида х,ам ва унинг таищарисида х,ам синфий
душманнинг кдршилик, х,аракати булмайди. Хатто асли кам-
473
багал булиб муштумзурлар таъсирига берилиб кетган Ахмад
тоганинг баъзи бир тутурик,сиз хдракатларини (бу киши сал
вактда тугриланиб кетди) мустасно килсак, колхозда битта хдм
синфий душман ва унинг агенти булмайди. Колхоз узининг ту-
зулишидан бошлаб, турт йил давомида х,еч бир лат емасдан,
силлик тараккий килади. Гуё кечаги якка хужаликлар колхозга
кириб, сотсиалистик рухда ишлайдиган булиб коладилар. Буни
ёзувчи партия ячейка котиби Берди Шодиев тили билан: «Биз-
да битта хдм ялков йук», дейди.
Ёзувчининг яна битта жиддий хатоси шуки, у асарнинг би
ринчи кисмида рух,онийларнинг текинхурлик, алдовчилик,
мугамбирлик найрангларини фош килади-да, лекин негадир
бу рухрнийларни «катта» ва «кичик» табакаларга булиб, факат
катталарини зарарли килиб курсатади. Аммо «кичик» рух,о-
нийларни «жуда содда, ростгуй, хдкикат юзасидан иш килувчи»
киши килиб тасвирлайди. Масалан, у «кичик» рух,онийлар типи
Килиб мулла Мух,син деган домалани курсатади. Хдтто бу дом
ла колхозлаштириш даврида (бой муштумзурлар томонидан
колхозни бузиш хдракати булаётган пайтда) душманлар томо-
нига утмасдан, балки партия ячейкаси ва кишлок коммунист-
лари ёнига тушиб, «колхоз учун» ташвикот юргизади.
Бу мутлако тугри эмас, албатта. Биз яхши биламизки, колхоз
лаштириш арафасида рухрнийлар узларининг «катта», «кичик»
булишларига карамасдан, муштумзур бойлар билан бирлашиб,
колхозга карши очивдан-очик кураш олиб борган эдилар. Кол
хоз тузуми галаба козонгандан кейин улар кураш тактикалари-
ни узгартириб, яъни юзаки «писмиклик», яширин зараркунан-
далик килиб келдилар ва килмокдалар. Аммо урток Абдулла
Кддирий томонидан камбагалпарвар килиб такдим килинган
мулла Мух,син каби инкилобчи домлаларни курган эмасмиз.
Узининг тузулишидан бошлаб турт йил давомида х,еч бир нук-
сонсиз катта ютукларга эришган «Четан» колхозига партия рах,-
барлиги ва советнинг рули-ёрдами очик курсатилмаган. Гарчи,
ёзувчи колхоз партия ячейкасининг котиби Берди татарни тартиб
ракам билан колхознинг «биринчи устуни» килиб курсатса-да, ле
кин амалда унинг вазифаси факат ижрочигина булиб куринади,
яъни Обид кетмон кандай бир янгиликни уз бошидан «кашф» ки
либ чикармасин, Берди татар уни маъкуллаб, табриклайди, холос.
Аммо унинг етакчилик рули мутлако куринмайди. Яна шуниси
474
ажабланарлики, Обид кетмон партия ячейкасининг котиби Берди
татарнинг айрим «суллик» хатоларини тузатиб юради (масалан:
мачитни бузиш).
Колхозни тузишда ва уни мустахдамлашда к,ишлок, совети
томонидан берилган ёрдам тугрисида асарда бир суз х,ам ай-
тилмаган. К,ишлок, совети (махдллий хукумат) томонидан к,и-
линиши лозим булган маъмурий ишларни хдм колхоз прав-
лениеси к,илади (масалан: муштумзурларни тугатиш ва бош-
к,алар), булардан булак асарда яна сотсиалистик мусобакдни
к,иморбозликка айлантириш, к,озонларни сувга ташлатиб, уму-
мий к,озонга кучиш каби айрим хатолар хдм бор.
Обид кетмон типи ёзувчи томонидан унча тугри танланма-
ган. Вок,еанинг боришида Обид кетмон узининг ясамалигини,
сохталигини очиб куяди. Масалан, шунча к,ах,рамонликлар-
ни к,илгандан кейин колхознинг ун етти бош отини суйдириб,
гуштини аъзоларга тарк,атиш, сентабрь ойида очилган пахта-
ларни тердирмаслик х,аракатларини к,илиб к,уйиб укувчи кузи-
га унинг сохта бир к,ах,рамон эканлиги куриниб туради.
Ёзувчи урток, Абдулла Кддирий мана шундай к,илиб колхоз
хдракати ва уртах,ол дех,к,онларни жуда х,ам идеаллаштирган.
Шунинг учун унинг типлари ва образлари киши ишонмай-
турган даражада ясама булиб чик,к,ан. Бунинг асосий сабаби
шуки, ёзувчи колхозчилик х,аракати ва унинг тарак,к,иёт йулла-
рини х,ак,ик,ий равишда урганмасдан туриб, бу мавзуъ устида
к,алам тебратган.
Ишонамизки, урток, Абдулла Кддирий узи ният к,илганча
«иккинчи беш йиллик Обид кетмонлари муваффак,иятини да-
вом этдирган» вак,тда бу камчилик ва нук,сонларни тулдирар.
Узининг уста санъаткорлик талантига сотсиалистик реализм
методини кушиб, сотсиалистик курилиш ва унинг к,ах,рамонла-
рининг айни суратини курсатиб берар.
Рустам АБДУРАХ,МОНОВ
Боищармадан: Урток, Рустам Абдуращ оновнинг «Обид кет
мон» циссаси устида ёзган тащидий мацоласини босиш билан биз
бу тугрида бошк,а уртоцларнинг цам фикр беришларини сураймиз.
«Маданий ищилоб» газетаси, 1935 йил, 26 уктабр.
475
►•» ° —♦
13. «ОБИД КЕТМОН» Х.АК.ИДА
Абдулла Кддирий Жулкунбой Октябр инк,илобидан илгари
адабиёт майдонига кирган ёзувчи. АДодирий у даврда усиб
келаётган савдо-саноат буржуазиясининг олдинги вакили си-
фатида уз асарларида буржуазия идеяларини угказди, миллат-
чиликни ташвик, к,илди.
Октябр инк,илобидан кейин очикдан-очик, аксилинкдпоб-
чилар лагерига утган, советларга к,арши курашиб, х,амма ре-
акцион кучларни бирлаштирган, босмачилмкни ташкил этиб,
интервенциячилар билан апок,-чапок, булган жадидлар к,андай
йуллар билан булса-да, ишчи-дехдон хукуматини йик,итиш
фикрига тушдилар. Жадид ёзувчиси АДодирий х,ам совет ху-
куматининг душманлари билан бирлашиб, Октябрни ашаддий
душман сифатида к,арши олди. У болшевикларни масхара к,и-
либ, совет вок,елигидин кулиб сатирик асарлар ёзди (купинча
«Муштум» журналида).
Узбек буржуа ёзувчилари совет вок,елигидан к,очиб, утмиш-
ни мак,ташга, уни идеаллаштиришга тушдилар. А.Кдцирий х,ам
угмишни ва унинг к,ах,рамонларини, миллий буржуазия вакил-
ларини кукларга кутарди. А.Крдирийнинг идеали х,ам Оврупа
буржуазиясидан урнак олган, фикран овруполашган савдогар
Отабек эди. «’Уткан кунлар» романида бу ёзувчи Отабек, Юсуф-
бек хожи, Кутидорларнинг яхшилиги, одампарварлиги, ислом
динини юк,ори к,утарганлигини мак,тайди.
«Мех,робдан чаён» А.К,одирийда уз дунёга к,арашига бир
узгариш к,илишга интилиш борлигини курсатувчи х,ужжат та-
рик,асида дунёга чик,к,ан эди. Дуруст, бу асарда х,ам АДодирий
угмиш имизнинг тугри манзарасини бермайди, халк,нинг к,ар-
ши газаби курсатилмайди, диннинг эксплуататорлар к,уроли
экани очилмай крлади (ёзувчи динга ва дин арбобларига к,ар-
ши эмас, балки Солих, махдумдек ёмон рух,онийларга к,арши),
хон саройидаги зулм етарли тасвирланмайди. Аммо асосий
к,ах,рамоннинг камбагал оиласидан олингани, хасис, пулпараст
Махдум образининг яхши чизиб берилиши, хон саройидаги
зулмнинг айрим томонлари курсатилиши («К,ирк, к,излар») бу-
лар х,аммаси А.Крдирийнинг тугри йулга кира бошлаганини
курсатиб турар эди. АДодирий сунгги йилларда чикдан «Обид
кетмон» повестида совет вок,елигини тасвирлашга киришади.
476
»-« °
Асарда асосий мавзу колхоз курилиши, уртахол дех,к,оннинг
колхозга кириши булиб, асосий ижобий к,ах,рамон Обид кет-
мондир. Асарнинг мавзуи актуал. Бу мавзуга кдраб ва юзаки
уйлаб, ёзувчи эски позицияларидан тамом узокдашган, к,айта-
дан курилган деб айтиш мумкин: агар асарни жиддий, атроф-
лича текширганда, бу фикр нотугри эканлиги маълум булади.
Маълумки, бадиий асарнинг кдммати турмушни тугри, реал
курсатиш, типик характерни типик шароитда бериш билан ул-
чанади. Аммо «Обид кетмон» бу талабга тугри келмайди. Асар-
даги асосий ижобий к,ах,рамон Обид кетмон илгари кустар ва
муллавачча булган киши. Аммо умрида дех,к,ончилик к,илма-
ган, дех,к,ончиликдан хабари йук, бу киши дарров дех,к,ончи-
ликнинг бутун майда-чуйдаларини билиб олади-да, бир йил
ичида машхур кетмони, замбилгалтаги билан сигирли, куйли,
от-аравали, омбори галлага тулган, тук, турмушга эга булган ур-
тах,ол дех,к,онга айланади. Яна бир-икки йил шундай ишласа,
кулок, булиши турган ran. Бундан факдт куч сарф этиш, дангаса
булмасанг, якка хужаликда х,ам бахтли турмуш кечирасан, бой
буласан: к,улок;лар х,ам киши кучидан фойдаланмасдан, х,алол
мех,нат билан бойиганлар, деган натижа чикдди.
Обид кетмон огир табиатли одам: кишини ранжитмайди,
беш вак;т намозни куймайди. Унинг турмушида жуда куп ранг-
баранг х,одисалар булса х,ам, унинг характери узгармайди. У
синфий душманларга нафрат кузи билан к,арайди эмас, балки
уларга хайрихох,лик к,илади. Колхоз раиси булиб беш йилдан
ортик, ишлаганида х,ам, имом ва бойларни ранжитмасликни
уйлаб, улар билан бирга намозини ук,ий беради. Обид кетмонга
зур мух,аббат билан кдраган ёзувчининг утакетган так,водорли-
гини, характерининг узгармаганлигини, синфий душманлар
га к,арши курашда четда турганлигини к,ораламайди, аксинча,
буларни унинг яхши сифати к,илиб тасвирлайди. Асарда колхоз
ичидаги синфий кураш курсатилмаган.
Колхоз раиси синфий курашдан четда; синфий кураш х,ам
намоз ук,иши каби, унинг хусусий иши, хох,ласа синфий курашга
к,атнашади, хох,ламаса йук,. Дуруст, Обид кетмон утмишда дин-
дор, намоз укувчи домуллаларга хайрихох, булсин, хотин-к,из-
лар озодлигига к,арши чик,син, синфий курашга актив к,атнаш-
масин; айтайликки, колхозга кирганида х,ам биринчи йиллари
эски тушунчани давом эттирсин. Лекин социализмнинг буюк
477
ютук,лари, мамлакат юзининг тамомила узгарганлиги, тарк,ок,
камбагал дехдонларнинг колхоз курилишидан кейин бадавлат
маданий турмушга эга булганликлари ва бошкдлар нах,отки
Обид кетмоннинг характерини, тушунчасини узгартирмаса-я.
«Кулок,лик, кийиб четрокда ултурган мулла Обид ер остидан
куйловчи к,излар ичидаги уз к^зи Зайнабга хумрайиб) кдрайди».
Повеет мана шу сузлар билан тамом булади. Юкрридагилар кур-
сатадики, мулла Обид янги тип кишилар, колхозчилар образи,
айник,са, социализм йулида актив иштирок этувчи колхоз раи-
сининг образи булолмайди. У икки жахрн уртасида к,олган к,олок,
одам. У тип, образ хдм эмас, уйланиб чик,арилган схема.
А.Кдцирий илгариги романларида х,ам синфий курашни,
мех,наткаш халк,нинг бойларга к,арши инк,илобий курашларини
йук, к,илиб курсатгани каби, бу повестда х,ам худди шу ах,волни
такрор к,илади. Асарда колхоз курилиши вак,тида бойлар, к,у-
лок,ларнинг колхозга к,аршилик курсатиши, колхоз ичига ки-
риб, писмик,лик билан иш куришлари, душман тактикасининг
узгариши очилмаган, синфий душман фош к,илинмаган, аксин-
ча, повестда уларга мухдббат, «улар х,ам одам-ку», деган ачи-
ниш туйгуси бор. Мисол учун мулла Мух,синни олайлик. Ёзувчи
мулла Мух,синни ижобий тип к,илиб курсатади, чунки ислом
динини тугри англайди, беш вак,т намозини х,ам куймайди,
бошк,аларга х,ам зарари тегмайди, динни уз шахеи учун ишлат-
майди, эмиш. Советларга к,арши булган рухрнийни ёзувчи кол
хозга, х,атто партияга хдм киргизмок,чи булади. «Обид кетмон»
укувчида синфий душманларга нисбатан газаб-нафрат кузгат-
майди. Асар ук,увчини динга кдрши тарбиялашдан узок, тура-
ди. Асарда «большевик»лар турмушдаги большевикларга сира
ухшамайди. Уларда мустак,иллик, рах,барлик роли йук,. Берди
татар, Рафик,овлар умуман дех,к,ончиликдан хабарсиз. Мулла
Обид ва Усмон полвонлар нима деса к,илиб, сеники маъкул деб-
гина юрувчи кишилар. Берди Татарнинг шахеий турмуши ук,ув-
чининг кунглини айнитадигина холос. А.Кдцирийнинг «комму-
нист»ларида бирорта фазилат йук,ки, одамга ёк,син.
АДодирий повестида биз жуда зур к,ийинчиликларни енгиб,
коллективлашни муваффак,ият билан амалга оширган, мех,нат-
кашларга бирдан-бир тугри йулни курсатиб, ёруг турмушга олиб
чик,иб, колхозчилар оммасининг энг самимий мухдббати ва офа-
ринига сазовор булган партиямизнинг вакилларини эмас, балки
мужмал, лавашанг, курук, мах,мадоналарни курамиз.
478
«Обид кетмон» повестида омманинг роли йук,. Хдр нарсада
буюк бутун ишларнинг илхрмчиси к,илиб колхоз раиси Мулла
Обид курсатилади. Мулла Обид булмаса эди, колхоз х,ам булмас,
юксалмас, плон х,ам тулмас эди. Асарда омманинг на характери
ва на ташаббуси бор. Партия ва шах,ар прулетариатининг колхоз
га доимий рах,барлиги курсатилмаган. Район, шахдр рах,барлари
уч-турт йилда бир мартаба, шунда х,ам тантанали мажлисга ке-
ладилар. Х,ар нарса Обид кетмон миясидан чикдци. Обид кетмон
коммунистларга х,ам х,ар жихдтдан етакчилик этади:
А.Крдирий совет ёзувчилари устидан кулади, масхаралайди.
Узининг кдхрамони «комсомол» Х,асан Рах,мат тилидан ифлос
сузлар айтдиради.
«...Шахдрлик шоирларимиз к,ишлок, турмушини билмайди-
лар ёки билишни тиламайдилар... Шунинг учун биз уз турму-
шимизни нафис, к,ишлок,илар учун англашиларли к,илиб курса-
тилган адабиётга мух,тож булиб келамиз. Тугри, шоирларимиз-
нинг шеърлари, х,икоялари, достонлари куп, бирок, улар биз-
нинг завк,имизга, эх,тиёжимизга ёт, биз улардан сарик, чак,алик
фойдалана олмаймиз».
Бу сузларнинг сюжетга х,еч к,андай алок,аси йук,, фак,ат А.К,о-
дирийнинг уз мак,сади йулида ишлатилган сузлар. Биз била-
мизки, шоирларимиз орасида А.Кдцирий к^фсатган кишилар
йук, эмас, бор. Лекин х,еч кимни фарк, этмай, х,амма совет шо-
ирлари устида айтилган бу сузлар совет ёзувчиларига тухдоат,
х,ак,оратдан иборат.
К,изик„ «Обид кетмон»да ёзувчи мух,им сиёсий масалаларга
парвосиз, менсимай к,арайди, мух,им масалалар х,ак,ида «у би
лан ишимиз йук,» каби сузлар билан чегараланади.
«Ернинг йилдагича беш-олти эмас, етти ва баъзи бултакларда
саккиз марта х,айдалишини, чигит экишни ун бешинчи апрелдаёк,
бажарилишини курган Усмон полвон ёк,асини ушлайди:
- Буларга бир бало булдими, кузикиб к,олмайлик-да, - дейди.
Мулла Обид у к,адар таажжубланиб турмайди.
- Бу колхоз менлиги, - дейди.
Татар бу х,олни бошк,ача таъбир к,илади:
- Урток, Сталин айтганча, колхозимиз болшевиклашади, - дей-
ДИ.
Бу таъбирлардан к,айси бириси тугрирок,, бунда бизнинг
иш имиз йук,».
479
Ёзувчи дох^й Сталиннинг шиорини бузиб беради. Урток,
Сталин колхозларимизни болыдевистик колхозларга айланти-
ришни айтса, ёзувчи уни бузиб, Татарга колхоз болшевиклаша-
ди, дедиради. Вок,еага бахд беришга келганда эса аник, жавоб-
дан бош тортади. Юкдрида келтирилганлардан маълум булади-
ки, «Обид кетмон» колхозчилик йулига кирган к,ишлогимизни
курсатмайди, колхоз курилишидан мак,сад ва афзалликларини
ташвик, этмайди. «Обид кетмон»нинг «к,ах,рамон»лари социа-
листик к,ишлок,нинг илгор кишилари эмас, балки жуда нотайин
шахслар. Асарда сиёсий тутурик,сизлик ва туппадан-тугри ман-
тик,сизликлар жуда куп.
Булар курсатадики, «Обид кетмон» ёзувчисининг дунёга
к,арашида х,али кдтъий мусбат узгариш йук,. Абдулла Кддирий
совет вок,елигини билмайди, турмушимизда булиб турган буюк
вок,еаларнинг (жумладан, колхоз курилишидан) мох,иятини ту-
шунмайди, янги х,одиса ва янги одамларни курмайди.
Абдулла Кодирийнинг ижодий принципларидаги катта бу-
зук,ликлар х,ам «Обид кетмон»да куп камчиликларни тугдиради.
Авваллари романтик асарлар ёзиб келган Абдулла Кодирийнинг
ижодий принципларидан бири асарда х,ар вак,т якка шахсни
марказий к,илиб олишдир. Буржуа романтизмига хос бу ижодий
принцип бизнинг реал турмушимизни акс эттириши лозим бул
ган «Обид кетмон»да зур камчиликни келтириб чик,аради: асар
да омма унутилади, Обид кетмон эса гайритабиий к,обилият ва
фазилатли кишига, фавкулодда ва ягона шахсга айланади. Гуёки
х,амма яхши ишларга боис факдтгина у.
Абдулла Кодирийнинг иккинчи нотугри принципи харак-
терни узгартирмай турган адабий хислат деб талк,ин этишидир.
Обид кетмоннинг атрофида булиб турган буюк хддисалардан
сира таъсирланмас бир без характерда булиши шундан келиб
чикдди. Яна Абдулла Кодирий одамларни синфий гурух,ларга
эмас, балки «яхши» ва «ёмон» деган «гурух,лар»га булади. Шу-
нинг учун х,ам у «Обид кетмон»да диннинг мох,иятини очиб
бериш урнига, рух,онийларни «яхши» (Мух,син домла каби) ва
«ёмон» (Хатиф шалхдк каби) рух,оний тарзида курсатиш билан
узини катта иш к,илгандек х,ис этади, вах,оланки, бу динни фош
к,илиш эмас, балки динга ва рухднийларга ёрдам кдлишдир.
«Обид кетмон» Анк,абойнинг сиёсий тахрири остида чикдан.
Мух,аррири «Обид кетмон»ни шунча идеологик бузук,ликлари
480
ва хатолари булса х,ам бостириб чикдришни зарур топган экан,
бу асарга муфассал бош суз ёзиб, укувчига бу асардаги х,амма
тутурик,сизликларни яхшилаб тушунтириб бериши зарур эди.
Анкдбой бундай к,илмаган, катта сиёсий курлик курсатган.
Жуманиёз ШАРИФИЙ,
Олим ШАРАФИДДИНОВ,
«Кцзил Узбекистон», 1937 йил, 3 июн.
481
» - ° «Ч
1. Олим Шарафиддинов (тахаллуси Айн) - (1903, Тошкент -
1943, Белоруссия) - адабиётшунос, педагог олим. Узбекистан
ФАнинг мухбир аъзоси. Бир кдтор ёзувчилар, хусусан Навоий
ижодига багишланган монографиялар муаллифи, мактаблар
учун адабиёт фанидан дарсликлар тузган.
2. Шевердин Михаил Иванович (1899, Модлин - Польша) -
рус совет ёзувчиси. Харбий врач оиласида тугилган. 1893 йилда
Шевердинлар оиласи Туркистонга кучиб келган. 1908-17 йил-
ларда Самаркднддаги эрлар гимназиясида ук,ийди. Туркистон
шарк, институтини тугатган (1927). Уша даврнинг рус тилида-
ги газета ва журналларида ишлаган. Куплаб очерк ва х,икоялар,
Урта Осиёда шуро х,окимиятини урнатиш учун кураш вок,еала-
ридан х,икоя к,илувчи романлар муаллифи.
3. Мухдммад Хасанов - (1904-1938, Тошкент) ук,итувчи ои
ласида тугилган. «Кизил йул», «Кизил байрок,», «Туркистон» га-
зеталарида адабий ходим, Туркистон Компартияси Марказий
Комитети матбуот булимининг инструктори булиб ишлаган.
1930 йилда Москвада ВКП(б) МК хузуридаги Олий партия кур-
сининг газета булимида бир йил укуб, тугатиб, «К,изил Узбекис-
тон» газетасига масъул мух,аррир этиб тайинланади. 1936 йил
да эса «Правда Востока» газетасида мухдррир булиб ишлайди.
Шу билан бирга у мох,ир таржимон хдм булган. «Халк, душмани»
сифатида отувга хукм к,илинган.
4. Сулаймон Хужаев - (1893-1937, Тошкент) илк кино актёри,
сценарийчи, кинорежиссёр. Узбек кино санъати асосчилари-
дан. Адабиётшунос олим Хамид Сулаймоновнинг отаси. Тош-
кентдаги «Кукалдош», «Абулк,осим» мадрасаларида (1902-12)
ва Москвадаги кинематография институтида (1927-32) тах,-
сил олган. «Турк адам марказият», «Миллий истик,лол» аксил-
шуровий ташкилотлари аъзоси (1917-21). «Равот кдцщирлари»,
«Чачвон», «Сунгги бек», «Авлиё к,изи», «Тонг олдидан» фильм-
ларида артист, сценарий муаллифи, режиссёр сифатида ишти-
рок этган. Х$Ькаев навбатдаги фильмни суратга олиш пайтида
(1934) х,ибсга олиниб, 6 йиллик муддатга жазоланади. Куп ут-
май «Малик» лагерь савхозида аксилшуровий таргиботда айб-
ланиб, отувга хукм к,илинади.
5. Иброхд4м Тох,ирий - татар миллатига мансуб маърифат-
парвар матбуотчилардан, 1910-20-йиллар матбуотида фаол
482
иштирок этган. Шоира Саида Зуннунова ёзган хотирасида
САГУ (Урта Осиё Давлат Университети)даги талабалик йил-
ларини эслаб, бу кишини психологиядан даре берган эди, деб
эслаб утади. Бу шахе х,ак,ида бошк,а маълумот топилмади.
6. Пётр Григорьевич Галузо - (1897-1937 Белоруссия) шуро
тарихчиси, Урта Осиёнинг тадк,ик,чиси, Туркманистон Олий
коммунистик халк, хркалиги мактабининг ректори (1924-1937),
«халк, душмани» сифатида к,атл этилган.
7. Миёнбузрук Солихрв - (1891-1938 Тошкент) адабиётшу-
нос, фольклоршунос, санъатшунос олим. Истанбул университе-
тини тугатган (1927), Туркистонга кдйтгач, Шарк, факультетида
узбек тили ва адабиётидан даре берган (1927-31). Тожикистон
давлат маориф институтида ук,итувчи (1931-32), Узбекистан
Маданий курилиш илмий тадк,ик,от институтида (1932-33) ва
Узбекистан Фан кумитаси к,ошидаги Тил ва адабиёт институ
тида илмий ходим (1934-35). Тошкент, Самарканд, Бухоро пе
дагогика институтларида ук,итувчи булиб ишлаган. Узбек ада-
биёти ва санъатига оид мак,олалар, рисолалар ва монография-
лар муаллифи. С.Айнийнинг «Дохунда» романини узбек тилига
таржима к,илган. 1937 йил 7 августда х,ибсга олиниб, 1938 йил 5
уктабрда «халк, душмани» сифатида отувга хукм к,илинган.
8. Хидиралиев Инъомжон (Иногомжон) - (1891 - Наманган
вилоят, Поп тумани, Исковат к,ишлоги - 1928, 31 декабр, Моск
ва) давлат ва жамоат арбоби, дипломат. Хидиралиев 1919 йил-
дан шуро идораларининг турли масъул лавозимларида ишла
ган. Фаргона вилояти партия кумитасининг котиби (1920-21),
Туркистон АССР Марказий Ижроия Кумитаси раиси (1922-
24), РСФСР Ер ишлари, федерал комитети президиуми аъзо-
си (1923-24), Туркистон АССРнинг РСФСРдаги мухтор вакили
(1924 й. январ-ноябр). Хидиралиев Туркистон республикаси
манфаатларини х,имоя к,илиб, болшевикларнинг шовинистик
сиёсатига к,арши курашган. «Халк, душмани» сифатида отувга
хукм к,илинган. Москванинг Ваганьково к,абристонига дафн
к,илинган. Вафотидан кейин 1937 йилдаги оммавий репрессия
даврида «халк, душмани» сифатида к,ораланган.
9. Назир Сафаров - (1905-1985, Жиззах) Узбекистан халк,
ёзувчиси (1975), Узбекистонда хизмат курсатган санъат арбо
би (1950), «К,изил Узбекистан» газетасининг булим мудири,
«Ишчи» газетасида (1929-33) ва Ёзувчилар уюшмасида масъул
483
° «4
котиб (1932-35) ва боища мартабали лавозимларда ишлаган,
куплаб китоблар ва драмалар муаллифи.
10. Рустам Абдурах,монов - (1905-Бухоро вилояти, Гиждувон
тумани) журналист, таржимон. «Озод Бухоро» газетасининг
масъул котиби, 1930 йилдан «Ленин йули», «Кизил Узбеки-
стон», «Коммунист» газета ва журналларида мухдррир. Узбеки-
стон давлат нашриётида бош мух,аррир, урушдан сунг эса дав-
лат партия ташкилотларининг турли лавозимларида ишлаган.
«Русча-узбекча лугат» Р.Абдурах,монов тах,рири остида чик,к,ан.
11. Жуманиёз Шарипов - (1911 Хива) таржимашунос олим,
узбек совет ёзувчиси, 1930 йилларда тил-адабиёт, маданият бу-
лимларининг масъул лавозимларида ишлаган.
484
Н °И
АДИБНИ ХОТИРЛАБ
Аббос АШРАБОВ,
Узбекистонда хизмат курсатган фан ва техника арбоби,
техника фанлари доктори, профессор
К¥К ТЕРА К ДА БИР КУН
1926 йил х,амал ойининг охирги кунлари эди. Бугун х,ам
одатдагидек, х,овли уртасидаги бак,атерак тагида тупландик.
Хар х,афта пайшанба куни тушлик овкдтдан сунг болалар уйи-
нинг юк,ори синф укувчилари шу терак тагига урнатилган кур-
силарда ипга чизилган мунчокдек к,атор-к,атор булиб утирар-
дик. Болалар уйи мудири Садриддин домлазода рупарамизда
утщшв русча китоблардан, Л.Толстой, М.Горький ва А.Чехов
асарларидан парчалар ук,иб, узбекча дикоя к,илиб берар эди-
лар. Бизлар домлазоданинг х,икояларини марок; билан тинглар
эдик. Улуг ёзувчиларнинг бу асарлари бизларда адабиётга бул
ган к,изик,иш, мех,р-туйгуларини уйготар эди. Болалар уйимиз
кутубхонасида узбек тилида ёзилган биронта х,ам китоб йук,
эди. Кутубхонада татар тилида ёзилган Олимжон Иброх,имов-
нинг «К,озок, к,изи» ва «Дим буйнида» деган асарлар булиб, улар
кулдан-кулга угиб ук,иларди.
1926 йилнинг охирги кунларидан бирида тил ва адабиёт
дарсининг ук;итувчиси Бок,ирхон домла шах,ардан к,айтиши-
да машхур ёзувчи Абдулла К,одирийнинг уч жилддан иборат
«Уткан кунлар» романини олиб келдилар. Даре вак,тида домла
роман хдкдда к,иск,ача гапириб бердилар. Кечки пайт окдюм
овк,атидан сунг мен ва синфдошларимдан Усмонали, Аброрхон
учаламиз домлалар хонасининг деразаси ёнига келиб турдик.
Хонага кириб-чик,иб турган домлалардан бири бизларга бир
назар ташлаб, ичкарига кириб кетди. Орадан беш-ун дак,ик,а
вак,т утгач, Бок,ирхон домла Абдулла Кддирий романининг
биринчи жилдини кутариб чик,иб, менинг к,улимга узатдилар.
Биз узбек тилида ёзилган романни биринчи марта курганимиз
485
°— M
учун уни к,айта-к,айта ук,идик. Романни ёзган адиб бизларга гуё
уша даврда яшагандек туюларди.
Кейинги йили бах,ор фасли одатдагидек пайшанба куни яна
шу бак,атерак тагига тупландик. Бу гал домлазода билан бир-
га Бок,ирхон домла х,ам олдимизга келдилар. «Уткан кунлар»
романи х,ак,ида батафсил гапириб бердилар. Орадан куп вак,т
утмай мактабнинг хужалик мудири Бурих,ожи ака ташкдридан
х,овлик,иб кириб келди. Шопдек, кдлин, к,ора, учи кулогига ета-
диган муйловини бармокдари билан у ёк,-бу ёк,к,а суриб, домла-
зоданинг кулогига ниманидир шивирлаб гапирди. Домлазода
бирон вок,еа тугрисида гапирмок,чи булсалар, одатда чап куз-
ларини к,исиб, к,ошини чимириб, сунгра секин ran бошлар эди.
Бу гал х,ам шу аснода бизларга назар ташлаб, таркдлишга имо
кдпдилар. Домлазода Бок,ирхон домлани ёнларига олиб, куча
дарвозаси олдига чикдилар. К,улларини пешонасига соябон
цилиб келаётган отлик,ларга назар ташладилар. Улардан бири
узимизнинг богбонимиз Обид ака, иккинчиси машхур ёзувчи
Абдулла К,одирий эди. Улар отларини ётодхона олдидаги да-
рахтларга боглаб, мактаб дарвозаси томон кела бошлашди.
Бошига мошранг дуппи, устига сидирга банорас чакмон,
оёгига пошнаси паст этик кийган бу мех,мон кузимизга иссик,
куринди. Мен бундан бир неча кун илгари чик,к,ан «К,изил Уз-
бекистон» газетасида шу кишига ухшаган суратни курган эдим.
Меэууюн дарвоза олдига борганида тухтаб, дарвоза тепасига
Кок,иб к,уйилган кургазмага назар солиб, бир оз кулимсираб,
домлазодага кдради. Унда бир томонига узбекча ва иккинчи
томонига русча «Етти йиллик болалар уйи» деб йирик-йирик
хдрфлар билан ёзилган эди. Бирок, русча ёзилган «Семилетняя»
сузида охирги х,арфи хато - «яя» хдрфлари урнида «ая» булиб
ёзилган. Бу хатони домлазода олдиндан сезган булса хам, туза-
тиб улгуролмаганлар. Узларига бир оз нок,улайлик сезиб:
- Хужалик мудири кургазмани шах,арда тайёрлаб келтир-
ган, хатога эътибор бермаган, - деб кулимсираб куйдилар.
Ховлидаги бак,атерак соясида турган домлазода столга мех,-
монни таклиф килди. Обид ака ёнидан пичогини олиб, булка
нонни кесиб, уларнинг олдига куйди, сопол пиёлаларда чой
Куйиб узатди. Домлазода болалар уйидаги ах,вол, ук,иш х,ак,ида
батафсил гапириб бердилар. Абдулла Крдирий эътибор билан
Кулок, солди. Сух,бат охирида Абдулла К,одирий айвонга чик,иб
деворий газеталарни куздан кечирди. Адиб чап кулини белига
куйиб, унг кули бармокдари билан энгагини тутиб, деворий га-
зетада ёзилган купгина мак,олаларни эътибор бериб ук,иб чик,-
ди. Болалар уйидаги усмирлар ижоди унга анча таъсир к,илди.
Ёнида турган Бок,ирхон домлага к,араб адабиёт дарси угиши-
дан мамнунлигини изх,ор этди. Абдулла Кддирий домлазода-
дан узр сураб, кетишга х,аракат к;илди. Улар мех,монни кузатиб
х,овли четига як,инлашганларида йулакдан рус тили ук,итувчи-
си Владимир Иванович Чернов кириб келди. Абдулла Кддирий
уни куриб, узига як,ин бир киш ини учратгандек номини айтиб
сурашди.
Обид ака х,ам отига миниб, мех^мон билан бирга Келес бека-
ти ёнидаги к,ишлогига жунаб кетди. Улар куздан узоьугашгунча
бизлар ётокдона деразасидан к,араб к,олдик.
Май байрамига тайёргарлик к,изгин бормокда эди. Бок,ир-
хон домла мени, Усмонали ва Аброрхонни ёнига чак,ириб:
- Болалар, май байрами кунлари шахдрга тушсаларинг,
бизнинг уйга мех,мон булинглар. Миша амакига айтаман, у
сизларни аравасида шах,ар як,инига олиб бориб куяди, - деди-
лар. Сунгра чунтакларидан бир парча к,огозни чик;ариб, менга
узатдилар. Унда куча номи, уй ракдми курсатилган эди. Май
байрами арафаси куни тушки овк,атдан сунг мен, Усмонали ва
Аброрхон учаламиз Миша амакининг от-аравасида шах,арга
келдик. У бизларни шах,арнинг К,умлок, гузарига етказиб к,уй-
ди. Куёш ботишига як,инлашди, хатда ёзилгани буйича, Хад-
радан угиб К,оратош кучасидаги куприк олдига келдик. Дом
ла Яланк,ари кучасидаги уйлардан бирида турар эдилар. К,уёш
ботиб кеч кирабошлаганида, домланинг уйларига етиб келдик.
Домла бизни хурсанд кутиб олдилар, таищаридаги мех,монхо-
нага жойлаштирдилар. Бизлар билан бирга анча утириб, шах,ар
янгиликларидан сузлаб бердилар. Домла эртаги кунимиз
тугрисида ran бошлаганларида х,ар учовимиз х,ам бир истак-
нинг хаёлида турар эдик.
Домла буни пайкддилар:
- Бирор илтимосларинг булса, суранглар, - деб бизга к,ара-
дилар.
Усмонали бошини юк,ори кутариб:
487
**4
- Бизларнинг сиздан сурайдиган тилагимиз бор, агар имко-
ни булса, сизга огир келмаса, бизларни уша азиз ме^монимиз
ёзувчи Абдулла Кодирий билан учраштирсангиз, - деб илти-
мос к,илди.
Домла бир оз уйланиб турди-да, бизларга к,араб кулимсираб
куйдилар.
Эртаси эрталаб нонуштадан сунг домла бизларни бошлаб
Абдулла Кодирийнинг уйига олиб кетдилар. Коратош кучаси
купригидан уггач, унг кулдаги тор кучага кдйрилдик. Бу боши
берк туртинчи Эшонгузар кучаси булиб, унда буюк ёзувчи Аб
дулла Кодирий яшар эди. Тор кучанинг охирига етганимизда
икки тавакдли эшик олдида тухтадик. Эшикни Абдулла ака-
нинг узи очдилар. Домла хдммамизнинг номимиздан миннат-
дорчилик билдириб, бевак,т келганимиз учун узр сурадилар.
Уйга кирдик. Турдаги курси устида даста-даста к,улёзма-
лар турарди. Булар вужудга келаётган катта бир асардан дарак
берарди. Бизлар бошимизни куйи солиб, домла билан ёзувчи-
нинг сух,батларини тинглаб утирдик. Биз ёш усмирларга адиб
катта кишилардек эътибор билан к,араб, роман хдкдда гапи
риб берди. Абдулла Кодирий х,озир иккинчи романини ёзиб,
нихрясига етиш олдида экан. Як,инда Кук,онга бориб к,айтгани
х,ак,ида сузлаб берди.
- К,ук,ондан келганимга уч-турт кун булди, у ерда к,олдик,
тарихий ёдгорликлар ва хон урдаси атрофида яшовчи Кук,он-
нинг кекса мардумлари билан сух,батда булдим. К,ук,ондан к,ай-
тиб келганимдан сунг к,улёзмага бир оз узгартиришлар кирит-
дим. Биринчи кулёзмада романнинг номи «Мех,робдан бури»
деб аталган эди. Тахрирдан кейин уни «Мехробдан чаён» деб
узгартирдим. Бу узгаришлар китобнинг анча зийрак булиб
чик,ишига имкон яратди.
Ёзувчи бизларни дастурхонга таклиф этиб, сузида давом
этди:
- Агар романни катта бир харсанг тош деб фараз к,илсак,
биз унинг устига чик,иб атрофга назар ташлаймиз, мавзуга оид
булган, киши илх,омини х,аракатга келтирадиган сузларни к,а-
ламга тортамиз. Шу билан бирга бир жумлани ёзмок,чи булсак,
унга оид бир неча сузлар кузимиз олдидан угади. Улардан би-
рининг устида трсгаб, жумламизга киритамиз.
488
К,иск,агина бир вак,т ичида адибнинг катта бир мактабида
булиб чикдик. Унинг х,ар бир сузига эътибор бериб, марок, би
лан тингладик. Орадан йиллар утган булса х,ам, сух,батда эшит-
ган сузлар дилимизда сакданиб келмокда.
Бок,ирхон домла кулидаги пиёлани дастурхон четига куйиб
бизларга, энди кетайлик, деб имо билан к,араб куйди. Сунгра
мезбондан кетишга ижозат сурадилар. Шу пайт эшик оркдси-
дан кекса бир аёл уч дона дуппини енг ичида хужрага узатди.
Абдулла Кдцирий уринларидан туриб дуппиларни олдилар,
бирини менга, иккисини шерикларимнинг бошига кийгизиб,
май байрами билан табриклаб куйдилар. Бизлар аёлни, адиб
нинг табаррук оналари булсалар керак, деб уйладик. Абдулла
Кддирий бизларни куча эшигига кддар кузатиб чик,иб, халк,и-
миз яратган санъат ва адабиётни чукур >фганишга даъват к;и-
либ к,олдилар.
Кеч ок,шом пайти Куктерак манзилидаги уйимизга етиб
келдик. **❖
Собит РАХ.ИМБЕРДИ угли
БЕРДИ ТАТАР
Дадам Абдулла акамнинг акси булиб, дунёни сув босса, ту-
пигига чик,майдиганлардан эдилар. Чойни хуплаб, пиёлани
эриниб хонтахтанинг четига куярдилар. Биз:
- Дада, уртарок,к,а куйинг, пиёла ерга тушиб кетади, - десак,
«чип» этиб лабларини чимирибгина куярдилар.
Бир куни Абдулла акам, Рах,бар опам, ойим дадамни уйга
к,оровул тайинлаб, Эрон к,ишлогида яшовчи Ориф поччамни-
кига мехдюнга кетишибди. Улар келишгач дадам:
- Ха, Роби, келдиларингми? Ичкарига кирларинг. Бу ёгиям
зур булди, - деб ётган жойларида кутиб олган эканлар. Ичка
рига киришса, хдмма ёк, алгов-далгов. Х,айрон булиб бунинг са-
бабини сурашибди. Дадам бепарвогина елка к,исиб к,уя к,олиб-
дилар. Вок,еа бундай булган экан.
Мах,алладаги безори болалар уйга киришиб, ухлаб ётган да
дамни каравотлари билан кутариб суриб, ичкари эшикни очиб,
—^ --- - 489
■■ --О »||^
челакдаги ёг ва бошкд арзимас нарсаларни олиб чик,иб кети-
шибди. Дадам билиб турсалар хдм, бепарво ётаверибдилар.
Эсимда, бир куни ойим дадамга:
- Бориб товук,ни сотиб, урнига егулик олиб келинг, - деб
бозорга тушириб юбордилар. Дадам бир махдл буш тогорани
к,ултик,лаб кутариб келдилар. Ойим:
- Егулик кдни? Тогорани нега олдингиз? - дедилар.
- Э, товук,ни х,еч ким олмовди, тогорага алмашвордим. Руз-
горга ярар, - деб жавоб бердилар дадам. Х,озиргача хдм «То-
вук,нинг пулига келган тогора» деб уни сакдаб келамиз. Дадам
узи ёшликларидан шунакд содда эканлар. Катталарнинг эсла-
шича, Жосият бибим енгларида узум, мевалар бекитиб:
- Рах,имберди, дадангга айтмагин, - деб кушниларникига
улашгани олиб чик,иб кетарканлар. Кечк,урун дадам К,одир бо-
бомга:
- Дада, ойим уйдан х,еч нарса олиб чик,иб кетмадилар, - деб
«сотиб» куярканлар.
Уша давр одамлари к,анчалик содда булишмасин, бирок,
бир-бирларига ок,ибатли булишган. Абдулла акам Москва-
га ук,ишга кетганларида ойим кармондузлик к,илиб, «К,айним
к,ийналмасин» деб пул йигиб жунатар эканлар. Абдулла акам
хдм бизга жуда мехрибон эдилар. Ойкумуш опамни уз фарзанд-
ларидан х,ам ортик,рок, суярдилар. Опам ёшликлариданок, зий-
рак, укувли эдилар. Улар айтган:
Гар узинг уйнагали бир яхши урток, истасанг
Унг цулогин цурт еган каллага топширдим сани,
- каби х,ажвий шеърлари хдли-хдли к,улогим остидан нари кет-
майди.
Махдлламизда Отинча опа деган аёл буларди. Опа бизни-
кига келиб, Ойкумуш опамга дутор чертишни ургатардилар.
Опам дутор чалишни ургангач:
Вац-ваца турам, босманг жамалагимни
Ушламанг, ака, куйворинг оц билагимни,
- деб ашула айтардилар.
490
Абдулла акам к,изларига кушиб оп ам н и х,ам Бешёгочдаги
мактаб-интернатга ук,ишга бердилар. Бирок, опам ук,ишдан ке-
лаётганида томдан осилиб тушган сумалакни еб, упкалари ша-
моллаб, 19 ёшда вафот этдилар. Абдулла акам жуда куйиниб
кетгандилар. Мен Абдулла акамнинг йиглаганларини биринчи
марта ушанда курганман.
Опам Отинча опага ухшаш ок,-сарикдан келганликлари
учунми, ойим уларни доим бизникига олиб чик,иб, йиглаб сух,-
батлашиб утирардилар. Кейин уша аёл онамнинг илтимосла-
рига кура менга дутор чалишни $фгатди. Мен Хабибулла ва
Масъудга ургатдим.
Абдулла акам шийпон курадиган булиб к,олдилар. Мен Х,а-
бибулла билан озгина ришт куйган булдик. Кейин усталарга
гишт таший бошладик. Абдулла акам бизга махсус гишт таший-
диган тахта ясаб бергандилар. Тахтани орк,амизга куйиб, тахта
учига богланган икки арк,онни елкамиздан ошириб, устига ет-
ти-саккизтадан гишт куйиб таширдик.
Шийпон х,ам битди. Абдулла акам шийпон атрофини те-
кислаб дехдончилик билан шугуллана бошладилар. Богнинг
кунботар томонига картошка экмок,чи булдилар. Уларнинг ер
чопиш хунарлари антик,а эди. Биринчи йили ернинг бир то-
монини одам буйи келадиган к,илиб, энига узун х,овуз томонга
сурдилар. Натижада узун х,овуз ернинг иккинчи томонида пай-
до булди. Кейин катта-катта жуяк олиб картошка экдилар. Кар
тошка униб чикдач, бароб, яъни танасини кума бошладилар.
Картошка тепага к,араб усаверди. Абдулла акам кумиб тепага
чик,авердилар. Картошкаларни кумиш шу даражага етдики,
мен Хдбибулла билан арикдинг ичига тушиб бемалол бекинма-
чок, уйнардик. Йигим-терим мах,алида картошканинг х,ар бир
тупидан челагидан орттириб х,осил олдилар. Кузда ерни яна
х,овуз томонга суриб агдариб чикдилар.
Абдулла акам шийпоннинг юк,ори кисмида узумзор барпо
этмок,чи булдилар. Жойни х,озирлаб, узум кучати экиш вак;ти
угганиданми, кузлаган кучатлари булмаганлиги учунми, не-
гадир иш тухтаб к,олди. Ер буш к,олмасин деб, Бердивой исм-
ли бир татар йигит билан шерикчиликка помидор экдилар. У
вак,тларда биз томонда помидор экиш одат тусига кирмаган
эди. Абдулла акам Берди татар билан ер чопишдилар, жуяк
олишдилар. Хуллас, помидор кучатини экиш, сув, угит билан
491
>*•—о —♦
парваришлаш, чопик, к,илиш ишларини Абдулла акам баб-ба-
равар бажаришдилар.
Бердивой ака асли Сирдарё як,инидаги нох,ияларнинг бири-
дан булиб, тирикчилик сабабли шахдрга иш кддириб келган-
лардан экан. Бердивой ака шийпонда ётиб юрарди. Буш вак,т-
ларида Абдулла акам билан сух,батлашар, хдтто бирга намоз
х,ам ук,ирди.
Помидор х,осилга кириши махдлида Бердивой ака Абдулла
акамдан рухсат олиб, бирор х,афтага бола-чак,асидан хабар ол-
гани кетди.
Бердивой ака айтган муддатида келавермагач, Абдулла
акам кимнидир унинг уйига жунатдилар. Орадан бирор кун ут-
май, борувчи шум хабар олиб келди. Бердивой ака бола-чак,а-
сини куриб, яна Тошкентга кдйтаётганида хайрлашиб уйидан
чик,ибди-ю, уйларининг олдидаги темир йулдан угаётиб поезд
тагида к,олиб кетибди.
Абдулла акам бу хабарни эшитиб:
- Бечора Бердивой хокисор, имони бут, ишнинг кузини
яхши биладиган йигит эди, - деб анча вакдтача ачиниб юрди-
лар. Орадан бирмунча вак,т утгач Абдулла акам:
- Мен Бердивойникига бордим. Бечоранинг турт фарзанди
етим к,олибди. Узиям турмушлари жуда ночор экан. Оиласи-
га х,ак,ини ташлаб келдим, - деган эдилар бир оилавий сух,бат
чогида.
Уша йили ернинг зуриданми ёки Бердивой аканинг мех^а-
тиданми, х,осил чунонам мул булдики, етилган помидорларни
териб улгура олмадик. Абдулла акам эски шахдрлик бак,к,ол
танишлари билан гаплашдилар. Обид акам, мен, Хдбибул-
ла бакдолнинг дуконига помидор ташиб бердик. Рах,бар опам
помидор териш, к,ок,и к,илиш, к,ушниларга таркдтиш билан
машгул булдилар. Уша йили Абдулла акам Обид акам ва менга
бош-оёк, кийим-кечак олиб бердилар. Узлари келаси йил учун
помидор уругларидан кушниларга улашдилар.
Абдулла акамнинг ёзувчилигу дех,к,ончилик хунарлари авж
олган паллада алгов-далгов замон бошланди. Хдмма бир-би-
ридан к,урк,иб яш ай бошлади. Узокрок, к,ариндошимиз Соли со-
вунгар деган киши х,ам к,очиб, бизникида ётиб юрди. Ушанда
Абдулла акамга:
492
- Сизни Эрон к,ишлогига обориб куяйлик. Даштда к,ову
экиб юрасиз, - деганимизга х,ам кунмадилар. Балки айтгани-
мизга кунганларида тирик к,олган булармидилар. Чунки уша
ерга шахдрдан к,очиб ч щ кднлар бари ж он саклаб к,олди.
Абдулла акамни олиб кетиш аётганида Хдбибулла бетоб эди.
У бир йилга як,ин гипс каравотда чалк,анчасига ётди. Одам ёта-
верса чак,алок,к,а ухшаб крларкан, Хабибулла урнидан турганда
юришни х,ам эсидан чик,ариб к,уйган экан. Уни ун беш кунча
етаклаб юрганмиз. Кейин аста-секин юриб кетди. Махсус ти-
килган белбог так,иб юрарди. Ушанда шийпонга гишт ташиб,
бели эзилган экан рах,матликнинг.
Нуриддин ЗАЙНИДДИН угли
БУВА К.АДРДОНЛАРИМ
Менинг бувам Иногомжон Исажон угли (1876-1960) асли кук-
тераклик булиб, Тошкент атрофида номи чик,к,ан богбон эдилар.
У киши хурматли адибимиз Абдулла К,одирий билан них,оятда
як,ин булишган. Бувам Абдулла К,одирийни укинч-алам билан
тез-тез эслаб к,олардилар. Кейинчалик уларнинг к,ай даражада
як,ин булишганини угиллари Хабибулла аканинг сух,батларидан,
ёзган мак,ола ва китобларидан х,ам ук,иб билдим. Мен турт-беш
ёш бола пайтларимда кечк,урун бувамнинг ёнларида ётардим.
Бувам х,ар кечаси ухлашдан олдин Куръон оятларидан менга
ёдлатардилар. Орада менга «Обид кетмон» китобининг охирида
ёзилган шеърни х,ам ёдлатганлар. У х,али х,ам эсимда турибди:
Мецнат - дилбар, бизлар унинг шайдосимиз
Вазифасин англаганлар аълосимиз!
Бахтнинг куши бизга томон цанот цоцди,
К ам багаллар кулбасига чирок, ёцди!
Обид кетмон колхозининг аъзосимиз,
Момиц отлиц оц олтиннинг дарёсимиз.
Бувамдан менга шулар эсдалик булиб к,олган. Шу эсдаликдан
х,ам уларнинг бир-бирига муносабат, хурмат-эътибори к,андай
булганини уйлаб к,оламан.
493
195 7 йил. Ун-ун бир ёшли бола эдим. Ук,ишдан кейин тирик-
чиликучун кдссоблардан гушт олиб, Чорсу бозорида сотардим.
Бир куни гушт сотиб турсам, говур-гувур ran бошланиб к,олди.
К,изик,иб одамлар орасига кириб бордим. Бир кекса одам ёнида
халтага солинган китоблар, кулида эса янги босилган «Уткан
кунлар» китобини ушлаб сотиб турибди. Одамларнинг кулида
хдм шу китоб. Мен бу китоб хдкдда бувамдан куп эшитганман,
лекин ук,имаган эдим, чунки бу китобни ук,иш бу пайтгача
так;ик/1анган эди. Мана энди яна кдйта босиб чикдришибди.
Мен уйлаб утирмай биттасини сотиб олдим ва китобни бу-
вамга олиб бориб бердим. Уша кун бувамнинг у х,олати хдмон
эсимда. Бувам китобни икки куллаб ушлаб, бир менга, бир
китобга кдрардилар, кейин уни бир неча марта лабларига олиб
бориб, сунг пешоналарига теккиздилар. Кейин багриларига
босиб, хунг-хунг йиглаб турган х,олда: «Алхдмдулиллах,, шу
кунларга етказиб, курсатганингга шукур», деб Аллох,га хдмду
санолар айтдилар. Кейин кунгилларига бир нималар келдими,
опам Шарофатга сандикдан тез тун олиб чик,ишни айтдилар.
Сунг к,ийик,кд уралган тунни к,улга олдиларда, менга: «юр, мен
билан бирга» деб йулга тушдилар. Х,озир эсласам, биз Абдулла
бувани уша шийпонли х,овлиларига борган эканмиз. Биз кириб
борганда х,овлидаги айвонда анча-мунча одам утирган экан.
Бизни куриб уринларидан туришди. Отам угиллари булмиш
Х,абибулла акага йиглаб-йиглаб тун билан дуппи кийгизди-
лар. Турганларнинг купчилиги йиглади. Айник,са ок,-сарикдан
келган бир киши ю з-кузларидан ёшлари ок,иб шийпон томон
юринди. (Кейинчалик балсам бу киши Гози Юнуснингугиллари
Тулк,ин Юнусов экан). Табрик-йук,ловга келиб турда утирган-
лардан Зиёвиддинхон эшон Бобохон хдзратлари эканлигини
кейинчалик билдим. У киши билан пойгахда утирган туладан
келган ёшрок, бир киши Абдулла бува хдк,ида куп яхши сух,бат
к,уришди. Билсам, у киши Абдулла бувани кдйнилари экан.
Зиёвиддинхон домла Абдулла бувани хдк,ларига тиловат к,ил-
дилар...
Сунгги кунларида хдм бувамнинг тилларидан Абдулла Коди
рий оти тушмас, китобларини ёстикдари тагида асрар, у киши
хдк,ларига дуо к,илар эдилар. Бувам 1960 йил 15 август куни
оламдан утдилар ва шундан сунг Кодирийлар хонадони билан
борди-келдимиз узилиб к,олди.
494
о »'=4
1976 йилнинг куз ойларида хотиним нинг соглиги ёмонла-
шиб, нафаси к,исадиган булиб к,олди. Бир куни тунда шу касали
к,аттик, хуруж к,илди. Мен уни 10-шах,ар касалхонасига (К,орак,а-
мишдаги х,озирги ИИБ касалхонаси) олиб бордим. Навбатчи
шифокор киши аёлимни курди, текширди, биринчи ёрдам к,илиб
дори берди, укол к,илди. Азобланиб турган аёлим тинчланиб,
тездауйкуга кетди. Тонгдаузига келиб: «Шифокорларга рахдоат
айтдингизми?» - деди ва ran орасида Абдулла Кддирийнинг
угилларидан бири шу ерда шифокор булиб ишлашини айтди.
Мен дарх,ол шифокор хонасига бориб, у ердаги кишидан аёлим
айтган гапни сурадим. Нималарнидир к,огозга ёзиб утирган ши
фокор кузойнаги устидан менга к,араб: «Сиз ким буласиз?» - деб
суради. «Мен Иногом отанинг набиралари буламан», дейишим
билан у киши урнидан туриб келиб, мени багрига босди ва: «Мен
уша Абдулла Кддирийнинг угли Хабибулла акангиз буламан», -
деди. Кузлари ёшланди.
Биз угириб узок, сух,батлашдик. Сух,бат давомида Хдбибулла
ака бувамни куп эсладилар. «Терак шохига узум улаб, х,осил
оладиган кули гул богбон эдилар» деб таъриф к,илдилар. Шу-шу
Хабибулла акани тез-тез йукдаб турадиган булдим.
1987 йил катта к,изим Шах,нозани турмушга узатадиган бул-
дик ва Х,абибулла акани туйга таклиф к,илиб уйларига бордим.
Чамаси, кечки соат туртлар эди. Ташк,арига чик,ишларини кут-
май, узим хоналарига кириб бордим. Хонтахта устида жуда куп
ёзилган-чизилган к,огоз варак^арига кузим тушди. Оталарининг
сунгги кунлари х,ак,ида ёзаётганларини айтдилар. Уша гурбат
кунларда одамларнинг бир-бирига муносабатлари х,ак,ида гап-
лашдик. Хабибулла ака шуни эсладилар:
«Дадамни НКВД ходимлари олиб кетганидан кейин бир
хдфталар угиб Иногом ота х,овлимизга кириб келдилар. Мен
уларга бу уйга бошк,а келмасликларини, бизни халк, душмани деб
к,оралаётганларини айтдим. Иногом ота эса «Йук,, мен барибир
келавераман», деб чик,иб кетдилар. Ушандан кейин Иногом ота,
Музайяна Алавия ва яна бир рус аёли Лидия Соцердотовадан
бошкд хдмма бу хонадондан оёк, тортиб кетди».
Хабибулла ака билан сух,батимиз тугаб, к ^ а г а чик,к,анимда
соат 7 булибди.
Мен х,ам х,али х,амон бу х,овлидан хабар олиб тураман. Аб
дулла бувамизнинг, Иногом бувамнинг, Хабибулла акамнинг
охиратларини Аллох, обод к,илсин. Омин.
Бизнинг шахар х,овлимиз Чорсугаядин «Пахта» кучада, ярим
гектарга як,ин дала хрвлимиз эса хрзирги Обиназир махдлласида
эди. Уша пайтларда бувам Многом отани пайвандчи номи билан
х,амма танир эди.
Обиназирдаги богнинг донгини хдмма эшитган эди. Янглиш-
масам 1953 йил мен 7-8 яшар боламан, ёзнинг август ойлари
эди. Бир куни отам (мен бувамни ота дер эдим) мени етаклаб
Чорсудаги Коппон бозорга олиб тушдилар. У ерда дукондорлар
билан савдолашиб ёгоч кушнарвон сотиб олдилар. Нарвой х,али
йигилмаган, унинг туртта оёгини бир боглаб, мен елкамга ол-
дим, пиллапояларини ва жуплайдиган темирини отам кутариб
олдилар. Йулда кетатуриб: «Ота, нарвонни нега олдик?» деб
сурадим. «Узум тарашга», деб жавоб дилдилар. «Кукалдош»
мадрасасининг олдига келганда: «Юр, мен сенга морожний олиб
бераман», - дедилар. Мадраса ёнидан Чорсу бозорига киришда
ошхона, ундан нарида бир китоб дукони бор эди. Ошхонадан
менга, узларига морожний олиб, еб туриб китоб дуконига к,араб
сузландилар. «Бу Маркам дачон савдо дилади, дачон курсам
олдида одам, гаплашгани-гаплашган», - дедилар.
Бирдан отамнинг юзлари жиддийлашиб, уйланиб к,олдилар:
«Абдулла акам билан бирон маслахдтли иш булса, доим
шу дуконда учрашар эдик, - дедилар ва гапларини давом эт-
тирдилар: - 1933 йил очарчилик авжига чик,к,ан эди. Абдулла
акам билан шу дуконда учрашиб, гаплашиб турсак апток,ашк,а
(автокачка - от кушилган турт гилдиракли арава) дупур-ду-
пур к,илиб келиб к,олди. Ундан иккита одам тушди. Улар шу
«Кукалдош»нинг тагида «нон-нон» дея очликдан титраб к,атор
угирган, узала ётган одамларни орасидан оралаб угиб, улган-
ларни кутариб-кутариб утин тахлагандай аравага ортишди-да,
олиб кетишди. Уларнинг кетидан Абдулла акам менга к,араб:
«Ота, тиловат к,илинг», - деди. Мен «узларидан булсин, бизники
нари-бери...» дедим. Абдулла акам к,ироати билан Куръон тило
ват к,илди. Кейин «Кукалдош» томонга к,араб: «Кишмиш бериб
бок,к,ан отларим ажрик,к,а зор булди», - деб к,уйди. Махдам эса
курсаткич бармогини лабига теккизиб к,уйган эди».
Биз урнимиздан туриб йулга тушдик. Китоб дукони олдидан
угаётганда дукондор киши билан отам бир-бирларини куриб,
бош силкитиб куришишди. Отам эшитарли дилиб: «Утганларни
худо рах,мат к,илсин», деб дуйдилар...
Абдузох,ид РАСУЛОВ
«МАРОЖНА ЕГАНМАН»
Баъзан рахдтатли дадам оилавий сух,батларда: «Менга Абдул
ла Кддирий марожна1к,илиб берган, мен м азза к,илиб еганман»,
деб бир-икки марта шу вок,еани мадтаниб айтганлари эсимда.
Шах,ар хрвлимиз илгари «Сузук ота» махдлласида, бир гектар-
ча бог х,овлимиз эса мана шу турган хдвлимиз атрофида булган
экан. Дадам 1926 йили тугилганлар. Айтишича, турт-беш ёшлик
бола чокдарида - к,иш бекорчилик - оталари Абдурасул бувам
(мен бувамни курмаганман, у кишини «Абдурасул Карвон» деб
аташган, иккинчи жах,он урушида дараксиз кетган экан) уларни
етаклаб эшикдан Абдулла бувани чак,ириб, х,овлига кириб бо-
ришибди. Абдулла бува уларни шийпон остидаги уйга таклиф
к,илибди. Анча сух,батлашиб утиришибди.
Бир вак,т дадам, бола булган-да - зерикканми, хархаша к,ила
бошлаган. Шунда Абдулла бува: «Сенга марожна к,илиб бераман,
бирпас жим утирасанми?» - деган эканлар. Дадам: «Хуп, жим
утираман», - дебдилар. Абдулла бува урниларидан турибди-
лар-да, токчадан бир ликоп олиб, тацщарига чик,ибдилар. К,алин
к,ор ёк,к,ан экан. Ликопда сила к,илиб к,ор олиб кирибдилар, ша-
кардондан чойк,ошикда шакар олиб ликопдаги к,ор устига сепиб,
к,ошиги билан дадамнинг олдига куйибдилар. Дадалари - бувам
бу тадбирдан кулиб, х,айрон булар эмишлар.
Дадамга «марожна» жуда ёк,ибди, бир чеккадан ея бошлаб-
дилар...
***
Яна бир вок,еани Абдугани бува амакимдан эшитган эдим.
Абдугани бувам акалари Абдурасул бувам билан Куктеракдаги
молбозорга от-аравада чик,иб тирикчилик к,илишар экан.
- Аник, йили эсимда йук, - 30-йиллар эди, - деган эди бувам,
- бир куни эрта тонгда аравани хдйдаб кетаётсак, узокдан оп-
пок, кийиниб шахдам кетаётган бир одам куринди. Як,инлашиб
бордик, юришларидан, орк,а куринишларидан таниш - Абдулла
1Музкдймок,.
497
»- ° м
ака кетяптилар. Эгниларида ок, яктак-иштон, бошларида ок, тур
дуппи, елкаларида копчик,, оёк яланг.
- Ха, Абдулла ака, тонг сахдрдан к,аёк,к,а?
- Куктеракка.
- Бозорга кетяпсизми?
- Йук,... Ёзадиган нарсамга баъзи бир гапларни билиб кел-
мок,чиман, пгунга...
- Куктераккача хдли анча йул, к,ани, аравага угиринг.
- Йук,, йук,, рахдоат, мен пиёда кетаман, шу менга, ёзадиган
нарсамга керак. Шу айтганларинг учун х,ам рах,мат, сизлар бе-
малол бораверинглар, - деб к,олдилар...
Нарирок, борганда акам ачиниб кетди чоги, шапати билан
тиззасига таре этиб уриб, бошини чайк,аб к,уйди.
Кейинрок, «Обид кетмон» китоби чик,ибди, деган гапни
эшитдик, топиб ук,идик, худди бизбоп китоб экан, деб гапириб
берганлари эсимда.
АДИ БДАН
К .О Л Г А Н
К ,У Л Ё З М А Л А Р
Китобнинг давомида эътиборингизга х,авола этила-
ётган, бир аср мукдддам оддий дафтарга ёзилган “Бахт-
сиз куяв” пьесаси кулёзмасининг 3-сах,ифасида “Ушбу
асаримнинг бостирмокда рухсат бердим тошкандлик
Саид Хабибулла Саид Орифхужаефга - Абдулла Кдди-
рий, 21-нчи август, 1915-нчи йилда” деб дастхат битил-
ган. Ношир эса нашр этилган китобчанинг устига “Ушбу
“Бахтсиз куяв” театр рисоласининг боища шах,ардин
суратувчиларга адресим: Тошкандда, Чорсу бозорида
Саид Хабибулла Саид Орифхужа угли” деган эслатмани
к,айд к,илиб утади. Муаллифнинг к,улёзма дафтари эса
ноширнинг угиллари Саид Мужибуллахон (1929-2007)га,
бу кишидан эса набиралари Комронбек Хабибулла углига
адабий мерос к,олиб, улар уни куздек асраб юз йилдан
сунг Кдцирийлар оиласи ихтиёрига тортик, к,илдилар.
Биз шоир Хислатнингтугишганукалари булмиш бу оила
авлодига ташаккурларимизни билдирамиз.
^99