350
риб инсофлик, инсофсиз курилишининг фарк,ини курсатиш
билан миллий туйгуга катта таъсир бермокда уннайди. Чунки
руслар Ок,масжид чегараларига келганда Тошкантда унинг сиг-
нали эшитилган. Шунинг учун русларга к,арши курашувчилар-
ни шу Тошкантдан чик,ариши керак эди. Х,еч бир амални хох,ла-
май турган, халк,нинг манфаатини «1сузататурган» Юсуфбек
х,ожи каби миллат к,ах,рамонлари мана шу Тошкантдан чикдан.
Тошкант инсофлиларини, Юсуфбек хржиларини хрзирги Тош-
кант инсофсиз ёмонларига к,арши куйиб, уларнинг тущ ан тари
хий йуллари учун курашиш чизигидан жой белгилагандир.
Муддаони укувчига утказиш, узини сук,иш (дидактика) ёзув-
чини чекиниб туришини, муболагаларни АДодирий тасвирий
усул к,илиб ишлатади. Реализм санъати суратларда (образ)
турмушни тушуниш, севишдан иборатдир. Реалистлар сурат-
лар (типлар) яратиш билан турмушдан кишини таъсирланти-
ради. Румонтик,лар эса бу йулдан узовдирлар. Уларни санъати
ташвикдгчи, таргиботчи булиши устига идеаллашдирилган су-
ратлар орк;али уз маслакларини исбот к,илатурган булади.
Ёзувчи уз муддаосини тарафдорларининг яхши сифатла-
рини осмонга кутариб, унга к,аршиларининг ёмон сифатла-
рини жуда тубанлаб тасвир к,илиш билан машгул буладилар.
Бундай вазифани бажариш вак,тида румонтик,лар узларининг
кднчалик, яхши талантлари билан к,аршиларида турган мате-
риалларини (турмушни) чаппа туришини йукрта олмайдилар.
Мантик,сизлик„ нотугрилик,к,а куб учрайдилар. Шунинг учун
улар муболага, чекиниш йуллари билан ук,увчига тарбия бериш
мажбуриятида к,оладилар. Уларнинг к,ах,рамонларининг чирой-
лик, ran, огзаки яхши ran, огзаки билармон, бах,одир булишлари
мана шундандир.
Майда буржуазия румончилиги санъатчиликда аллак,анча
талантлик булгани маълум. Уз даврларида (айник,са, Франсия-
да, шарада Туркияда) жуда кенг бадиий усталик,лар шулар ку-
лида булган. Румонтик,лар уз к,ах,рамонларини сирни бой бер-
майтурган суфо (скромний) к,илиб чиройли гапиртирадилар.
Лекин ёзувчи оадовчилик,, к,ораловчилик, к,обилиятларини
ишлатиб, к,ах,рамонларини чиройли - уста сузларига к,ушимча
к,илиб туради. К,ах,рамонларининг х,ар бир к;адамини, хдракати-
ни, феъли-хуйи устида мулох,оза к,илиб, уларга уз бах,осини к,уя-
боради. Замонасининг сул румонтик,ларининг бу к,илик,лари А.
■----------- ^ 351
Кодирийнинг «Уткан кунлар» румонида хам куриниб туради.
АДодирий нима учун тарихий усули билан кулланади? Чунки
бу билан румонтик, ёзувчилар х,ак,ик,атчилик,к,а интиладилар. Бу
приёмнинг «Уткан кунлар»ни ёзишда кулланиши А Д одирий
нинг чекиниб туриш, сирни махфий олиб бориш имкониятини
беради. Биринчи к,арашда гуё АДодирий тарихда булиб уткан-
лардан х,икоя к,илиб чик,к,ан холис. Унда бошкд ёлгон идеялар
йук, дейиш имкониятини тугдирадир. Албатта, тарихни, жойи-
ни, одамни протокул тусида кучириш билан унинг бутун тасви-
ри х,ак,ик,ий булиб кдлмайди. Ёзувчи узининг тарихчилигига
ишониб, к,ахрамонларнинг буш, сок,ов к,илиб куйсалар, бундан
бадиий сурат пайдо булмайди. Реалист ёзувчилар (х,ак,ик,ий
художниклар) х,ам х,аракат ичига тарихий вок,еаларни, жойла-
рини, шароитини, тасвирини киритади. Аммо румонтик,лар
каби бутунлай бирма-бир х,ижжалаш билан шугулланмайди.
А Додирий расмий протокул к,илиш билан вок,еаларнинг саба-
блари устида фалсафа сотганини курдик. Бу онда яширин узни
чекинтириш усули очик;лик,к,а айланади, фош булади. Буларни
х,аммаси ёзувчига муддаосини ишонтириброк, утказиш учун
ишлайди.
А Додирий суратни (образни) идея йулида курбон к,илган.
Уз идеяларини утказишда суратка, типка ишонмайди. Шунинг
учун у бадиий усулни, яъни уз куролини ташлаб, боцщанинг
- тарихчининг куроли билан куролланишга мажбур булган.
Шунинг натижаси уларок, рух,ий х,аётини буяб утиб, тарихий
одамларни курсатиш урнига тарихий материал ичида хаёлий
кишилардан бах,с этибдир. Румонтик, ёзувчилар шу вак,тгача су-
ратлар орк,али турмушдан олган туйгуларини гавдалашка ожиз
эканларини баён к,илиб келганлар. Шу ок,имга кириб туриб
«Уткан кунлар»ни яратк,ан А. К,одирий х,ам худди шу мак,омда
йургалаган.
Румонтик,лар уз олдига куйган вазифаларини, сюжетини
мунтазам бориши билан х,ал к,илишга ожизлар. Шунинг орк,а-
сида уз суратлари ва тасвирларини ярата олмайдилар.
Румонтик,ларда (АДодирийда х,ам) табиат, бино, шах,ар,
куча, курол ва бошк,алар х,еч к,ачон х,айбатли булмасдан к,ол-
майди. Албатта, булар вок,еани ва к,ах,рамонларнинг истик,бо-
лига нисбатан алок,асиз булмайди. Реалист ёзувчиларда х,ам
х,амма вак,т сурат (образ) х,аракат к,илгучи кишининг бошидан
352
утканларига (переживание) тулдирувчи булиб туради. Бу х,ол-
ни уша суратларни ёки хдракат килгучи кишиларнинг рух,ий
хдлатларининг натижаси уларок, курамиз. Чунки реалистлар
кахрамонларига суратни узларининг ах,вол рух,ияларига карата
Кабул к,илдирадилар. А Додирий турли суратлар яратади. Аммо
суратлар устида узи фикр юризиб бадо куя боради.
Мусулмонкулнинг зулми, кУРКмаслиги, баттоллиги тугриси
да сах,ифалаб музокара очиб, узига суз беради. Аммо унинг су-
ратини аник курсатиш билан кишида х,аяжон уйгатишга х,ара-
кат килмайди. К,ипчоклар киргини тугрисида сузлайди. Аммо
уни суратларда гавдалантирмайди. Х,атто табиатни тасвир ки-
лишда х,ам ах,вол инчинун.
Ёзувчининг мафкуравий, сиёсий муддаолари учун хизмат
килишни олдига куйиши натижасида мана шундай очиклик
усулини олиб келган. Узининг объектив хусусиятлари билан х,а-
ракат килатурган кишиларни суратларда яратиш урнига музо
кара очиш, уз идеясига мувофик килиб уларга бах,о куябориш
ва карор килиш даражаларида булиб колмишдир.
АДодирийнинг услуби ва кадимчилиги остида бошка румон-
тиклар каби ижтимоий бир идея, майда буржуазия идеяси ётади.
Унинг услуби диалуг, монолугнинг хусусиятларини кискалик, кес-
кинлик, х,аяжонлик, мулойимликда таъбирлаган эдик.
Хакикатда бу юкорида АДодирийнинг шароити хусусида
юриткан мулохдзамизга мос келади. Майда буржуазия рах,м-
дилликни талаб килиш билан бирга х,амма вакт мех,рибонлик,
ширин сузлик, ахлоклик булишлик енгиб чикади, деб ишониб
келган. Шунинг учун яхши муридан яхши тутун чикади, ёмон
муридан эса ёмон тутун.
Тилнинг бундай ижтимоий мохдяти натижасида румон-
тикларнинг ках,рамонларида (кишиларида) узларига хос усулда
гапиришни курмаймиз. Уларнинг кишиларининг тилларидаги
хусусиятлар марказлашадилар. АДодирий кахрамонларининг
хусусиятларига караб турли иборалар ташлансалар-да, сузла-
ридаги кискалик, шартта кесиб гапиришлар биргалашадилар.
Румонтик ёзувчиларнинг купларининг румонларида ка-
димчилик катта урунни олади. Уларнинг ках,рамонлари оддий
кишилардан мураккаб булмайди. Уз назарларида оддий киши-
ларда идея булиб, гуё у идея оркасидан кураш булмайди. Балки
Ках;рамонлари манфаатларини ахлок, виждон билан х,ал ки-
555
»“ ° --ч
лувчилар булади. АДодирийнинг бош кдхрамонлари х,ам мак,-
садлари учун жисмоний курашмайдилар. Балки ахлок,, виждон
билан курашатурган шахслардир. Шунинг учун унда диалуг,
монолугларда (тилда) катта сузлар бор. Куб вак,тда уста сузлик
устун келиб туради.
Инк,илоб ёки ижтимоий мунокдшалар оммани ёки айрим
ижтимоий купчилик гурух,ининг кучи билан х,ал кдлинмайди,
балки суз билан, Юсуфбек хржининг жарчилиги к,иск,а, уткур,
шартта кесар тил билан хдл к,илинади. Чунки ёзувчининг мар-
казий фикри ахдмияти омма ёки оддий инк,илобга сабабчи
булатурган одамга булмай, балки берилган одил кдхрамонга
инк,илобни яратувчига кдратилгандир. Бунга тарихий кддим-
чилик тунини кийгизилади.
АДодирий бир-бирига манфаатлари к,арши турган, бир-бир-
лари билан курашишка мажбур булган, кучли, кучсиз булишла-
рига нисбатан енгилатурган ёки енгатурган синфларни билмай-
ди. Борликри инкор к,илади. Бунинг урнига АДодирий идея учун,
ютук, учун курашатурган кучларни билади. Халк, ютук,ини хдмоя
килатурган «халк,парвар»ларни билади. Румон сюжетининг та-
ракдийсида уни ахлокий умумлаштириш ва келтиришда хдм на
тижа АДодирийнинг муддаоларини кузатади.
К,ах,рамонларининг виждонлиси, ахлок,лиси ахлок,сизлик,
виждонсизликни енгиб чик,ади. Унинг бош яхши кдхрамонлари
доимо халк, тугрисида жон куйдиради. Нима учун АДодирий
бунчалик, к,атъийчилик, томон мух,аббатли? Буни майда буржу
азия синфининг умумий рух,идан топиш зарур. Халк,чи тари-
хида х,ак,ик,ий майда буржуазия вакили булиб келар. Бу урта-
да кдлган синфда турли синфларнинг таъсири бордир. Халк,чи
майда бойлар уйлайдиларким, уларнинг бошларида тарак;к,ий
синф туради. Аммо уларча бу синф х,ам халк,нинг бир к,исми
булганидан халк, учун хизмат к;илади. Бутун халкда бир сигнал
бериши керакки, бу зулматка, эзишка кдрши кутарилсин. Мана
бундай фикр бойлар фикридир. Улар уртада кдлишлари билан
турли синфий к,аршилик,лар орасида гангиб юриб, «х,ак,ик,ий»
халк,ни булиб олганлар. Мана булар халк,дан ёрдам кутадилар.
Халк,, х,ак,ик,ат, - деб унинг х,ол-ах,волидан зорланадилар. Баъзан
шодланадилар. Бутун халк, манфаатининг бирлигига шодлана-
дилар. Бу ишончлари оркдсида майда буржуазия санъаткорла-
ри узларининг бетараф туратурганлик,лари тугрисида вайсай-
354
f - ° «ч
дилар. Шунинг учун инсоф, одамгарчилик, халк,нинг хук,ук,и, бу
одамгарчиликнинг к,иймати, халк,нинг, бутун миллатнинг ман-
фаати дейдилар.
Шунинг учун АДодирийнинг Юсуфбек хржиси, Отабеги дои
мо халк,нинг хук,ук,и, инсофи, виждони тугрисида гапиради. Бу
халк,чиллик, майда буржуазия фикрларини х,имоя к,илишда ку-
макчидир. Шунинг учун майда буржуазия бутун халк,ни к,алк,он
к,илиб туриб, майдонга уз куйини куйлаб чикдди. Бу фикр би
лан синфий курашни инкор к,илиб, майда бойларга енгил ша-
роит тугдиратурган халк, жумхурияти талаб к,иладилар. Ал
батта бунга эришмадилар. Чунки жамият таракдиёти синфлар
курашидан иборатдир. Капитализм таракдиёти натижада халк,
жумхурияти эмас, сотсиализм тугдиражавдир.
КИШИЛАР - МАСЛАКЛАР
АДодирийнинг уткан кунлари билан яратилган кишила-
ри сурат (образ) булмай, балки асосан бир-бирига к,арши ку-
йилган идеялардан иборатдур. Румонда иштирок к,иладирган
одамларни текшириб чик,сак, очикдан-очик, фикрда, ахловда
бир-бирларига зид турган шахслар, гурух,лар куриладур. Марка-
зий уриндаги ва уни тулдирувчи урин турган, яъни биринчи ва
иккинчи даражадаги к,ах,рамонларнинг х,аммаси шу асосдадир.
Ёзувчи румонда айрим типлар (тула сурат) яратишга ах,амият
бермасдан, уларни маслак эътибори билан аник,лашга тириш-
канидан х,аракатчи кишиларни бир-бирларига к,арама-к,арши
куяди.
Отабек - Хрмид
Отабек - Мусулмонкул - к,ушбеги
Кумушбиби - Зайнаб
Х,асанали - Жаннатбиби
Азизбек - Утаббой к,ушбеги
Киргин, к,онхур сиёсати - мулойим, инсофлик сиёсати. Мун-
дан бошк,а маслак-муддаолари бир-бирига жуда х,ам к,арши бу
либ, битмайдурган асосий к,ах,рамонларга кумакдош юрадиган
типлар бор. Уларга куп тухтаб ултиришнинг унчалик х,ожати
йук;.
Отабек - Х,омид: булар бир-бирига мухдббатдагина эмас,
фикрда, ахловда х,ам рак,иб, ут билан сув кабидирлар. Отабек:
----------------------------------------------------------------------------------------------- 355
а - ичмайди; б - чекмайди, сир яширади; в - ахлок,ли, одобли,
муомалали; г - них,оят акдгси, виждонли; д - к,иргин сиёсатка
ва инсофлик, феодализм сиёсатига кдрши, мамлакатнинг та-
ракдий йулини кузловчи бахддир, хаёлчи, таассуротли бир йи-
гит. Отабек оддий одамларда буладирган камчиликларнинг бу-
тунисидан «соф» одил киши. Мана, АДодирий Отабекни шун
дай курсатиб солиштириш учун кдрама-кдрши к,илиб Хомидни
куяди.
Хомид: а - ичадирган, чекадирган; б - «куланса», тунг суз; в
- золим, ахдюк,; г - ахлок,сиз, хотинбоз, баччабоз; д - мамлакат
нинг гамини емайдирган ва х,озирги курилишдан рози, ярамас
бой бир одам. Умуман олганда, оддий кишиларда буладирган
бутун ёмон хусусиятларнинг бари Хомиднинг устида, шаънида
бор. Хатто булар куринишда хдм ажраладилар.
Отабек: «огир табиатли, улуг гавдали, куркам ва ок, юзли, ке-
лишкан. Кора кузли, мутаносиб к,ора к,ошли ва эндигина мурти
сабз урган бир йигит».
Хомид: узун буйли, к,ора чутир юзли, чагир кузли, чувак
сок,ол, уттуз беш ёшларда булган курумсиз бир киши эди.
Бу йигит яхшигина давлатманд булса хдм, лекин шух,рати
нима учундир бойлиги билан булмай «Хомид хотинбоз» деб
шухратланган. Кишилар Хомид орк,асидан сузлаганда унинг
отига так,илган лак;абини кушиб айтмасалар ёлгиз «Хомидбой»
дейиш ила уни танита олмайдирлар».
Зиё шох,ичи Хасаналига:
«Кечирасиз ота, - деди, - бизнинг Хомидбой шунак,а куланса
гаплар учун яратилган одам».
Кутидор:
«Гапингиз тугри, ота, - деди, - Отабек хон к,изига лойик; бир
йигит экан».
Отабек билан Хасаналининг иштирокида булган биринчи
сух,бат асосан Хомид билан Отабекни сифат, салмог жих,атдан
к,арама-к,арши ут-сув каби куюш билан боради. Ёзувчи бош
кдхрамоннинг асосий х,аракати, курашлари ишк, устида, оила-
вий масала устида боришни кузда тутиб, мунозарани хотин
олиш масаласи устида очиради.
«Хомид тагин суради:
- Уйланганмисиз?
-Йук,.
356
Хдсанали Отабекнинг ёлгиз «йук,» билан тухташига кдноат-
ланмади ва бу тугрида уз томонидан изох,лар беришни лозим
курди:
- Бек учун бир неча жойларга к,из айтдирмак исталинган
булса х,ам, - деди, - аввал такдир битмаганлик, ундан кейин
бекнинг уйланишка булган к,аршилик,ларидан бу кунгача туй
к,илолмай келамиз...»
«Манимча, уйланишдек нозик иш дунёда йукдир, - деди
Рах,мат ва Отабекка юз угирди, - Уйлангач хотининг табъингга
мувофик, келса, бу жуда яхши, йук,са, мунчалик огир ran дунёда
булмас.
Отабек Рахдоатнинг бу сузини самимият билан к,аршилади.
- Сузингизнинг тугрилигида шубх,а йук,, - деди, - аммо шуни
хдм кушмок, керакки, оладирган хотинингиз сизга мувофик, бу
лиши баробарида эр х,ам хотинга мувофик,к,уттабъ булсин.
- Хотинга мувофик, булиш ва булмаслик,ни унча кераги йук,,
- деди Хрмид эътирозланиб, хотинларга «эр» деган исмнинг
узи кифоя... Аммо жиян айткандек, хотин деган эрга мувофик,
булса, бас.
Рахдоат кулиб Отабекка к,аради. Отабек х,ам истех,золик та-
бассум ораси Хрмидга куз к,ирини ташлади.
- Уйланишдаги ихтиёримиз, - деди Рахдоат, - ота-онала-
римизда булганлик,дан оладирган келинлари угилларига ёк,са
эмас, балки унинг ота-оналари узларига ёк,са бас. Бу тугрида
уйлангучи йигит билан эр кдлгучи к,изнинг лом-мим дейиш-
ка х,ак, ва ихтиёрлари булмай, бу одатимиз маък,ул ва машруь
ишлардан эмасдир. Масалан, мен ота-онамнинг ёкдиришлари
билан уйландим. Аммо хотиним ота-онамга мувофик; булса
х,ам менга мувофик, эмас, сиз айткандек, эх,тимол, мен х,ам хо-
тинимга мувофик, эмасдирман... Сузингиз жуда тугри, бек ака.
Отабек Рахдоатнинг сузини ихлос билан эшитди ва «Сен
нима дейсан?» дегандек к,илиб Хрмидга к,аради.
- Жиян, - деди Хрмид Рах,матга к,араб, - бошлаб уйланишинг
албатта, ота-онанг учун булиб, улардан ранжиб юришингни
урни йук,. Хотининг кунглингга мувофик, келмас экан, муво-
фик,ини олиб хотинни икки к,ил. Буниси х,ам келишмаса учун-
чисини ол. Хотиним мувофик, эмас, деб зорланиб, хдсратланиб
юриш эр кишининг иши эмас».
Маргилонда уста Алимнинг уйида Отабек ёлгон гапиради.
557
Шунда АДодирий:
«Отабек к,ип-к,изил ёлгонлашдан виждони олдида к,изарин-
ди. Аммо ул бир томондан мунга мажбур хдм эди. Чунки унинг
кутидор билан кдмалиш ва улимга хукм этилиш тарихи бутун
Маргилонга машхур булиб, хдк,ик,ий исмини яш ирмай айткан-
да, эх,тимолки, бошкд сирларни хдм очмок,кд тугри келар эди»,
- дейди.
Маргилон курбошиси сух,батида курбошининг порахурлик,
сирини очиб туриб, Содик, тугрисида: «Хоин билан сотилган
кузлар тук,нашдилар-да, маъно олишдилар».
Румоннинг бошланишидан тортиб, то охиригача ёзувчи
Отабекни уз х,имоясида олиб боради.
Кумушбиби идеаллаштирилиб бутун курашнинг боришига
чизик,лади. Зайнаб Кумушка кдраганда бутунлай терс булиб ку
рашнинг к,изиши, кескинлаши учун иш беради.
«Уйнинг турига солинган атлас курпа, пар ёстик, кучогида
совукдан эринибми ва ё бошкд сабаб биланми уйгок, ёткдн бир
к,изни курамиз. Унинг к,ора зулфи пар ёстик,нинг турлик томо-
нига тартибсиз суратда тузгиб, куюк, жинггила кипрак остидаги
тимк,ора кузлари бир нук,тага тикилган-да, нимадир бир нар-
сани курган каби... к,оп-к,ора камон, утиб кеткан нафис, к,ий-
иг к,ошлари чимирилган-да, нимадир бир нарсадан чучиган
каби... тулган ойдек губорсиз ок, юзи бир оз к,изиллик,га айлан-
ган-да, кимдандир уялган каби... Шу вак,т курпани к,айириб уш-
лаган ок, нозик к,уллари билан латиф бурнининг унг томонида,
табиъатнинг них,оятда уста к,ули билан к,ундирилган к,ора холи-
ни к,ашиди ва бошини ёстикдан олиб ултурди».
АДодирий Кумушни факдт хусндагина эмас, ак,л-фаросат-
да хдм юк,ориларга кутаради. К,изларда буладирган камчилик-
ларнинг биз биттасини хдм Кумушда курмаймиз. Ёзувчи бу би
лан кдхрамонлар орасидаги низоънинг кучайишига сабаб к,и-
либ Кумушбибининг хуснини, ёк,имли табиатини курсатмакчи
булган. Бу билан АДодирий уз муддаолари, фикрларини укув-
чи онгида уюштирган. Шунинг учун хдм Кумушнинг тасвирига
ортащча зеб берган.
«Ун етти ёшлар чамали, кулча юзли, оппок,к,ина, уртача хусн-
ли» Зайнаб ак,л-хуш тарафидан хдм Кумушбибидан пас туради.
Ёзувчи доимо Зайнабни ёмон хусусиятлар билан ураб юради.
Отабекнинг мухдббатини Кумушга боглайди. Чунки бусиз ру-
358
моннинг асосий маслагини олиб бориш идеалист ёзувчи учун
к,ийин. Румонини бундан бошк,а мантик,ий умумлаштириш ва
бадиий кучли чикдриш майда буржуа ёзувчилари, айник,са, ру
монтик, ёзувчилар учун амри мах,олдир.
Кумушбибини шоирона сузлар айтишка, хатлар ёзишга уста-
лигида шубхд кщ м асин деб, АДодирий Кумушни х,ам, Отабек
ни х,ам укумишли ва айник,са, ёзувчиларнинг ишк,ий асарлари-
ни севиб укувчи к,илиб курсатади.
«Узи укуганми?» сурогига Хасанали:
- Тошканд Беклар Беги мадрасасининг пешкддам муллабач-
чаларидан эди, лекин уч йил булди, хужамиз мадрасадан олиб
савдо ишига куйдилар».
Отабек:
«Хуфтан намозидан сунг янгиланган ташвишларни бир оз
унутдирар умиди ила пойчирог ёнига ултуриб, Фузулий дево-
нини варак,лар эди... Фузулийни яхшилаб укуш керак. Шунинг
учун х,ам маънолик шеърлардан бошини кутармайдир-да, гуё-
ки айтарсиз: китобка михланган... Кумушнинг уйга келиб кир-
гани х,ам унга сезилмай к,олди...
- Фузулий - яхши китоб, - деди Кумуш, - мен х,ам ёлгиз
к,олган кезларимда бу китобдан бошимни ололмас эдим, си-
замми?»
АДодирий бу далилни усталик билан уз жойига к,истириб ке-
тади. Фузулий замонасининг лирик шоирларидан булгани учун
ошику маъшук,алар Фузулийни ук,уб нарсалар ёзишга урганган-
лар булиб чик,ади. Лекин биз биламизки, хдр бир адабиётга х,а-
васкор булиб мех,р куйган ук,увчи шоирона тасвирга уста була
бермайди. Хатто х,озирги маданиятимизда шоира булган узбек
к,излари х,ам Кумуш каби гузал ёзолмайдилар. Румондаги гузал
иищий хатлар, сузлар аслида Отабекнинг, Кумушнинг хатлари,
сузлари эмас, АДодирийнинг лирикасидир.
Кишиларни к,арама-к,арши к,уйишда Кумуш билан Зайнаб,
Узбек ойим билан Офтоб ойимнинг анча урун ишгол этканига
х,ам сабаб румоннинг ижтимоий масалаларга кенг эътибор к,ил-
масдан оилавий ишк,ий булиб кетишидадир. '
Бош к,ах,рамонларнинг бир-бирига к,арши куйилиши билан
баравар ёрдамчи к,ах,рамонлар х,ам к,арши к,уйилганлар. Хиз-
маткор булишларидан к,атъи назар Хасанали билан Ж аннат опа
орасида зур фарк, бор.
359
Хасанали Отабекка кул булса-да, ёзувчи уни оддий куллар
кдторида курсатмайди. Агарда оддий куллар кдторида курсат-
са, бергуси келган муддаоларига халал келтириб Отабекнинг
сифатларига зарба тегади. «Хасанали ок,кунгил бир кул». Буни
кдндай исбот к,илишга тирипщанини юк,орида курган эдик. Яна
буни муомалада курсатади:
«Отабек мех,монларни танчага уткузиб, фотихддан сунг Ха ~
саналидан суради:
- Тузикмисиз, ота?
- Худойга шукр, - деди Хдсанали, - боягидан бир оз енгилла-
дим. Мазмуни ис теккан экан.
- Баъзи юмишлар буюрсам...
- Буюрингиз, углим.
- Рахдоат, ота, булмаса, бизга чой кдйнатиб берсангиз-чи.
- Хуб, бегим.
Хдсанали чикди. Рахдоат Отабек билан яна бир кдйта соглик,
сурашк,андан кейин суради:
- Бу киши кимингиз булади, бек ака?
Отабек Рах,матнинг саволига жавоб бермай, эшикка кдради.
Хдсаналини хужрадан узок,латиб, сунгра жавоб берди:
- Кулимиз.
Бу суздан Хрмид нима учундир ажабланган эди:
- Кулингиз?»
Бу ерда Отабек билан Хомиднинг одамларга, хизматчилар-
га кдндай к,араши айрилиб турипти. Хар иккиси хдм бой киши
булсалар-да гуё инсониятчиликда бир-бирларидан айрилади-
лар. Ж аннатбиби Хомид кулида бутунлай бошк,ача тарбияда
ёлланиб ишлайди. Хасаналидан Жаннатбиби асосан айрилади.
Булар бир-бирига икки турли кдрши кучлар.
«...Ул ердан бичиб олгандек пак-пакана, бурни юзи билан
баробар деярлик теп-текис, кузи к,ок,кдн к,озик, урнидек чуп-
чукур, огзи к,улоги билан к,ошик, солишар даражада жуда катта,
юзи к;ирк, йиллик огрик,ларникидек сап-сарик,, к,ирк, беш ёшлар
чамасида бир хотин эди. Кумушбиби узига томон келгучи бу
дахдгатлик хотинни умрида биринчи мартаба курар эди. «Нима
килиб юрибти бу оч арвох,» деб уйлади».
Дастлаб куринишдаёк, Жаннатбибини укувчига шундай та-
ништирди. Сунгра Хомид к,улида кдндай вазифаларни уташи
баён дилинади.
360
♦-» °
Агар биз биринчи, иккинчи, учинчи даражадаги к,ах,рамон-
ларнинг бутунисини йигиб ва булиштириб к,араган вак,тимиз-
да, буларни сиёсий курилишга ва сиёсий идорага нисбатан
ажралганлик,ларини курамиз.
АДодирий румони буйинча уша давр сиёсий курилиши икки-
га булиниб, мамлакатда икки-уч маслак хукм суради: 1. К,иргин,
инсофсиз к,онхур, зулм асосига куюлган сиёсат ва идора; 2. Му-
лойим, инсофли, мулох,азали сиёсат ва идора; 3. Х,ар иккисига
х,ам мук,обил турмайдирган, мамлакатни х,озирги к,олок,ликдан
кутулдириш учун капитализм асосида янгича таракдиёт та
лаб кдлиш. Бу уч муддаонинг борлигини румонда ёзувчининг
уз сузлари ва к,ах,рамонларининг гаплари оркдли онглайсиз.
Аммо бу маслакдаги зиддиятлар майдонда амалий, жиддий ку-
рашмайдилар. Мусулмонкул, Азизбек ва унинг тарафдорлари
ва буларга к,арши мансаб талашиш, к,абилавий кураш асосида
галаён кутариб к,иргин ясовчи кишилар, яъни Мух,аммадни-
ёз к,ушбеги, К,осим мингбоши, К,амбар шарбатдор, Каримкул
понсад бир булиб биринчи маслак эгаларидир. Х,омид ва унинг
думлари уларга хайрихох,.
«Шах,ар халк,ининг х,ар бир табак,аси деярлик Мусулмонкул
даккисини еб келган, магар уламо халк,и ундан жуда рози, зе-
роки, Мусулмонкулнинг биринчи истинодгох,и узининг к,ип-
чок,лари булса, иккинчиси уламолар эди».
Аммо биз румонда Мусулмонкулнинг сиёсатини ва унга ула-
моларнинг берган кумагини суратларда (образларда) ва улар
нинг х,аракатларида курмаймиз. Ёзувчининг уз сузларидан
сунг онгланади. Азизбек сиёсати х,ам асосан Мусулмонкулнинг
туткан сиёсатидан ажралмайди. Шундай к,илиб, румонда бир
мунча инсофсиз, к,онхур феодализм асосларини мах,кам ушлов-
чи уламоларга таянувчи кишиларни бизга ёзувчи баён кдлади.
Бундан бошк,а биз румонда иккинчи хил инсофлик,, мулохдза-
лик, сиёсатнинг, идора тербатишини курамиз. Нормухдммад
кушбеги, Утаббой к,ушбеги инсофлик, сиёсатнинг вакиллари-
дур. Буларга тараф курашда бир мунча гурух, кишилар румонда
иштирок кдлади. Аммо улар очик, хдракатда, сузда куринмаса-
лар-да, узларини шу сиёсатга мойил к,илиб курсатадилар. Маса-
лан: уста Алим, уста Фарфи ва бопщалар сух,батларида хукумат
идорасидан хафа ёки хурсандликларини айтмайдилар. АДо
дирий уларни инсофлик, сиёсатга мойил к,илиб ёзади. К,орачо-
361
+— -°— 4
понлар билан дипчодлар орасидаги дарама-дарши низоъларни
тасвир дилиш билан ур-йидитни намойишлантиради. Шунинг
билан баравар дорачопонлар орасида дам, дипчодлар ораси
да дам инсофлид ва инсофсиз сиёсат тарафдорлари борлиги-
ни баён дилади. Натижада инсофсизлид, донхурлид, ур-йидит
билан енгиб чидади. Яъни дорачопонларнинг золим дисми
- амалдорлари енгадирлар. Ноинсофлид, золимлид ордасида
Отабек оила вайронлигига мубтало булиб улади.
Нормудаммад кушбеги, Утаббой душбеги инсофлик, идора
ва сиёсат тарафдорларидирлар. Булар узларининг муддаолари,
фикрлари билан Мусулмонкул, Азизбек ва бошдаларга тескари
турадилар.
«Кесила берсинлар, деди кушбеги. Мен изтироб ичида унга ту-
шунолмай долган эдим. Ул йиги ичида тилга келди: «Мамлакат-
нинг тинчлиги дипчодларни кесиш билан х,осил булса, майли,
кессинлар!Юртнинг ободлиги гунох,сиз к,ипчок,нинг дизил донига
дараб долган булса, майли, улдирсинлар! Агар нажотимиз кипчок,
тухумини дуритишда булса, мени дам оссинлар! Бу палидларнинг
мардаматига мен х,ам мудтож эмасман!»
Нормух,аммад душбегининг идора курилишига, сиёсатга
муносабати шундай. Шунга бопща инсофлидларнинг бари дам
душилади.
Учинчи «олий» маслак келгусида мустадил Туркистон бур
жуа жумдуриятини вужудга келтиришдир. Юсуфбек дожи, Ота
бек румонда шу маслак эгалари, вакиллари булиб датнашади.
Отабек кдндай идора тартибини ёдгсайди?
«Бизнинг идорамиз бу кунги тартибсизлиги билан кетабер-
са, долимизнинг нима булишига адлим етмай долди. Шамайда
эканман кднотим булса, ватанимга учсам, туппа-тугри хон ур-
дасига тушсам-да, уриснинг хукумат донунларини бирма-бир
арз дилсам, хон дам арзимни тингласа-да, барча ерга ёрлиг
ёзиб уриснинг идора тартибини дастуруламал этишка буюр-
са, мен дам бир ой ичида элимни урисники билан бир кдторда
курсам... Аммо уз элимга кдйтиб курдимки, Шамайда уйлаган-
ларим, ошидданларим ширин бир хаёл эмиш...».
Сунгра Отабек судбатда бирма-бир мамлакатнинг сиёсий,
ижтимоий вазиятини сузлайди. Ортид даражада кичик судбатда
дадрамонона узод монолуг дилиб кетади. Отабек уз муддаола-
рини Маргилон докими Утаббой кушбеги дузурида яна очидрод
362
айтади. «Биз на к,ипчок,ларга тарафдор бир киши ва на шахдрлик
ога-иниларга. Бу икки фиркд бизнинг назаримизда бир-бири-
дан мумтоз, идора ишида бир-биридан ортикрок, халк,лар эмас-
дир. Шунга биноан Туркистон хонлик,ларининг истик,болларини
бу икки фиркднинг бирисига хдвола к,илиш баайни куйни бурига
топшириш кдбилида буладир. Нега десангиз хдр икки томоннинг
иш бошига интилган кишиларининг кукрагига кул солиб кур-
сангиз, бирисининг факдт эл таламок,, бойлик, ортдирмок,гагина
булган гаразини, иккинчисининг куркли хотинлар, юк,ори тур-
мушлар учун булган мак;садинигина куриб, икки орадан «элни
тинчитай, эл хдм рохдт тирикчилик к,илсин» деган учинчи бир
олий мак,садни чарог ёк,иб ахтарсангиз х,ам тополмаймиз. Мана
биз так,сир, шу кейинги ишда курилмаса х,ам фак,ат ширин ха-
ёллардагина юрган олий фирк,ага узимизда тарафдорлик х,ис
этамиз. Отамнинг Азизбекка як,ин туриши к,ипчок, душмани, к,о-
рачопон тарафдори булганидан эмас, балки бояги мак,садга бир
хизмат к,илмок, учундир».
Юсуфбек х,ожи Мух,аммад Ражаб курбошининг уйида булган
махфий к;ипчок,лар к,иргинига тайёрлик, куриш мажлисида
уз муддаоларини, фикрини ойдинлаштиради. Мамлакатдаги
ах,волларни, бузук,илик,ларни ва уларнинг сабабларини узича
тах,лил к,илиб чик,иб, ур-йик,ит тарафдори булган бекларга к,ар-
ши: «...айб к,ипчок,да эмас, балки унинг манфаати шахсияси
йулида иш кургучи бошлик,ларида ва к,ипчок,лар уйлагандек
гунох, к,орачопонлиларда булмай, балки унинг уч-туртта маъ-
нисиз бекларида!.. Буродарлар! Урус ичимиздан чикддирган
фитна-фасодни кутиб, дарбозамиз тегида кур тукиб ётадир.
Шундай мах,шар каби бир кунда биз чин ёвга берадирган кучи-
мизни уз кулимиз билан улдирсак, сен фалон деб к,ирилишсак,
х,олимиз нима буладир. Бу тугрида х,ам фикр к,илгучимиз бор-
ми? Кунимизнинг кофир кулига к,олиши тугрисида хдм уйлай-
мизми ёки бунга кдрши х,озирлик куриб куйганмизми?!
Х,ожи узини тутолмай, куз ёшисини ок, сок,олига куйиб давом
этди:
Мана, буродарлар! Сиз уз к,ипчогингиз учун к,абр к,азиган
фурсатда, сизга иккинчилар тобут чопадир. Биз к,ипчок,кд к,и-
лич кутарганда, урис бизга туп ук,лайдир. Сиз дунёда узингиз-
нинг ягона душманингиз к,илиб к,ипчок;ни курсангиз, мен бош-
к,а ёвни хдр замон уз як,инимга еткан кураман».
363
О- Ф»4
Демак, Юсуфбек хржи билан Отабекнинг нук,таи назарлари,
йуллари бирдур. Шундай к,илиб А.Кдцирий фикрий томондан
к,ах,рамонларини учка булади. Лекин к,аттик, зиддиятлик кураш
асосан икки лагерда - нотугри сиёсат, низо, ур-йик,ит асосан
эски кдбилавий манфаатлар асосида кун куриш тарафдорлари.
Бундай асос, албатта, савдо сармоясининг тарак,к,иёти ва уму-
ман, мамлакатнинг ривожи учун зиён.
Иккинчи «олий» маслак русларга к,арши курашиб капита
лизм асосида таракдий к,илиш учун имконият берадирган бир-
дан-бир марказлашган давлат тузиш. Ёзувчи очикдан-очик, шу
кейинги фикрнинг етагида боради. Идеяларни узи ва к,ах,ра-
монлари асосан икки турга булган. Х,айвонтабиъат кишилар,
яъни махлук,лар. Иккинчиси - чинакам одамлар, инсонлар. Му-
сулмонкул, Азизбек, Хрмид, Жаннатбиби, Содик,, Зайнаб тугри-
дан-тугри х,айвон табиъатли кишилар. Булардан баъзилари
мундогрок, булсалар-да, натижада бари бир гур булиб кетади.
Булардан бирорта х,ам тузукрак, инсониятга сигадирган хусу-
сият топа олмаймиз. Бутун инсончйлик,нинг х,аммаси Отабек,
Кумуш, Юсуфбек х,ожи, Кутидор, Х,асанали ва бопщаларда. Бу
хилда булиши АДодирийга уша замон хркимлигини ва унинг
кдршисидаги фикрларни ажратиб курсатиш учун лозим булган.
Ёмон истибдодга уринувчилар ва шунга эргашувчилар асосан
румонда х,айвон кишилардур. Бунга к,арши инсофлик,, русларга
к,арши курашни, мустак,ил миллий давлат тузишни олдига к,уй-
гучилар х,ак,ик,ий инсондирлар. Мана шу айрилик,ни курсатиш,
шуни сездириш учун одамларни тирик курсатмай уз муддаоси-
ни кузда тутиб бир ёк,лама курсатишдир.
СОЛИШТИРИШНИ КЕЛИШТИРИШ
Монолуг-диалуг
Ахлок,ий-мафкуравий муддаолар к,арама-к,арши к,ах,рамон-
лар яратиш билан берилмишдур. Бу к,ах,рамонларни учрашти-
риш, тасвир к;илиб чик,иш учун баъзи бир адабий к,оидалар
ишлаткан.
Румонда кдндайин к,ах,рамонни олманг, х,аммаси сузларни
к,иск,а иборалар билан к,атъий кесиб гапиради. Жумлаларида
к,иск,а-к,иск,а, кескин сузларни укуймиз. Жумлалар силлик,, суз
лар осон. Уз урнида берилади. АДодирий яратк,ан кишилари-
364
га мувофик, сузлар ажраткдн. Кдхрамонларининг сузлари бир
муддаога интилган равишда уюшиб боради.
«Отабекни ортик,ча бир дик,к,ат билан куз тегидан утказгач,
к,ушбеги суради:
- Отабек деган сизми?
- Так,сир, ман.
- Х,озир Маргилонда турасизми?
- Так,сир.
- Маргилон келганингизга куб булдими?
- К,ирк, кунлар чамаси.
- Маргилонга нима юмиш билан келган эдингиз?
- Савдогарчилик билан, так,сир.
- Узингиз ёлгизми?
- Бир кишим бор эди.
- Кушбеги к,улидаги руйхатка к,араб олди ва давом этди:
- Х,асанали ким буладир?
Отабекдаги бояги тушунмаслик бир шубхдга алишинди.
Аммо парвосизча жавобини бераверди:
- Кулимиз буладир, Тошканддан келгандаги йулдошим шу
сиз айткан Хасанали эди».
Утаббой кушбеги билан Отабек монолуги (алох,ида кишининг
узича сузлаб кетиши) мана шу тартибда боради. Савол-жавоб-
дан бошка тугри гаплашканларида х,ам, кахрамонларда киска
лик, катъийликни курамиз.
Хомид билан Маргилон курбошиси уз ора сузлашканларида
(диалугларида):
«- Энди бунга карши кандай йуллар кузлайсиз?
Хомид узининг нажот томонига огишканини сезиб энтикди:
- Кушбегига килган айблаш, оклаш йулларимни поччам би
лан жиянимга тушундириш керак, деб уйлайман.
- Тушундирсак, тагин яхши.
- Рах,мат бек ака, ундог булса, вакт кочирмасдан уларнинг
ёнларига тушиб, то хукм вактигача укдира оласизми?
- Мумкин, узингиз тушсангиз, яна яхши».
Яна бир мисолни ички ишкий можародан олайлик. Отабек
билан Кумуш орасида ва бошка хотин-халаж уртасида була-
диган сузларнинг х,аммаси ажраб-ажраб очикланиб туради:
«Отабек гарангсиб колган, узини овутмокчи булган бу оли-
жаноб гузалга нима дейишни билмас, каердан суз бошлашка
х,айрон эди:
365
- Ким йиглатди сизни?
- Йиглабманми?
- Кузингиз, кипракингиз.
-У зи шунакд...
- Йиглатган мен эмасми?
- Китобни нега ёпдингиз? Очиб укунг, мен эшитай.
- Ота-она ризолигини бир томчи куз ёшингизга арзитдимми?
- Мен рози. Мен кундим, - деди дафъатан Кумуш. Бу сузни
нимадандир к,урк,гандек шошиб айтди.
- Кундингиз... нега, а?
Отабек хдйрат ва таажжуб ичида эди.
- Негаки, - деди Кумуш, - мен сизга ишонаман...
- Шунинг учун...
- Шунинг учун кундим...
- Кунглингиз фаришталар кунглидек...
- Сизнинг хдм кунглингиз...
Икки жон, икки юрак гуёки биттадек бир-бирисини онглар,
бирисидан бирисига утиб юрар эди шу вак,т».
Румоннинг кдйси жойини варацламайлик,, мана шундай
фикрларни очик, ифода этадиган к,искд сузлар, жумлаларга уч-
раймиз. Айник,са, кундашлар орасидаги буладиган суз уйинла-
ри бу бобда яна к,изик,рокдур. Чурт кесиб туртиб гапиришлар
Хушруй билан Зайнаб уртасида булади:
«- Узинг тинчмисан?
- Тинчлигим к,урсин...
- Айтсанг, айтмасанг, - деди опаси, - албатта, тинчлигинг
куриган.
- Куритган курисин.
- Сенингтинчлигингни х,еч ким куритган эмас, Зайнаб. Х,ам-
ма жабрни узинг узингга к,илаяпсан!
- Хдмиша шу гапни айтиб к,олгансиз, - деб упкалади Зайнаб,
- дунёда ким узига жабрни хох,лайдир.
- Сен ва сенга ухшаганлар!
- Худо урар...
- Айтсанг, айтмасанг Худо уриб куйипти!
- Шундай кунларга мен к,олай дедимми?
- Дегансан!»
Отабек билан оилада булган Кумушнинг, Зайнабнинг сух,батла-
ри хдм шу кайфиятда боради. К,ахрамонларнинг узун-узун сузла-
366
о—o f
ри х,ам айнан к,иск;а чапланган сузлардан иборатдур. Ёзувчининг
уз томонидан кушиладиган нукдирма, лукдоа сузлар х,ам инчинун.
Монолугларда х,ам кщоридаги хусусиятларни очик, сезиш учун
Юсуфбек х,ожининг к,ипчок,лар к,иргинидан сунгра сузлашкан
вак,тида Отабек олдида узини жуда х,ам ок,лаш, маслакда бир эка
нини онглатиш учун узинигина нутк, сузлайди:
«Отабек узининг уринсиз гапидан уялганнамо ерга кдради
ва бирмунча вак;т фикрга кетиб ултургандан сунг сузлади:
- Йиртк,ичларнинг бу к,иргиндан к,андай муддаолари х,осил
буларикин?
- Мак,садлари жуда очик,, - деди х,ожи. - Биттаси мингбоши
булмок,чи, иккинчиси Нормух,аммаднинг урнига минмакчи...
Менга кдяса, уртада шундан боища х,еч ran йук,, углим, - деди
ва бир оз тухтаб олиб давом этди: - ...Иттифок,ни не эл экани
ни билмаган, ёлгиз уз манфаати шахсияси йулида бир-бири-
ни еб-ичкан мансабпараст, дунёпараст ва шух,ратпараст мут-
тахдмлар Туркистон тупрогидан йук,олмай туриб бизнинг одам
булишимизга ак,лим етмай к,олди. Биз шу х,олда кетадирган,
бир-биримизнинг тегимизга сув куядирган булсак,, як,индирки,
урус истибдоди узининг ифлос оёги билан Туркистонимизни
булгатар ва биз булсак, уз к,улимиз билан келгуси наслимизнинг
буйнига урус буйиндиригини кийдирган булармиз. Уз наслини
уз кули билан кофир кулига тущ ин к,илиб топширгучи биз кур
ва ак,лсиз оталарга Худонинг лаънати албатта тушар, углим. Бо-
боларнинг мук,аддас гавдаси мадфун Туркистонимизни тунгуз-
хона к,илишга х,озирланган биз итлар яратгучининг к,ах;рига ал
батта йуликдрмиз».
Икки киши ох,иста сузлашиб ултурган вак,тда бундай сиёсий
нущ ни сузлаш бирмунча ухшаб тушмайди. Кубчилик орасида
жарчилик к,илганда х,ожи к,андай тунда сузлаган булса, бу ерда
х,ам ушанга як,инлаштириб сузлайди. Бу билан А Додирий укув-
чига миллатчилик, ватан севгучилик хдсси берадиган нук;тала-
рини айрича таъсир к,илдирмок,к,ауннайди. Бош к,ах,рамонлари
кичик сух,батларда х,ам юксак бах,одирона сузлайдилар. Утли,
жах,лли Мусулмонкул олдида сурок, берганда, Отабек гайрита
биий равишда ботирлик, к,илади. Сузлар к,атъий бошланиб, утли
жах,л билан тугайди:
« - Манга к,аранг, бек йигит, - деди. Отабек узига к,арагач, - сиз
ким буласиз? - деб суради. Ул х;ануз бояги масхара х,олатда эди.
- Мен Отабек.
367
. - Дунёда Отабекдан купи борми, сиз кдндай Отабек?
- Отабек Юсуфбек х,ожи угли.
- Хд-а-а, шундог денг-чи... Тошкандлик Юсуфбек хржиким,
Азизбегимизнинг гумаштаси булган зоти шарифнингугиллари?
Отабек бу чулток, супургини таниди ва унинг истехдоларини
пайкдди. Ул бундан сунгги кургулигини тамом маъноси билан
онглаб, маъносиз бу саволларга жавоб бериб ултуришдан сукут-
ни хайрлик топди. Гуё узининг бу сукути билан Мусулмонкулга
маънолик бир жавобни ифода к,илар эди. Чиндан хдм Мусул-
монк,ул бу сукутдан тахдирланди, тутуни кукка кутарилар экан,
бак,ирди:
- Нега жавоб бермайсан?
- Сиз мени кдндай таниган булсангиз, булингиз, мен ушан-
дог кишининг угли, - деди бек. - Мен билан отам сиз билан
кушбегига бир неча турлик булиб танилсак,-да, уз виждонимиз
олдида бир турликкинадирмиз! Шунинг учун сиз тилаган тара-
фингизга хукм к,илингиз-да, буйругингизни бераверингиз!»
Сузлардаги хусусиятлар бутун кдхрамонларда асосан бир-
дир. Яъни барисида хдм к,искдлик-кескинлик, жахдли, буйрук,-
ли сузлардир. Баъзан кдтъий буйрук, йулида тузилган сузлар уз
урнини чиройли шеърий сузларга бушатади. Отабек билан Ку-
мушбибининг шахсий сух,батлари вак,тидаги мулойим, таглик
сузларни эсласак, буни очик, биламиз. А.Кдцирий кубда очик,
к,илиб кубчилик орасида сузланадиган суз услуби билан хусу
сий сух,батдаги танх,о сузларни ажратолмайди. Буни румоннинг
бошидан охиригача суз к,уллаш усули бир мак,омда борсин учун
к,илади. Аммо бу тарихий жихдтдан тугри булмас. Отабек мех,-
монлар олдида митингдаги нутк,лари каби, Юсуфбек х,ожи жар-
чилик к,илиб юрганда к,андай к,иск,а, к,атъий, утли гапирган бул
са, кичик уч-турт кишилик ултуришда х,ам асосан шу хилда суз
ларни кщоридагича рамкада куллаш билан А Додирий ахлок,ий
фикрий муддаоларини талабига мувофикдаштирмишдур. Х,ар
кдйси кишилари узларининг сузларининг таъмлик, таъмсизли-
ги билан ажралиб туради.
Хдр икки курашкучи тараф сузлаганда, услублари асосан
марказлашади. Аммо сузлари, атамалари айрилса, гапириш
хусусиятлари ёндашиб тушади. Масалан Содик,, Х,омид, Жан-
натбибиларга махсус сузлар берилган. Лекин гапиришдаги ху
сусиятлар, барибир, юк,орида курсатиб утканимиздай. Бу билан
368
♦- » О - 4
кдхрамонларни, к,арама-к,арши куйилганларни учрашдиради
ва умумлаштиради. Бундан бопща румонда ухшашли кучим
(ухшатиш) адабий усул х,ам солиштирилганларни келиштириш,
учраштириш, умумлаштириш учун иш беради.
«Булардан к,айси бирларининг сунг соатлари шу к,оронги тун
каби к,оронги эди».
«Кумуш узининг кунгирокдек товши билан давом этди». Шу
каби ухшатишлар учратиш, сузлаштириш вак,тида ёзувчида
дастак булиб юради.
А.Кдцирий эскилик, к,олок,лик, хонлик,, беклик тарафдорла-
ри булган к;ах,рамонларни ажратиб, буларга алох,ида куланса
сузлар беради. Тунг сузлик, ириллаб гапириш, уцщириш Му-
сулмонк,ул, Азизбек, Хомид каби к,ах,рамонларнинг гапириш
хусусиятларидир. Отабек, Кумуш, Юсуфбек х,ожи, Утаббой
кушбеги, Нормух,аммад кушбеги кабилар, умуман к,олок,лик,-
дан к,утулиш, мамлакатни янги асосда таракдий к,илдириш
тарафдори булганларнинг сузларини мулойим, к,ах,рамонона,
маънолик, уюштириб чикдци. Юк,орида ишлатилган кишилар-
ни к;арама-к,арши куйиш йули билан ахлок,ий-тарбиявий муд-
даони кузда тутк,ан А Додирий типларнинг сузлари устида х,ам
шундай ишлаши лозим эди. Солиштирганларини келиштирган
вак,тда одамларнинг «илох,ий» негизини гавдалантиришка ун-
найди. Инсоният борлигини илох,ий кучка боглайди. Инсофлик,,
узини к,урбон к,илиб юбориш, имони, ишончи орк,асида юксак
к,ах,рамонлик,ларгача бориш, кишилардаги одамийлик, хусу-
сиятларидандир. Бу билан киши илох,ий эканини курсатишка
интилиши куриниб турибти. Ибодат к,илиш, эътик,одда булиш,
имонли булиш АДодирийнинг суяб юрадиган яхши к,ах,рамон-
ларининг олий хусусиятларидан саналади.
ТИЛИ
«Уткан кунлар» устида бах,с очк,ан вак,тда унинг тилига бир
мунча тухтаб утмай булмас. Румоннинг узбек адабий тилининг
такомилида катта хизмати бор.
Хар бир миллатнинг адабий тилининг бойишида, юксалиши-
да, соддалашида адабиётчилар, ижодчилар катта уринни ишгол
к,иладилар. Хар бир ёзувчи бир нарса майдонга чик,армок,чи
экан, унинг тез таркдлиши, севилиб ук,илишини кузда тутади.
369
----------------------------------------------------------------------------------------------- ►— 0 — 4
Укувчиларни узига жалб к,иладиган асарларнинг тили содда бу
лиши лозим. Шунинг учун АДодирий уз румонининг тили усти
да куб ишлаган. Узбек адабий тилининг истик,боли, юксалиши
асосан бутун шеваларини туплайдиган, к,ишлок, билан шах,ар-
нинг бирлигини мустах,камлайдиган, маданий инк,илобда курол
буларлик, х,олга минадиган йулга тушмаги лозимдур. Адабий тил
албатта ик,тисодий муносабатлар оркдсида уюшади, узлашади,
юксалади. Ёзувчилар узларининг суратларини (образ) гавдалан-
тириш учун тилни курол к,иладилар. Шунинг учун огзаки ада
бий тилдан ва омма орасидаги жонли сузлардан озикданадилар.
Лекин баъзи ёзувчиларимиз жонли манбаъларни ишка солиш,
чахлаш урнига араб, форс сузларини излайдилар. Истеъмолдан
чик,иб кеткан чигатой сузларидан ифода учун озик, излайдилар.
Асар шоирона чик,иб «юк,ори» чик,са булди. Кубчилик халк,нинг
тушуниш, тушунмаслиги билан иши булмайди. Бизда куб чига-
тойчилик,к,а берилган ёзувчилар асарларини киши онгламай-
диган чигатойча сузлар билан мош-гуруч к,иладилар. Албатта
бундай асарни укувчилар орасида мавк,еи жуда кучсиз булиши
билан баравар адабиётимиз ва адабий тилимиз учун хдм хиз-
мати булмайди. Бу анъана кейинги йилларда йук,олиб кетаёзди.
АДодирий «Уткан кунлар» румонини асосан х,озирги адабий тил
билан ёзган. Адабий тилимизнинг яхши ишланмаганидан халк,
орасида истеъмолдаги сузларни дик,к,ат билан териб, уз урнида
ишлатмишдир. Тил устида махтарлик,, тавдир этарлик иш кур-
саткан. «Уткан кунлар» румонида ишлатиладиган сузларни уч
гурухга булиш мумкин.
1. Бизга узлашиб, тилимиздаги гражданлик х,ук,ук,ига эга
булган чет сузлар. Лекин булардан оз бир к,исми тушунилмай-
диган чет сузлардур.
2. Х,озирда истеъмолда булган тил. Лекин адабий тилим из
нинг хазинасига кушила олмай, ётсираниб к,олган сузлар. А Д о
дирий бундай сузларни адабий тилимизда доимий ишлатила
диган даражага миндиргудек к,илиб ишлаган.
3. Тарихий ахдмиятка эга булган, унутилган сузлар, атама-
лар: бундай сузларни оз уринда ишлатади. Кубрак сиполар
уртасида юрадиган хатларда бор. Румонда эвазига, раингиз,
хуфия, бовар, пойабзал, шамъ, узр, ихтиёр ва х,оказолар уз ур
нида. Бундай киши тушунадиган, узбеклашиб кеткан чет суз
ларни узбек тили кдторида тугри куллангандур. «Отабекнинг
370
даруни дилдан чикдриб айткан гапларидан х,иссасиз к,олмади-
лар». Бу ерда бизга х,али х,ам синашта булиб киришиб кеталмай
кргозларда, китобларда оммалашмай, етим к,олган чет сузлар
борлигини айтиб утиш лозим.
Масалан: Ижобат этишдан узга чорам булмас, заковат, тасал-
ло, мулок,от, саховат каби сузлар тушунчамизга ётрок, туради.
Каломи шариф кишилари учун онглашилади. Аммо оддий ки
шилар тушунмайди. Албатта, бундай сузлар куб урин олмаган.
АДодирийнинг кубрак иши авом орасидаги сузларни уюшди-
риш, туплаш ва сузларни адабий тил колипида уз урнида ишла-
тиш булган. Масалан: Куланса, юмиш, ийманар, танча, к,овжи-
раш, далдасида, талтайишиб, куланса сузлик ичи к,орарок, бир
йигит, кек, енг ичида, чук,иниб, бу одамнингусмок;чиланишини
к,аранг-га, мендан ётсиндингизки, асло таб тортмай, пук бе
риш керак эмас, бир варакай, орадан кутариб, тинчимайлик,
х,ожи мик, этмай ултурабергач, вой хувари х,ожи, шундай кейин
ишнинг унак,айи тугрисида музокара ва мубох,аса бошланди,
битта-битта ётиги билан... Бундан бошк,а А Додирий турмуш
х,аётни тасвир к,илар экан, эски одатларни ва макдяларни мос
келадиган жойда ишлатади. «Офтоб, дарров исирик, х,озир-
ла, ота-она орзуси, никох, куни Отабекни кийимларини жухуд
домладан ук,итишлар, маргилонливдан совитиб, тошканликка
иситишлар, х,аётни яна авра-астари билан гавдалантириш учун
АДодирийга эски мак;оллар иш берган. «Кундаш хотин зоти-
нинг улими», «Улганимдан куламан, юзимни ерга сураман»,
«Энди курсам милтик,нинг ук,идек, пушти гулнинг тук,идек ке-
линим бор экан», «Фак,ат к,озонимдагини сизга сузиб к,уйдим».
АДодирий купчиликнинг уртасида сингиб кеткан мак,олалар,
кушма сузлар орк,али содда тилимизни усталик, билан ёпишти-
риб, келиштириб ишлатади. АДодирий «Уткан кунлар» румо-
нининг узбек тилида хукм суриб турган шева ёки лах^калар-
нинг бирортасига суялиб туриб ёзмаган. Асосан мавжуд кам-
багал узбек адабий тилини олиб туриб етмаганларини хрзирги
жонли сузлардан излаган, терма к,илган. Кишлок, билан шах,ар-
нинг ик,тисодий алок,аси натижасида к,ишлок, шах,ардан сузлар
урганиш билан баравар узидан х,ам шах,ар тилига к,ушимчалар
киритиб кетади. Хрзирги адабий тилимиз купчилиги билан
шах;ар халк, тили берилса-да, к,ишлок, таъсиридан к,очиб к,ути-
лолмаган. Тугриси, к,очириш х,ам мумкин эмас эди. АДодирий
371
бизга кирган к;ишлок, сузларни олиб узига керакли кддар бир оз
ишлатиш билан кириб келаёткан сузларини илдамлаштириб,
бекиниб ёткднларини судраб адабий тил хазинамизни бой-
итти. «Юр» сузини ишлатиш билан баравар уз уринида «жур»
сузини хдм ишлатади. Агар АДодирий чигатойчилар назария-
сича к,ишлок,дан келиб кириб келган сузларнинг бир к,исмидан
ва узбеклашиб кеткан чет сузларнинг бахридан кечиб ёрдамга
улик сузларни чак,ирганда эди, «Уткан кунлар» озгина табакдга
махсусланиб к,олар, мунча довругланиши хдм мумкин эмас.
Ёзувчининг уз хусусияти яратган асарининг тилига хдм таъ
сир этмишдур. АДодирий узи Тошкант шевасида сузлаб ускан
ва шу шароитда яшаганликдан асарида хдм шуни акс этдирган.
«Дарбозанинг унг томонига кдраб юруймиз». Маргилонда Туй-
бека сузлаганда Тошкант шевасида хдм сузлаб куяди. «Нах би-
зага куяв буладиган йигит экан». Отабек сир билиш, очиш учун
кутидор билан ултиришиб сузлашканда:
« - Сузлаш огирми?
- Менгагина эмас, хдммамизга х,ам огир...
- Агарда биз ризолик, берсамиз-чи?
Фаргона халк,и «нах бизага» эмас, «нах бизларга» деб суз
лайди. «Берсамизчи» демай, «берсак-чи» дейди. Албатта АДо
дирий Тошкантдан чикдрган кдхрамонларини Тошкант шева
сида, Маргилондан чикдрган кдхрамонларига Маргилон шева
сида суз бермаган. Бундай булиши хдм хунук чикдр эди. Фарк,
айтилишдагина булиб маънода айирма йукдир. Румоннинг
бир мунча жойларида юк,оридаги каби сузлар учрашишининг
сабабини курсатиб кетиш учун тухтадик,. Яъни АДодирийгина
эмас, бутун ёзувчиларнинг уз шеваларининг таъсири яратган
асарларидан очик, куринади.
Хеч шубхдсиз, «Уткан кунлар» румони тил эътибори билан
узбек адабиётида юксак уринни олади, кенг мавк,ени ишгол
этади. «Уткан кунлар»нинг майдонга чик,иб кдралганига уч-
турт йилгина булди. Аммо унинг тили узбек адабий тилига ку-
рук, хазина булибгина кирмасдан, х,озирда амалий к,улланилиб
туради. Ёзувчиларимизнинг бирмунчалари «Уткан кунлар»ни
ук,иб, тилидан анча фойдаланиб иш кураёткднлари очик, маъ-
лум. Бундан куз юмиш булмас. «Уткан кунлар» мафкуравий,
ахлок,ий томондан бизга зарарли булиши билан баравар ада
бий тилимизнинг такомили йулида анча фойдалидир. Албат-
372
-- °-- *~т-
та, биз «Уткан кунлар» румони бутун тилимизнинг бойлиги-
ни, яъни хдмма бисотимизни ишлатиб куйибдур, бизга яна
тил масаласида уннашга х,ожат кдимабдур, деёлмаймиз. Янги
ёзувчиларимиз кундан-кун купайиб, турли янги суратларни
яратганларидан сунг уни ифода к,илиш учун яна тил устида
айрича ишлашка мажбур буларлар. Яна ишлатилмаган адабий
тилимизга киришка хдкли булиб турган сузларимиз анчагина
бордур. Уни тугри, уста куллаш, курол к,ила билишимиз керак.
АДодирий учун «Уткан кунлар»ни содда узбек тилига як,ин к,и-
либ ёзиш кулай булмаган. Бунинг учун авом халк, билан куб ул-
фатчиликда булган. Берган типлари билан куб сух,батлашкан,
сузлашкан, натижада тил масаласида соддалик,га эришкан. Бу-
сиз, албатта, уйдагина ултириб авомга як,ин тилда асар яратиш
мумкин эмас.
ТАСВИРИ
АДодирий юк,орида санаб уткан приёмларига кушимча к,и-
либ х;аяжонли тасвир усулини к,уллайди. Айрим нарсаларни,
хддисаларни, кишиларни эркин гавдалантириб суратлаш ур-
нига кишида берилажак тасвирлар атрофида хдяжон пайдо к,и-
либ ук,увчига таъсир этмакни кузда тутади. К,ах,рамонларнинг
бошидан утк,азаётк,ан ах,волларининг тасвирига киришаркан
ук,увчи х,иссини, фикрини ёк,лаш ёхуд к,оралаш томонга буради.
Вок;еалар ва кишилар орасидаги тортишларнинг барисига бир
четдан буш к,араб бормасдан, к;урк,инчли, х,аяжонли тасвирлар
орк,али сук,илиб, бах;осини бера боради. Марок;лантириш, дард-
лантиришка куч тукади. Румонтик, ёзувчилар учун севилиб
кулланадурган бундай приём румоннинг биринчи булимининг
«Туй, к;излар мажлиси» ва яна иккинчи булимида «Бизда ким
куб йиглайдир?», х;ам «Жонсуз бир хабар ва к,урк;унч бир кеч»
бобларида очик, сезилиб туради.
«К,излар мажлиси - гуллар, лолалар, тутилар, кумрилар маж
лиси! Бу уйда - Кумушбибининг тогасининг уйида к,излар маж
лиси, гуллар мажлиси!.. Агар бу уйга кириб, бу мажлис аъзо-
ларини бир мартаба куздан кечирсангиз, хрзирданок, айтиб
куйиш мумкинки, албатта эсингиз чик;иб кетар:
Бу гулми, 1ф(,лик? Йук, наригиси! Ундан кура буниси! Бари-
сидан х,ам уттаси!... Ана шундай к;илиб эсдан х;ам ажрарсиз, гул
373
----------------------------------------------------------------------------------------------- *—^--4
танлашда бир к,арорга келалмай эл ичида кулгига хам кщ урсиз,
расво х,ам булурсиз».
Булар ичидан Кумушни кукка кутариш учун:
«...Бошдаги ок, шох,и руймол, ичдаги ок, шох,и куйнак, устда-
ги ок, кумуш заррин сирилган пустин, багбакдларни ураб упиб
турган ёк;а кундузларининг келишкани, солиниб тушкан к,ора
жинггила сочларни буйин теварагига чирмаищани, хом нук,ра
юзларнинг бугрик,к,ани...»
«...Агар биз шу кезда заршунослик, учун енг шимарсак, яъни
гулни гулдан ажратадурган булсак,, боягидек эсанкираб, мута-
раддид к,олмаймиз, чунки Кумушбиби лолалар ичидаги бир гул
ва ё юлдузлар орасидаги тулган ой эди».
АДодирий шоирона бутун туй, к;излар мажлисини тасвир
к,илиб чик,ади. Кумушнинг ёки к,изларнинг уз сузлари, хдракат-
лари билан суратлаб жонлантирмайди. Кумушни факдт эси йук,
хаёлчи кдлибгина, сир яширгич килиб куйган. Кумуш уни босиб
келаёткан касофатлар тугрисида х,еч уртоги билан сузлашмайди.
Реалист ёзувчи Кумушнинг, к,изларнинг суратларини уз сузлари-
да, х,аракатларида жонлантириб, гавдалантириб берган булар эди.
АДодирий Гулсун билан Хонимбибининг «Йигларман» куйига
ашула килдиртиб шундан Кумушни таъсирлантиради. Шу билан
укувчига зурлаб к,изларнинг никох, кунги огир кайфиятларини
эслатмакчи. Бу мантик, ёзувчилар учун энг севикли йул албатта,
шундай приёмлардир. Румонтик,лар вок,еани одамнинг кайфи-
ятини турмушда к,андай булса шундай жонлантириб беролмай-
дилар. Турли-туман киноя, истиора, ухшатишлар орк,али дардли
тасвирлар билан кишида х,аяжон к,олдиришга х,аракат к,илади.
Бунинг учун румонтик, ёзувчилар вок,еалар, кишилардаги узгари-
шлар, рухий сезгилар тугрисида мулохазага, фикр юритинишка
киришиб кетади.
«...Нихоят «Наво» куйи унинг бутун танидаги сувларини куз
орк,алик, тукдирди-да, фалакнинг тескари харакатидан шикоят
этиб к,уйди ва дунёда ёлгиз хасраткина булмаганлигини бил-
диргандек узининг «савт» куйини ер юзига шодлик, ва суйинч
ёгдириб, арз эта бошлади. «Наво»нинг сихирлик «савти» Ота-
бекнинг куз ёшларини к,уритди-да, бир енгиллик багишлади.
«Наво» билан ювилиб кеткан унинг умид гулзорида янги чечак-
лар униб чивди...»
Румоннинг биринчи булими «Хукмнома» бобида Отабек-
ни Утаббой к,ушбеги улим жазосига хукм к,илади. Дор тагига
374
о - i --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
етар-етмас Кумуш бир хат келтириб отасини, х,ам Отабекни
кущаради. Шунда Утаббой кушбеги хузурида Кумушдаги кай-
фиятни онглатиш учун:
«Гуё бу сузлар Кумушбибининг учкан чарогини кдйтадан
ёкдрлар, умид осмонининг йук,олиб, яшириниб кеткан юлдуз-
лари яна кдйтадан уз уринларига келиб кунгандек булурлар,
унинг куз унгида жой олган к,оралик,лар шу ёк,ила бошлаган на
жот шамълари партави билан уз-узларидан йуколгандек кури-
нарлар эди».
Ёзувчининг сочма шеърий куввати оркдли Кумушдаги ма-
рок,ли хдяжонни сеза бошлаймиз. Мусулмонкул олдида Отабек
сурок, беради-да, улим жазосига х,укм булади. Отабекдаги ор~
тик,ча гайритабиий жасоратнинг х,ак,ик,ат эканини исбот к,илиш
учун ёзувчи яна хаёллашдириш билан шоирона тасвирга кири-
шади:
«Отабек гарангсиган сумол деворга суянган, мундаги ал-
лак,андай маъноларни онглаткдн тахт, тож, хон, бек каби
лаш-лушлар унинг куз унгида к,ора пуллик к,адру к,ийматсиз...
Тугриси, ул ажиб бир табиъатка кирган, унинг вужуди к,урук,
ва х,иссиз... Йук;, ул сезса-да, билса-да, гуё оёг-кули богланиб
бугизланишга х,озирланган бир куй каби к,айралаётк,ан пичок,к,а
бутунлай парвосиз, куркувсиз томоша к;илар эди. Бу турмиш, бу
х,окимият, чеки куринмаган бу к;оронгилик,... унинг учун сира
к,изик,арлик; эмаслар: ул йук, эди, тинч эди, ул келди - тинчи-
мади, ул яна йук; булса, эх,тимол, яна тинчир эди. Мана шунинг
учун х,ам ул безрайган эди».
Шунча сулгунлик,, умидсизлик ва унинг сабаблари бизнинг
куз олдимизда гавдаланадими? Йук,. Балки кишида фак,ат х,ис-
сиётуйгонади. Реалист ёзувчи Отабекнинг узига мантик,ий суз
лар бериб, у сузлари орк,али кишининг жонли тирик суратини
тавдим к,илар эди. Румонтик; ёзувчилар кишининг ички рух,ий
азобини уз юракларидан чик,ариб берадилар. Буни биз Отабек
нинг Маргилонга к,атнаш вак,тларидаги берилган суз нак,к,ош-
лигидан х,ам билсак булади.
«Унинг к,алдиргочлик, к,аноти ота-она мукофоти билан к,ай-
рилган. Унга учкали эрк бермайдирлар. Лекин х,айвон унинг
к,айрилган к,анотига к,арамасдан узининг эски одим ташлашида
к,ирлар, тоглар ошиб сувлар кечадир: етти-саккиз к,айта бориб
келган таниш шахдрига интилгандан-интила берадир. Бу ошиш-
----------------------------------------------------------------------------------------------- 575
лар, бу кечишлар узга вак,тларда Отабек учун хузур ва ошик,иш
багишлаган булсалар, бу гал уни нафратландирадирлар, бормай
кдйтиш фикри хдлидан-хдли кунглига келиб турадир».
АДодирийнинг тасвирий куввати кучлидур. Ухшатишлар,
муболагалар билан сузлардан маънолик, гул дасталари тузиб
бера билади. «Кутидорнинг жавобидан самимият ва ихлос маъ-
нолари томиб турар эди. Жавобни эшиткан совчиларнинг то-
мирига умид к;онлари югуруб кетди».
АДодирий лаззатли тасвирни уз урнига куйиб укувчига ёк,а-
ди. Укувчида х,аяжонли туйгулар кдлдиради.
«...Арик,нинг мусаффо тиник, суви ёвошгина ок,иб келар, Ку-
мушбибининг кдршисига етканда гуёки унинг таъзими учун
секингина бир чарх уриб куяр, уз устида ултурган сох,иранинг
сих,рига мусахдар булган каби таги бир каттарок, доирада ай-
лангач, ох,истагина ьсуприк остига ок,иб кетар эди. Арик, суви-
нинг них,оятсиз бу х,аракатини узок, куздан кечириб ултургач,
кул узатиб сувдан олди ва юзини ювди. Унинг юзини упиб туш
кан сув томчилари билан арик, х,аракатка келиб чайк,алди, гуёки
сув ичида бир фитна юз берган эди... Иккинчи, учунчи кдйта-
лаб юз ювишда бу фитна таги хам кучайди...
Нозик оёкдар толдилар, шекиллик, садаф каби ок, тишлари-
ни бир-икки к,айталаб чайди, арик, буйини ва унинг сувларини
ташлаб кетди...»
АДодирий жой-жойи билан авайлабгина, осойишта тасвир
к,илиб, жонсиз нарсаларни жонлантиради, урни-урни билан
гайритабиий чик,ишидан х,ам тортинмайди. Устакор к,алами
билан муддаоларини ук,увчига утказишда куб енгилликларга
муваффак, булган. К,алам кучини биз к,ах,рамонларни гапиртир-
гандан кура узи иштирок к,илиб ёзиб кеткан вак,тларда кура
миз. Вок,еаларни, узгаришларни, 1сурашларни тугри курсатиб
бермай, купрак унга кучли тасвир билан хаёлчанли бах,о бера
ди. АДодирий хдяжонли бах,о бериш билан вок,еаларни тасвир
к,илиш усулини табиатни тасвир к,илишда бир мунча куллай-
ди. АДодирий табиат тасвирини турмуш билан боглаштириб
укувчининг кайфини вок,еаларнинг давомини ук,ишга, яхши
х,ис этишга х,озирлайди. Отабек олдидан Х,асанали чик,иб сов-
чилик, йулларини ахтарар. Уни йулга чик,ариб к,уйиб, А Д оди
рий: «К,ош к,орайиб, к,оронгу тушаёзган эди. Хаво булут, аччиг
совук, ел турт томонга югурар, онда-сонда к,ор учкунларини
376
кувлаб зирик,тирар эди. Эрув вак,тида ярим белдан лой кечишка
тугри келадирган кучаларнинг лойи к,атк,алок,ланган, шунинг
учун юргучи к,ийналмас, аксинча, ола-чалпок, к,ор пагаларини
босишдан вужудга келган оёг остидаги «гарч-гурч» товушлари
кишига бир турлик кайф, мусик,авий енгиллик берар эдилар».
АДодирий табиатни тасвир к,илганда, албатта, кдхрамон-
ларнинг х,аракати, ах,вол рухдясининг кдндай боришини кузда
тутади. Табиатдаги куриниш билан к,ах,рамонларидаги ах,вол
рух,ияни солиштирган. Бундан бошкд табиий хщ исаларни узи
танлаб курук, тасвиргина к,илмасдан тах,лил х,ам к,илиб кетади.
Табиий куринишларни олиб туриб уни обдон курсатиб куймай
ундан турли натижалар тугдиришга уннайди. Уста сузлар, куч-
ли ухшатишлар билан чизиб беради. Бундай йуллар АДодирий
учун табиатнинг тасвирини вок,еанинг бориши билан боглаб
муддаосини утк,азишда имконият берган.
«Куз кунларининг оёги ва к,иш кунларининг боши эди. Да-
рахтлардаги сарик, барглар тукилиб тугалган, ер юзи узининг
к,ишк,и сарик, кийимини кийган эди. Турт томонининг уралган-
лиги соясида япрок,ларини тукилишдан сак,лаб к,олган бу гилос
ёгочлари х,ам бу кун тунги к,ора совук,к,а чидамай, елнинг озги-
на хдракати билан-да баргларини ширт-ширт узиб ташламокда
эдилар. Х,аво очик, булиб, куёш тузуккина кутарилган, аммо
унинг узи х;ам бу кун унча таъсири йук,, бу кунги к,ора совук,
к,уёш кучини-да кескан эди».
Куз кунларидаги табиатни уста тасвир к,илар экан А Д оди
рий муболага билан х,ак,ик,атдан тасвирлайди. Тузуккина кута
рилган куёшни унга таъсири булиб кетиши мумкинми? Йук,,
албатта. Бу ерда тасвирдаги муболагалар Кумуш учун кулла-
нилган. Умуман табиат тасвирини АДодирий оддий сурат-
да гавдаламасдан румонтик,лар севган равишда ухшатишлар,
муболагалар билан хаёллаштиради. Табиатдаги узгаришлар
табиий к,онунлар асосида мантик,ий булинк,ирамай, румон-
даги к;ах,рамонларнинг рух,и билан бахрланиб бориб, курашка
кумакчилик к,илади. Юк,орида келтирилган жумлаларимиздан
сунгра АДодирий Кумушбибининг тасвирига киришиб кетади.
Бунда табиатнинг кузги куринишини Кумушнинг х,олати pyxji-
ятига мос келтирибди.
«Урта эшикдан Кумушбиби куринди. Бурунги тулалиги ке-
тиб, озгинланган ва лекин бу озгинлик, унинг хуснига камчи-
377
лик бермай, билъакс юк,орилатк,анлар. Камон кршлари ортик,
мавж уриб узини курсаткан, бир оз бота тушкан шах,ло кузлар
тагин х,ам тим к,оралик„ тагин хам нурлилик касб эткан эдилар.
Бу кунги совукда кдрши кийиб олган совсар пустинининг ёк,а-
лиги кишининг х,асадини ортдириб, нафис багбакдларни упиб
ётар эдилар».
Табиат куриниши билан Кумушнинг усти куринишини
чак,иштириб булиб, АДодирий кайфини хдм чогиштириб тас
вир к,илади:
«Келиб айвон муйишига ултурди-да, кузларини огиргина х,а-
ракатландириб, кетма-кет чип-чип этиб тукилмакда булган ха-
зонларга кдради ва хар бир япрок,ни юк,оридан кузатиб ерга куя
борди. Ул ерга тушкан хар бир япрокда узининг таржумаи холи-
ни укур, узини-да мавк,еъидан айрилиб, хечка чик,иб турган шу
хазонлардан айира билмас эди. Айира билмади-да, латиф кукра-
гини турт энлик кутариб тин олди ва кузлари жик, ёшга тулди».
Румоннинг иккинчи булими 12--нчи бобида «Жонсуз бир
хабар, куркунч бир кеч» вок,еасининг тасвирида Отабекнинг
ахволи рухияси туманлаштирилган. Бу ерда ёзувчи табиатни
катта курол кдлиб олади. Мозорлик,, чинорзорнинг тасвири
Отабекнинг кайфи билан мувофик,лаштирилгандур. Гуё Ота
бекнинг хаёли бир к,обик„ табиат бир суз тулк,уни шу суз ичида
гарк, булиб окдди. Ёзувчи Отабекни навбатдаги курашларигача
парвариш к,илиб тайёрлайди. Табиат тасвирига А Додирий ал
батта уни илохий гузаллик эканидан шама к,илади. Шу «илохий»
табиатнинг узгаришлари унинг к,ахрамонларига мадад бериб,
курашларида кумакчи булади.
АДодирийнинг тасвирий куввати хозирги узбек ёзувчи-
ларининг барчасидан кучлидур. Бунда хеч бир шубханинг бу
лиши мумкин эмас. Юк,оридаги кетирган мисолларимизнинг
хаммаси унда куч-к,увват борлигини билдиради. Шундай бул
са-да, АДодирий узининг к,алами кучсизлиги тугрисида суз-
лайди. Отабек Маргилонга к,атнаб юриб, охири бир куни кути-
дор эшигидан чик,иб келгучи кишилар огзида Кумушбибининг
туй хабарини эшитади. Шуни тасвир к,илиб келиб:
«Унинг бу кунги холига к,араш юракларни ёрганидек тас-
вирга хам кдлам кучи ожиздир».
Жиноят очилиб, уста Алим келтирган хатни ук,иб кургач, ай-
ник,са Кумуш кутидорнинг бояги холига тушкан эди.
378
- о - * 4 -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
«Кишининг бу дак,ик,адаш х,олини к,алам билан чизиб курса-
тиш албатта мумкин эмас эди».
«Бечора ота - бечора она!..
Учунчи кун улар х,ам келиб етдилар... Уларнинг хрзирги х,о-
лини тасвир этиш мумкинми?!»
АДодирий учун бу, эх,тимол, «даъводор»ликдур. Бунда бир
ёзувчининг усули дейиш мумкин. Ёзувчи укувчида чукур таъ
сир, хдяжон кузгатиш учун хдм оламий ожиз курсатиш билан
воцеанинг дахщатини ортдирмок;чи булгандур. Бу манфаатни
йук, деб айтиш к,ийин. Чунки румантик, ёзувчилар учун бундай
йул яхши сезилади. Аммо бу ерда шуни х,ам чизиб утиш лозим-
ки, АДодирий вок,еанинг кучли урунларида одамнинг рух,ий
х,олатини бадиий куч билан курсатиш фурсати босиб тушкан-
да нунок,лик к,илади. Ушандог пайтларда сирни очиб чарок,ла-
ниб курсатолмайди. Шунда к,аламининг ожизлигидан бах,с к,и-
лиш йули билан кучли ^аяжон тугдирмок,чи булади. Х,ак,ик,атда
АДодирий тасвирда уша сирларни очишга кучсиз эмас. Балки
тасвирий кучи, куввати етарлик. Аммо унинг севган усули ру
монтик, мактабидир. Вок,еани, кишини к^фсатиш, тасвир к,илиш
учун румонтизм узининг кучсиз прёмлари билан тирик одам
нинг бутун пайтларини курсатиб, сирни очиб бериши мумкин
эмас. Шунинг учун ожизлик, айби АДодирийда булмай румон
тик, мактабининг адабий нук,сонларидадир. Уста уткур к,аламли
А Додирий шу мактабни асосан к,абул к,илган экан, унинг нук,-
сонларини х,ам гарданида сак,лайди. «Уткан кунлар»даги та
свирда курсатишдаги ожизлигини танк,ид к,илиш билан румон
тизм мактабини х,ам танк,ид к,илган буламиз. А Додирий асосан
румонтик, булиб, к,исман реалистдир. Натурреализм унсурлари
х,ам бордир.
Адабиётда румонтизмнинг хусусиятлари нимадур? Бу ерда
румонтизм тарихий эканига ва тарихда буржуазия манфаати-
га асосланган адабий мактаб эканига тухталмаймиз. Бу х,ак,да
натижалар кд см и да тухтасак, булар. Румонтизмнинг тубги уму-
мий хусусиятлари тугрисида х,еч бир адабий киши куб тортиш-
майди. Бу хрзирги китобларда деярлик умумий таъриф билан
бир юради. Румонтик,лар оддий кишилар турмушидангина
лаззат олмасдан, к,ах,рамонларнинг хаёлларини буёкдар билан
сирлик, кийимларда суратлайдилар. Бундан боцща х,озирги уз
замонаси уни к,изик,тирмай, эскиликка, ок,сок,олларга кунгли
ок,а беради. Эски хурофотларни, халк, х,икояларини яхши куриш
билан баравар унга як,индаги нарсадан узок, туришлар ширин
579
туйилади. Румонтик буржуаларнинг приёмлари одамни кур-
сатишлари х,ам юкоридаги хусусиятларига боглик,. АДодирий
мавзуъни эски замонлардан олиб эски одатлар, х,икояларни
яхши курганидан уни хаёллаштириб бериб тасвирлайди. К,о-
ронгу кучалар, мозорликлар унинг асарларини лаззатли чика-
ришда кумаклашади. Румонда узи истаган кахрамонни куклар-
га кутариб юборган. Отабек билан Кумуш арши аълога чикари-
лади. Хатто уларнинг кураши - енгишида гуё «илох,ий» кучнинг
ёрдами бордек.
Хомидда булса-чи?
Салбий типларга келганда, х,еч уринда «илох,ий» сузи, илохий
мухдббат... илох,ий гузаллик...лар курмайсиз. «Илох,ий» томон-
дан шундай яратмаганда турмушда шундай кераксиз булиб ко
ладир...
Биз х,аётимизда, курашимизда чиройлик, гузал булиб-да
аклдан заррача йук ва жамиятка кубрак зарар билан «кумак»
эткучи типларни курганимиздек, орик, савлатсиз, курксиз
булгани х,олда эслик-хушлик жамият курашининг марказида
боргучи типларни х,ам учратамиз. Жулкунбой румонида сал
бий типлар бутунлай куркдан-аклдан, бахтдан варакай хароб...
Ижобий типлар (Отабек, Кумуш, х,ожи ва бошкалар) варакай
куркли, савлатли ва аклли (Узбек ойимнинг бир оз салбий ха-
рактерлари очилган), сунгра аклли деб курсатилган типлар-
нинг акли уйдагина коладир. Отабек, х,ожи, барчаси уйда-чет-
да колган акллардир. Умуман типни хаёлдан тукишда карши-
ма-каршилик тугулаберадир. Хаёлдан тукишнинг узи юкорида
айтканимиздек, румонтик приёмларидандир.
Ёзишда хаёл булмайди эмас, лекин тип яратишда Жулкун-
бойдаги турмушга кириб текшириш хизмати ёнига педалугия
(кишиларнинг тан тузилиши ва рух,ий ёклардан булаклаш) ил-
мини кушиш керак булади. Ёзувчилик хаёли албатта илмий
асосдаги ижодий хаёл булиши лозимдир.
АСЛ ФИКРНИНГ ж и л о в и
Биз юкорида АДодирийнинг усулларига алохдца тухтаб ут-
дик. Куллаган усулларининг сабаблари билан очик мисоллар-
да майдонга куйдик,- Агар биз АДодирийнинг «Уткан кунлар»
румони билан куллаган адабий усулларини бир жойга жамлаб
тартиб билан караб чиксак, тубандагича булади.
380
Ь « ° -4
Тарихчилик,, яъни тарихни вок,еа адреслар каби ёзиш усули,
дидактика - уз муддаоларини укувчига сукиш, кдрама-кдрши
солиштириш-так,к,ослаш, диалуги-монолугидаги к,искдлик, кес-
кинлик билан баравар мухдррирнинг чекиниши, бекиниши,
кдхрамонларининг бахдцирона курбон булишга интилганини
курсатишка кдратилган уринишлар, тасвирдаги суратда (образ)
ухшашли кучим билан баравар хдяжонли бах,о куя бориш хдм суз
мастерлигидир. Бутун бу усуллар билан ёйилган суратлар, фикр-
лар - барчалари кдрама-кдрши солиштириб бах,о куйиш атрофи-
да умумлаштирилади, бутунлаштирилади. АДодирийнинг хдм
асосий бош чизиги, муддаоси хдм мана шундадир.
А Додирий бу хилда чизган чизиги билан тарихий йирок,-
лик,кд рух,ий асосда кирмакчи булмаган. Эски, кддимги замон
одамларини ва уларнинг хдётини курсатишда айнан уларнинг
бутун рух,ий х,олатларини х,ар томонлама тах,лил к,илиб тирик
одамни курсатишни кузда тутмаган. Ёзувчи «Уткан кунлар» ру
мони билан уз нук,таи назарида тарихнинг ижтимоий ахлок,ий
асосларини очиб бермакчи булипти. Шунинг билан румони
оркдли кишига ижтимоий ахлок, ургатади, жамият орасида
шахсларнинг кдндай муносабатда, ахлок,ий алок,ада булиши ке-
раклиги тугрисида идеалистларча таълим беради. Шунинг учун
«Уткан кунлар» тарихий рух,и тирик одамни гавдалантиради-
ган румон булмай, ижтимоий ахлок,ий «тарихий» румондур.
Мана шундай фикрий томир АДодирий румони учун манбаъ
булиб белгиланган.
Утмиш адабиёт тарихига куз ташласак, бирмунча давр ру
монтик, мактабига асосланиб ёзилган бутун тарихий румонлар-
нинг рух,и булмай, ижтимоий ахлок,ий булганини курамиз.
Ижтимоий-ахлок,ий румонлар куб вак,т румонтик, мактаби
нинг шеъриятидан иборат булган. АДодирийнинг фикр ман-
баълари хдм айнан ижтимоий-ахлок,ий масала булганидан
«Уткан кунлар» румони узбек адабиётида румонтик, шеъри-
ятнинг намунаси демак мумкиндир. АДодирий бутун румон
тик, мактабнинг севган приёмларидан озик,ланган. Уни бир оз
узлаштирган. АДодирий узбек адабиётидаги румонтизмнинг
бош кучли намояндаси булади.
Озарбайжонда «Уткан кунлар»нинг биринчи, иккинчи жузъи
угкан йил босилиб таркдтилди. Таржимани Холид Саид к,и-
липти. Китобнинг бошида Холид Саид* билан Кдмчинбекнинг*
бош сузи бор. Шунда бир мунча биз кушилмайдиган нук,талар
381
учради. Шунинг бир булаги устида х,озир бах,с очишимиз лозим.
Мукдддимада айтилади:
«Асар реалист, баъзи ерларда натуралистча ёзилгандур.
Бунга кура реализм маслаги узбек адабиётига бу асар билан
киради, демак мумкин».
Ажабо, нима учун АДодирий реалист булади? Бунга мукдд-
димада жавоб йук,.
Юк,орида санаб чик,к,ан адабий усуллар, приёмларнинг бари
румонтик, мактабининг севган приёмларидир. АДодирий та-
рихдан олган хдцисасини бизга очик, реалний курсата билма-
ган. Уша замон одамларини тирик турмушда борича олмасдан
кукларга кутариб юриб, кунгли хохдайдиганча тасвир к,илади.
Албатта, биз асосан румонтизм асосида ёзилган бундай ру-
монни ёшларга реализм мактабидан намуна деб такдим к,ила
билмаймиз. Агар биз шундай дейдиган булсак, адабий мактаб-
ларни >фганиш масаласида ёш адабиётчиларимизни адашти-
риб куйган булмаймизми?
Холид Саид, Кдмчинбек уртокдар хдр кдндай кишини ишон-
тира олмайдиган даъволарини то охиригача олиб бориш учун
АДодирийни реалист деганлар. Биз юк,оридаги жумлалардан
олдинрок, мана шундай жумла ук,иймиз:
«К,ах,рамон (Отабекни айтмакчи - С.Х.) узбек халк,ининг бу
тун сажиясини (характерини) узида туплаган узбек к,авмининг
бир типидир».
Демак, узбек халк,и умуман х,еч синфларга, табак,аларга
ажрамаган, ик,тисодий кун куриши бир негиз булган. Шундай
даъвони ким к,илади? Кдмчинбек урток,лар узларининг юк,о-
ридаги калималари билан мана бизнинг узбек миллати, мана
Отабек каби «маъноли, яхши, уткур» кишилар демакчи булган-
микинлар?! Х,ар х,олда Отабекни узбекнинг бутун типини узига
йик,к,ан умумий бир тип дейиш бутунлай шабода фахдоликдир.
Х,атто румоннинг узи х,ам буни инкор к,илади. Чунки румонда
бир неча хил хусусиятлар билан ажраладиган узбеклар ишти-
рок к,илади. Албатта, к,ах,рамонлар ичидан факдт Отабек, Ку-
мушбиби булиб, к,олганлари бошк,а миллатдан, деб даъво к,ил-
маслар. Отабекни хаёлдан уйлатиб чик,арилган савдогар демак
мумкиндир. Реалний турмушда биз ундай савдогарни курмай-
миз ва илгари х,ам шундай булган. Бу ердан реализмни тугри
тушуниш масаласи хдм катта ах,амиятга эгадир. Биз юкррида
382
♦— о -.
айрим приём масалаларида румонтизм усули билан реализм
усулини солишдириб бордик,. Унга кушимча к,илиб реализм м а
саласида бир-икки огиз суз ёзиб утиш лозим.
Реализм турмушнинг ростини айнан олиб, уни ортик,ча
хаёл буёк,лари билан буямасдан, борлик,ни тугри онглашга ва
тугри онглатишга тиришади. Реалний турмишнинг х,ак,ик,ий
к,онуний таракдиётини, узгаришларини тугри онглаш катта
ахдмиятга эгадир. Турмушни, ундаги ички вок,еа-х,одисалар-
ни бир-бирига булган муносабатини, алокдсини тугри илмий
асосда онглай олмаган ёзувчи уни ёзувчи кишига х,ам бадиий
шаклда онглата олмайди. Реалний турмушнинг чигалларини
очиб берадиган илмий усуллар асосан иккига булинадилар.
Бири марксизм, диалектика усули, иккинчиси метафизика
усули. Диалектика хддисаларнинг сабабларини, бир неча х,о-
дисани бир-бирига алокддор олиб текширганда, метафизика
усули алок,асиз, якка-дукка олиб тах,лил к,илади ва х,оказо. Бу
усулларда турли тармок,чалар булиб, асосан иккисидан бирига
мойил кетарлар. Реализм асосида ёзувчи художниклар х,ам уз-
ларининг синфий санъатларига кдраб реалний турмушни хаё-
лий буёк,лар билан буямай олса-да, уни узига ухшаб тушадиган
ёгини ажратиб олиб тах,лил к,илаберади. Буржуазия реализмаси
учун турмушдаги х,одисалар, вок,еалар асосида ишлаб чик,ариш
муносабати булиб, шу оркдди х,одисалар бир-бирига боглик,
эмаслар. Шунинг учун буржуазия санъаткорлари турмушнинг
к,айси к,исми к,ирраси улар учун марок,ли, манфаатка мувофик,
булсалар, уша жойни олиб суратлай берадилар. Аммо пролета
риат реализмаси бутунлай бошкд асосдадир. Биз турмушдаги
узгаришларнинг асосида биринчи галда ик,тисод ётк,анини ва
унинг келиб чик,ишини, усишини, йук, булишини кузда тутиб,
бир-бирига алокддор тах,лил к,илиб тушунамиз. Прулетариат
адабиётининг реализмаси турмушни шундай атрофлича онг-
лар, тушунар экан, албатта, буржуазия реализмасига к,араганда
тугри х,ак,ик,атга як,ин к,илиб онглата олади.
Баъзи майда буржуазия ёзувчилари бизда реализмни бутун
лай хато тушунадилар. Гуё тарихимиздан бир асар ёзсанг шунда
иштирок к,иладиган к,ахрамонларнинг исмлари тарихда уткан
булса, иморатлар, жойлар, тарихий хужжат билан уша вак,тда
шундай булгани рост булса, шуни реалний ёзиш деб тушунади
лар. Бундай тушунча тарихчилик, к,оидаси буйинча тугрига як,ин
турса-да, санъат, адабиёт бобида тугри булмайди.
383
Чунки художникнинг вазифаси реалний булиб, уткан исм-
ларни, унинг кдйси мах,аллада турганини айтиб бериш эмас,
балки уша замон синфий табак,аларига боглик, булган бир неча
одамларнинг х,ак,ик,ий суратларини бизнинг к,аршимизда тикка
килишдур. Бу вазифани реалист румончиларгина бир даража
утадилар. Прулетар румончилиги эса к,аноатланарлик, бажа-
риши керак. Биз бу хдкда натижалар к,исмида яна тухтармиз.
А Додирий тарихий исмларни х,ак,ик,ий реалний ёзиб чик,ишга
жуда куб уринган. Шу билан румоннинг тарихий х,ак,ик,атга
жуда тугри булганини исбот к,илмок,чи булипти.
«Утаббой к,ушбеги к,ипчок, бекларинингтузукларидандир. Бу
киши Маргилонда 1263-67 х,ижрий йиллар орасида бек булиб
турди. Мусулмонкулнинг азлидан сунг унинг урнига мингбоши
(харбия ва бош вазир) булиб белгуланди. Маргилонда Утаббой-
дан к,олган осор хам бор».
Шу сах,ифанинг остига Утаббой кушбегининг таржимаи х,о-
лини ёзиб куяди. Бу-да унча кизик, эмас. Бундан бошка олам
жах,он жойлар, одамлар устида изох,, испирафкалар укиймиз.
Х,аммадан кизиги АДодирий бош кахрамони булган Отабек
нинг угли тугрисида румоннинг энг охирида пухтарок испи-
рафка беради. Аммо ростлигига ишониш кийин булса-да ишон-
тиришга хдракат килади:
«Ёзгучидан. Кейинги Маргилон боришимда якин уртоклар-
дан Ёдгорбек тугрисини суриштириб билдим: Ёдгорбек ушбу
асрнинг ун туккиз ва йигирманчи очлик йиллари миёнасида
вафот килиб, ундан икки угул колибдир. Угулларидан биттаси
бу кунда Маргилоннинг масъул ишчиларидан булиб, иккинчи-
си Фаргона босмачилари орасида экан. Бу кунда ному нишон-
сиз, улук-тириги маълум эмас, дейдилар».
Албатта, бундай тарихчилик ёзувчини реалист килиб кур-
сатиши мумкин эмас. Румонтик ёзувчилари, тарихий румон-
чилари узларини х,ак,ик,атга жуда якин ижодчилар деб, даъ
во килиб юкоридаги каби художник учун ахдмиятсиз булган
нарсалар билан ортик шугулланадилар. Тугри, бизда тарихий
асарларимиз йук, булганидан испирафкалар керак. Аммо уни
румоннинг ичига тикиштирмай, бутунлай бошка бир булимда,
х,аммасини бир килиб ёзиб чикиш мумкин. Испирафкалар-
ни тугри териб-да тарихий одамларни курсатишда румонтик
ёзувчилар приёмини кабул килган ёзувчи хеч вакт реалист бул-
май, румонтик булади.
384
АДодирий к,исман натуралистдур. Яъни уни, табиатни румон
да аралаштирибти деб, натуралист демак бутунлай хатодир. Хдли
баъзи уртокдаримиз натурализм табиатни купрак тасвир к,илиш,
жуда тула тахдил бериш, деб таъриф к,иладилар.
Натурализм аслида бундай эмас. Натуралист ёзувчи асосига
устки куринишни олиб, уни х,еч бир нарсага алок,асиз тасвир
кдлади. Вок,еаларни бир-биридан ажратиб, якка-дукка тах,лил
к,илади. Мана шунинг натижасида хддисаларнинг, узгаришлар-
нинг сабаби мантик,ий куйилиши бутунлай куздан йукдпади.
АДодирий хдм румоннинг куб жойларида оилавий хдётни ай-
ланадаги ижтимоий турмушдан бутунлай ажратиб олиб, май-
да-чуйдаларга киришиб кетиб тахдил к;илмишдир.
«Уткан кунлар»нинг озарбайжончасига ёзган бош сузларида
Холид Саид, Кдмчинбеклар бундай дейдилар:
«Уткан кунлар»да узбек халк,ининг мозийсини (утканини)
хонлар давридаги жох,илона сиёсатини, хоннинг феодализм
давридаги тортк,ан мех,нат азобларини курсаткан бир румон-
дур». Бу ерда биз кескин фикр укуймиз. Шундай булса-да «Уткан
кунлар»ни К,амчинбек х,ак,ик,ий утмишни тугри акс этабилган
демакчидир. Бу фикрга кушилиш к,ийин. «Жо^илона сиёсат»,
«халк,нинг тортк,ан азоблари» к,андай курсатилган?
Буни айтиш керак эди. «Узбек халк,ининг мозийсини жуда
яхши, тугри курсаткан булса, биз уша вак,тдаги хдётнинг «лаз-
затли» к,учогига узимизни уришимиз, оркдга к,араб тисарили-
шимиз керак булиб к,олмасмиди? Отабеклар оиласи ва турму-
ши х,ак,ик,ий узбекнинг утмиши, деб даъво к,илиб буладими?
Йук,. Узбек деганда, унинг синфий табакдга булинганлигини
х,исламаслик ук,увчининг кузини буяшлик, булади. Бундай укув-
чини умумий ёпик, сузлар билан адаштириш керак эмас.
А Додирий «Уткан кунлар» румони билан узбек миллати-
нинг мозийсини тугри курсатиб бера билдим, деб даъво к,ила
олмайди. Хозир «Уткан кунлар»ни х,ак;ик,атга солишдириб
куриб, мана бундай икки сурокда жавоб беришимиз керак.
1. «Уткан кунлар»да ёзилган вок,еалар, х,одисалар, кишилар
тугридан-да тарихий х,ак,ик,атлар борми? Уша даврнинг к,ону-
ний таракдиёти билан к,арама-к,арши келмайдими?
2. Агар тугри булмаса, тарихий х,ак,ик,атдан узок, булса, унинг
сабаби нима? Нима учун тарихий мавзуни олиб АДодирий
бизга тарихдан бопщача фикрлар, одамлар яратиб берган?
385
° -ч
Юкоридаги тах,лилларимиз натижаси келиб-келиб юк,ори-
даги икки сурок,ни бизнинг олдимизга куйди. Биз х,ам шунга
жавоб бермакда туриб «Уткан кунлар»даги бу х,ак,ик,ий сабаб-
ларини очиб бера олмаймиз.
ЖУРЖИ ЗАЙДОН - АБДУЛЛА К,ОДИРИЙ
Хар бир ёзувчи бопща бир ёзувчидан шубхдсиз таъсирла-
нади. Аммо тугридан-тугри кучириб олиш, яна тугриси купол
угрилик, к,илиш жуда кам бошлангич ёзувчиларда учрайди.
Асосан бутун ёзувчилар бошда бопща ёзувчилардан таъсирлан-
салар-да, кейин-кейин купрак узлари чеварлик курсатадилар.
Агар бирон ёзувчидан фойдаланиш билан бирга, уз сузини, уз
устакорлигини курсатмайдиган ёзувчини ёзувчи (художник)
демак, жуда огир, тугриси, мумкин х,ам эмас.
АДодирийнинг биринчи мартаба «Янги замон румончилиги
билан танишув йулида кичкина бир тажриба, яна тугриси «х,а-
вас» тарзида к,алам ушлаб ёзган румонини бу кдцар янгилик
билан майдонга чикуви к,изик, булиб куринди. Биринчи марта
ба ёзилган ва узбек адабиётида биринчи куринган «Уткан кун-
лар»ни бундайин ишланган приёмларда ёзилган булуви учун
укувчиларимиз тадсин к,илишди. Бундай румончилик, при
ёмлари билан ошно булмаган укувчиларимиз бир к,анча вак,т
завк,ларга кумилиб, узлари х,айронлик,да юрдилар. Бизнингча,
х,еч бир х,айрон буларлик, урни йук,. Чунки АДодирий румонни
ёзишдан илгари Оврупо техникасида уста ёзилган румонлар-
ни ук,имасдан ёзгани йук,. Бутун асосий приёмларни узи уйлаб
чикдрган эмас. Асосий приёмларни (бадиий усулларни) х;атто,
баъзан монанд к,илган. Биз АДодирийни бадиий адабий усул-
ларда х,ак,ик,атан Журжи Зайдондан жуда куп фойдаланганини
аник,лаб олишимиз керак. Бундан кейин уни к,айси манбаъдан
сув ичгани маълум булиб к,олади. Бир ёзувчи иккинчи бир ёзув
чидан ёзиш техникасинигина баъзи к,исмлардан фойдалан-
масдан юз прасант усуллари, приёмларидан фойдаланар экан,
албатта, унинг мафкураси орк,асидан х,ам эргашиб кетади. Ав-
вало усули, приёмлари завк, бергач, унинг фикрлари х,ам маъ-
кул тушиб кетажак.
Журжи Зайдон Мисрда довругланиб, танилиб, 1915-нчи йил-
ларда вафот топк,ан Миср ёзувчисидир. Унинг таржимаи х,олига
386
►» ° «ч
тегишлик туда маълумотни топа билмадик. Лекин бор маълу-
мотлар, ёзган тарихлари ва адабий асарлари, к,илган хизмат-
лари унинг замонасининг буюк кишиларидан булиб утканини
исбот эталар. Журжи Зайдон ислом тарихини бир неча жилдда
ёзиб чик,к,ан. Узи илмий журналларда олам-жах,он илмий, фал-
сафий мак,олаларнинг мух,аррири булгандир. Журжи Зайдон
биргина илмий ишлар билангина шугулланмасдан, бадиий
ишлар билан х,ам анча шугулланмишдир. Унинг ёзган бир мун
ча илмий, адабий асарларининг туркчага, озарбайжончага тар
жима булиб тарк,алгани аникдир. Унинг Мисрда яшаган даври,
Мисрнинг мустамлака, ярим мустамлакали холига, яъни саноат
капитали оёк, босган погонасига тугри келади. Унинг тарихда
булган нук,таи назарларини, бадиий усулларнинг фикрий ман-
баъларини чукур тах,лил к,илиб чикдрлик, материаллар куриб
чик,а олмадик,. Шундай булса х,ам, илмий асарлари билан та-
нишганимиздан кейин, унинг идеалист тарихчи, идеалист ру
монтик, экани маълум булди.
Илмий, адабий ишларида Оврупонинг идеалист буржуа
олимлари билан иш кургани, унинг ёзган тарихига кушимча
к,илиб, «Армануса», «Ун еттинчи рамазон», «Карбало ёнгуси»
каби бир неча тарихий адабий асарлар яратган. Адабий асар
лари бир мунча тасвирий булиб, одамларни иштирок к,илдири-
ши, вок,еаларни баён кдлиши билан ажралади. Тарихчилиги-
даги куйган муддаолари билан тарихий румонларидаги куйган
муддаолари бирикилиб ёпишади.
Журжи Зайдон узининг ислом тарихини ёзган вак,тида мут-
лак,о Оврупо буржуа идеалист тарихчиларининг усулларини
к,абул к,илади. Румонларида х,ам Оврупо, айник,са, франсуз ру
монтик, ёзувчиларининг усулларидан фойдалангани оп-очик,
куринади. К,ачон биз Журжи Зайдоннинг тарихий румонлари-
ни куздан кечирганимизда ва баъзилари устида жиддий ултир-
ганимизда, очикдан-очик, франсуз румонларининг таъсирини
курдик.
Франсияда катта файласуф олим киши булиб уткан Виктор
Гюгонинг таъсири зур. Биз Виктор Гюгонинг асарлари тугриси
да ёзилган нарсаларнинг баъзи бирларини к,араб чик,иб юк,ори-
даги фикрга келдик. Виктор Гюго кейинги янги буржуа румон-
чилигида иш курсатган олимлиги устига зур адиб булган. Узи
Франсия румонтизмасида улуг сах,ифалар к,олдиргандир. Унинг
387
машхур тарихий румони «Тук,сон учинчи йил»ни укиб, Журжи
Зайдон румонларига чакишдирган вак,тда куп ухшашлик,лар,
адабий к,ариндошлик,лар топиладир. Виктор Гюгонинг адабий
усуллари билан Журжи Зайдоннинг адабий усуллари, приём
лари орасида асосан фарк йук даражада. Аммо бу ерда Журжи
Зайдон факатгина Виктор Гюгонинг биргина румонидан таъ-
сирланган ва фойдаланган, деб айтиб булмайди. Эх,тимол бош-
ка Франсуз ёзувчиларини х,ам куб укигандир. Аммо Виктор
Гюго уша замоннинг шухратли ва атоклиларидан булганидан
Журжи Зайдон албатта укуган ва урганган, дейишга журъат эта
биламиз. Биз бу ерда Виктор Гюгодан Журжи Зайдон канча-
лик даражада ва нималарда фойдалангани хдкида тула тах,лил
этиш билан шугуллана олмаймиз. Чунки бизни тугридан-тугри
кизиктиратурган масала АДодирийнинг Журжи Зайдондан
канчалик фойдаланганини аниклашдир. Биз Журжи Зайдон
нинг бутун румонларини жиддий ишлаб чика олмадик. Факат
бир-икки румони устида жиддий ишлашга тугри келди. Шу
нинг учун «Армануса»дан купрак мисоллар келтириб, баъзи
мисолларни «Ун етти рамазон»дан оламиз. Бундан АДодирий
факат «Армануса» деган румонни укиб таъсирланган эканда,
деган натижа чикмайди. АДодирий Журжи Зайдоннинг бу
тун тарихий румонларини укиб чиккан ва хар кайсисидан хам
уста фойдаланган. Аммо биз бу ерда хдммасидан мисол кел-
тира билмаймиз. Чунки, унинг учун шу мавзу устида алох,ида
узок бир иш килиш керак булади. Биз бунга хрзирча уннашдан
мундогрок турамиз. Шуни х,ам айтиш керакким, биз А Додирий
фойдаланган жузъий адабий нукталаргача мукаммал тухташ
имкониятига эга эмасмиз. Биз олдинги маколамизнинг бири-
да АДодирийнинг адабий усулининг бири тарихий тасвир усу-
лидир, деган ва шуни мисоллар воситаси билан исбот килган
эдик. Биз бундай усулни Виктор Гюгода ва Журжи Зайдонда
янада кучлирак курамиз. Журжи Зайдон «Армануса» исмли ру
мони билан очик тарихчиликни сездиради. Араблар билан му-
хорабадаги вокеаларни уз ичига олатурган тарихий румонида
узидан сузлар тукиб тарихчи каби уни протокул тарзида ёзиб
чикади. Жугрофий турмушнинг ва халкларнинг кандай ахвол
кечирганларини ёзиб чикади.
Тарихий вокеаларни, жойларни, одамларни журналист каби
тасвир килади. Румоннинг аксари бобининг боши шу тарихчи-
388
лик, вок,еанавислик билан бошланади ёки тугайди. Узидан-узи
тарихий илмий испирафкалар кушиб кетади. «Армануса»ни
бошлашда:
«Румийлар Миср мамлакатини фатх, этиб, неча к,иронлар
урада к,алдилар. Румийлар Мисрда улиюркан, масихдин зухур
эдиб оламда мунташир элмиян Мисрда дохил улди. Мисрнинг
ах,ли эса масих, динни к,абул эдиб масих,нинг мазх,абила йул
гезмеги узларина шиор к,арар вердилар. Миср ах,ли к,ибтлардан
иборат эди. Улардан сунгра Рум давлати масих,нинг мазх,абина
дохил улди» (биринчи фасл).
Журжи Зайдон дастлаб румонида катта уринни ишгол эта-
диган Мисрнинг мозийсини, хонлар, султонлар салтанатини,
диний урф-одатларини, кдйси миллатлар келиб, к,айси мил-
латлар кетканини, кимларга мустамлака булганлигини, кдндай
кун кечиришларини бирма-бир айтиб чикдци. Худди тарихий
хруника ёзиб чикданга ухшаб кетади. Бундан бошк,а румоннинг
бошк,а фаслларида тарихий жойлар ва ундаги ик,тисодий, ижти
моий кун куришлар, либослар тугрисида испирафкалар, хруника-
лар ёзади. Х,атто аксарий кучларни сузлаб, уларнинг урушларини,
енгув, енгилувларини бирин-кетин териб чик,ади.
«Арабийнинг к,5чиини ери ай Бобил к,алъасининг атрофида
утрок, айладилар. К,алъа махсур кдяди. Ойида айин аснасида
халифа Умара Хитайнинг томонидан дурд минг нафар арабла-
ра гумак гелди. Арабларин кувваси саккиз минг нафар улди».
(37-фасл, 351-сах,ифа.)
«Тошкант к,амалда» фаслини эсласак, ундаги тарихий тас-
вирларга ухшаганини курамиз. «Уткан кунлар»ни иккинчи
жузъининг бошланиши х,ам бизга тарихчилик, учун мисол
булган эди.
АДодирий Журжи Зайдончалик, тарихчилик,ни уринната ол-
маган. Чунки АДодирий хонлар, беклар тугрисида дарак бер-
са-да, уларнинг хдётлари, курашлари, ик,тисодий, ижтимоий
турмуш тугрисида маълумот бермайди. Бу х,ам булса, Журжи
Зайдоннинг А Додирийдан кура илмда, билимда жуда юк,ори
турганини курсатади. Тарихчилик, усулини куллашда х,ам Жур-
жидан фойдаланган уринлари куп. Аммо унинг хдммасини
курсатиб бериш ортик,ча. Бугина эмас, дидактика (муддаони
утказув) масаласида х,ам Журжига боглик, туради. Журжи Зай
дон бу масалада х,ам Виктор Гюго билан бирдур.
389
А.Кдцирий румонида уз муддаосини укувчига сук,иш (ди
дактика) усулини х,ам айнан Журжи Зайдондан олади. Журжи
Зайдон узининг румонларида жуда куп сузни узидан куша-
ди. Узи ваъз, насихдт, тушунтириш билан шугулланиб кетади.
Укувчига уз муддаоларини усталик, билан утказув учун турли
йуллар билан адабий усталик, ишлатувга уннайди. Унинг уста-
лик; йулларини, дидактика усулини А Додирий кдбул этиб, уз
материалига уйдирган. Дидактика Журжи Зайдонда А.Кдди-
рийга нисбатан жуда кучли. Румонларининг етмиш прасантига
кддари факдт узининг сузидур. Кдхрамонлари оз гапирадилар
ва хдрак ат к,иладилар.
«Армануса» румонида Мисрдаги Румо аскар бошлиги-
нинг угли Аркадиос билан Мисрдаги к,иптий халк,ининг шохи
Мокук,снинг к,изи Армануса билан иккаласини жонажон к,илиб
баён к,илади. Мок,ус (араблар - ислом к,ушинининг тарафдори)
булгани х,олда, унинг к,изи румолилар генералининг угли Ар-
кадиосни яхши куради. Аркадиос хдм жуда кунгил куйиб Ар-
манусага богланади. Журжи Зайдон бундай сюжет тузув билан
румонда вок,еаларни кенгайтириб, унинг боришини, кдхрамон-
ларнинг узгаришини уз муддаосига тугри к,илиб чик,ади.
АДодирий Отабекни Кумушбибига жуда боглаб куйиб, уни
хонаки кдхрамон к,илиб, ижтимоий ишлардан чекиндириб
юборганини курдик. Бу ахволни Журжи Зайдон румонида хам
курамиз...
АДодирий Отабекни уз ёрдамига, оталигига олиб парвариш
к,илиб, хеч нук,сон еткизмай, олиб ёзганидек, Журжи Зайдон
Хам Аркадиосни шундай к,илади. Журжи Зайдон бир «Арма
нуса» румонидагина эмас, бошк,а румонларида хам узининг
бир-бирига кдрама-кдрши к,уйиб, айтгиси, тушунтиргиси кел
ган муддаоларини кишилари томонидан айтдириш унча яхши
чик,маса узидан кушади. Узининг ортик, даражада куб исбот к,и-
лиш учун жуда куп мисол келтирувга тугри келмайди...
Аркадиос огир холида факдт-факдт Арманусани шиддатли,
к,оронгилик, ичида бир парча ут шуъласи каби курди. Журжи
Зайдон уни камоли ишк,кд жони-дили билан берилиб кеткани-
дан, кенг бир хдяжонли мухораба ва уз тахликаси вак,тида хам
факдт Арманусани куради.
АДодирийнинг Отабеки хам огзида жуда катта полвон бу
либ, катта низолар курашига аралашув арафасида Кумушби-
390
би учун «ундай булса сира тинчимангиз» деб куяди. Аркадиос
каби огир доллар кечириб, улим ханжари остида турганда х,ам
Кумушбибини куради.
Журжи Зайдон Аркадиос мух,аббати тугрисида ёзган приё-
мида булса-да, АДодирий суз, жумла курилишини боцщача-
рок,, нозикрок; тузган. Бундан боища ёзувчининг уз муддаола-
рини укувчига угказувда катта иш бературган нарса, х,ар хил ажо-
йиб тасодифлардир. Румонтик, ёзувчилар куб ишлататурган турли
тасодифлар Журжи Зайдонда олам-жах,ондир. АДодирий унинг
тасодифларини к,абул к,илган. Аммо тасодиф Журжи Зайдонда
АДодирийга к,араганда кубдир. Унинг сабаби «Уткан кунлар»да
вок,еанинг жуда озлигидан булса керак, Журжи Зайдон румонла-
рида катта ва майда вок,еалар жуда куб...
АДодирийнинг куллаган кдрама-кдрши солиштириш усули
хдм Журжи Зайдондан олингандир. Журжи Зайдон икки турли
сиёсий хукумат курилиши усулини ажратиб, шу асосда одам
ларни хдм икки хилга ажратади. Бири румийлар (золим, к,он-
хур), иккинчиси араблар (рахмдил, соф кунгил, мех,рибон). Х,ар
икки давлат бир-бири билан урушадилар. Аммо х,ар икки дав-
латдаги турли миллатлар, к,абилалар Рум императорлигидан
безор буладилар, х,атто румлар х,ам арабларга хайрихох, булади-
лар. А Додирийда х,ам узбеклар билан к,ипчок,лар низоси булиб,
х,ар икки томоннинг яхши ва ёмон, бузук,и кишилари булади.
Бу ерда синф, синфий кураш рул уйнамайди. Балки катта урин-
ни инсоф, ак,л, зех;н, шижоат, ахлок, ва виждон олади... Журжи
Зайдонда вок,еалар куб булганидан унинг одамлари х,ам куб
дир. К,ах,рамонлари х,ам идея ва характерлари билан ажралиб
бир-бирларига к,арши туради. Аммо бу к;арама-к,арши куйишда
АДодирий яна ошириброк, юборган. Лекин асарда к,арама-к,ар-
ши куйиш йули билан уз к,ах,рамонларини узи истаган йулга
солиб юриш усулини Журжи Зайдондан урганибди. Типларни
белгилаш, уни бир бошдан огиз, кулок,, бурунларини узи иста
ган йулга солиб юриш, хдтто уларни гапиртиришда х,ам Журжи
Зайдон таъсири АДодирийда зур.
Журжи Зайдон румонларининг баъзиларида одамлар
бир-бирларига к,арама-к,арши турсалар-да, уларнинг сузлари
уз эркида кетмасдан ёзувчининг тула иштироки билан боради.
Буни биз «Уткан кунлар»да х,ам як,к,ол курамиз. Киноя, истио-
ралар билан тулган сузлар, ухшашлик, куч билан айтиладиган
сузларни ухшаш учратамиз. Журжи Зайдон румонларида одам
ни яшириб бориш, сирни бекитиб, фавкулодда обориб так,аш,
391
укувчини сук, к,илиб, вок,еанинг боришига эргаштириш усул
лари борки, бундан А.Кдцирий фойдаланган. Армануса Арка-
диосни жуда яхши куради. Уни ёдлаб Нил буйларида хаёлга
чумилиб эришув тадбирларини ахтаради. Ёнидаги чуриси уни
юпатиб парвариш к,илиб юради. Бориб-бориб, натижада Арка-
диосни х,ам жони-дили билан яхши куриб, сиррини айта олмай
юргани билинади. «Уткан кунлар»да бунга ухшаш хддисани
учратамиз. Масалан, Кумушбиби узининг кимга тегувини бил-
майди. Натижада узи истаган йигит Отабекка никох, булганини
билиб хурсанд булиб кетади. Журжи Зайдоннинг Арманусаси
хафа булиб, ичикиб юриб, муддаосига эришиб, яна кулфатлар
тортганидек, АДодирийнинг Кумушбибиси х,ам кдйгулар ичи
да багрини эзиб, натижада ошик,ига эришиб булгач яна аччик,
азобларни бошидан кечиради. Армануса каби Кумуш Отабекни
огир улим азобидан к,утк,аради...
Курдингизми, Аркадиос х,ам ишк, йулида гойибдан, илох,ий-
дан куч пайдо к,илиб мах,кам аркрнларни парчалайди. Отабек
эса Кумушбиби йулида гойибона куч билан бирдан уч кишини
улдириб, Аркадиос каби сал жарох,атланади, холос. Еойибдан
куч туплаш, к,изнинг ишк,ида уни эслаб, яна баходирланиб ке-
тиб, гайритабиий к,увват эгаси булиб, душман к,улидан к,утилиб
чик,иб, ёрининг олдида узини виждонли-шижоатли курсатиш
асосан Аркадиос билан Отабекда бир турадир. Фарк, шунда-
ки, Отабек боищачарок, жойда, Кумушнинг уйининг деволида
рак,иб билан олишадир. Аркадиос маркам к,ил арк,онларини
узиб чик,адир. Х,ар иккиси х,ам буни ошик,она равишда ёрига
маълум к,иладур. Айирма шундаки, Отабек хат ёзиб, шунинг
ичида баён кдяадур. Аркадиос узи юзма-юз гапирадур. Жумла-
лар, иборалар бир оз боищача булса-да, маъно бирдир...
РУМОН Х.АМ Х.АК.ИК.АТ
"Урта Осиёни рус империализми олганига к;адар Урта Осиёда
Бухоро, Хива, Кук,он хонлик,лари хукм сурар эди. Бу хонлик,лар
алох^да мустак,ил яшаганлар, доимо узаро урушиб, талашиб
турганлар. Шунинг билан бир к,аторда бу улкаларнинг ик,ти-
содий ах,воллари жуда ярамас х,олда эди. Ишлаб чик,ариш кучи
энг тубан, ишлаб чик,ариш муносабатлари чаток, булиб, табиий,
ярим табиий хужалик, х,укм сурган бу хонлик,лар чет билан сав-
392
-o -w f
до алок,асини хам к,илар эдилар. Аммо у савдо алок,аси у дара-
жа ахдмиятга эга эмас эди. Урта Осиё курук, савдо йули сифа-
тида вазифасини уташдан бушагандан сунгра жуда тубанлаб
кеткан эди. Майда хонлик,лар, бекликларга булиниш куч олиб
кетди. Янги тугал феодализмга цайтиш муваффацият билан
борди. «Уткан кунлар» 1848-1849-нчи йилларни уз ичига олган
ва даврни цандай давр экани тугрисида «К,арама-к,арши со-
лиштириш» мавзу остида ёзиб уткан эдик. Аммо унда ёзилган
сузлар фак,ат вак,тнинг к,андай эканидан дарак берадир. Хрзир
биз румоннинг чиндан румонми, очиги, келган тарихий давр
сирларини очк,анми? Мана шу суроцларга жавоб берайлик. Рус
чорлиги Урта Осиёни олиш арафасида Туркистон халк,и жуда
кутарилган, кщокдик;, бузгунликдарга узил-кесил бир чора
куриш томонида эди. Уша даврнинг инцилобий вазифаси бу
либ мамлакатни бузулишдан, хароб булишдан кутк,ариш иши
турди. Улканинг тарак,к,ийсига к,аратилган бу инкдлобий х,ара-
катда бутун синфлар манфаатдор эдилар. Бу инк,илобий вази-
фа к,андай йуллар билан булсин ажралиб к,олган Урта Осиёнинг
яна бориб дунё х^Ькалиги алок,асига кушилмоги, капитализмни
таракдий к,илмоги билан хал булар эди. Бу вазифани хал були-
шида манфаатдор булган халк, купрак мустамлака холига туш-
масдан хал булмогини кузлар эдилар. Марказлашган давлат
тузиш учун айрим хон, беклар орасидаги давомли низоларни
йук,отиб миллий, мустакил, марказлашган давлат тузиш йули
билан хал к,илиш керак эди. Буни хал к,илмок; учун газеталарда
чик,илди. Уша замоннинг энг нозик масаласи мустамлака бу-
лиш-булмаслик, масаласи эди. Чунки руслар босиб келаёткан,
бу кунми, эрта бостириб келиши аник,лашган вак,т эди. Шунинг
учун Туркистонда юк,оридаги инк,илобий вазифани бажара-
турган синфлар уртасида низо булмоги табиий.
Аксари амалдорлар, катта ер эгалари шахар ва к,ишлок,
халк,и русларнинг босиб келишига к,арши турдилар. Аммо бир
к,исм юк,ори табак,а «билимдонлар», ортих даражада амалпа-
растлар, айницса, Русия билан савдо алокдси тузиб, мазахурак
булган кишилар русларнинг босиб келишига совукдонлик, би
лан кдрар эди.
Ахоли хам буларга кдрши нафратлар билан майдонга чихди-
лар. Бу даврда катталашган Туркистон савдогарларининг рули
нима эди? Булар узларини кдндай тутдилар?
Тарихий текширувларга кура, бу савдогарларнинг кщори та-
393
♦ "» ° «"4
бакдлари русларнинг келишига бутунлай совукдонлик, билан
кдраганлигини курсатадир. Ким учун шундай? Чунки, Туркис-
тоннинг катта савдогарлари Шамай оркдли Русия билан савдо
алокдсида булганлар. Ик,тисодий ёкдан руслар Туркистонни
олган билан уларга савдо учун яна кенг йул очилиб руслар би
лан савдо-сотик, жонланди.
Отабек Шамайга бориб келгандан кейин бутун фикри-ёди
русларнинг хукумат куришидан режа олиб, ушандай курилиш-
нинг уз Туркистонига келишини истади. Аммо АДодирий уни
бопщача тах,лил кдлиб, рус курилишига ухшаган миллий мус-
так,ил давлат тарафдори к,илиб курсатади.
Румонда савдо сармоядорлари уша даврнинг энг акдли, аъло
кишилари булуви билан баравар халк, олдида турган инк,илобий
вазифани бажаришда рах,барлик к,илатурган бир синф булиб
чикддур. Чунки биз Юсуфбек х,ожи билан Отабекнинг жамият-
дан, синфдан тацщари бир шахе деб олмаймиз. Бундай кдраш
тугри хдм булмайдир. Юсуфбек х,ожи хдм Отабек билан 1886-
1889-нчи йиллардаги савдогарлар синфининг намояндалари,
юк,ори табакдлари булиб саналадир. Буларнинг х,ар бир сузла
ри, фикри, муддаолари, умумий рух,лари бутун савдогарлар гу-
pyxjiHH изох, этуви лозим. Юсуфбек х,ожи бир мунча реалистрак,
Отабек хдк,ик,ий романтик, булуви мумкинми? Йук,, чунки бу
ларнинг хдр иккиси синф вакили булиб румонда иштирок к,и-
ладирлар. Отабекнинг румонтик, булуви мумкинми? Албатта,
йук,. Чунки Отабек инк,илобий вазифани бажаришда махсус
уринни ишгол к,илиб, савдогарчиликни тарак,к,ий к,илдиришни
кузлаган ва шунга руслар билан алокд к,илиб имконият булоги-
ни топган ишлик савдогарлар гурух,ининг вакилидир. Шунинг
учун Отабекни ижтимоий савдо ишларида бушанг, факдт шах-
сий, оилавий, нищий хаётнинг к,ули билан такдим к,илиш тугри
булмайдир. Шунинг каби Юсуфбек хржи ва Отабекни руслар
нинг келишига жон-дили билан кдрши турган шахслар деб тах-
лил к,илиш тугри эмас. Хуллас к,илиб айтган вак,тда, Юсуфбек
Хожи, Отабек уша даврдаги юк,ори савдогарлар табакдеининг
рухини (психологи) аник,лай олмаган типлардир.
Бундан бошкд румонда к,исман, умуман айтганда, Кодирий
олган муддатнинг типи-косиблар ва баъзи куйи табак,а амал-
дорлар, ер бойлари (катта ер эгалари) иштирок к,иладирлар. Бу
лар хам бир синфнинг, хеч булмаганда бир синфий гурухининг
394
вакили уларок, иштирок к,илмайдирлар. Хомид ерли бойлар-
нинг вакили урнида иштирок к,илуви ва шу гурух,нинг умумий
рух,ий хусусиятларини узида акс этдируви лозим эди. Уша вак,т-
даги катта ер эгалари русларнинг келишига ва Туркистоннинг
мустамлака булиб кдиишига к,арши рухрнийлар билан бирга
х,аракат к,илар эдилар. Аммо Хомид х,еч сиёсатга, ижтимоий
турмашга аралашмайдир. Доимо у ёмон одам, улдирувчи ва
мамлакатда булиб турган узгаришларга х,еч эътибор к,илмовчи
киши. Ер бойлари замонасида шундай утканми? Йук,, албатта.
Ак,лсизлари булгандир. Лекин Хомидчалик эмас.
Хомид тарихий ижтимоий гурухдинг, яъни ер бойларини биз
нинг олдимизда гавдалантириб бературган тип булмай фак,ат
Отабек учун рак,ибдур. Хомид орк,али уша замон катта ер эга-
сининг бир оз булса-да, туларок, суратини ясаб бермаган. Румон
к,ах,рамонлари купрак уша замон хонлари, беклари ва уларнинг
х,акамлари атрофида борадирлар. Аммо ёзувчи х,окимлардаги по-
рахурлик,ни бир оз яхши курсаткан булса-да, хон-бекларни ички
х,аётидан жуда оз бах,с этадир. Хонларнинг, бекларнинг тузукрак
ишланган суратларини курмай, факдт Отабек ва Юсуфбек х;ожи
билан муомаладаги фурсатларини курамиз.
Румонда уста Алим косиб булиб иштирок к,илмайдир. Бал
ки Отабекни хаёллаштиришда унинг х,аракатларини таъсирли
олиб боришда ёзувчи учун кумакчигина булиб кдтнашадир.
Бу х,ам бир косибнинг сурати (образ) булмай, фак,ат косиб-
нинг бир к,исм турмушининг к,авартириб х,икоя к,илинган ман-
зарасидир. Энди 1848-1849-нчи йиллардаги ах,волни олайлик,.
Унда энг катта уринни дехдонлар, косиблар олар эди. Чунки
к,олок,лик,дан, бузук;лик,дан, к,уллик,дан кутулмок, учун газотга
мана шу халк, чик;ар эди. Биз тарихий румонда мана шундай
«кичкина» х,одисалар к,ах,рамонини курмаймиз. Албатта, ру-
монга кирмай к,олган нарсаси учун урушмаймиз. Балки у ру-
монга сигдира олган юк,оридаги х,одисани туларок,, тузукрак
гавдалантириб, суратлар (образ) ясаб берувини талаб к;иламиз.
Биз вок,еани олиб уни носинфий к,илиб гавдалантиришини
танк,ид к,иламиз. Румонни фак;ат Отабекнинг Маргилонга к,ат-
наши, ишк,ий жараёни билан каллаклаб к,уядир. Бошк,а ижти
моий масалаларда оз-моз узи испирафкалар бериб кдноатла-
надир. Чунки АДодирий «Уткан кунлар» румонини ёзишдан
мак,сади тарихий суратларда, тарихий туларок, х,ак,ик,атга му-
395
f - — - «-♦
вофик, гавдалантириш булмаган. Румонни уйлаганда ва ёза-
ётганда уни айлантириб олган шароит ва у алокдцор булган
синф хдм бундай задания бермаган. АДодирийнинг уз румони
«Уткан кунлар» билан айтгиси, насихдт килгиси келган нарса
ижтимоий ахловдир. Яъни яшайтурган инсонлар олдига ях-
шилик, ёмонликни ёйиб, уларнинг буржуазия, майда буржу
азия ахлокини ургатмак эди. Уткан замонни курол килиб ту
риб х,озирги замонавий фикрини ишкашни кузда тутган ва шу
йусинда сюжет уйлаб чиккандир. Биз АДодирийнинг яшаган
даврини, кечирган кунларини тах,лил килганда яна очик кура
миз. А Додирий дех,кон типини яратмокчи булганда хдм ярата
олмаган булур эди. Чунки, улар ва уларнинг хдётига шахдр бур-
жуазиясига булган якинлиги якин эмас эди.
Хулоса килиб айтганда, тубандагилар келиб чикадир. Кдди-
рий «Уткан кунлар» румони билан тарихий хдкикатларни ту-
бандагича бузадир:
1. Инкилобий вазифани бажаришдаги савдо капиталини
ва унинг кайфиятини румонида бутунлай бузуб баён киладур.
Яъни русларнинг келишига унча карши булмаган, улардан уми-
ди юкори булган савдогарлар табакасини русларни келишига
Карши рух,сиз умидсиз килиб бизга такдим киладир.
2. Ер бойларининг инкилобий вазифани бажаришдаги рули
бутунлай йук. Ер бойларининг кайфиятини ва курашдаги ман-
фаатини аён килатурган нарсани румонда топа олмаймиз.
3. Ер бойлари ва рухрнийларга таяниб иш курган, х,окимият
сурган хон, бекларнинг хдётидан ва уларнинг инкилобий вази
фани бажаришда ва уни ечишда кандай х,олда булганидан ёзиб-
да вазифани хдкикатга тугри килиб туларок бажармайдир. Гуё
у замонларда хонлар, беклар ур-йикит билан шугулланганлар
ва ички-ташки сиёсат чигаллари билан кизикмаганлар.
4. Уша замонда улка олдида турган инкилобий вазифани ба
жаришда биринчи галда манфаатдор булган дехконлар, косиб
халк румонга киритилган, аммо унинг турмуши, кураши биз
га ойдинлаштирилиб берилмайдир. Буларнинг хдёти, кураши
факат сиргина булиб колган.
5. Уша замондаги оилавий турмушни, ишкий жараённи
хдкикатдан узоклаштириб, арши-аълога учурадир. Хушруйби-
би каби гайритабиий типлар билан кундашликни к,изитадир.
Биз юкорида (уткан маколада) АДодирийнинг реал тарихий
396
о«
турмушни олмаганини ёзиб утдик. Унга кушимча к,илиб юк,о-
ридагиларни баён к,илиб кдноатлансак, буладир.
Биз юкрридаги фикрларни махдамлов учун Урта Осиёни ур-
ганган марксист тарихчилардан бир талай хужжатларни кел-
тирмагимиз мумкин эди. Аммо х,озир бу ерда у материаллар
ортик,чалик, диладир. Чунки бизнинг вазифамиз тарихни тек-
шириш булмай, румонни тах,лил к,илиш ва тарихий х,ак,ик,атлар
билан солиштирмокдир.
Бу ерда АДодирийнинг уз румонига ёзган бош сузига тух-
таб утмасдан кета олмаймиз. Чунки, кичкина мулох,азаси билан
анча чукур фикрларни ёйиб куядир.
«Модомики, биз янги даврга оёд дуйдик,, бас, биз х,ар бир йу-
сунда х,ам шу янги даврнинг янгиликлари кетидан эргашамиз
ва шунга ухшаш достончилик,, румончилик, ва х,икоячилик,ларда
х,ам янгаришга, халк,имизни шу замоннинг «Тох,ир-Зух,ро»лари,
«Чор дарвеш»лари, «Фарх,од-Ширин» ва «Бах,ромгур»лари би
лан танишдиришда узимизда мажбурият x^ic этамиз».
АДодирийнинг бу фикри туманли булуви билан баравар
жуда думи к,ирк,илган яйдок, фикрдир. Тугри, биз янги даврга,
тугриси сотсиализм курилиши даврига оёк, к,уйдик,гина эмас,
балки сотсиализм асосида халк, хужалигини янгидан к,уришла-
римизга жиддий киришдик. Халк,имизни эски достон, афсо-
налари билан танишдиришгина эмас, улардан кдйтариб янги
соглом индилобий вазифаларимизни бажарувга кумаклаша-
турган румончилик, билан сугормок,ни истаймиз. Агарда янги
замон деб АДодирий ижтимоий курилиш замонини тушунар
экан, унинг тубандаги фикри нотугри буладир.
«Ёзмок,га ниятланганим ушбу «Уткан кунлар» янги замон
румончилиги билан танишиш йулида кичкина бир тажриба,
яна тугриси, бир хдвасдир». Бу фикр бутунлай танкдддан тубан
турадир. Чунки, Оврупо буржуазия румончилик, усулларининг
биздаги кучирмасидир, десак, жуда тугри деган буламиз.
«Мозийга кайтиб иш куриш хайрлик, дейдилар». Хайрли
эмас, фойдалидир. Мозийни урганиш келажак галдаги курашда
дакки емасликка ургатадир. Мозий навбатдаги курашларга са
баб буладир. Аммо, мозийни тугри англаш ва ундан тугри нати-
жалар чикдриб сабок, олиш мух,имдир.
Тарихчи тарихни тугри материализм асосида онглатиб бер-
май янглиш тах,лил к,илиб берар экан, тубандаги курашчилари-
397
ни х,ам адаштируви мумкин. Санъаткор х,ам тарихни нотугри
тах,лил к,илиб, укувчига уз янглиш идеясини сук,мок, истар экан,
унда х,ам янги давр курашчиларининг фикрлари, хислари эски
давр картиналарини жонланиб, жилваланиб куриниши билан
бузуладир. «Уткан кунлар» румони бизга мозийни тугри на-
мойишлантиргани учун унинг фикрлари тарихий булмай, за-
монавий АДодирий фикри булиб майдонга куйиладир.
А Додирийнинг «Уткан кунлар» румони фак,ат отигагина та
рихий булиб, аслида тарихий эмас. Тарихий х,ак,ик,атларга ру
мондаги ах,воллар асосан тугри келмайдир. Яъни савдо сармо-
ясининг характерларини очмайдир. Биз буни юк,орида аник,лаб
утдик. Энди сабабларини белгиловимиз ва уни айтиб беруви-
миз керак. Нима учун «Уткан кунлар» тарихга хилоф чикддир?
Румондаги сюжетнинг, ундаги фикрларининг манбаи, илх,оми
АДодирийга к,аёк,дан ёгилган?
Юкрридаги тах,лилимиз натижада бизнинг олдимизга мана
шундай сурокдарни келтириб к,уядир. Бу сурок;ларга жавоб
бермак учун икки манбаъни тах,лил к,илмок, керак:
1. АДодирийнинг яшаган даври ва бошидан утказганлари-
ни, хуллас к,илиб айтканда, унга таъсир к,илган шароит.
2. Узининг адабий усулида, приёмларида ва техникаларида
юз прасант деярлик буржуазия ёзувчиси, идеалист Журжи Зай
доннинг таъсирида булувидир. Биз мана шу таъсирнинг мик,-
дорини, даражасини аник,ловимиз керак. Чунки Журжи Зайдон
куп тарихий румонлар ёзган булса-да, хак,ик,атга тула жавоб
бературган булиб чик,маган. Уша приёмлари АДодирийни к,и-
зик,тирибдир, албатта, нима учун к,изик,тирган? - деган сурок,к,а
Хам жавоб бермакка мажбурмиз.
Шунинг учун таъсирини биринчи уринга к,уя оламиз. «Уткан
кунлар» румонининг мана шундай чик,ишига сабаб фак,атгина
Журжи Зайдон румонларицинг таъсири дейиш, бутунлай хато
буладир. Ижтимоий, ик,тисодий шароитга куз ташлаш бирин
чи навбатда керак. К,ачон биз ёзувчининг шароитини таъсири
натижасида унда уйгонган, такомиллашган туб фикрни, дунё-
га к,аровини аникдаганимиздан сунгра унинг ижодиётининг
ижтимоий мохиятини аник,лаймиз. Ёзувчида бирмунча фикр-
лар, муддаолар буладир-да, уни тизиб суратлов учун режалар,
турли приёмлар уйлаб чик,арадир. Шу мак,садда турли-туман
бадиий асарларни ук,иб юрадир. Ук,иб юрган асарларидан бир
398
° «“4
оз хили уз муддаоларини шу ёзувчининг усулида такдим к,илга-
нидаунгай куринадир ва ёзувчини таъсирлантирадир. Гапириб
завк, уйготадир.
Ёзувчи шунинг приёмларига берилиб ва узидан нарсалар
кушиб, сюжет тузиб ёза бошлайдир. Одатда, бир мафкура ки-
шилари булган ёзувчилар мана шундай технический хдм фойда-
ланиб, яъни таъсирланиб кетадирлар. Аммо прулетар ёзувчила-
ри чет асарлардан тандидий фойдаланадирлар. Яъни уларнинг
приёмларини кдбул к,илмасдан узининг янги идеялари учун чо-
пон бичиб-тикишга мажбурдирлар. Янгини яхши бичиш-тикиш
учун эскини билмак керак. Аммо угрилик, билан фойдаланиш,
таъсирлатиш орасидаги фарк,ни ажратмок, лозим. Биз АДоди-
рийнинг Журжи Зайдондан угирлаган деб айта олмаймиз. Факдт
юз прасант унинг таъсирида, унинг приёмларида ёзган. Гуё бир
ишланган уйнинг пойдеволини, синчларини, томини кдддириб,
деволларини бузганда, уни янгидан узи накди бериб, замонавий
том кийдириб, ясантириб, ишлаб чик,мишдир.
А.К.ОДИРИЙ ЯШАГАН ДАВРИ ВА
РУМОН К.АЧОН УЙЛАНГАН
Абдулла Кддирий «Уткан кунлар» румонини уктабрдан сунг
кулга к,алам олиб ёза бошлаган, аммо румонни ёзиш фикри (сю
жет) уктабр кунлари бошлангандир. Уктабр арафаларида уй-
лаб-да, уни ёзиш завк,и уктабрдан сунг бошланган. Лекин румон
билан айткан фикрлари ундан илгари х,ам АДодирий миясида
сакданиб келади. Албатта, АДодирийнинг яшаган даврида Тур-
кистонда жуда кучли хддисадан 1916-нчи йил вок,еаси булиб
утди. Сунгра феврал-уктабр кунлари босиб тушдилар. Бу катта
ижтимоий узгаришлар АДодирийга таъсир к,илмай куймаган.
Чунки АДодирий шу вок,еалар ичида булиб, унга нисбатан бир
кддар уз фикри билан к,араб бах,о куярлик, ёшда булгандир.
1916-нчи рабочий олиш йили бутун Туркистон халк,ида хд-
яжон кузгатиб, миллий озодлик, х,аракати мех,наткаш халк,нинг
тала-туполонига сабаб булган эди. Бу хдракатга майда бойлар
хдм эргашиб умумий халк, кузголони тусига кирди. Чор Руси-
ясининг хукуматдорлик, усулига, жабрига, зулмига, талонига
к,арши оммавий хужум булиб утди. Бу хдракатда судхур бойлар,
рухрнийлар чор Русиясини к,улладилар. Бундан кейин булган
599
» - ° «ц
феврал буржуазияси инк,илоби Туркистонда х,ам катта узга-
ришларнинг булишига, синфий к;аршилик,ларнинг бир-бири-
га урилишига сабабчи булди. Февралда Туркистон хокимлари
ва уларнинг думлари узларини турли устакорликка, догуликда
солиб, дума тузиш атрофида анча нагмалар к,илдилар. Тур-
кистоннинг янги усиб келаёткан кучсиз саноатчи бойлари ва
уларнинг зиёли жадидлари феврални кучок, очиб кдршилаган
чокдарида кузлаган йулларига эриша олмадилар. Уктабр инк,и-
лоби Туркистонда катта узгаришни к,илиб х,ак,ик,ий миллий
озодлик,ни таъмин кдлди. Шуролар тузилиб уларнинг миллий
сиёсатлари тула миллий озодлик, бериш йулига кдратилган эди.
Албатта, баъзи шуро байроги тегига бекинган миллатчи русла
рнинг к,илган номаък,ул, ифлос к,илик,лари уктабрдан сунг уз
бек миллатчи зиёлилари к,улида к,урол булди. Феврални кучок,
очиб хурмат билан к,аршилаган жадидлар уктабрнинг миллий
сиёсатини нотугри тушундириш, ёмон к,илиб курсатиш билан
миллий, диний байрок, остига аксилинк,илобий кучларни уюш-
дириш билан шугулландилар.
А Додирий бу узгаришлар вак,тида х,аёт ва уз шароитимизда
онгли зиёли эди. У вак,тда бу х,одисаларга АДодирий майда бур
жуазия кузойнаги оркдли к,арайди. Узи майда буржуазия идея-
ларини олдинга судраб на жиддий том маъноси билан жадид
(Чулпон каби), на уларга к,арши булиб кетмай урта огма йулда
боради. Унинг «Жувонбоз», «Бахтсиз куяв» каби асарлари биз-
ча унинг чиндан-да ижтимоий хддисаларни майда буржуазия
нук,таи назарида онглаб тасвир к,илганини курсатади. Май
да савдогарларни банкалар, косибларни саноат бойлари эзиб
уларга «яшашга» йул бермаганлар. Бунинг орк,асида майда бой-
лар уларга к,арши ёмон «узим булай деган бойлар» деб к,арар
эди. Х,ар х,олда майда савдогарлар буржуазия хркимлиги вак,тида
(НЭП даврида хдм) бир-бирини еб, катталаша борардилар. Аммо
уктабрдан сунг харбий куммунизм даври, сунгра НЭП давридаги
сик,илишлари яна огир калтак булиб тушди. Бу холлар майда бур
жуазия фикридаги АДодирийни хам аксилшуравий зиёли унсур-
ларга жиблаштириб куйди. Февралда очилган майда буржуа зиё-
лиларининг к,обоги уктабрда юмилди.
АДодирий мана шу йусинда юк,оридаги даврни бошидан
кечирган. «Уткан кунлар» АДодирийнинг уктабрдан сунгра
ортдирган фикрларининг якуни эмас. Балки умуман ундан