The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by dustaliav60, 2022-11-24 00:39:12

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

150

»- ■«-«-»---------------------------------------------------------------------------------

Урток, Сталиннинг мак,оласи муносабати билан идора аъзо-
лари колхоз идорасига йигилишиб келадилар. Мак,ола укулиб,
музокара к,илинади. Мак,олада бирма-бир курсатилганча бош
айланишлар кузга очик,-ойдин булиб курунади. Айник,са, хато-
ларни Берди татар очик, х,ис к,илади. Дуруст, Тиктепада мак,ола-
нинг бир к,исмида курсатилганча зурлаб колхозга киритишлар
булмаган, бирок, майда чорваларни х,ам коллективлаштириш,
иккинчи таъбир билан бу тугрида бош айланиш бошлича Тик-
тепанинг зур хатоларидан х,исобланади. Бунга Собировнинг
узбошимча х,аракати келиб кушулгач, Берди татарнинг тутуни
осмонга чикдди:

- A xjviok, одам, бунчалик беклик учун сенга ким хукук, берди?
Собир бадраф деганлари уйланмасдан айтилмаган.

Обид кетмон хатолар тугрисида унчалик бош огритмайди,
чамаси афсус ва надоматлардан х,озир фойда кутмайди:

- Булар иш булган! - дейди Обид кетмон, - ерларимиз
х,айдашга келди, х,айитдан кейин пушаймон к,илгандан, була-
дирган гапни гапирган яхши! Агар колхоз давом к,илатурган
булса, эртадан далага куш чик,арганимиз маъкул эди!

Идора аъзоларидан х,еч ким х,ам унинг фикрига к,аршилик,
курсатмайди, бирок, орада Мирсоатнинг фикрига мойил аъзо­
лар х,ам курулади. Мирсоатнинг фикрича, х,озир бир даража
колхознинг обруси тушаёзди, х,ар к,анча х,аракат к,илган билан
бари бир баъзи «енгил-елпи» аъзолар ишга чик,майдилар. Бун-
дан кура Рафик,овни райондан к,айтиб келишини кутиш керак.
У к,айтмасдан масала ешилмайди.

Обид кетмон уз фикрида исрор к,илади:
- Мен колхоз тугрисида бир кдноатга келганман, - дейди,
- агар колхоз деган ran орадан кутарилиб кетса, унисига айта-
турганим йук,, бирок, колхоз давом этатурган булса, к,ийматли
вак,тни букун, эрта деб кулдан чик,ариш ярамайди. Тузук, сиз-
лар айтгунча баъзиларимиз ишга чик,мас, лекин биз чик,ганла-
ри билан ишни олиб бораверайлик.
Охирда Обид кетмоннинг фикри к,абул к,илиниб, эртадан
бошлаб «аъзоларнинг рози к,исми билангина далага куш чик,а-
ришга» к,арор к,илинади.
Аъзоларга умумий равишда: «Эртага эрта биландан куш
чик,арилади, чойни эрта ичиб, идорага йигилингиз» деган ха­
бар тарк;атилади.

151

Мирсоат хднуз, «Бари бир, х,еч ким йигилмайди» деган
фикрда турса хдм, бирок, у янглишган булади. Эртаси эрта би-
ланданок, идорага элли чоглик, дехконлар йигилиб к,оладилар.
Обид кетмон ва Берди татар бошлик, уларни ерларга так,сим
к,иладилар. Х,озир тузатишдан чик,кдн тукдуз сукд билан йи­
гирма туртта омоч ер хдйдашга юборилади. Буларнинг устидан
кдраб юриш учун Обид кетмон, Усмон полвон, Карим ота ва
Берди татарлар назоратга белгиланмакчи булсалар хдм, бунга,
айник,са Обид кетмон кунмайди:

- Подачи купайса, мол хдром улади, деганлар - дейди, -
назорат учун факдт Карим отанинг узи кифоя, бир отга мин-
син-да, кушлар устидан айланиб юрсин. Мен, Усмон полвон,
Берди татарлар хдм омоч олайлик, тезда ерларнинг юзини тир-
нашга хдракат к,илайлик!

Айник,са, бу фикр купчилик томонидан олк,ишланиб кдр-
ши олинади. Чунки катталарнинг хдм уз ёнларида, паст ишда
куриш тараддудида турган дех,к,онларга далда булиб тушади.

- Муомалани билганларгина сукдни олсинлар! - дейди Обид
кетмон, - мен узимнинг сукдмни ишлатаман!

Ярим соатнинг ичида Тиктепа ерларининг багри сукд тигла-
ри, омоч тишлари билан йиртила бошлайди. Узок,-узокдан от-
ларни гайратга келтириш учун х,авода тирсиллатилган кдмчи
товушлари, х,укузни йулга солиш учун чалинган хуштак овоз-
лари келиб туради. Ёш-яланглар теваракни жонгиратиб ашу-
ла айтадилар. Тог томонидан кутарилиб, куёш бетини к,оплаб
турган бир пага булут чуккандан сунг Тиктепа ерлари нур ичига
чумиб курунади. Навбах,орнинг енгилча шамоли эсиб димокда
ёш майсаларнинг латиф х,идларини келтириб уради. Янги усул
хдётнинг биринчи кунларини бу к,адар гузал манзара билан уч-
ратган дехдонлар гуё мает булган каби ер йиртиб борган сукд
ва омоч оркдеидан югурадилар, отлар пишк,ириб олдинга ин-
тиладилар, хукузлар инк,иллаб думларини шопирадилар...

Биринчи куннинг иши жуда хдм баракалик кучади. Узи
кушган отларни етаклаб к,айтувчи Берди татар хдйдалган ер-
ларни куриб, узича «Яшасин!» деб илжаяди. Ишдан Усмон
полвон билан бирга кдйтган Обид кетмон хдм букунги ишдан
рози курунади:

- Яна икки кунда хдмма ерларнинг юзини олиб битирармиз,
- деб чамалайди.

152

«-—^ — 4------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

- Агар к,олганлар х,ам эртага ишга чик,са, албатта, юзни, ик-
ки-уч кунда олиб битирамиз!- деб жавоб беради Усмон полвон.

- Худой урдими, эртага улар х,ам келиб кушулар!
- Ха, билмадим-да! - деб Усмон полвон шубх,аланади, -
ерни неча марта х,айдасак булар экан?
Обид кетмон унинг сузини эшитмайди, Усмон полвон ик­
кинчи маротаба товушини юк,ори куйиб сурайди.
- Ха, ерни айтасизми, мен бултур уз еримни тукдуз хдйда-
дим. Энди билмайман, бу ерларни х,ам тук,кузга етказиб булар-
микан!
Усмон полвон кулади:
- Эй, сиз шурвага йик,илинг! - дейди, - бешни айтсангиз-чи,
мен узим х,ам шу ёшгача туртдан ортик, х,айдаганимни билмай­
ман!
- Хали вак,т яхши! - дейди Обид кетмон, - ёгин булмай тур-
са, тукдузга етолмасак х,ам, беш-олтини хдйдаб ташлармиз!
Усмон Полвон Обид кетмонга туигунолмай к,арайди.
- Агар хукумат ваъда к,илган трактор, сукдларни берса, дей-
сиз-да?
- Бермаганда х,ам, узимиздаги куч беш-олтига етади... Агар
хукумат трактор бериб, идора ихтиёрини менга топширса,
тракторни туппа-тугри тунови кун сиз билан маслахдтлашган
юз таноб чимли яйловга солар эдим!
- Эййй... ука! - деб кул силтайди Усмон полвон. - У чимзор-
ни ер к,илиш к,ийин, мех,нат далага кетади!
Мулла Обид сузни эшитмайдими ёки х,озирча бу тугрида
бах,слашишни фойдасиз топадими, бах,арх,ол сузни чимзор
мавзуидан бошкдга кучуради.
- Чамаси, букун раисдан дарак булмади чоги?
Усмон полвон энсаси к,отган сиёк,ни олиб, к,ошларини чими-
ради.
- Адмок, одам...
Мулла Обид индамайди, чамаси, бу тугрида Усмон полвон-
нинг фикрига кушулади.
Сарой ёнида кушдан к,айтган от ва х,укузларни Мардонбой
бошлик, бир неча отхона ходимлари к,абул к,илиб турадилар. Бу
иккиси х,ам отларини топширадилар.
- От, хукузлар ичида мертилганлари йук,ми? - деб с$файди
Усмон полвон.

153

- Бор! - дейди Мардонбой, - Зокирнинг болалари бир отдан
ягир очиб куйганлар... Бир хукузнинг тупуги омочга олдирилган.

- Ёмон олганми?
- Унчалик эмас. Иккисига уч-турт кун дам берса, битиб ке-
тади.
- Баъзи чарчаган молларга эртага дам бериб, букун ишга
чик,маганларни...
- Ха, албатта.
- Татар кдйтдими? - деб сурайди Мулла Обид.
- Кдйтди, тажанглиги ошиб, яна далага кетди! - деб кулади
Мардонбой.
- Нега?
- Бир-иккиталар сукдни шудгорга ташлаб кела берганлар...
Буни эшитгандан кейин Татарнинг тепа сочи тиккайиб кетди,
хдр икки сукддан хдм ажраймиз, гушт-ёгни угурлаганлар, сук,а-
ни х,ам синдириб кетадилар, - деди-да, сука-сука сук,ани як,ин
кургонга киргизиб куйиш учун ёнига одам олиб жунади.
- Жуда яхши к,илади! - дейди Усмон полвон, - «Узингга
эх,тиёт бул, кушнингни угри тутма», деганлар.
Молларга яхши к,араш тавсиясидан кейин х,ар иккиси х,ам уз
к,ургонларига к,айтадилар.
Мулла Обиднинг кечаги мулох,азаси тугри чик,ади. Букун
куш хдйдашга, деб колхоз идорасига йигилганларнинг сони ет­
миш бешга етади. Кеча ишга чик,маганлардан Мирвали банги
хуппак олиб1ачитиб юруйди:
- Укулга2 тушиб к,олдими... Сен Маграйим кеча суйган бур-
док,ингни тузлаш билан овора булгандирсан: «Зарураст - маъ-
зураст»3... х,а, Ах,мад тога, сен алох,ал букун Мулла Султонкул-
дан ок, фотих,ани олибсанда, чирогим!
Муваффак,иятдан кукрагини шишириб юрган Берди татар
Мирвалини жойсиз пичинглардан тиймакчи булади.
- Вайсай берма, Мирвали!
Бирок, бундай пайтларда Мирвалини тартибга солиш к,ийин.
- Улугворлик, сотма, мен буларингнинг к,итик, патини юлиб,
ром к,илиб олмок,чиман!
Ун беш дак,ик,анинг ичида янги келганлар х,ам ишга жунати-
лади. Лекин ишчи х,айвон камчилиги орк,асида букун куш сони

1Хуппак олмок, - гина, упка.
2Укул - афсус, укин.
3Зарураст-маъзураст - нарсалар ёки холатлар зарур пайтда узрлидир.

154

унчалик ортмайди: кечаги йигирма турт омоч ёнига саккизта
якка отлик, омоч ва учта сука кушулади. Аммо букунги келиб
кушулганларнинг ахдмиятлари маънавий жихдтдан катта
булади: кечаги иккиланибрак турган аъзолар рухдн кучаяди-
лар. Мирсоатга реш ат буштоб идора аъзолари дадиллашади-
лар, колхозни бузиб юбордик каноатига келган синфий «дуст-
лар» яна «безгак» касалига йуликадилар.

Бошка колхозчилар билан кечкурун ишдан кдйтган Берди
татар букун Рафиковдан уз номига юборилган хатни олади.
Берди татар к,ишлокда очилган саводсизликни битириш кур-
сида икки киш укуган булса х,ам, х,али кулда ёзилган хатларни
унча яхши укуй олмайди. Хатни очиб, бир оз тутликиб укуб ка-
рагандан сунг, Мирсоатга беради:

- Сенуку-чи!
Мирсоат укуйди:
«Урток, Берди Шодиев! К,иитогингизда булиб уткан можаро-
лардан яхши хабарим бор. Бундай можаролар ёлт з сизнинг циш-
лоцда эмас, бошцаларда щ м бирдай. Бу, урток, Сталин мацоласи-
да курсатилганча бизнинг зур хатомиз, катта гуноцимиз нати-
жаси, албатта, тузатамиз. Мен район партия цумитасига бо-
риб цайтдим. Х,озир Дустарицда бузулаёзган колхозни цайтадан
куруш, хатоларни тузатиш билан машгулман. Эртага Учцулоцца
утиб, унда х,ам бирор кун цолсам керак. Учинчи кун сизда буламан.
Кдшлогингизни кейинга цолдиришим сиздан хотиржам булганли-
гим учундир. Сизда кечадан бери цизт н иш борганлигини эшитиб
жуда хурсанд булдим. Сиз коммунистларга лойиц равишда иш
олиб борасиз. Шу йулдан айрилмаслигимиз керак. Ичингиздаги цо-
чик,лар сизнинг руцингизни тушурмасин. Мен бу кун «раисингиз»
билан учрашиб сузлашдим ва цииллоцт цайтишра тавсия цил-
дим. К.айтадими-йук^и, менимча, ацамиятсиз... Обид кетмон ях-
шими, эшитишимга цараганда, сизнинг энг фаолингиз эмиш, уни
партияга жалб цилиш керак эди. Мендан унга алоцида салом ай-
тингиз. Усмон ота, Мардонбой, Мирсоатларга щ м уртокдик са-
ломлари. Х,а, айтканча, сизни район цумитамиз «Четан» партя-
чейкаси цилиб белгилади. Табрик циламан.
Фаолиятингизга давом тилайман.
Уртоцлик, салом ва хурмати билан: Р аф щ ов 22/III - 29-нчи
йилда».
Берди татар илжайган куйи Мирсоатдан хатни олади.

155

- Рафик,ов тугри бах,о беради! - дейди Мирсоатга, - агар иш
сен билан менга к,олса х,али куш чик,ара олмас эдик!

-Тугри!..
- Биласанми, Рафикрв крчикдар деб кимлардан киноя кдлади?
- Собировдан булса керак.
- Тугри... Лекин унинг ёнида сен х,ам борсан!
Мирсоат тушунмайди, Татарга эътироз к,илади.
- Мен колхозни ташлаб крчдимми, сиз к,изик, гапни айтасиз.
- Ташлаб крчмадинг, - деб кулади Татар, - колхоздан ихло-
си кдйтгандек булиб курунган халк,ни ишга чак,иришдан курк,-
динг, юраксинмадинг. Болшевикча тан бериш керак: сен х,ам,
мен х,ам бир нав к,очик,лармиз!
Мирсоат икрор к,илишдан унгайсизланиб, сузни бошк,а ёк,га
чалгитмок,чи булади:
- Букунги ишингиз кечагидан унумлиракдир?
- Чакки эмас... Урток, Рафик,ов тугри айтади: гарангни
фирк,ага жалб к,илиш керак эди!
Татардан бир оз кейин Мулла Обид х,ам ишдан кдйтади.
Унинг юзида бирмунча аччиг аралаш хафалик сезилади. Агар
сабабини суралмаса, Мулла Обиднинг уз томонидан огиз очил-
маслигига тушунган Берди татар пурси-порс к,илади. Мул­
ла Обид жавоб урнига к,ул силтаб, Берди татар ултурган ёгоч
эшакнинг иккинчи бошига келиб ултуради.
- Букун яна икки отни ишдан чик;арганлар, - дейди Мулла
Обид, - бу одамларга х,айронман, молни сал кдраброк, ишлатса
уладими!
- К,андай к,илиб ишдан чик,арганлар? - деб сурайди Мирсоат.
- Бирисини зурик,тирганлар, иккинчисидан ягир очганлар!
Татар кул силтаб арзимаганлик ишорасини курсатади.
- Чамаси сиз енгил уйлайсиз, - дейди Мулла Обид, - х,ар кун
икки мол ишдан чик,иб турса, биласизми, иш к,аёк;к,а бориб тух-
тайди. Бизда хдйвон камчилиги букунок, сезилиб к,олди. Эртага
анави еттита бугоз биялардан беришга мажбурсиз. Лекин эрта
кечга бориб бияларингизнинг х,аммаси х,ам боласини ташлай-
ди... Фикримча, эртага к,олган аъзолар х,ам келиб кушулсалар
керак.
Берди татар ва Мирсоатлар х,ам уйлаб к,оладилар...
- Бугоз бияларни беришга мен к,аршиман, - деб давом к,и-
лади Мулла Обид, - ичидаги кулунлари билан кушиб хдсоб-

156

ланганда ун турт отни хдромга чикдриш... Бу колхозчилик бул-
маса керак. Кеча ва букун ишдан чикдрилган туртта молни эъти-
борга олмаганингизда хдм, эртага келиб кушулиши аник, булган
аъзоларга иш топиб бериш фикрини к,илмогингиз керак. Менга
кщ са, букун хдм йигирмалаб йигитнинг умри куш олдида от
етаклаб кечди, хщонки, етакчиликка болалар хдм ярар эди!

- Тугри! - деб Мирсоатга кдрайди Татар, - гаранг жуда тугри
кдйгиради, сен нима дейсан?

- Эртага яна аъзолар келиб кушулармикин?
- Хднуз иккиланишдан к,олма! - деб жекиради Татар, - х,о-
зир гарангнинг дардига даво уйла! Сиз узингизча, - деб Мулла
Обидга мурожаат к,илади, - букунги ортик,ча кучларни ва эрта­
га келиб кушулиши кутилганларни нима к,илмок,чисиз?
- Бизда куш билан кунгилдагича уйила олмайтурган тинг1
ерлар бор, - дейди Мулла Обид, - меним акдимга кирсаларинг,
эртага сизда бор хдйвонларга яраш а аъзоларни кушда к,олди-
риб, ортик,ча кучни кетмон билан тингрок, ерларни чопишга
солиш керак! Бу, бир жихдтдан, х,осил учун жуда зарур, иккин-
чидан, аъзоларнинг умрини бехудага утказмаган буламиз!
Берди татар таре этиб устолни уриб куйиб, Мирсоатга к,а-
райди:
- Вот, - дейди ва илжаяди, - бу гаранг оловни хдм узи ёкдди,
учиришда хдм узи сув сепади... Тугри айтасан, урток, Обид кет­
мон, биз сенинг фикрингга кушуламиз!
Мулла Обиднинг юзидаги бояги кдйгиришли кайфияти бир-
мунча зойил2булади.
- Яхши... хуп... - деб яна ниманидир уйлайди Мулла Обид,
- кетмончилар туплайтурган булсак, уларга битта онабоши ке­
рак, бунинг учун сизми, менми ёки Усмон Полвонми белгила-
ниши лозим. Ундан кейин... Ундан кейин кетмонга иссиг овкдт
булмаса булмайди. Йигилган кетмончиларнинг сонига кдраб
иссик, овкдтнинг х,аракатини к,илиб куюш керак!
Ташкил к,илинатурган кетмончиларга онабошилик, вазифа-
сини Берди татар узига сураб олади. Чунки кетмонлик ишни
яхши курар эмиш. Иссик, овкдтни ташкил к,илиш Мирсоатга
топширилади. Мулла Обид анча тинчиган х,олда идорадан чикд
бошлайди.

1Тинг - х,айдалмай, экилмай ётган заранг ер.
2Зойил - йук; булмок;, тарк;алмок;.

------------------------------------------------------------------------------------------о-»1*57

- Ха, айтканча, шошма, урток, Мулла Обид! - деб уни тухтатади
Берди татар, - букун Рафик,овдан хат олдик, сенга салом айткан.

- Саломат булсин, нега узи келмаган?
-У зи бириси куни келади. Бизнинг олиб бораётган ишимиз-
ни эшитиб жуда хурсанд булиб ёзган!
- Х,а-х,а, - деб илжаяди Мулла Обид, - Рафик,ов келгунча ер-
нинг бетини олиб куйсак,, яхши булар эди!
- Ола билармиканмиз?
- Менимча, эрта кечга бет олиниб битади, бириси кун ик-
кинчига утамиз!
Эртаси кун Мулла Обиднинг кечаги фикрича, яна унлаб аъзо
ишга келиб кушулади. Кечаги х,озирлик буйинча кушдан ор-
тик,ча йигирмалаб ишчи кучларини кетмон чопикда уюштири-
лади.
Бу кун Собиров х,ам асосини йук,отган гадойдек идорада
курунади. Уткан гаплардан икки томон х,ам огиз очмайдилар.
Идорада Собировнинг йук, кунлари кдндай х,ис к,илинмаган
булса, х,озир борлиги х,ам унча сезилмайди...
Мулла Обид айтканча, бириси кун Рафик,ов келганда, кол­
хозчилар умумий равишда иккинчи х,айдовга уткан буладилар.
Рафик,ов идорада туролмайди, чунки идорада х,исобчи Умар-
алидан бошк,а х,еч ким йук,, Собиров булса уйига овк,атланга-
ни кетган. Рафик,ов миниб келган отини колхоз отхонасига
топшириб, узи яёвлаб далага, ишлаб турган колхозчиларни
оралаб кетади. Куз етган жой к,оп-к,ора шудгор, узок, ва як,ин
шу шудгор багрида колхозчилар ер х,айдаб ётадилар. Рафик,ов
колхозчилар билан «Хорма-бор бул!» к,илишади. Колхозчилар
уни яхши танийдилар, Рафик,овнинг «Хорманг» сузига «Бор
булинг, саломатмисиз, урток, Рафик,ов» деган жавобни бера-
дилар. Рафик,ов уларни иккинчи хдйдов билан табрик к,илади.
«Яшанг, азаматлар экансиз» дейди. Колхозчилар бу мак,товга
жавоб бермайдилар, яна х,ам азаматлик курсатиш учун ишла-
рига ихлос билан ёпишадилар.
Рафик,ов уватдан-уватга утишдан, к,ирдан сойга тушишдан
зерикмайди, к,аерда ер х,айдаб ётган к,ора курунса, шу ёк,к,а к,а-
раб юруйди. Шу йусун бир соат чамаси айлангандан кейин,
узокдан курунган бопщача бир манзара уни х,айрон к,илади.
Йигирма чоглик, кетмон олдин-кетин ерга тушиб кутарилади!
Рафик,ов х,озиргина йул олишга жуплаган тарафини к,уйиб,

158

кетмонлар ишлаган томонга бурулади. Кетмончиларга «она-
боши»лик к,илган Берди татар узокдан Рафик,овни танийди.
Рафик,ов бир оз як,инлашиб келгач, ишдан тухтаб кетмонини
оркдга - чопилган шудгор устига олиб куяди ва уз мангла-
йидаги терларини унг кулининг к,ора бармоги билан сидириб
ташлаб, келгувчини кдршилайди:

- Саломалайкум, бормисиз урток, Рафик,ов!
Рафиков бошида Берди татарни танимаган булса керак, та-
ажжубланиб к,олади:
- Сиз... Сиз Берди акамисиз? - Вой-вой, х,орманг, х,орманг!
Сизлар хдм х,орманг, уртокдар!
Бир-икки дак,икдга иш тухтайди, бошкд кетмончилар хдм
ишдан чик,иб, Рафик;ов билан куришиб сурашадилар.
- А, Берди ака, сизларга нима жазо келди, ерни кетмон би­
лан чопиш!
- Асти бизнинг х,олимизни сураманг! - дейди шикоятли
ох,ангда Берди татар, - биз бошда шу Обид кетмон деганни уз
ичимизга уйламасдан олган эканмиз. Собиров айтди-я... Куш
учун хдйвон кучимиз етишмай, биз колхозчилар буш к,оладиган
булдик. Энди рох,ат к,илар эканмиз, деб турганда Обид кетмон
деган палакат бизни шу кетмон балосига гирифтор кдлди-куйди.
Кечадан бери билакда билак к,олмади, урток, Рафик,ов!
Кетмончилар кулушадилар.
- Обид кетмон бунчалик берах,м экан, - дейди Рафик,ов ярим
жиддий, - урток, Собиров таклиф к,илганча уни муштумзурга
чикдрган маък,ул эди.
- Тугри-тугри, - дейди Берди татар.
Озгина кулушиб, чак,чакдашиб олгандан сунг, Рафик,ов идо-
радан х,еч кимни тополмаганлигини, шундан кейин далани ай-
ланишга чик,к,анлигини сузлайди.
- Бунга х;ам сабабчи шу Обид кетмон, - дейди Берди татар, -
мен идора аъзосиман деганга кунмайди, идорада ултуриб паш-
ша тутасанми, дейди. Кеча Собиров «сафар»дан кдйтиб келган-
дан сунг Мирсоатни х,ам идорадан олиб, бизга ошпаз к,илиб
берди... Ана, к,аранг, бизга ош пиширяпти!
Рафик,ов нарида к,озон к,айнатиб юрган Мирсоатни куриб
кулади:
- Обид кетмон деганингиз жуда хдм золим экан!
- Золимки, х,еч нариги ёги йук,...

------------------------------------------------------------------------------------ *.<15,.9«*

Яна кулушадилар. Кетмончилар ишга тушадилар.
- Обид кетмоннинг узи к,аёкда? Нима иш к,иляпти? - деб
сурайди Рафик,ов.
- Узи сояи салкднда ётган деб уйлайсизми? - дейди кулуб
Ьерди татар, - шу к,ирнинг нариги ёнида куш хдйдаб ётади!
Киши билан сузлашмайди, унча-мунча сузни эшитмайди, от-
ларга дам берганда х,ам, бизнинг бу ёкдарга утиш эсига келмай
ёки хашакланиб турган отлар ёнига ултуриб, белидаги нонни
кавшайди, нонга иштахдси келмаганда, хдйдалган шудгор бе-
тига чик,к,ан гумай илдизларни териб юрийди.
Рафиков Обид кетмоннинг сажиясига таажжубланади. Ик-
кови четрокда бориб уткан можаролардан узок, сузлашадилар.
Рафик,овнинг фикрига кура, Собировни раисликдан олиш ке­
рак, чунки у бир томондан халк, уртасида уз обрусини йукотган
булса, иккинчидан ишларда бушлигини, чидамсизлигини кур-
сатди. Берди татар муштумзурларни тезда к,ишлокдан жуна-
тиш зарурлигини х,ис к,илади. Рафик,ов бу тугрида юк,ори дои-
раларнинг х,озиргача аник, бир йул белгиламаганликларини,
шунинг учун бу х,акда узича мустак,ил х,аракат к,ила олмасли-
гини билдиради. Берди татар васвасланади, колхозга зарар ет-
казиб куймасалар, деб чучийди. Рафик,ов унинг эх,тимоллари-
ни х,ак,ик,атдан узок, топмайди. Аммо бунга к,арши х,амма вак,т
х,ушёрлик булишини таклиф к,илади.
Рафиков Берди татар билан яна бирмунча сух,батлашгандан
кейин хайрлашиб, ошпазлик вазифасини адо кдлаётган Мир­
соатнинг ёнига келади. У билан х,ам бояги тугрида сух,батлаш-
гандан кейин, Обид кетмоннинг чегарасига юзланади. Берди
татар айтканча, Мулла Обидни х,озир отларини хашакка куйиб,
узи шудгор бетига чик,иб к,олган гумайларни териб юрган х,ол-
да учратади. Иштах;аси х,ам чакки булмаса керак, к,ули гумай
терар экан, огзи х,ам нон кавшагандек курунади... Белидаги
кийик,нинг унг томонидан учдан бири кетган катта ноннинг
сурати куруниб туради.
Соглик, сурашиб куришгандан сунг, иккиси уватнинг чимига
келиб ултурадилар. Сух,бат Мулла Обиднинг ишчан рух,ига му-
вофик тарзда бошланади.
- Рахдоат, яшанг! - дейди Рафиков баланд товуш билан, -
колхоз учун килаётган гайратингизни нариги кишлокдан ту-
риб эшитдим.

160

»•« ° - ч

Мулла Обид ризосизлик, англатган каби бошини икки елка-
сига томон чайкдтади...

- Трахтир кдни? Ваъда к,илган мошиналар, сукдлар кдни?
Рафик,ов бир оз к,изаришга мажбур булади...
- Трахтир эртага келади!
- Эртага келади?
- Хд, худди эртага!
- Сукдлар-чи, омоч билан жуда улиб булдик,!
- Сукдлар к,ишлок, шуросининг омборига келиб тушди, -
дейди Рафик,ов, - сизга ун бешта сукд, йигирма бешта >фус
мола берилади. Мен к,огоз ёзаман, идорадан бир киши арава-
лар билан бориб эртага олиб келсин!
- Жуда яхши! - деб илжаяди Мулла Обид, - мен анови кунги
ваъдаларингиз курук, гапми деб... Энди сиздан упкам йук,.
Мулла Обид белбогини ешиб ерга ёзади, бояги нонни синди-
риб, Рафик,овни нонга таклиф к,илади:
- Чойимиз йук,, к,урук, нон булса хдм энди...
Рафик,ов нондан олади. Мулла Обиднинг узи хдм нон кав-
шай бошлайди.
- К,ишлогингизда анча гаплар булиб утибди, - дейди Ра­
фиков, - сизча, бунга нималар, кимлар сабаб булди?
Мулла Обид бепарво кул силтайди ва ох;иста огзидаги нонни
ютади.

- Кечаги газетнинг сузига к,араганда, айб узимизда х,ам бор,
ундан кейин халк, х,ам чидамсиз...

Рафик,ов маъноли к,илиб Мулла Обид кузига кдрайди...
Мулла Обид давом к,илади:
- Огирлик; жуда яхши ran... Собиров енгиллик к,илиб к,уйди,
бундан галамислар уста фойдаландилар... Орада уттуз-к,ирк,та
мол ни бемаврид тузладик,...
- Собировни яна уз урнида к,олдирса булармикан, бу тугри­
да кдндай фикр к,иласиз?
- К,олдириб булмас, - дейди Мулла Обид, бир оз уйлаб к,о-
лади, - халк, масалани жуда осон хдл к,илиб куйди - гушт-ёгни
Собировнинг узи угирлаган, дейди. Халк, томонидан «угри» деб
ишонилган бир кишини яна унга бошлик, к,илинса... Билмай-
ман, ухшамасмикан.
- Башарти Собировни халк, хохдамаса, - дейди Рафик,ов, -
урнига кимни к,уйсак, булар экан?

161

о-«4— ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

- Бизда киши йук, эмас, - дейди Мулла Обид, - Берди татар
чакки эмас, ундан сунг Усмон полвон хдм мувофик,. Мирсоат­
нинг бир оз ёшлиги булмаса, у хдм пишик, бола.

-У зингиз-чи? - деб илжаяди Рафик,ов.
- Узим... Менга тугри келмайди.
- Нега тугри келмае?
- Менда кдттикдуллик, бор, урток,ларни ранжитиб куяман...
Менинг ташаббусим билан кечадан берли кушдан ортик, кучи-
миздан кетмончилар тудаси ташкил к,илдик,. Эшитишимга кд-
раганда, баъзилари мени сукиб юрган эмишлар.
- Ялк,овлар албатта сукади, - дейди Рафикрв, - бирок, колхоз
учун шундай к,илиш зарур, шусиз колхоз яшамайди.
- Шунга улар тушунмаса, нима к,иламиз?
- Тушунтирамиз, - дейди Рафик,ов кдтъий, - кдттик,к,ул-
лик,кд чидамаганларга, ишга буюн бермаганларга колхозда
жой йук,, колхоз илгариги «булса булар, булмаса говлаб кетар»
дехдончилиги эмас...
Рафик,ов кейинги сузини айтканда, унинг х,озирги х,иссиё-
тини бутун аъзо х,аракатлари х,ам ифода к,илади, х,атто огзида
чайнаб турган нонини х,ам эсдан чикдриб, бир к,анча вак,т ют-
май тухтатади. Мулла Обид уз кдршисидаги йигитни гуё узи­
нинг назариётчиси каби пайк,аб илжаяди...
- Шундай, урток, Обид кетмон, - дейди Рафик,ов, - урток,
Сталин ташлаган колхозчилик шиори, сизга ухшаш девкорлар-
га мух,тож, колхоз сиз ва сизнингдеклар билангина яшнайди!
Колхоз раислиги сизга берилар экан, бояги к,аттик,к,уллигингиз
устига яна ун бараварини тиркаб ва пгуни мажлисга йигилган
аъзоларга очик, писанда к,илиб к;абул к,иласиз.
- Хуп к,арармиз, - деб илжаяди Мулла Обид.
Колхознинг умумий мажлиси шу букун кечаси к,ишлок,
чойхонасида булади. Мажлис Берди татар раислигида очилиб,
Рафик,ов маъруза кдлади.
Бир коммунист булиш сифати билан Рафик,ов бошлаб «Му-
ваффак,иятдан бош айланиш»да курсатилган хатоларни уз
устига олади, уша хатолар к,аторида майда моллар ва сутли
х,айвонларни умумлаштириш каби бош айланишларни курса-
тиб утади. Хдтто, пахтачилик, райони учун галла ва донларни
хдм колхозга олиш катта хато булганлигини, майда моллар,
сутли хдйвонлар кдторида олинган галлаларни х,ам эгаларига

162
^м*—о—

кдйтарилиши лозим булганлигини таъкидлайди. Бош айла-
нишни энг ярамасига Собиров иртикоб1 к,илганлигини, уйла-
масдан узбошимча хдракат к,илиш оркдсида синфий душман-
ларга курол булганлигини ва шу воситада аллакднча моллар-
нинг вак,тсиз зое кдлинишига сабаб булганлигини сузлайди.

Собировнинг к,илгилщни к;илиб, колхозни ташлаб кетиши
устида узок, тухтайди ва бунга хдм болшевикча бах,о бериб утади:

- Собиров ишончсиз бир аскар, - дейди Рафик,ов, - у осон-
гина мехдаткашлар мавк,еини душманга топширади, бу билан
хдм тухтамай, мехдаткашлар томонидан уз кулига берилган
идорани хдм такдирга хдвола кдлиб узи к,очади... Мана шундай
к,очик„ юраксиз бир бошлик,ни биз мундан сунг хдм масъул бир
урунда к,олдира оламизми? Йук,, к,олдира олмаймиз, бундай
ишончсиз аскарни колхознинг масъул урнидан олиб улок,ти-
рамиз (кучли олк,иш). Биз улок,тирганимиздек, партия хдм
уни жазосиз к,олдирмас, уни партия судига хдм тортдирамиз
(олк,иш, «Тортдирилсин» деган товушлар).

Рафик,ов давом к,илади:
- Биз к,очик, билан иш к,илмаймиз, бизга темир иродали
раис керак (олк;иш). Гарчи бизнинг бош айланиш хатоларимиз
арзонга тушмади, бирок, фойдасиз хдм булмади, ким чидамли,
ким имонли, жуда яхши синов берди. Биз мана шу синовдан
угкан бир неча пухта, пишик,уртокдарга х,озир эгадирмиз. Мен
масала жуда очилди, деб билганлигимдан, шубхд йук,, бирин­
чи кдроримиз Собировни раисликдан олиш булса, иккинчиси
унинг урнига раис белгилаш булади. Иккинчи масаламизнинг
халли х,ам биринчиси каби жуда кулай курунади, чунки юк,о-
рида айтканимча, биз синалган уртокдарга эгамиз. Мен уз то-
монимдан раисликка лойик; >фтокдарни санаб утишга жасорат
к;иламан: биринчи - Обид кетмон (олк,иш), иккинчи - Усмон
полвон (олк,иш), учинчига - урток, Берди татарни курсатишим
лозим булса хдм, бирок, у урток, колхоз партия ячейкасининг
котиби булиб белгиланган (олк,иш). Биз мана шу икки уртокдан
бирисини танлаб оламиз. Шу номзодлар устида сузлайтурган-
ларга суз берилишини сурайман.
Усмон полвон суз олиб, Обид кетмон учун уз номзодини
кдйтарилиб олинишини сурайди. Халк, унинг сузини олк,ишлаб
к,арши олади. Орада ёлгиз Обид кетмон номзоди к,олади. Ик-

1Иртикоб - бирор ноурин ишни к,илишга киришиш.

163
—Q' **=4

Кинчига Обид кетмон суз олмок,чи булади. Раис унга суз бер-
Мий, яна сузга Рафик,ов чикдди:

- Мен урток; Обид кетмоннинг нима демакчи булганлиги-
ИИ яхши биламан, - дейди, - мен кдттик,к,улли, чарчашни бил-
Ммйтурган бир одамман, балки бунда баъзи уртокдарга ёк;мас-
мон, демакчи булади. Иккинчи хил к,илиб айтканда, илгари
xVn уйла, ундан кейин мени сайла демакчи. Тугри, Обид кет­
моннинг кдттик,к;уллиги бор, чарчамаслиги бор, биз буни ик-
ки-уч куннинг ичидаёк, билиб олдик, бирок, колхоз учун шун­
дай киши керак, шусиз колхоз колхоз булмайди. Мана шунинг
учун Обид кетмонни бу урунда лойик, топамиз, бир томондан
Уйлаганда, Обид кетмон тугри айтади, менинг зарбим кдттик,,
йил - ун икки ой колхозчига тинчлик бермайман, дейди. Ду-
руст, Обид кетмоннинг бу сузи устидан кдраганда, меним хдм
юрагимни уюштиради (кулги), бирок, натижага келганда, бой
ни тук, турмушдан, бахт ва саодатдан бошкд ran эмас. Мен хдм
Обид кетмонни сайлашдан илгари колхозчиларга масаланинг
шу томонини уйлашни таклиф к,иламан.

Бу тугрида х,еч ким сузга чик,майди. (Теваракдан «Майли,
бизни хдр кднча ишлатса хдм, розимиз». деган товушлар эши-
тилади.) Обид кетмон товушга к;уйилмок;чи булиб турганда,
Ах,мад тога суз сурайди. Унга суз берилади.

- Обид кетмоннинг раис булишига кдршилигим йук,, - дей­
ди Ах^лад тога, - мак,садим шундаки, колхозга раис буладиган
киши намозхон булса хдм майлими, бунга хукуматларимиз
нима дер эканлар.

Ахдоад тоганинг сузи халкда кулги беради. Баъзилар бу
туррида уйлаб к,оладилар.

Рафиков жавоб учун раисдан суз олади:
- Намоз укуш, >фтокдар, кишининг хусусий иши, биров куп-
чиликнинг ишига ва хукуматнинг сиёсатига зарба бериш учун
намоз ук,ир экан, албатта, хукумат бунга йул куёлмайди. Аммо
х,ар икки томонга зарарсиз равишда биров намоз ук,ир экан,
бунга хукумат х;еч нарса демайди. Меним фикримча, Обид
кетмоннинг намози шу кейинги йулда булса керак («тугри»,
деган товушлар), шунинг учун Обид кетмоннинг укуган на­
мози унинг колхозга раис булишига моне булмайди. Мен уз
томонимдан сураб зЬ’ар эдимки, урток, Обид кетмон намозни
камрок, укуса эди (кулги), сиз, урток, савол бергувчи, узингиз
намоз укуйсизми?

164

А^мад тога довдирайди.
- Х,а, унча-мунча...
- Хуп, - дейди таажжуб билан Рафик,ов, - мен сизнинг са-
волингиздан Худосизмисиз деб уйлаган эдим... Бу саволни бе-
ришга сизни нима мажбур к,илди?
Ахмад тога жуда хам шошиб к,олади...
- Мен шундай... Узим...
- Йук,, - дейди Рафик,ов, - бундай саволни Худога ишонма-
ган бир киши берса, с^фаб хам ултурмас эдим, бирок, сиз узин-
гиз Худога ишониб туриб шундай саволни берасиз? Колхоз
аъзосимисиз?
- Колхоз аъзосиман.
Халк, жуда хам дик,к,ат билан Рафик,овнинг саволларини
тинглаб к,олади.
- Яхши, - дейди Рафикрв, - сизнингча, колхозга Худога
ишонган киши раис булса яхшими ёки ишонмаган?
Ахмад тога гангийди, узининг фойда-зарарини ажратолмай
шошади...
- Худога ишонган киши... тузук булар дейман.
- Тугри айтдингиз, - деб кулади Рафик,ов, - энди шунда
сиздан бир ёпишмаган к,илик, келиб чикдци: Худойли кишини
узингизга як,ин курганингиз холда, нега Обид кетмонни намоз
укуши билан айбламок,чи буласиз?
Ахмад тога огиз очолмай анк,айиб к,олади. Халк, гурр этиб
кулуб юборади.
- Кулмангиз! - дейди Рафик,ов ж иддий (халк, кулгидан
тухтайди). - Мен бу урток,нинг к,андай киши эканлиги-
ни билмайман, бирок; бу киши синфий душманга сотилган
одам! Меним саволларим билан бу кишининг жавоблари-
ни яхши тушуниб борингиз. Даъвоси билан иши тамоман
бир-бирисига зид, нега бу бундай? Чунки устозларидан
кур-курона таълимни олиб, узига тегатурган гапни сира хам
уйлаб к,арамаган. Устозлари ким деб сурайсиз, устозлари
Хаммангизга маълум. Обид кетмоннинг намоз укуши билан
улар нима к,илмок,чилар деб хам кунглингизга келади. Улар
Обид кетмон каби бир киши колхозга раис булишидан жуда
хам куркдцилар; чунки Обид кетмондек киши колхозга раис
булса, колхознинг гуллаши аник,, колхознинг гуллаши эса
уларга ёк,майди. Шу холда Обид кетм оннинг айбини курса-

165
-о-**

Тиб, уни колхоздан йирок,лаштирмок,чилар (халк, чапак ча-
яиб юборади).

Рафиков Ахдоад тогага кдраб хитоб килади:
- Сиз бориб устозларингизга айтинг: Обид кетмон намоз
Укуса хдм, майли эмиш денг, узингиз агар уларга чинлаб хиз-
мат к,илатурган булсангиз, таълимни дурустрок, олинг. Бун-
дацанги пахтаси ок,иб ётмасин...
Кулги ва чапак бошланиб кетади. Ахдоад тога к,изарган х,ол-
да мажлисдан чик,иб к,очишга мажбур булади. Шу хднгомадан
сУнг Обид кетмоннинг номзоди овозга куйилиб, бир огиздан
раисликка сайланади.
Карорнинг учинчи кисмида майда чорвалар, сутли хдйвон-
лар ва колхозга олинган галлалар эгаларига к,айтарилишига к,а-
рор килинади.

4. КОЛХОЗ ЖОНИ

Эртаси куни идора мажлиси йигилиб, колхозни к,итъаларга
булиш, уларга бригада ва бригадирлар белгилаш, текширилиб
чик,илган колхоз ерлари хдк,ида учлик комиссиянинг маъруза-
си каби мухдм масалалар к,аралади.

Рафик,овнинг фикри билан колхоз етти китъага1булинади:
буларни «бултак» деб аташга к,арор к,илинади. Бултакка кира-
диган колхозчининг адади2х,озирда аталмайди, чунки хдли яна
колхозга ариза берувчилар булар эх,тимоли туради. Бах,арх,ол
зфзиргача тараддудда турган ун-ун беш урта х;оллар х,ам кол­
хозга кириб, к,ишлок, ёппа коллективлашгандах,ар бир бултакда
Ун беш киши булиши чамада тутилади. Бригадирлар белгилаш
масаласи енгил хдл килинади, чунки бу ерда ултурганлардан
Рафиковдан бошкаларга кайси бултакда кимнинг тажрибаси,
гайрати ва обруси купрок маълумдир. Жумладан, 4-бултак-
ка Усмон полвон бригадир булиб белгиланади. Ха, айтканча,
бригадир хдм «бултакбоши» деб аталмокчи булади. Колхоз ер-
ларининг х,оли тугрисида учлик комиссиянинг маърузаси эши-
тилади. Комиссиянинг фикрича, ун беш гектар беда эскирган,
ерини х дй даб пахтага берилса, колмиш уттуз беш гектар беда-
нинг узи хдм, агар яхши тарбия килинганда, колхоз эх,тиёжи-

1К,итъа - алохлда, булак ер.
2Адад - сон, микдор.

166

° «ч---------------------------------------------------------------------------------

га кифоя к,илади. Ун гектар чамаси ер жуда хдм орик,, гунг со-
линмаса, у ердан х,осил олиш шубхдли, йигирма гектар чамаси
шу чок,кдча к,ишлок; молларига яйлов вазифасини угаб келган
тукдй чимзорни хдйдаб экин к,илиш. Кейинги масала устида
комиссиянинг узи хдм бир фикрга келолмаган булади. Усмон
полвон ернинг сизоти як,ин ерга жухори экиш билан шурини
кеткизиш мумкин булса хдм, бирок; сизотли1жойда пахта усти-
риш имконияти йук,, деган фикрда булади. Обид кетмон би­
лан Карим ота факдт чим ва тукдйни бузишгина к,ийин, бузила
олса, сизотни зовурлар воситасида силжитиб юбориш мумкин,
деган фикрни арз к,иладилар.

- Бу чимзор бир-икки йилнинг ичида колхознинг энг х,осил-
дор бултаги була олар эди, - дейди Обид кетмон, - шунгача
уч-турт минг пуд донини олиб турар эдик. Коп-к,ора кумирдек
тупрогига сук, киради... Трахтирга чимзорни бузуш жуда хдм
енгил деб эшитаман, уйлаб-нетиб турмай, трахтирни чимзорга
тушира беришни таклиф кдламан!

Баъзилар трактор кучини чимзорга берсак, бу ёкдаги экин
оркдга силтаниб кетмасми, деган шубда баён к,иладилар.

Обид кетмон бу ёкдан к,5фк,майди:
- Эртага бизга ун бешта сук,а келиб к,ушулса, ишни орк,ага
силтаб ётган омочдан кутулаёзамиз! - дейди, - бириси кун
учинчи хдйдовга ута оламиз, бизни кулимизда х,озир то чигит
тиккунчалик ун икки кун фурсат бор. Шу фурсат ичида ер олти
х,айдалса мумкин, бу ёкдан мен камчилик топмайман.
- Ернинг неча хдйдалиши х,осил олиш учун фойдалик, була­
ди? - деб с>файди Рафик,ов.
- Менинг фикримча, ерни пишитишга келганда, бир чегара
куйиш мумкин эмас, - дейди Обид кетмон, - биз келаси йил-
ларнинг фикри билан бу йилча олтига куниб тухтаймиз. Олти
х,айдаш шу кунгача дех,к,онлар орасида таомил булиб келган
ишлашнинг энг юк,ориси хдсобланади.
Рафик,ов ва Берди татарлар Обид кетмоннинг трактордан фой-
даланиб тукдйни бузуш фикрига кушуладилар. Мардонбой чим­
зорни бузсак,, к,ишлок, моллари яйловсиз к;олади, деган фикр баён
кдпади. Обид кетмон унга х,ам маъкул жавоб бериб утади:
- Ёз кунлари к,ишлок, моллари х,ар бало билан хдм кечина
беради, - дейди, - х,олбуки, молни к,ишда бок,иш огир. Бизнинг

1Сизот - зах, сувли ер.

167

яйловимиз бузулиб, жухори экилганда, бир неча минг пуд дон
олиш устига бутун к,ишлок, молларини к,ишдан чикдрарлик жу­
хори пояларга хдм эга буламиз.

Натижада шу к;арор кдбул к;илинади, «Комиссия курсатган
гектар эскирган беда жойини бузиб пахтага беришга, трак-
тордан биринчи навбатда чимзорни бузишда фойдаланишга,
унинг ер ости сизотини х,озирданок, текшириб курутиш х,ара-
катига тушишга».
Энг шилта1ва орик, деб топилган ун гектар ерга гунг тукиш
устида музокара кдлинади.
Гунг топиш иложи курунмайди, Обид кетмоннинг уз сурови
буюнча бу ерни кучайтириш тадбири унга хдвола к,илинади.
Навбатдаги масалада идора аъзолари уртасида так,сим к,и-
линган вазифалар яна бир кдйта текширилиб утади. Баъзи
узгаришлар киритилади: колхоз раиси Обид кетмон, (бундан
тацщари х,осилот учлигининг раиси, бултаклар рах,бари), муо-
вин Мирсоат (идоранинг ички ишларини олиб боради, колхоз­
чиларнинг кундалик муомалаларини идора к,илади, район ва
пахта пункти, умуман, хукумат билан алокд ишларини юри-
тади), Мардонбой хужалик мудири (колхоз ишчи х,айвонлари,
асбоб-ускуналарни, молларни идора к,илади, хазинадор, кол-
хознинг х,озиргача тузулган ва энди тузулатурган устахона-
ларнинг идораси х,ам шунинг кулида, хукуматдан олинатурган
сук,а, мола, машина каби буюмлар х,ам Мардонбой воситасида
булади); Усмон полвон х,осилот учлигининг аъзоси (доимий
иши бултакбошилик,); Берди татар - далалар мудири (колхоз
тафтиш комиссиясининг раиси, бу вазифалар колхоз ячейка
котиби булиш устига замланади). Бошкд идора аъзоларига х,ам
шунинг сингари тоифалар бир оз узгартиш ва тулатиш билан
так,сим к,илингандан сунг колхознинг тугатилган хужаликлар-
дан олинган ун бир бош сигири тугрисида Мардонбойнинг
маърузаси эшитилади.
Мардонбойнинг сузига к,араганда, сигирларни согиш, сутла-
рини тарк,атиш каби хужалик ишлари айник,са куш кизгин бор-
ган вак,тда к,ул тутар эмиш. Маърузаси охирида бу сигирлар-
дан узини к,утк,аришни сурайди, бирмунча фикр олишгандан
сунг Мардонбойнинг таклифи тугри топилиб, сигирларни энг
мух,тож ва сигирсиз камбагалларга бериш к,арорига келинади.

1Шилта - ташландик,, изза ер.

168

«ч---------------------------------------------------------------------------------

Бу кдрорга асосан Обид кетмон кдрши чик,маса хдм, бирок, ку-
рукда бергиси келмайди. Х,озирдан бошлаб то ердан х,осилни
йик,к,унчалик„ сигирларни ижтимоий мусобакд мукофотига
фойдаланмок,чи булади. Мардонбой кулади, «Мени бугунок, си-
гирлардан куткдриш фикрини к,илингиз», дейди. Мулла Обид
шунда хдм унинг бугунок, сигирлардан кутулишини сузлаб,
факдт баъзи шартлар билан сигирсизларга вак,тинча берили-
шини билдиради. Мардонбой яна эътироз к,илади: «Балки му-
собакдда биринчиликни сигирли кишилар олар, биров икки
сигирли булиб, иккинчи киши битта сигирга хдм эга булол-
мас», дейди. Мулла Обид яна буш келмайди. «Биз мусобакдга
куядиган сигирлар - к,ишлок,нинг энг яхши сутли сигирлари,
бу сигирларни сигирли хдм, сигирсиз хдм узиники к,илмок,чи
булади. Биз бундай к,иламиз: агар мусобакдда биринчиликни
олгувчи башарти сигирли булса, узининг ярамас сигирини биз­
га берсин-да, мукофотга белгиланган энг яхши сигирни узини­
ки к,илсин. Биз эса ярамас сигирни мусобак,ада иккинчи даражада
к,олган сигирсизларга берамиз», дейди. Рафик,ов Мулла Обиднинг
кувлигидан кулуб юборади ва маъкуллаб чапак чалади. Бошк,алар
х,ам Мулла Обиднинг фикрига кушулиб, шу к,арорни колхозчи-
ларга эълон кдлиш баробарида сигирларни вак,тинча сигирсиз­
ларга беришга к,арор чик,арадилар.

Навбатдаги масалада янгидан колхозга киришга тилаб бе-
рилган аризалар курулади. Аризалар саккизта булиб, орада
Мулла Мух;син домланинг аризаси х,ам курунади. Бошк,а ари­
залар бир огиздан к,абул к,илинсалар х,ам, бирок, Мулла Мух,син
домланики устида тихирлик тугилади. Мулла Мух,синнинг уз
дастхати ва тахрири билан ёзилган ариза мажлисга яхшигина
кулги беради.

«Омманинг к,озонига бир жаз булсам деб»... битирилган
аризага бошлаб Берди татар к,арши чикдди:

- Колхознинг к,озони хдр хил «жазлар»ни к,абул к,илолмай-
ди, домла колхоз к,озонида пишмайтурган чандир, - деб яна
мажлисни хахолатади.

Натижада ариза устига шундай суз ёзиб кдйтарилади: «Мулла
Мух,син домла колхоз ишига ярамайди, огир мехдатга чидамай-
ди, агар угли колхозга кирмок,чи булса, алохдда курулади».

Тиктепа учун х,еч бир кутулмаган ажойиб трактор «махлук,и»-
ни куриш к,ишлок,нинг катта-кичигини шошириб к,уяди. Трак-
торнинг к,ишлок,к,а кирмай туриб бир чак,ирим наридан «пат-

169

•»—■-— ------------ —--------------------------------------------------------------------------------------------------------------- —°—*4

пат» патиллаб жар солиши уйдагиларни кучага чик,ишга, ишда-
гиларни ишни тухтатишга мажбур к,илади.

- Бу товуш нимаси, бу як,инга завод-ку курулмаган, - деб
бир-биридан сурашади к,ишлокдиклар.

Колхознинг гузар саройидаги молларнинг бир к,исмини
боцишга мутасадди булган Мирвали банги дархрл тушунмов-
чиларнинг ёрдамига етади:

- Бу колхоз товуши, - дейди х,аммани уз огзига к,аратиб, -
биз колхознинг суратини ясадик,, хукумат булса бу суратга жон
юборяпти... шошмай тур. Нишон кутир, х,озир колхознинг жо-
нини уз кузинг билан х,ам курасан.

Мирвали банги таъбирича, колхоз жони - трактор хдммани
хдйрон куйиб, гузарга келиб тухтайди, уни Рафик,ов бошлик,
идора аъзолари чикдб кдршилайдилар. Тракторчи Салимов МТС
томонидан «Четан» номига ёзиб юборилган ордерни такдим к,и-
лар экан, остидаги машина теварагини сириб олган катта-кичик
кдшлокдикларнинг таажжубидан илжайиб куяди.

Ордерни к,абул кдлиб олган Рафик,ов Мулла Обидга узатади.
- Трактор сизнинг ихтиёрингизга, урток, раис, - дейди
маъноли кулуб, - х,озирги дак,ик,адан бошлаб чим бузасизми,
тукдйми - ихтиёр сизга.
Мулла Обид х,ам биз уйлаган галварслардан эмас, тик, этган-
га тушунади, яъни Рафик,овнинг х,озирги кулуши маъносига
бегона к,олмайди... Кечаги кун Рафик,ов билан учрашканда,
«Сиз трахтир дейсиз... хрлбуки, узидан дарак йук,» деб узининг
ишончсизлигини билдирганди. Рафиков «эртага» жавоби би­
лан Мулла Обид пичингидан кутулган ва бир-икки бурда нон
«мехдоондорчилигига» х,ак,ли булган эди. Х,озир Мулла Обид ун­
дан ордерни олар экан, маъноли илжайиб куяди:
- Ишондим... - дейди, - мен эмас, бутун к,ишлок, мех,нат-
кашлари ишондилар; гуёки хукумат трахтир юбориб, колхози-
мизни тасдик, к,илди.
Рафик,ов гарангнинг золлигига1ичидан тах;син к,илади. Мул­
ла Обид Рафик,овдан бошлаб чимзоргами ёки эски бедапоя-
ларни бузишгами кенгаш сурайди.
Ичкаридан бирга чикдан идора аъзолари трактор ишини куришга
кизик,синганликдаридан бошлаб якднрокдаги бедапояни бузишни,
узлари хдм бирга томошага боришни таклиф кдпадилар.

1Зол - ишбилармон, тадбирли.

170

Мулла Обид кунади, трактор бедапояга йул солади. Идо­
ра аъзолари - шулар ичида Рафик,ов, Мулла Обид ва ажойиб
«махлук,» теварагига йигилган катта-кичик к,ишлокдиклар
трактор ёни билан яёвлайдилар.

Бедапояга еткач, тракторчи Салимов «махлукди» ер хдйдашга
созлайди, куйрукда тиш жойлайди. Купларга «хдкмати» маълум
булмаган мурватларни бурайди... Энг сунг «махлук,»нинг «огзи-
ни очиб» банкада бир нарса куяди. Мирвали бангининг фикрича,
«жонворнинг ейдиган хураги» булса керак...

«Жонвор» ишга киришади, бедапоянинг томирли тупроги-
дан ярим газни кесиб чаппа к,ила бошлайди, к,ишлок,ликлар та-
ажжубдан чапак чалиб юборадилар.

- Вой Худойнинг кудрати, - дейди Карим ота.
- Илми х,икмат бунда экан, - дейди Усмон полвон.
- Хукузларимизнинг шохини синдирди, - дейди Мирвали банги.
Кулги, к,ий-чув, олк,иш... Мулла Обид илжайган куйи трак-
торнинг ишига узок, кдраб туради. Агдарилиб борган турпок;-
нинг кдлинлигини чамалаб кдрайди.
- Олти вершик - роса бир кетмон.
Рафик,ов уни тасдик, к,илади. Идорага кайтадилар.
Букун Рафик,ов Дустарик,к,а бормок,чи. Мулла Обид х,ам бир-
га бориб, пахта пункти билан шартнома тузмакчи ва йулакай
сук,а ва бошк,а машиналарни аравага ортдириб к,айтмок,чи.
Мулла Обид шартнома устида баъзи колхозчилар каби у к,а-
дар савдолашмайди. Районда кдбул к,илинган энг юк,ори х,осил
буйинча х,ар бир гектарга ун уч центнер, яъни саксон пуд мик,-
дори пахта бермакчи булиб, шартномага кул куяди. Ер саккиз
юз уттуз беш таноб, ёки юз олтмиш етти гектар, шундан кузда
икки минг бир юз етмиш центнер ёки икки юз уч тонна чама-
ларида пахта топширмок,чи булади. Пахта пункти эса х,озирда
«Четан»га шу шартнома устидан минг пуд ун, юз пуд мой, беш
минг сум пул беради. Башарти «Четан» шартномада курсатил-
ган микдордан ортик, пахта берса, ортган микдорнинг х,ар бир
пудига мукофот тарикдсида бир пуддан бугдой олади. Шартно­
ма устида х;озир булган баъзи колхоз раислари бу ёк,к,а чик,к,ан-
да Мулла Обидни шилталайдилар.1
- Юк,ори кетдингиз, шартномани тулдира олмайсиз.
Мулла Обид кул силтайди:

1Шилталамок, - айблов, жавобга тортув.

171
---------------------------------------------------------------------------------------------------S-. о

- Мен гектарига юз пуд десалар хам, кабул к,илар эдим, -
дейди, - х,олонки, саксон пуд, бу х,еч ran эмас.

Рафиков Мулла Обидга сука ва машиналарини олиб беради.
Мулла Обид уларни к,ишлокдан борган араваларга ортдириб
кдйтади.

Айник,са, трактор ишлай бошлагандан сунг, колхозчилар
яна хдм жонланиб кетадилар. Мирвали банги айтканча, трак­
тор колхозга жон булиб келади. Дуруст, трактор узининг ун
беш кунлик ишида икки таноб беда ва юз таноб чамаси чим-
зордан ортик,ча ерни хдйдаб беролмайди. Аммо колхозчиларга
далда ва рух, беришдаги маънавий хизмати айтиб битиргисиз
булади. Колхозчилар колхозга мухдббат боглайдилар, азтах,и-
диллашадилар.1

Мулла Обид ерни олти хдйдаш ниятига етолмайди, орада
кети узулмай икки кун ёгмур ёгиши, к,атордан уч кун кушни
тухтатишга мажбур килади. Ёгмурдан сунг бешинчини хдйдаб
мола босиб юборадилар, чунки ун бешинчи апрел келиб етади.
Мулла Обид, Усмон полвонлар тажрибасича, экинни ун бешин­
чи апрелдан хдм кечиктириш, агар куз эрта тушганда х,осилни
тубанлатиб юборади.

Бир к,ишлок, шуроси буйинча уч колхозга бир агроном бел-
гиланган. Бу уч колхоз ичида иши олга борган «Четан» х,исоб-
ланади. Гарчи нариги колхозлар ерни икки хдйдаб экишга х,о-
зирлик эълон килсалар хдм, бирок «Четан»чилардан олти хдй-
даш дарагини эшитган Рафиков уларга экишга рухсат бермай,
яна хдйдашга буюради. Биринчи навбатда агроном Федосов
билан бирликда «Четан»га келади.

Бу йил дехдонлар учун жуда х,ам янгилик х,исобланган маш и­
на усули билан экиш, х,ар етти бултакда жуяк олиш ва экишни
бирдан бир кунда бошлаб юборишга имконият бермайди. Би­
ринчи кун х,ар бир бултакдан бултакбоши ва бошка икки кол­
хозчи билан уч кишидан булиб Усмон полвон бултагига йиги-
либ келадилар. Бунда Рафиков бошлик, колхоз идора аъзолари,
Усмон полвон бултакчилари ва олти бултак вакиллари агроном
Федосовдан янги усул экишни, машина юргузишни урганади-
лар. Тажрибали кишиларга таълим тез таъсир килади. Тушга
етмасданок бошка бултакдан келган мехдонлар имтих,ондан
хдм биринчилик билан утадилар. Агроном билан улар орасида

1«Астойдил» сузининг асли, юракдан, демок,чи.

172

айтарлик англашилмовчилик тугулмаса х,ам, бирок, янок, жой-
нинг жуяги устида бир оз жанжал булиб кечади:

Федосов жуякни янок, буйинча юргизишга буюради, Усмон
полвон эса буни уз тажрибасига тамом тескари х,исоблаб, янок,-
ни кесиб юрутишни таклиф к;илади. Бошда Федосов унинг фик-
рига тушунмайди, уз билганича иш к,илмок,чи булади. Усмон
полвон Федосовга ran укдира олмагандан сунг, Рафик,овга
кдтъий мурожаат к,илади:

- Агар янок,нинг жуяги агрономнинг курсатишича торти-
латурган булса, мен янокдарнинг жавобгарлигини уз устимга
ололмайман, - дейди ва агрономнинг хатосини бир неча
жихдтлар билан исбот к,илади, - аввал шуки, янок, буйлаб тор-
тилган жуяк билан гузани сувга туйдириб булмайди, агар ок,ма
к,илиб захлатмакчи булсак,, ун кун сув ок,изган билан х,ам захла-
толмаймиз; сув жарга к,араб югуради; бундан бизга неча хил
зарарлар бор: биринчи - гуза сувга туймайди, бинобарин, яхши
усолмай зира булиб к,олади, демак, х,осилдан урдирдик,; иккин­
чи - захлатиш учун бир урунга беш баравар сув ок,издик„ ай-
ник,са, бизнинг учун тириклик хдсобланган бир фурсатда бир
урунга беш баравар сув исроф к,илиш, к,ийматли сувни жарга
ок,изиб юбориш - бу сувдан урдириш; учунчи - бир урунга беш
баравар сув ок,изгандан сунг беш баравар сугорувчи кучи талаб
к,илади, бу - вак,тдан ва кучдан урдириш.

Рафик,ов Усмон полвоннинг жавраш ва эътирози маъносига
тушунгандек булиб, жанжалнинг устидаги дехдонларга муро­
жаат к,илади:

- Отанинг гапи тугрими?
Агрономдан бошк,алар тугрилигини тасдик, этадилар.
- Ана, - дейди Усмон полвон, - бу тугрида бизнинг ота-бо-
бодан к,олган бир тажрибамиз бор: биз янок, жойнинг жуягини
кесиб соламиз, сувни алдаб, айлантириб юритамиз, сув алда-
ниб, айланиб юрганда, экин остида узок, тухтаб, экинни яхши
туйдириб утади. Айланма сув этакка бориб етканда, сугориш
тамом булади. Бунда, биринчидан, х,осил яхши, иккинчидан,
к;ийматли сув жарга ок,иб кетмайди, учунчидан, киши кучи х,ам
ортик,ча сарф булмайди... Мен текис ер учун агрономнинг х,ам-
ма фикрига душуламан, бирок, янок, тугрисидаги таълимини
сира х,ам к,абул дилмайман.

173

---------------------------------------------------------- -------------------- »- ° «ч

Рафик,ов Федосовга Усмон полвон ва бошкдларнинг эъти-
розларини, эътироз сабабларини узок, англатади... Агроном
Федосов хдм уз хатосига тушуниб, бирмунча ройишлашади1ва
«унингча, кдндай булса керак» деб сурайди.

- Менимча, янокда машина усули тугри келмайди, эски
жуяк равиши маъкул.

Рафик,ов таржима к,илади.
- Хуп, - дейди Федосов, - пусть по ихнему будет.
Жанжал х,ал к,илингандан сунг, «Четан» буюнча экин усули: те-
кис ерларда машина, янокдарда эски жуяк равиши кдбул кдпина-
ди. Бултаклардан йигилган колхозчилар уз жойларига таркдлади-
лар. Ози саккиз юз таноб жойга жуяк олиш ва чигит экиш у кддар
енгил иш эмас. Машина билан жуяк олиш ва экиш ишга катта
енгиллик багишласа хдм, бирок, яна колхозчиларнинг хотин-кдз-
ларини ва успиринларини бир хдфтага ёппа сафарбар кдяишга
тугри келади. Йигирма иккинчи апрелда экишдан кутулинади.
Мулла Обид ва партия ячейкаси Берди Шодиев имзоси билан
район партия кумитасига рапорт йуллайдилар:
«Партия, хукумат рацбарлиги ва ёрдамида ташкил этилган
колхозимиз «Четан» шартномада курсатилган мицдор ерга йи­
гирма иккинчи апрелда юз фоиз чигит экиб битирди».
Пунктдан олинган ун ва мой каби озикдар чигитни экиб би-
тиргандан сунг аъзоларга таркдтишга кдрор к,илиниб, х,озиргача
тухтатилган эди. Энди шуларни таркдтиш масаласи идоранинг
мажлисида курулганда, бирмунча англашилмовчилик тугулиб
угади. Берди татар ва Мирсоатлар ун ва мойни барча аъзолар
сонига х,исоблаб, таркдтиб юбориш таклифида буладилар.
Мулла Обид ва Усмон полвонлар хрзирча ун ва мойдан бир
к,исмини таркдтиб, к,олмишини биринчи чопикдан сунг таркд­
тиш фикрини айтадилар.
Берди татар уз таклифидаги маслахдтини бериладиган ун
билан мойни колхозчиларга мумай ва баракали тарзда бериб,
уларнинг мухдббатини колхозга мустахдам боглатиш юзаси-
дан деб курсатади. Мулла Обидлар булса купрок, иш вак,тини
кузда тутадилар:
- Аъзоларнинг купи туйса очик;ишини уйлаб турмайди, -
дейди Мулла Обид, - хуб... биздан мумай ун, мойни олгандан
сунг баъзиси катта-катта ейишга бошлайди, баъзилар бозор-

1Ройиш - сузга кирмок;, кунмок;.

174

¥-

га чикдриб сотишдан х,ам тоймайди. Шу йусун олган о зщ н и
бир ойда битириб, айник,са, чопик, вак,тларида к,окданиб, биз-
дан озик, сурайди. Биз беролмасак, ишга чидмайди, ишга чик,-
магандан кейин, хуб... экин расво булди деган суз.

Берди татар маслахдтда бирмунча тушуниб етса дам, Мир-
соат билан Мардонбойлар хднуз бирдан таркдтишда исрор к,и-
ладилар ва бунинг учун яна хукуматдан ун, мой берилиш эх,ти-
молини сузлайдилар.

- Хуб... - дейди Мулла Обид, - башарти берилмай к,олса-чи,
биз узимиз топиб бера оламизми?

- Берилганда х,ам таркдтишимиз осон ran, - дейди Усмон
полвон, - шунда х,ам менга к,олса, озик,ни х,ар бир чопик, ёки
шунинг сингари маъраканинг иш бошланишига так,сим к,илиб,
оз-оз таркдтганимиз маъкул.

Натижада Мулла Обидлар таклифи к,абул к,илиниб, х,озирча
х,ар бир аъзога беш пуд ун, ун дадок, мой тарк,атишга к,арор к,и-
линади (яъни уннинг ярмисини, мойнинг туртдан бири).

Экиш чогида ва х,озирда хдм аъзолар уртасида Мулла Обид
устидан норозиликда ухшаш тунгир-тунгир ran давом к,илади,
чунки Мулла Обид аъзоларнинг узлари экиб олатурган элли та-
ноб чамаси ерни энг оррик, ва шилта жойдан олиб к,олган.

- Биз бу шилта жойга кдлампир экамизми? - дейдилар.
- Бу шилтада кдлампир тугил, эшакмия х,ам усмайди, - дей­
ди иккинчилар.
Бу тугридаги норозиликни х,ар соат неча кишидан эшитиб
турган Берди татар Мулла Обидни койишга мажбур булади:
- Колхозчиларнинг хусусий фойдаланишига шилта ерни
к,олдириб бекор кдлгансан, ошнам, - дейди, - лоакдл кумма1
учун х,ам гунгимиз к,олмади.
Мулла Обид бепарво дул силтайди:
- Эпи топилади... Хуб... Биз чигитни экиб битирдик, энди
к,атк,алокдан кутулсак,, чопик,к,а ута берамиз. Шунгача бизда
буш вадг бор. Шу буш вак,тни бекорга утказмаслик керак. Биз­
да наригилардан олинган токлар бор, поялар бор, шуларни шу
кунда ишлаб олиш керак эди... Хали аъзоларнинг узларида х,ам
бир таноб-ярим таноб боглар бор, улар х,ам чопик,к,ача уз ишла-
ридан саранжом олиб, тайёр турушлари зарур эди.

1Кумма - усимлик уругини чук,урчага гунг солиб экиш.

175
---------------------------------------------------------------------------------------------------- » , »

Мулла Обиднинг бу сузи Берди татарнинг шилта ер усти-
даги койишини иккинчи даражага тушуриб куяди. Хакикатан
к,ишлок,нинг бир юз элли танобдан юк,ори хисобланган боглари
х,али кул тегизилмаган х,олда ётади...

- Рост айтасан, ошнам, - дейди Берди татар, - бу тугрида
идора мажлиси к,илишимиз керак экан.

Мулла Обид нима учундир х,ар бир тугрида мажлислар ку-
риб турушга унча завкди эмас.

- Мажлис-ку керак булмас... Хар бир бултакда наригилар-
дан олинган боглар бор, х,ар бир бултак шу богни ишлашга
мажбур. Хуб... Бу масала шу билан х,ал, - деб илжаяди Мулла
Обид. - Хуб... Хар бир бултакдаги аъзоларнинг узларига яраша
боглари бор, шу богларни х,ар бир аъзонинг узи ишлаши лозим.
Бунинг албатта колхоз учун дахли йук. Бирок бизнинг чопиги-
миз нуктасидан катта дахли х,ам бор. Хуб... Аъзоларимиз чопик
бошлаган вактда богимни ишлаб оламан, деб ултурса ярамай-
ди. Шунинг учун мана шу буш вактда уларни хдлигидек ишлар-
га кистаб солсак...

- Рост айтдинг, бултакбошиларни йигиб, мажлис килиш ке­
рак дегин-чи?

Мулла Обид нима учундир кулуб куяди.
- Мажлис... мажлиснинг х,ожати йук, бултакбошиларга бу
тугрида огзаки хабар берсак, ишлаб битириш учун мухдати
курсатилган бир когозга кул куйдириб олсак кифоя.
- Рост айтдинг, - дейди Берди татар, - мухдат куни бог
ишларини битирганлиги тугрисида идорага хабар бериши х,ам
керак дегин-чи.
- Албатта, - дейди Мулла Обид ва саркотибга хдлиги мазмун
билан бултакларга умумий бир когоз ёзишга буюради, - бул­
такбошиларга тушунтириб, шу когозга кул куйдириб кайтиш
учун сизми, менми керак буламиз, чунки биз борсак, уларга
ишнинг мухдмлиги, масъуллиги маълум булади.
- Мен борай, - дейди Берди татар, - бу хизмат мендан булсин!
Ким, сен Усмоннинг боласи, чик, менга бир от эгарласинлар.
- Хуб... - дейди Мулла Обид, - сиз айланатурган булсангиз,
каттик таъкидлангиз, худди курсатилган муддатда ишни та-
момласинлар, чунки шундан кейин яна бир зарур ишимизга
навбат келади.
Берди татар бошини кашиб олади...

176

v -о—»------------ ---------------------------------------------------------------------

- Яна кдндай зарур ишимиз бор?
- Хдлиги сиз айткан шилта ер иши.
Берди татар елкасини к,исиб куяди...
- Шилта ер бошкд ерлар кдторида беш хдйдалди, х,озир жуяк
олишдан бошкд иши йук,. Лекин у ерга овора булиб экин экма-
сак хдм булади... Бу тугридаги хатонгни буйнингга ол, ошнам!
- Биз к,ишлок;ни тозалаш куни утказамиз, - деб илжаяди
Мулла Обид, - бог ишидан кейин бир кун бутун аъзоларни
йигиб кургон ичларини, огилларни, култепаларни, кучаларни,
гузарларни тозалаймиз, шулардан тупланган хдмма ахлатлар-
ни йигиб, сиз айткан шилта ерга уттуз аравалаб ташиймиз!
Берди татар бир оз уйлаб тургандан кейин илжаяди:
- Рост айтдинг... Сенинг билганингни шайтон хдм билмайди.
Мулла Обид илжайиб куяди.
- Бу йулда йигилатурган гунг менинг хаёлимга келган булса
улай, азбаройи Худо, бу ишкалнинг йулини топибсан. Биринчи
май тугриси билан, хдм к,ишлок, тоза, хдм шилта ер сем из!Яша-
син, «Четан»нинг раиси Обид кетмон!
Саркотиб Умарали Берди татарнинг тантанасига кушулиб
кулади.

5. КУКДАН ТАБРИК

Йигирма саккизинчи апрелгача колхоз ва колхозчиларнинг
хусусий боглари ишланиб битади. Хатто Усмон полвонга ух­
шаш бултаклар йигирма еттинчи апрелдаёк, бог ишларини би-
тирганликлари тугрисида идорага рапорт топширадилар.

Етти бултакнинг хдммасидан хдм хдлигидек рапорт олин-
гандан сунг, Мулла Обид йигирма тукдузинчи, уттузинчи
апрел кунларини умумколхоз аъзолари ва уларнинг кулидан
иш келатурган оилалари учун к;ишлок,ни тозалаш куни, деб
эълон к,илади. Бу эълон табиий, баъзиларга унчалик ёк,майди,
баъзилар тозалаш ах,амиятига тушуниб етмайдилар.

- Биз ахлатдан гунг чикданини шу ёшга келиб эшитмаганмиз!
- Кишининг тупписи тор келганда, кумалокди «кака»га х,и-
соблаб к,олар эмиш!
Бу хилда куланса, чучмал гапларни Мулла Обид ёки чинлаб
эшитмайди, ёки эшитса хдм, ахдмият бермайди. Уз мак,садига
бир-икки кун илгаридан х;озирлик куриб масалани идорадан

177

тасдик, этдиради ва бошда узи турган х,олда Усмон полвон, Бер­
ди татарлардан мураккаб учлик тузиб, бу учликнинг вазифаси
бирма-бир кургонларга кириб чик,иш, кул, супуринди, ахлат,
сомон ва похол чурукларига ухшаш нарсаларни кургон эгала-
ридан кучага чикдриб туктириш, деб белгилайди. Шунга ух­
шаш идора аъзоларининг хдр бирисига хдм бир вазифа юклай-
ди: Мардонбой колхознинг барча от-араваларини сафарбар
к,илади, Мирсоат кучадаги гунг аралаш турпок,, ахлат каби нар­
саларни йигиштиришга мутасадди булади ва х,оказо...

Иш бошланади... Бутун к,ишлок, хдракатга келади. Хар бир
кургон эгаси ота-бободан «мерос» к,олиб келган ахлатни бо-
ла-чакдси билан занбаллаб дарвозаси ёнига тука бошлайди,
уттуз арава бирдан хдракат к,илиб, бу «маблаг»ларни маълум
ерларга кдраб таший бошлайдилар.

Тозалашнинг биринчи куни яхши угади. Бир юз саксон ара­
ва ахлат далага чикдди. Бирок, Мулла Обид узининг бир хато-
сини англайди: унинг бошидаги фикри бир юз кургон билан
к,ишлок, кучаларидан уч юз арава ахлат мулжаллаган эди. Би­
ринчи куннинг натижасига кдраганда, ахлатнинг ярмиси хдм
далага к ^и р и л а олмайди. Демак, иккинчи кун хдм тозалаб би-
тириш мумкин эмас.

Уттузинчи апрелда устадан тузатилиб чикдан беш арава кушу-
либ ишлайди, бу кун хдм далага икки юз аравадан юк,ори ахлат
чик,арилади. Учинчи кунга яна ярим кунли ахлат ортиб к,олади.

К,ургонлар тозаланиб ва супурилиб, кучалар покланиб, ёлгиз
жой-жойда ахлат тупланиб к,олганликдан Мулла Обид тоза-
лашни битганга х,исоблайди. Эрталик иш учун тозалашдан ку-
тулган колхоз аъзоларини иккига булади. Бир к,исмини далада-
ги тукилган ахлатларни ер бетига баравар ёйишга белгилайди,
иккинчи к,исмини янги очилган чимзор ердан зовурлар уйиш-
га тайинлайди.

Усмон полвон айтканча, чимзорнинг сизоти юзага бир газ
як,инликда курунади. Сизотни бир даража курутмаса ёки экин-
ни говлатиб х,осилсиз к,илиши, ёки устирмай куйиши мумкин
хдсобланади. Бинобарин, Усмон полвон чимзорнинг ун ери-
дан кесиб угиб, зовурлар очишга маслахдт беради.

Биринчи май байрамини Тиктепада утказиш фикри билан
келган Рафик,ов к,ишлок, кучаларини фавк,улодда тоза топса
хдм, ахлат ташиб юрган аравалардан бошкд х,еч кимга учра-

178
»- » ° - 4-----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

май хдйрон булади. Идора хдм бу кун байрам муносабати би­
лан ёпик,. Колхознинг гузар отхонасидаги Мирвали бангидан
ах,волни англайди. «Четан»чиларнинг бу кддар жонлиликлари-
дан колхозчиликнинг енгишига ишончи яна хдм кучаяди.

Зовур кдзувчиларнинг оши учун к,ишлокдан икки ковок, кд-
тик, йигиб бораётган бир колхозчи йигитнинг хдмрохдигида
Рафик,ов яёвлаб зовурчиларнинг олдига жунайди.

Хаво унчалик очик, эмас, куёш ер юзини ок, дока ичига урал-
ган чирог каби хирарок, ёритиб туради. Як,индагина уст-боши-
ни тузатиб к,орамтил кук тусга кирган кдйрагоч дарахтлари
багрида чумчукдар тартибсиз чирк,иллашиб, наел к,олдириш
кдйгусини чекадирлар.

Сарв дарахтлари урнига утишга тиришгандек узайиб усган ар-
ар тераклар янги чик,арган куюк, ва куркам япрокдарига магрур
каби к,акдайиб турадилар. Нарирокда курунган бир неча туп урук
дарахтлари оствда бир нечта болалар кулларига к,амиш к,армок,
кутариб довучча (гура) узиб овора буладилар. Хуббибойнинг ча-
калагида мол бокдб юрган бир нечта к,из болалар онда-сонда
курунган лолак,изгалдок, ва чучмомаларни узлариники к,илишга
талашиб югурадилар. Чакалакнинг аллак,айси бурчагидан булбул-
нинг х,азор достони - нагмаи х,азори эшитилади.

К,атик, кутарган колхозчи уватлар орк,али йул бошлаб бора-
ди. Онда-сонда бош курсатиб турган янги гузаларни Рафик,овга
туртиб курсатади:

- Чигитлар униб к,олган, бир кунгина к,уёш к,изиб берса, экин
текис курунади, - дейди, - биз к,атк,алокдан к,урк,иб турган
эдик, шукр, ёгмур ёгмади!

Рафик,ов к,атк,алок,к,а тушуниб етмайди.
- К,атк,алок, нима?
- Уруг экилгандан сунг устига кучли ёгмур ёгса, турпок, бети
к,отиб к,олади, биз шуни к,атк,алок, деймиз.
- Бундан кдндай зарар бор?
- Зарар жуда катта! - деб кулади колхозчи, - к,отиб к,олган
турпокдан уруг тешиб чик,а олмайди. Шунда вак,тсиз сугориш-
га тугри келади, аксари сугориш х,ам фойдасиз булади, негаки,
намда узок; туриб к,олган чигит ирийди!
Рафик,ов к,атк,алок, маъносига тушунади.
- Иккинчи экишга тугри келади денг-чи?
- Ха, экмасангиз, хатоли булиб кдпади. Экиш хдм унча огир
эмас, лекин экиннинг кечиккани ёмон.

179

— ---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------f — ч— « 4

- Тугри! - дейди Рафик,ов, - экилган экин устига ёкдан
ёмгур зарарли экан!

- Жуда х,ам зарарли, - дейди колхозчи, - экин чикдандан
сунг х,ам ёмгир ёгиб оркдсидан дарров х,аво очилиб кетмаса,
яна зарар к,илади. Намли ва булутли хдвода ургумчаклар, шил-
лик,лар тугилади, шудгордан бошк,а озик, тополмагандан сунг
янги усиб чикдан гузаларни к,ирк,ишга бошлайдилар.

Иккиси пахта офатлари устида узок, сузлашгандан кейин
мавзуни чопик, устига кучирадилар.

- Агар кун к,изиб берса, бу гузалар яна беш кунда чопикда
келади, - дейди колхозчи, - билмайман, куп жойни машина-
да экдик, чопик, х,ам машинада булармикан... Ахир улуглар бир
нарсани уйлаб куйган булсалар керак.

Рафик,ов бах,сни улуглар устига кучиради.
- Улугларингиз к,андай, колхозчиларга ёк,адими?
- Улуглар яхши, - дейди колхозчи, - булардан яхширок,улуг
топиш х,ам огир.
- Раисингиз Обид кетмон к,андай?
- Обид кетмонми... - деб кулади колхозчи. - Обид кетмони-
мизга энди узингиз х,ам яхши тушунасиз!
- Мен тушунсам х,ам, лекин сизча эмас-да.
- Гаранг бало! - дейди яна кулуб колхозчи, - чигитни эк-
кандан кейин купларимиз ундан ранжиб к,олган эдик... Энди бу
кун у бизни уялтириб куйди!
Рафик,овнинг кулокдари тиккаяди, ранжиш ва уялиш сирла-
рини билгиси келади:
- Нега ундан ранжидиларинг, нима учун энди уялдиларинг?
- К,изик,... - дейди колхозчи, - узингиз билан булган маж-
лисда х,ар бир колхозчига ярим танобдан ер берилган эди. Биз
бу ярим танобни х,ам бирлаштириб экмакчи булган эдик. Бир
вак,т чигитни экиб булиб к,арасак, колхозчиларнинг элли таноб
ерларини энг шилта оррик, жойидан к,олдирибди. На ернинг
узида куч бор ва на солишга гунг. Хдмма хафа булди, чет-чет-
дан Обид кетмонни сукишга турди. Бирок, бу гаранг йулини
к,илиб куйган экан, уч кун к,ишлок,нинг х,атто учогини х,ам к,уй-
май тозалатди-да, ками беш юз арава кул, ахлат, чурукларни
х,алиги ерга чик,ариб туктирди, х,али х,ам ташиб ётадилар... Шу
билан х,ам оррик, ерни кучайтирди, х,ам чарканатдан1тозалади,
учинчидан бизларни уялтирди!

1Чарканат - ифлослик, искиртлик.

180

Рафик,ов кулади.
- Шоввоз экан!
Иккиси зовур кдзувчилар устига борганда, иш жуда хдм
к,изгин давом этар эди. Олтмиш-етмиш колхозчи ун кдторга
булиниб, хдр кдйсилари биттадан зовурни кдзиб, лойини четга
отиб ётмокдалар. Хдр бир кдторда биттадан идора аъзоси ун-
бошилик вазифасини утаб, билфеъл1кетмон чопадилар. Мулла
Обид булса афтига к,ора балчик, сачратиб, узининг машхур кет-
мони билан иш куради. Иккинчи кдторда Берди татар хдм бош
ялангочлаб, манглайидан буг буркутиб кетмон уради. Учинчи
кдтор зовурда Мардонбой ва х,оказо...
Рафик,ов х,орма-бор бул, салом-аликдан кейин кдраб турол-
майди-да, Мулла Обид ва бопщаларнинг ман к,илишига к,улок,
солмай, кулига кетмон олади.
- Мен хдм узимни синаб курай, - дейди Рафик,ов, - к,урук,
суз кулокда ёк,мас, деганлар!
- Балчик,к;а буяласиз! - дейди Мулла Обид, - кийим-бошни
расво к,иласиз!
Рафик,ов сузга кулок, солмайди, Мулла Обид айтканча учин­
чи кетмон уришда юзига лой сачратиб, колхозчиларга анча
кулги беради.
- «Упса нетар, ювса кетар», деганлар, - дейди Рафик,ов юзи-
даги лойга эътиборсиз, - «заводда мой, далада лой»... «Бордан
юкдр, йукдан нетар» - деганлар!
Зовурни бир метр чамаси кдзиб борилади. Юзадан ярим
метргача нам турпок,, ярим метрдан кейин ботк,ок, кучади. Нам
турпок,ни олиш унча огир булмаса х,ам, ботк,ок,ни кучириш бир
кддар машакдатли, кетмонни улчовсиз ташланса, бетга балчик,
сачрайди. Кадди бир метрга етказилган, яъни кдзилиб биткан
уринлардан остга кдраб сув сизиб туради.
Сойдан юк,орида - кичкина хирмон тепа устида икки киши
зур к,озонда суюк, ош пишириб ётади. К,озон ёнида зур - хумдек
самовор к,айнаб туради.
Колхозчиларнинг курсокдари яланган булса керак, кдтик,ни
курган он теваракдан товушланиб к,оладилар.
- Ошни к,атик^1а, ични ари талаяпти!
- Оловни ётк;из, совитмасанг, кдтик,ни куйдирасан!
- К,атикдамасдан косаларга суза бер, кдтик,ни коса юзига
бир к,ошикдан солсанг кифоя!

1Билфеъл - расмана, одатдаги.

181

...Бирдан ош ва ошни кдтикдаш бах,си хдмманинг эсидан чи-
кдди. Х дтто кетмонлар хдм ишдан тухтайдилар. Биринчи май
муносабати билан учиб юрган бир учк,ич жуда хдм ерга як,ин
х,олда бизнинг колхозчилар томонга учиб келмокда. Парраги-
нинг айланиши, кднотларнинг тебраниши худди ун одимдан
кдраган сингари очик, курунади. Учк,ичнинг остига ёзилган
1041-СССР тамгалари хдм хдр ким томонидан ук,илади. Учк,ич
утар экан колхозчиларнинг устига варакдлар тукиб юборади.
Зовурдагилар гуё бахт талашгандек, «яшасин» деб к,ичк,ириб,
хдвода чайкдлиб юрган варакдларни тутишга югурадилар.
К,ий-чув, тартибсизлик... Хдр ким варакддан бирисини тутиш­
га интилади, тутиб олганлар араб хдрфи билан ёзилган узбекча
шу сузларни товуш куйиб ук,уйдилар:

«Кдитоц хужалигини янги асосга солувчи колхозчиларга са­
лом'»

«Биз коллектив хужалик орцали фацирликдан, нодонликдан
цутуламиз!»

Чапак, олк,иш, яшасин товушлари. Яна аллаким товуши бо-
рича к,ичк,иради:

«Биринчи май бутун дунёмех,наткашларининг курик кунидир!»
«Бу йилги Биринчи май дещ онлар билан иттифоцимизнинг
жуда х,ам мустах,камлашган бир онидир!»
Яна чапак, яна яшасин...
Айник,са Рафик,ов бу тасодуфдан жуда хдм шодланади, ку-
лидаги кетмонга суяниб, бир-икки огиз суз айтмок,чи булгани
англашилади. Ёрдамга Берди татар етишади:
- Урток, колхозчилар, Рафик,овдан икки огиз суз эшитмак-
чимиз, унга як,инлашингиз!
Барча колхозчи Рафик,ов ёнига хдтлайди. Рафик,ов юзида
к,отган балчик, билан сузлайди:
- Уртокдар, хдли орангиздан биров «Биз коллектив хужалик
оркдли фак,ирликдан к,утуламиз» деб ёзилган варакдни ук,уб
к,ичк,ирди. Тугри, биз колхозчилик оркдли фак,ирликдан ку-
туламиз. Бунинг далиллари куз унгимизда, жумладан, шу биз
сизотини курутишга х,аракат килиб ётган изза ер минг йиллаб
ишсиз ётган: ер эди. Бу кун бизнинг хизматимизга омодалан-
макда,1 ишонаманки, бу изза бир-икки йилнинг ичида бизга
минглаб эмас, ун минглаб, юз минглаб фойда келтира бошлар,

1Омодаланмок, - тайёрланмок,.

182

бу нима деган суз, бу бизнинг факдрликдан кутулишимиз
эмасми?! (Чапак, «тугри!» деган товушлар.)

Мулла Обид барчани ошга таклиф к,илади. Колхозчилар ко­
зон теварагига тугри келганча куршалиб ултурдилар ва ерга
белбог, румол сингари нарсаларни ёзиб, устига уз уйларидан
олиб келган нонларини синдириб куядилар. Колхоз катталари
хдм уз олдига бир тос1 булиб куршаладилар. Коса, товок, ара­
лаш хдммага суюк, ош тортилади ва ошнинг хдр кишига икки
косадан мулжаллаб пиширилганлиги учун битирган киши ик-
кинчисини сурашга хдкли эканлиги эълон килинади.

Таом ораси Рафиков Мулла Обид, Берди татарларга к;ишлок,ни
тозалаш тугриларида саволлар бериб, колхознинг навбатда тур­
ган маъракаларидан сурайди. Навбатда турган вазифалар урнига
Берди татар Мулла Обидга кдрайди, Мулла Обид Усмон полвон-
га имлайди. Узининг жавоб бериши лозим булганлигини сезган
Усмон полвон огзидаги лукмани тез-тез ютиб олади.

- Навбатдаги ишимиз маълум, - дейди Полвон, - шукр, чи-
гитларимиз текис куруниб колди, бир хдфта ичида чопикда
хдм келиб к,олади. Энди биринчи ишимиз, шуларни чопиш...
Колхозчиларимиз ичида «биз факдт жуякламанигина чопамиз,
машинада экилган пахталар машинада чопилади» деган фикр
юрийди. Биз идора аъзолари, шу жумладан, эшони раисимиз
хдм Мулла Насриддин болаларни алдаб, сунгида узи хдм уз ал-
довига ишониб к,олгандек бошда машина чопигига ишонган
эдик. Анави кун эшони раис, Татар ва мен учовимиз азбаройи
синов учун чопик, машинасини экин орасига солиб курдик, сир
маълум булди: чопик, машинаси эгат теварагини юмшатишга
келганда бах,осиз бир нарса, аммо туп остларини кумлаш, юм-
шатиш, чопиш каби ишларда анча узок, туради. Биз чопик, ма-
шинасининг узига ишониб куйганларнинг алданишига кдрор
кдлдик, кетмон чопик,ни одатдагича олиб бориш фикрига кел-
дик, шунга кура, бизнинг навбатдаги биринчи ишимиз гузани
чопиш, урток, Рафик,ов!

- Чопик машинаси ярамайди, денг-чи? - дейди Рафиков
умидсиз охднгда.

- Йук, жуда ярайди, - дейди Полвон, - биз ундан хдм яхши
фойдаланамиз, узбекча килиб айтканда, думба-жигар кдяа-
миз, кетмон чопик уз йулида бора беради, аммо машинани хдр

1Тос - давра.

183

бир сувдан кейин намни к,очирмаслик„ ерни к,отирмаслик, учун
Катордан юргузиб турамиз.

Рафиков жавобдан каноатланади, нариги колхозда хдм шун­
дай к,илишни кунглидан кечиради.

- Бу масаламиз хдл килинган! - дейди Мулла Обид, - аммо
бир оз бизнинг бошимизни к,отирган бошка ran бор... Сиз,
Усмон ака, у ёгини хдм айтинг-чи.

Рафиков ва бошкдлар Усмон полвонга кдрайдилар, Усмон
полвон бушатган косасини иккинчи ош тулдиришга узатиб
алах,сийди. Татар унга мутояба килади:

- Хдли икки коса ош ичмакчимисиз?
- Хд, мени кариб ошдан хдм колган демок,чимисан, мен хдли
бир йигитдан кам емайман...
Кулушадилар. Полвон ош ушоги томган сок,ол-муртини ру-
моли билан тозалаб, жиддий туе олади.
- Мулла Обиднинг бир ташвиши бор, - деб суз бошлайди, -
бизнинг хдр бир бултагимизда йигирма десат1пахта бор, хдр
бир десатга кдраган ун беш-ун тукдуз колхозчимиз бор. Биз­
нинг дехдон одати буйинча экинни чопикда келган бир тоби2
булади. Агар шу тобдан утиб кетса, экин усишдан тухтайди,
усишдан тухтаган экинни к,айтадан йулга к,уйиб юбориш огир
булади. Масалан, х,алиги биз айткан йигирма десатдаги гуза-
нинг биринчи чопик тоби ун кун, шу ун кундан кечикиб чопил-
ган гуза усишдан тухтайди. Х,олбуки, бизнинг ун беш кишимиз
ун кун ичида куп булса, ун уч десатни чопикдан чик,ара олади,
бундан ортик,чага буюрилса, чопик, отига чопик, булиб к,олади.
Мулла Обиднинг хдмма ташвиши ун кундан ортиб к,оладиган
мана шу етти десат устида!
Рафиков масаланинг ахдмиятига тушуниб, манглайини ка-
шийди...
- Хотин-кизларни чопикка жалб килинса?
- Биринчи чопикда тажрибасиз хотин-кизларга Мулла Обид
ишониб етмайди, - дейди Полвон, - бу урунда Мулла Обид, ме-
нингча хдм, хдкли. Чунки биринчи чопик них,оятда нозик, гуё-
ки ёш болани йургаклагандек ran. Йургакни билмайтурган ёки
оз тажрибали кишига буюрилса, чакалокнинг аъзосига зарар
еткизгандек, умрида чопик курмаган хотин-кизлар имитка3

1Десат - десятина, ботмон (1.09 гектарга тенг ер улчов бирлиги).
2Тоб - пайт, фурсат, он.
5Имитк,а - чилладаги бола, мургак.

184

бола каби ёш гузани курутиб куйсалар, фойда урнига зарар
берсалар мумкин.

Тосдагилар бир неча вак,т сукутда к,оладилар, Рафик,ов
бир-икки кдйта Мулла Обидга кдраб олади.

Мулла Обид узи учун келган иккинчи коса ошни мех,монна-
возлик тарикдсида Рафик,овнинг олдига куяди, Рафик,ов кдбул
к,илмайди:

- Мендан ош у^май к,олди, сиз менга ишкални ёзиб курсат-
масангиз, мендан бир дон ош утмайди!

Кулушадилар. Мулла Обид ишкални ёзиш ваъдасини бер-
гандан сунг косадаги ошни иккиси ёртилаб булиб оладилар.

- Шундай, иш чатокрок,! - деб куяди Мулла Обид, - бу тугри­
да куп уйладим... Куп уйлагандан кейин фикримга сатранжбоз-
лик каби бир нарса келди! - дейди ва косасидаги ошдан ича
бошлайди.

- Хуш, кдндай сатранжбозлик келди? - деб шошади Рафикрв.
- Кдраб турларинг, - дейди Татар идора аъзоларига томон
кдраб ох,истагина, шу гаранг, к,ишлок,ни тозалаб, гунг чикдрган-
даги каби бир к,изик, йулни топади!
Мулла Обид яна бир оз хдммани огзига к,аратиб, ошни хур-
хур ичиб ултуради.
- Иккинчи ва учинчи чопикдарда албатта хотинларимиздан
хдм фойдаланамиз, аммо биринчида тугри келмайди, биринчи
- жуда нозик, - дейди Мулла Обид, - идора азоъларимиз етти
киши... Отхоналаримизда ун икки киши, аравасозликда бир
киши, омборларда к,оровул икки киши, жами йигирма киши...
Биринчи чопикдан кутулганча отхона, молхоналарга хотинлар
кдрасин, омборга к,оровуллик;кд хдм икки эмас - турт хотин
турсин...
Мак,садга тушунган Берди татар билан Рафик,ов чапак чалиб
юборадилар, бошкдлар кулушадилар. Мулла Обиднинг «сат-
ранжбозлиги», айник,са, Рафик,овга маък,ул тушади. Колхоз ко-
тиби Умаралига шу фикрни идора мажлиси кдрори тарик,асида
дафтарга тиркашни буюриб, ултурганлардан х,ам буни тасдик,
этдиради.
- Бу ерга ва кечаги ахлат туккан жойларга экинни кдчон со-
ласиз, - деб сурайди Рафик,ов.
- Ахлат тукилган еримизни илгари сувга бостириб, куриган-
дан кейин бир-икки хдйдашимиз керак! - дейди Усмон полвон,

185

- сизотни булса, чопикдан кейин экамиз, шунгача шамоллаб
ётгани маъкул, а, Мулла Обид?

Мулла Обид тасдик, ишорасини беради.
- Тут уругини шу ердан бирор гектарга сепсак булмасми-
кан? - деб сурайди Мулла Обид Усмон полвондан.
- Нега булмасин, - дейди полвон, - менга к,олса, тутзорни
х,ам шу ерга к,илиш керак. Тут бу ерда к,утуради-да!
Ипакчилик учун Туркшёлк вакили билан к,илинган шартно-
мада беш гектар тутзор килишни колхоз уз устига олган. Мул­
ла Обид шу тугрида бир оз кенгашгандан кейин х,амма бирдан
ишга кузгалади.

6. ЧЕТАН «УСТУНЛАРИ»

«Тиктепанинг уч устуни бор...» деб мак,тангувчиларнинг ёни­
га яна «уч устун» кушулиб, жами олти чурук «устун» Украинага
жунатилади. Тегирмончи куркданча, бу «устунлар» йик,илган-
дан сунг Тиктепада ортик,ча узгариш х,ис к,илинмайди. Билъакс
уларнинг урнини таажжуб, х,айратангиз мех,наткаш устунлари
келиб олади.

Мех,наткаш устунларидан биринчисига Берди татарни кур-
сатмай чора йукдир. Чунки, агар устунлик вазифаси Очилди
Собировлар кулида к,олган булса эди, биз Обид кетмонни ку-
локлар сафида к,олганлигини, яна тугриси, к,олдирилганлиги-
ни курар эдик. Бирок, Берди татарнинг узокдарни курадиган
прулетар онги бизга Обид кетмонни етиштириб берди. Бино-
барин, янги Тиктепа устунларини санаганда Берди Шодиев би­
ринчи урунда курсатилишга лойик, ва сазовор деб биламиз.

Янги Тиктепанинг иккинчи устуни, бах,с йук,, Мулла Обид-
дир. Х,ар к,андай огирчилик,, етишмовчилик, камчилик каби
монелар унгида к,ак,шамай турган унинг иродаси, шу ирода
билан мувозий1 юратурган угкир акдн ва к,улига топширил-
ган вазифага самимияти уни устунликка лойик, к,илади. Мулла
Обидга нисбатан берилган бу фазилатларни биз бунда исботга
чалишмаймиз, к,иссамизнинг давоми исбот учун кафилдир.

Учунчи устун, шубхд йук,, Усмон полвон деб биламиз. Тугри,
Усмон полвон Мулла Обид каби кучли иродага, уткир ак,лга эга
эмас. Бирок, унинг дех,к,ончиликдаги к,ирк,уч йиллик,тажрибаси

1Мувозий - ёндош, параллел.

186
-----------------------------------------------------------------------------------------

на Берди татарда, на Мулла Обидда ва на Тиктепанинг боцща
мех,наткашларида бор, гуёки гузалар у билан кенгашиб усади,
ундан сураб сув ичади...

Туртинчи устунга Мардонбойни курсатсак, арзийди. У уз
Кулига топширилган колхоз молларини, хужалик асбоблари-
ни, гуёки узиники, уз манглай териси каби х,ис килади. Идо­
расига топширилган отлардан, хукуз ва майда чорвалардан
хдли биттасининг хдм бурни конамади. Бильакс, етти бияни
Кулунлатиб ун турт килди, куйлар ичидаги ун етти совлик-
ни эгиз тугулганлари билан бирга киркка етказди. Эрта-кеч
унинг фикри шу моллар устида айланади. Хатто уз вазифаси-
дан ташкарирок турган ишларга хдм киришади, бултакларда-
ги юнгучкалар1устида хдм бош огритиб, доим уларнинг усиш
кайфиятидан хабар олиб туради. Уткан хдфта пунктдан беш юз
пуд «беда дори» деб машхур булган суперфосфат ёздириб кел­
ди. Хозир шу дориларни тегишли бултакларга таксим килиш
билан овора. Бундан тапщари, кмшлок хужалик асбобларини
алохдда эх,тиёт билан сакдашга, уларнинг мертилганларини2
уз вактида тузатишга диккат килади. Колхоз омборидан булса
бир кадок нарса урунсизга чикармайди.

Бешинчи устунга Мирсоатни курсатамиз. Нафсиламбр,
Мирсоат мустакил бир ишчи эмас. Аммо огаси буюрган ишни
лойигича адо килувчи бир фармонбардор йигит. Унинг борлик
фазилати шундагина.

Биринчи чопикда Мулла Обиднинг «сатранжбозлиги» жуда
хдм яхши натижа беради. Ун бир кунгача колхознинг барча
ички хужалик ишлари колхозчи хотин-кизларга топширила-
ди. Бутун ерлар биринчи чопикка сафарбар килинадилар. Иш
Мулла Обиднинг кунглидагича натижа бериб, ун биринчи кун
биринчи чопикдан кутуладилар.

- Биз мулжалдан беш кун илгари биринчи чопикдан кутул-
дик! - дейди кулуб Мулла Обид, - энди шу беш кундан фой-
даланишимиз керак. Ахлат тукилган ерни яна уч хдйдаб, узи-
мизга керакли экинларни солайлик, чимзорга жухорини, тут
уругини экайлик... Олтинчи кундан бошлаб, иккинчи чопикка
сув берамиз!

- Колхозни машиналаштириб юборасан! - деб кулади Татар.

1Юнгучк,а - беданинг бир тури.
2Мертилган - бузук,, ишдан чикдан.

187

—------------------------------------------------------------------------------»« °

Иш Татар айтканча машиналашмок,чи эмас, факдт бунда
улармандлик,гина бор. Мулла Обид вак,тни бекорга уткаргиси
келмайди. Иш орк,асидан иш тиркаб, улаб юборишнигина яхши
билади. Унинг бу мах,орати Берди татар кабиларни завкданти-
ради, ишга дардлантиради. Аммо баъзан «кунора базм, х,афта
сайин хдйит» кдлишга урганган колхозчиларнинг тинкасини
Курутганга ухшайди. Турли хархашаларни чик,аришга идора-
нинг тилини к,исик, к,илиб, шундан сунг эскича «кунора базм,
х,афта сайин хдйит» даврига утиб олишга интилиб к,арайдилар.
Сигирлилар шах,арга сут, катик, сотиб, пулини рузгор керак-
ярогига яратиш учун бир-икки кунга идорадан рухсат сурайди-
лар. Сигирсизлар пулсиз цийналганлик^арини арз к,илиб, би-
рор хдфта мардикор ишлаб беш-ун сум топиб к,айтиш учун изн
истайдилар. Баъзилар этиксиз шудгорда к,ийналганликдарини
курсатиб, идора этик бермаса, ишга чик,масликларини танбех,
к,иладилар.

Идора уларга изн беролмайди, чунки изн бериш - колхоз
ишини ост-уст к,илиш деган суз. Бундан ташкдри, ун кишига
изн берилса, эртага йигирма кишининг рухсат сураши турган
ran. Шу билан бирга, гарчи баъзиларининг узри бир бах,она-
дан иборат булса х,ам, бах,арх,ол уларни сукут к,илдириш учун
тадбирлар лозим буладир. Сигирлиларнинг сут ёки к,атик, со-
тиши куз юмса булатурган масала эмас. Бу тугрида Мулла Обид
жиддий бош огритади ва масалани тездан катъий маъкул х,ал
к,илади: к,ишлокдаги х,озирда сут бериб турган сигирларнинг
руйхатини олиш, х,ар кунги сотилатурган сут микдорини би-
лиш, сут микдорига караб тунука идишлар х,озирлаш, агар сут
микдори куп булса, колхоздаги кичик шотилик, бир арава, но-
чогрок, бир от билан дала ишига ярок,сиз ёки ёшрок, бир болани
шу сутларни х,ар кун рузгорлардан х,исоб буйича йигиб олиб,
шах,арга тушуриб сотиб чик,ишга тайин к,илиш; узича бу режа-
ни тузгандан сунг, дарх,ол мажлис чак,ириб, идора томонидан
х,ам буни тасдик, этдиради.

Сигирсиз колхозчиларнинг ак,чага мух,тож булишлари х,ам
узок, эх,тимол эмас. Идора бу тугрида х,ам сигирсизлиги, кам-
багаллиги маълум булган аъзоларга эллик сумдан ортик, бул-
маслик, шарти билан бунак1беришга к,арор к,илади.

1Бунак - иш бажарувчиларга олдиндан бериладиган маош.

188

Этик масаласи бошда бирмунча ишкал кучади. Чунки, пун-
ктдан олинган маълум сумма боягидек зарур эх,тиёжлар учун
сакданиши керак, бу суммани этик учун бузиш маъкул курул-
майди. Этик тугрисидаги ишкалга Рафик,ов етишади. Рафик,ов
уз ташаббуси билан «Четан»ни Ильич заводи оталигига олдир-
ган. Ильиччилар «Четан»нинг энг мух,им эх,тиёжини угашга
хдмма вак,т тайёрлар. Идора ильиччиларга этик билан ёрдам
тугрисида мурожаатнома ёзади. Рафик,ов хдм уз имзоси билан
алохдца мактуб кушади. Ильиччилар «Четан»нинг мурожаати-
дан куз юммайдилар. Уч кун ичида эллик жуфт ак,часиз этик
берилиши тугрисида жавоб кдйтади. Демак, бу учинчи ишкал
хдм хдл.

Баъзилар «узр»ининг бели синади, синдириш бараварида
яна колхоз ютади. Чунки, у уч мух,им масала асосан хдл кдли-
ниб, баъзиларда к,имирлашга дармон к,олмайди.

«Тарбиясизнинг бир к,илиги ортик,» деган мак,ол бор. Лекин
бу мак,ол х,ам «Четан»га фойдали булиб чик,ади.

«Кунора базм, хдфта сайин х,айит»га урганганлар узлари-
нинг белини синдириб олгандан сунг боищача «тадбир»га юз-
ланадилар. Ишга кеч чик,иш, ишлаганда саланглаш, бир кет­
мон ташлаб ун томонга анкдйиш... Айник,са, бу огрик, янгигина
тузулган колхоз шароитида юкумли бир офат. Лекин «Четан»-
нинг бултакбошилари соглом, чертилиб олинган хушёр йигит­
лар. Салангловчиларга уз вак,тида танбех, ясайдилар. Танбех,
билан эпга келмаганларни идорага ёзиб топширадилар.

Идора бу тугрида жиддий уйлайди. Узаро танк,ид, моддий ва
маънавий таъсир ясаш, ижтимоий мусобакд... Булар х,аммаси бу
дарднинг давоси деб к,абул к,илинса хдм, яна булар етмагундек
х,ис к,илинади. Шу х,ис к,илиниш орк,асида табиий равишда иш
кунини кесиш фикри келиб чикдди. Иш кунини кесиш тугри­
сида идора беш соат ултуриб ишлайди ва кдлни к,ирк,кд ёрган
к,абилидан х,айдовга, молага, жуякка, экишга, чопик,к,а, чопик,
машинасига, сугоришга, урок;к,а... Хулоса, хужаликда бир йил
ун икки ойлик ишга кунлик микдор, ишга сифат ва мех,натга
симкор1белгилаб чик,ади. Куп утли девкорларнинг мех,натла-
рига кенг майдон очганидек, салангловчиларнинг яраларига
туз хдм сепиб куяди. Куплашиб бажарилатурган чопик, каби
ишларда агарда хдр бир бултакнинг хдмма аъзолари бир-бир-

1Симкор - (сим-пул) ишбай асосида иш х,ак,и олиб ишловчи ишчи.

189

ларининг инсофларига ишонсалар, бирикиб ишлашларига йул
берилганидек, ишонмаган такдирда узлари эътик,од к,илган гу-
рухларга булинишига хдм рухсат кдпинади.

Айник,са, сунгги тадбирдан девкорлар шодланадилар,
ялк,овлар тузалишга фурсат етганлигини сезадилар. «Четан»да
х,еч бир курулмаган равишда жонлилик, бошланади.

Пахтанинг иккинчи чопигига йигирманчи майда кириши-
лади. Иккинчи чопикдинг муддати ун беш кун - бешинчи июн.
Бунда хотин~к,излар кучидан фойдаланишга рухсат, чунки гу-
занинг тупи зурайган, майда захдларга чидамли х,олга келган.
Бирок, шунда хдм мух,им х,озирликлар йук, эмас: х,озирча «Че­
тан» хотин- к,излари паранжида юрганликдан хдр бир колхоз­
чи уз рузгоридан чик,иб ишлайтурган хотин-к,изларни ёнига
олиб, ак,алли бир кун чопик,ни таълим беради. Агар уларнинг
чопикда урганганликларига ишонса, бултак ёнида ташкил к,и-
линадирган хотин-к,излар бутогига келтириб х,авола к,илади.
Хотин-к,излар бутоги эрлардан тамом бопща ишлайди. Улар­
нинг ишига бултакбоши ора-чора, келиб-кетиб рах,барлик к,и-
либ турса х,ам, х,арх,олда уларнинг ичида беш дак,ик,адан ортик,
турмаслиги, ишдан бошк,а тугрида сузлашмаслиги лозим. Буни
Мулла Обид алох,ида шарт к,илиб киритади. Бу эх,тиётга Мулла
Обиддаги диний таассуб деб к,араш мумкин. Лекин узи бу эх,ти-
ётни эски васвасалардан кутулиб етмаган колхозчилар орасида
бирор тартибсизлик чик,а курмасин, деб изох, беради.

«Хотин-к,излар кучидан фойдаланиш» к,арори бошда бир­
мунча юк,ори, к,уйи сузларга х,ам сабаб булади. Баъзи мух,офа-
закор колхозчилар бир неча кун х,еч бир турли бу карорни мия-
ларига сигдиролмай юрадилар. Хотин-к,изларнинг узларига
келганда, улар ичида х,ам неча хил ок,им бор эди:

- Тавба к,илдим, Худо... Хотинларнинг чопик, к,илганини
етти отадан бу ёкда эшитмаган эдик, - деб баъзи хотинлар ёк,а
ушлайдилар.

- Бу хдм охир замон аломати. айланай! - деб х,амма гунохди
охир замон устига агдариб, уз/Л чопик, урганишга х,озирланиб
к,олганлар х,ам курунади.

- Текинга ишлатмас эканлар-ку, ахир ишлаганимни битиб
кулимга патта берсалар, пулини олганимда кузим мошдек
очилиб к,олар! - деб хдк, олганда кузини мошдек очилишига су-
юнганлар х,ам топилади.

190

о—*~ф-

Баъзи хотинлар на ундай ва на бундай деб турмасалар х,ам,
кулларига кетмон олар эканлар, эркакларига куйидаги шартни
куйишни унутмайдилар:

- Кишим, сиз кдтикларимнинг пулини рузгорга уруб, бир
к,арич латта олишимга йул бермай келдингиз. Энди, кетмон
чопиб топганимга куз олайтирманг!

- Кетмон чопсам чопай, бирок, чак,алогимни нима к,илай?
К,орнимдаги сабилни... - деб зорланувчилар топилса х,ам, «бир
аъзонинг рузгорида бир неча хотин-к,из булиб, орада бир ёшга
етмаган эмувчи бола булса, эмизувчи хотин ишга зурланмай-
ди. Эмчакдан ажраган бир неча болаларга к,араб туруш учун
ва рузгор юмушларини идора к,илиш учун рузгордан бир хо­
тин чопикда чик,маса х,ак,лидир. Тугишига турт ой к,олган бугоз
хотинлар х,ам ишга чик,майдилар. Шунинг сингари шартнома
буйича курт тутган хотин-к,излар х,ам куртга к,араб туруш учун
рузгорда бир кишини к,олдира оладилар» мазмунли идора к,а-
рорининг остига киргизилган шарх, уларни сукутга мажбур ди-
лад и.

Иккинчи чопик; бошлангандан уч кунгача хотин-к,излар-
нинг ишга чик,ишлари бирмунча тихирлик, билан боради. Хат­
то Мулла Обиднинг хотини - Фотима опа х,ам бир неча кун
ишга чик,майди. Мулла Обид: «Бу мен, узим к,илган иш; агар
сен ишга чик,масанг, мен сени...» деб давора к,илади. Иккинчи
куни к,изи Зайнабни рузгор ишларига к,олдириб, Фотима опани
Мулла Обиднинг узи учинчи бултак к,ул остида тузулган хотин­
лар дуркумига келтириб кушади.

- Опалар, сизга Фотимани олиб келдим; чопик,к,а уста,
кам-кустингиз булса, бундан ургана оласиз! - дейди ва орк,аси-
дан Фотима опанинг к,итигига тегиб к,уяди, - лекин узи мугам-
бир, фак,ат унинг мугамбирчилигини ургана курмангиз!

Хотинлар кулушадилар. Фотима опа эрига буш келиб тур-
май, хотинларга мурожаат к,илади:

- Биз хотин-к,изларни кетмон кутаришга мажбур к,илган
шунинг узи! - дейди. - Энди уялмасдан сиздан бир уртогин-
гизга мугомбирлик тух,матини х,ам так,ияпти... Уринг уртокдар,
бу гарангни!

Хотинлар юзларини Мулла Обиддан ярим яширган х,олда ха-
холашадилар. Фотима опа кетмон кугариб эринг устига югурмак-
чи булади. Мулла Обид хдринг-хдринг кулиб ундан к,очади...

191
------------------------------------------------------------------------------------------ *=—

- Чопигингга кдра, хотинларни ишдан куйма!
- Йук,, мен сени чопиб, эгачиларимни дастингдан куткдра-
ман!
Кулги, к,ийк,ирик,...
Бу вок,еа хотин-к,изларини ишга чикдришга тараддудланиб
турган куп колхозчиларга яхши таъсир к,илади. Эртаси кун куп-
чилик Мулла Обидни таък,иб этмайдилар. Етти бултакда элли
етти хотин-к,изнинг чопикда чикданликлари маълумоти оли-
нади. Маълумот бараварида уларнинг иш салмоги ва сифатида
теъдод1к,илинади, салмок, жихдтича эркакларга нисбатан куйи,
сифатча эркаклардан кдлишмайди. Кисман юк,ори турган хо-
тинлар хдм бор.
Бу муваффакдятдан, айник,са, Берди татар терисига сигмайди:
- Биз ишнинг кузини биламиз! - деб белини тутамлаб юрунади.
Бирок; Мулла Обид учун янги ишкал тугулиб, муваффак,и-
ят завк,ини тотинишга фурсат тополмай кдлади: янги экилган
экинлардан к,овун ва к,овок/трни, чимзордаги жухориларни
загчалар кавлаб емакда эмиш. Бу хабар Мулла Обидга жуда хдм
ёмон таъсир к,илади, гуёки загчалар экинларни эмас, худди уз
кузини чук,уб чик,аргандек аламланади. Дарх,ол колхозчи бола-
лар ва к,излардан икки кушок, к,урук,чилар тудаси ташкил к,илиб,
болаларнинг узидан х,ар бир кушокда бир бошлик, сайлатади.
К,ушок, аъзоларини сапк,он, кунгулак (камон-гулак) ва тартара-
клар билан куроллантиради. Узи бу отрядга «кумондон» булган
х,олда уларни «душман» томонига олиб юради. Отряднинг бир
кисмини полиз экинларига куйиб, бошлик,га тегишли таъли-
мотларни беради. Иккинчи отрядни собик, чимзор - х,озирги
жухоризорга олиб тушуб, пушта буйлаб жухори к,азиб ётган ун
бешлаб загчаларни отряддан «тор-мор» к,илдиради. Отрядни
жухоризорнинг саккиз томонига таркдтиб «пистирма»га к,уя-
ди. Болаларнинг к,орни очишига узи нон бериб юборишни бил-
дириб, кечгача бу ердан кузгалмасликларини таъкидлайди.
Загчалардан хотиржам булган х,олда яёвлаб к,ишлок,к,а кдйта-
ди. Йулакай турт ва бешинчи бултакнинг чопик,чилари билан
«х,орма-бор бул»лашиб утади. Уларпинг ишига, иш сифатига ва
гузанинг усиш х,олатига дик,к,ат к,илади. Дидига келган ишлар-
ни мак,таб, колхозчиларнинг кунглини кутаради. Нук,сонли
деб топган нук;таларни ишловчиларга малол келтирмасдан-

1Теъдод - санаш, эуисоблаш.

192

------------ ------------ ----------------------------------------------- —------

гина танк,ид к,илади. Тузатиш учун йул курсатишга гарчи узи-
да ик,тидор сезса хдм, яна колхозчиларнинг узларидан фикр
сурайди. Унинг бу хдракати колхозчиларга жуда яхши таъсир
к;илади. Узаро фикрлашиб, тажрибаларини сузлаб, нук,сонни
йук,отиш йулини топадилар.

Бешинчи бултак ёнидаги хотинлар билан хдм узокрокдан
«Х,орма-бор бул!» кдлиб х,ол-ах,вол сурайди. Орадан шатиррок,
саналган Хандон опа Мулла Обидга эшитдириб пичинг айтади:

- Хд, хдмма к,илгуликни узингиз к,илингиз, яна биздан х;ол
суранг.

Мулла Обид четга кдраб кулади:
- Токай сиз биз эркакларнинг устида юк булиб ётасиз, сиз
хдм эрларингизнинг юкини бир оз к^ариш инг-да!
Мулла Обиднинг сузига Хандон опа буш келмайди:
- Мен эримнинг юкини кутариша-кутариша жуда адо
булганман... Энди буниси жуда хдм ортиб кетди... Рахмат эшо­
ни раиснинг мархдматларига! - деб к,ичк,иради, - эрим Навруз
бойингизга йигирма беш йил хдмдамлашиб, х,ануз битта си-
гирлик була олмадим.
Мулла Обид хотинларга кдрамасга тиришиб, чопилган ер-
ларга куз юбориб, иш сифатини текширади.
- Энди сигирлик буларсиз, опа! - дейди Мулла Обид туп
остига тиралган бир кесакни кули билан уватар экан, - бизда
яхши ишловчига деб аталган ун битта сигир бор, эрингиз би­
лан сиз яхши ишласангиз, шулардан бирисини узингизники
к,ила оласиз!
- Эримнинг яхши ишлашига мен ишонмайман! - дейди хо-
тин умидсиз, - судралганга кдёкдан акд кирар эди!
- Сиз уни яхши ишлашга к,истангиз... Узингиз хдм агар яхши
иш курсатсангиз, сигирни ола биласиз!
- Ростданми, айланай раис почча, - дейди хотин, бошкдлар
кулушадилар, - рост айтасизми, хотин киши яхши ишласа, си­
гирни берасизми?
- Бераман, хотин-к,изларнинг ичида биринчиликни олган-
ларга хдм сигир бераман!
- Ростми? - деб юборади бирдан бир неча хотин.
- Рост!
- Сигири булса-чи?
- Сигири булса, яхши сигирга алиштириб берамиз!

------------------------------------- 193— ------------------------------------------------------------------ ---------------------------------------------------

Хотинлар кулушадилар:
- Вой, яхши экан!
- Шундай, опалар! - дейди Мулла Обид жиддий, яхши ишлаб
ном чикарсангиз, сигирсизингиз сигирли, сигири борингиз яна
хдм яхширок, сигирли буласиз!
Сигирларни совринга куйганлигидан жуда рози булган х,ол-
да хотинлардан узок/тш ади. Бирок, бу уз-узидан розилик унда
узокда бормайди. Бу розиликнинг урнини келаси йилга хдм шу-
нингдек сигирдан лоакал ун бешини мусобак,ага куйиш фикри
келиб олади. Мулла Обид бу тугрида жиддий уйланиб боради.
«Хуп... Бу йил-ку текин сигирга эга булдик,, келаси йил... Ке­
ласи йил хдм ишловчиларни ишга к,изик,тириш учун шу керак
эди. Бундан тагакдри аъзоларни сигирли к,илиш идорани хдм
анча ташвиш^ан к,уткарар экан, сут сотиб турган аъзоларнинг
пул тугрисида хархашаси йук х,исобида, пул жанжали бутунлай,
деярли сигирсизларники... Хуп... Бу жихдтдан хдм аъзоларни
сигирли килиш керак экан».
Мулла Обид келаси йил учун хдм ун бешта сигирни мусо-
бакага куйиш фикрига келади. Бирок бу сигирларни каердан
топиш, кандай маблаг воситасида сотиб олиш устида бошини
огритади. Колхознинг умумий даромадидан... Йук, бу тугри
келмас, чунки, кузда умумий даромад ишловчиларнинг иш
кунлари х,исобида булинади, бунга тегиб булмас... Муштумзур-
лардан олинган ерлардаги дарахтларни кесиб сотиш... Бу хдм
келишиб етмайди. Эх,тимолки, хдли колхоз учун бинолар со-
линсалар, дарахтлар шу биноларга ишлатилар... Яна бирмун­
ча вакт колхознинг хдр бир бурчагида маблаг изланиб бо­
ради. Бирдан фикрига колхоз куйларини сотиб сигирларга
айирбошлаш келади. Бирок куйларни сотишга кузи киймайди.
Аъзоларнинг узларига гушт керак эмасми, кичкина булса хдм,
колхознинг майда чорваси булиши лозим эмасми? Бинобарин,
совликларни сотиш ухшамайди, янги тугулган кузилар х,ам бир
йилсиз пулга ярамайдилар. Эркак куйларни сотиш... бирмун­
ча зарарсиз, четдан хдм таънаси оз... Ахир урнига сигир оли-
нади-ку... Лекин йигирма туртта эркак куй, ун бешта сигирга
ярармикан. Гурлан сигир тугрисида уйлаш кийин, жайдари
сигирларнинг яхширокларидан топиб олинмаса арзимайди.
Хуп... Шундай булгандан сунг йигирма туртта куй, ун бешта
зотли жайдари сигирга етмайди... Куйларни сотиш хдм уни

194

»•» ° ••=»

к,аноатлантира олмаганидек, иккинчи томондан шундан бош-
к,а умидли урун х,ам курунмайди. Х,озир ипнинг учини топган
курунади, бирок, х,алиги чигилни ечиш к,ийин. Хуп... куйнинг
пули ун беш сигирга етмасин... Зотли, бир-бир ярим яшар та-
началардан олиб к,очирсак,? Таначалар ун ойда тугса.. Дафъа-
тан бу фикр узига маъкул тушади. Х,ар бир куй х,озирги бозор
бах,осича бир юз уттуз-к,ирк, урталарига боради, к,очишга як,ин
турган таначаларнинг энг яхшиси х,ам шундан юк,ори эмас... -
деб узича илжаяди, хуп, биз хдр бир куйимизга бир танача олар
эканмиз, демак, йигирма танача. Буларни сотиб олган кундан
бошлаб узимиздаги букдларга кушиб куйсак,... Хуп, ун ойдан
сунг х,ар бириси болалик, бир сигир. Келаси йил ун бир урнига
йигирма сигирни совринга к,уя оламиз, йигирма сигирсиз аъзо
сигирли булиб, идора х,ам уларнинг пул хархашасидан к,утула-
ёзади.

Мулла Обид шу кдрорга келганда идорага келиб киради,
идорада ултурганлардан Берди татарни сурайди, Татарнинг
уйига овк,атланиш учун кетганлигини билгандан кейин идора­
да тухтамайди.

Мулла Обиднинг х,ар бир ишда х,ам шошиш одати эмас. Би­
рок, бу тугрида бир к,адар эътидолдан1чик,инк,ирайди. Сув ёк,а-
лаб Татарнинг кургонига келади, юзига ёпик, турган замбил
эшикни очиб ичкари киради.

Татарни баъзан Мирвали банги «Берди фаранг» деб атайди.
Бир жих,атдан банги бу тугрида х,ак,ли х,ам куринади. Чунки,
унинг баъзи техникалари ажойиб, маълумки, у хотинсиз яшай-
ди. Уйида овкдт пишириб бературган кишиси йук,, х,олбуки ис-
сигсиз яшаш х,ар ким учун х,ам к,улай эмас. Айник,са, к,ишлок,
колхозлашиб, Татарнинг иши бошидан ошгандан кейин, ис­
сик, овк,ат тугрисида жуда х,ам к,ийналади, ош пишириш учун
икки-уч соат вак,т тополмай гарангсийди. Куп уйлаб, охирда
вак,т ва мех,нат исроф к,илмасдан, х,ар кун иссик, овк,ат ошаш
йулини топади: эрта билан кичкина алюмин к,озончага озги-
на гушт, мой, картошка, пиёз каби нарсаларни икки коса сув
билан солади. Ундан кейин еттинчи пиликлик тунука чирогни
ёк,иб, тагсиз эски челакнинг ичига у щ а з а д и , челакнинг огзига
тунукадан турба ясаб, устига х,алиги огзи ёпилган к;озончани
келтириб к,уяди, шу билан иш битди... Ишдан к,айтиб келган-

1Эътидол - меъёр, урталик.

195
... ...............................................................................................................

да еттинчи пилик чирок, к,озондаги шурбани жуда хдм мазалик,
равишда пишириб куйган булади...

Мулла Обид келиб кирганда, Берди татарни к,озондаги шур­
бани сузиш хдракатида турган х,олда топиб, айник,са чирок,
билан шурба пишириш санъатига тах,син укуйди. Мулла Обид­
нинг таом устига келишидан хурсанд булган Берди татар уз
санъати билан мак,танишга вак,т топмайди.

- Вак,тида келдинг, дастурхонга ултур! - деб жой курсата-
ди, - загчаларга кдрши болалардан к,оровул тузубсан деб эшит-
дим. Улма, эшони раис!

Мулла Обид дастурхонга ултурар экан, бир нарса эсига ту-
шади...

- Болаларга нон юбориш керак экан! - дейди Мулла Обид ва
ултурган жойидан кузгала бошлайди, - мен х,озир нон топиб
юбормасам, болалар таркдб кетади.

-У лтур, кузгалма, - дейди Татар, - х,озир нонни кдёкдан то-
пасан?

- Топмасам чора йук,, уйлардан кдрз йигиштириб юбораман.
- Нон менда бор! - дейди бак,ириб Татар, - кеча ярим пуд
ундан нон ёпдирдим. Шундан сенга кдрз бера оламан!
Мулла Обид тинчийди, бирок, нонни х,озир идорага чикдриб
бировдан бериб юбориш зарурлигини сузлайди...
- Сен тинч ултур, тинчимас гаранг! - деб бак,иради Татар,
- мен узим х,озир идорага чикдриб берай! - Татар чирок, усти-
дан олган к,озончани кдйтариб уз жойига куяди. Ёгоч сандик,ни
очар экан, болалар сонини сурайди.
-У н етти!
Татар ун етти дона нон олиб дастурхонга урайди ва кдда-
мини онда-сонда босиб, идорага югуриб кетади. У кетгандан
сунг Мулла Обид урнидан туради, к,озончани очиб кдрайди,
шурва астагина мик;иллаб к,айнайди. К,озончани к,улогидан уш-
лаб кутаради, челак ичида еттинчи чирок, ёниб туради. Мулла
Обид к,озончани жойига куяр экан, илжаяди, хужрадан х,овли-
га чик,иб у ёк,-бу ёк,к,а айланади. Каптархонани, каптарлардан
холи ва огзидаги навдадан тукулган турларни бузулган куриб
х,айрон булади.
Мулла Обид х,овли юзида турган сопол кувачадан кулини
ювиб турган х,олда Татар кдйтиб келади.
- Элтиб бердим, х,озир юборадилар!

196

t~ ° «- f

- Каптарлар кдни? - деб сурайди Мулла Обид кулини, муй-
ловини артар экан.

- Каптарларни... Каптарларни шахдрлик бир ошнамга бериб
юбордим.

- Нега ахир?
- Каптарларни кдрашга кул тегмайтурган булди... Ахир бу
колхозчи каптарларинг... меним каптарларимдан хдм серхар-
хашарок, келди-ку!
Мулла Обид илжайиб куяди, суз айлантирмайди.
Шурба асноси Мулла Обид эркак куйларни сотиб таначалар-
га айирбошлаш фикрини ва бунга булган эх,тиёж сабабларини
сузлаб чикдди. Татар кулади, гуё уз болаларининг кдйгусини
чекаётган бир ишчан ва мехрибон ота каби, колхознинг усиши
учун азтах,идил жон куйдиргувчи Мулла Обиднинг кузига шу
топгача курулмаган бир мухдббат билан нигох, ташлайди...
- Акдинг уткир, ниятинг холис, 5фток,! - дейди Татар, мен
сенинг бу фикрингга кушулибгина турмайман, балки ишга
узим бош булиб киришаман.
Мулла Обид уз фикрини самимият билан кдрши олинишига
миннатдорлик курсатган каби, шу чокдача Татарнинг к,иста-
шига кдрамасдан тузукрак иштих,оланмай чук,униб ултурган
шурвага катта иштих;о билан ёпишади, бир оз совиёзган то-
вок,к,а бир эмас, бир яримта нонни буктиради...
Татар бундаги маънони сезади, мехдооннинг иштих,оси узи­
га огир келмаганлигини билдириш учун булса керак, ёнидаги
сандикдан яна икки нон олиб дастурхонга ташлайди.
- Иштих,онг кутарганча нонни буктира бер!
Мулла Обид буккан нондан олиб огзига тикдр экан кулади.
- Яна икки нонни-ку буктираман, бирок, товокда сигмайди-да.
- Товок,ни енгиллатгандан сунг буктир!
- Ха, бу маслах,ат дуруст! - деб кулади Мулла Обид.
- Мен сенинг фикрларингга кулок, к,ок,май келаман, - дейди Та­
тар хднгомани буриб, - энди сен хдм меним орзумга кирсанг эди!

- Сузимни эшитдингми?
- Эшитдим, - дейди Мулла Обид ох,иста, - орзунгиз нима?
- Биринчи орзум шуки, бундан сунг фиркдсиз булиб юрма-
санг, фиркдга кирсанг... урток, Рафик,ов х,ам шу орзуни к,ила-
ди!..

197

Мулла Обид уйланади...
- Фиркдга кириш... менга тугри келмас...
- Нега келмас?
- Мен... Худога ишонаман.
Татар Мулла Обиднинг юзига тугри к,араб бош к,ашинади...
- Фирканинг бошка йулларига кдршилигинг йук,ми?
- Йук,. Мен фак,ат Худога...
- Хайр, бу масала очик, к,олиб турсин. Мен бу тугрида Ра­
фиков билан сузлашиб оламан... Энди бошка орзумни айтай:
^зингга маълум, к,ишлогимиз - юз фоиз деярли колхозлашди,
ишлар жойида булди. Юзлаб аъзоларимизнинг умумий мажлис
учун йигилган вак,тлари куп булиб турмокда, мана шунда к,иш-
логимизнинг каттарак бир биноси йуклиги учун кийналамиз.
Хозир ёз, очик хдвода йигилсак х,ам билинмайди. Бирок Киш
кунлари каерга йигилайлик. Кор, ёгмур остида, совукда, очик
хдвода йигилиш мумкин эмас. Мана шундан бизга бир-икки
юз киши сигдирарлик бир бино топиш ёки шундай бир бинони
ёпиш эхтиёжи тугулади. Мен бу тугрида купдан уйлаб юриб-
ман... Хатиб домланг жунатилгандан буён Катта масжид на-
мозсиз колаётганга ухшайди, шу масжидни биратуласига ёпиб,
Кулуб килайликми, дейман. Ё булмаса узимиз гузар четидан
бирор кулуб ёпайликми? Гарчи буни узинг бир уйлаб кара-чи,
жуда бошим котди!
Сузни эшитгандан кейин Мулла Обид чукур сукутга бора-
ди... Бошини кашийди, муртини силайди. Аллакайси гапни
ёктирмагандек бошини чайкайди...
- Бино-ку, албатта керак! - дейди узок уйлаб ултургандан
кейин Мулла Обид, - лекин Катта масжидни кулубга олиш...
менга ёкмайди. Балки сиз: бу узи диндор, масжидни олишга
Худодан КУРКДЦИ, дерсиз. Ундай эмас, масжидсиз х,ам намоз
укуш мумкин...
Татар кулуб юборади, алланарса эсига тушиб сузни булади:
- Тугри айтасан, сен тунови кун биз кишлокни тозалатиб
юрганда Бегматнинг сомонхонасида похол ёзиб устида намоз
укуб ултурган эдинг.
Мулла Обид х,ам Татарга кушулишиб кулушади.
- Шундай... Меним масжидни кулубга олиш тугрисида кар-
шилигим бошка тугридан... Мени бир ёкка куя туринг, сиз киш-
лок халкини назарга олинг. Бу халк сиз билан менимча уйлаб,

198

»- °

масалага «масжидда намоз укувчи йук,» деб кдрамайди, тугри-
дан-тугри «динни бузадилар, шариатга рах,на соладилар» деб
билади. Дуруст, очик, кдршилик, курсата олмас, бирок, ичдан
кекланади. Бу эса бизнинг янги бошлаган ишимиз учун хайрли
эмас. Масжиддан хдм каттарак, йигилишга кулайрок, бир бино
ёпиш учун ун минг сум сарф булсин, боринг, йигирма минг сум
кетсин. Аммо шу суммани фойда к,иламан деб, халк,нинг кунг-
лига кек жойлашга арзимайди, колхознинг юз минг сумлик х;о-
силига лат беради.

- Шахдрдагилар буш к,олган масжидларни кулубга олаётиб-
дилар-ку!

Мулла Обид енгилча кулуб куяди.
- Сиз шахдрни мисолга олманг. Шахдр халк,и бошкд, к,ишлок,
халк,и бошкд...
Татар бу жавобга х,еч нарса демайди, дархдк,икдт, шахдр
онги билан к;ишлок, таассубини1 текислаш маъносига Низом
овсарнинг хдм ак/ш етади.
- Булмайди дегин?
- Булмайди.
- Булмаса... узимизнинг к,улуб солишга кучимиз етарми?
Мулла Обид бир оз жавобсиз уйлайди.
- Кучимиз етиш-етмаслигини учинчи чопикдан сунг айта
оламан.
- Учинчи чопик, билан бинонинг нима алокдси бор?
- Катта алокдси бор, - деб кулади Мулла Обид, - учинчи чо-
пикда пахтамизнинг усишига кдраймиз: агар гузалар чопикда
суз бермаслик даражада усиб кетса, бизда куч бор деган суз
булади. Яъни туртинчи чопикда х,ожат к,олмай, куп аъзолар то
теримгача ишдан бугсиайдилар. Шунда хдм биз уларнинг бир
к,исмини бугдой урогига, хирмонга жунатамиз, к,олган к,исмини
бинога ишлатамиз... Бизда муштумзурлардан к,олган ун икки
минг пишик, гишт бор. Буни негизга ишлата оламиз, хом гиштни
булса, Тиктепадан куямиз, ёгоч ва тахта тугриларида чакалакла-
римиз бор... Агар кулубнинг усти тунукадан ёпилатурган булса...
мана шуниси бизнинг катта камчилигимиз булиб к,олади.
- Тугри! - дейди Татар, - сен айтканча тунукаси к,ийин...
Менга к,олса, пахтамиз дуркун курунади, туртинчи чопикда суз
бермас дейман!

1Таассуб - маслак, эътикдц, турмуш усули.

199

- Хозирги куруниши чакки эмас, ёввойи углар кутуратурган
саратонгача кетма-кет уч чопик,ни берсак шояд...

- Иккинчи чопикдан бешинчи июнда кутулсак,, учинчини
^нунчидан бошлаймиз.

- Билмадим, буни гузаларнинг сувга талаби курсатади.
- Яхши, мен тунука топиш тугрисида бош огритаман... Хуп,
булмаса, иттифок, шу булсин. Буни хдм сенинг анови масаланг
билан бирга идорага куйиб оламиз.

***

Чопикда хотин-к,изларнинг жалб к,илиниши суръатни анча
юкорилаштириб юборади. Еттинчи июнга кддар судралиб
борган иккинчи бултакни х,исобга олмаганда, к,олмиш олти
бултак иккинчи чопик,ни икки ва учинчи июнда битириб, идо­
рага хабар юборадир.

Туртинчи июн чопик,ни битирган бултаклар учун дам олиш
куни деб эълон к,илиниши бараварида, бешинчи июнда олти
бултакдаги хдмма эркакларга полиз ва жухориларнинг чо-
пигига чик,иш билдирилади. Шу кун экилмай крлдирилган
икки гектар картошка х,ам экилмакчи.

Бешинчи июн Мулла Обид олти бултак колхозчиларини ик-
кига булади. Икки бултакни полизга, турт бултакни жухорига
солиб, х,ар бир бултакни идора к,илишни уз бошликдарига х,а-
вола к,илади. Фак,ат орадан Усмон полвон билан Карим отани
чикдриб узи билан олиб юради.

Иккинчи чопикдан чикдан гузаларни айланиб, етилган жой-
ларга учинчи чопик, учун сув бериш, умуман, чопик, сифати, ер
ва гузалар ах,волини куздан кечирмакчи.

Иккинчи чопикдан сунгги даврни Усмон полвон «сарак са-
ракка, пучак пучакка» деб таъбир к,илади. Унинг фикрича, ер-
ларнинг кучлими ё орик;милигини билдирадиган давр иккин­
чи чопикдан сунгги пайт эмиш.

Учовининг миниши учун Мардонбой томонидан эгарлати-
либ куйилган отлар устида бир оз «жанжал» булиб олади.

Мардонбой буларнинг миниши учун учта кулунли бияни
эгарлаткан. Мулла Обид билан Усмон полвон кулунли бияни
миниб юришга кдрши, чунки кулунлар гузани босиб нобуд к,и-
лади, дейдилар. Мардонбой эркак отлардан беришга кдрши,
чунки уларни бир оз этлантираман, дам олдираман дейди.


Click to View FlipBook Version