The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by dustaliav60, 2022-11-24 00:39:12

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

50

бояги мулохдзамда туравераман. Менга к,олса, шу кеча-кун-
дузларда теварагимиздаги к,ишлок,ларда овозаси эшитилган
босмачиларнинг бири ёки биринчиси шу Холмирзанинг куёви!
Мен чувалган ипнинг учини энди топдим... Сиз Хуббибой,
Кайнотасидан икки таноб ер олиб дехдончилик к,илгани кел­
ган, деб лакилламанг. Бу узи бир гап, бир бахона. Мулла Сул­
тонкул, сизнинг аклингиз жойидарок, икки-уч таноб ер билан
бола-чакали одамнинг тириклик утказиши мумкинми, бунга
к,айси ахмок, ишонади?! Ха-хд, баракалла. Бу ^зи Хуббибойга
раиаган лакмаларнинг к^зини б^яшдан бошк,а гап эмас. Сиз,
ошнам, Хуббибой, лакиллайберинг, сизга ухшаш «сагир»ларга
лакиллаш учун китоб хам рухсат беради...

Хуббибой к^лидаги пиёласини култа ютиб, узига томон ил-
жайиб караган Мулла Султонкулга узатади.

- Куз билан курмаган ишни Худой билади-да.
- Худой билдирса бандаси хам билади, - дейди тегирмончи
кичкина гавдасини ултурган куйи кеккайтириб, - хар бир ишга
аклни югуртириб бормасангиз, айникса, бу калтис замонда
кийин-да, Мулла Султонкул!
Шу чокда Мулла Обидларнинг тослари кетишга кузгалади-
лар. Мулла Обид «устунлар»га илтифот килмай, чойхонадан
чикиб кетади...
- Курдингизми? - дейди Абдужалил тегирмончи ^з даъво-
сига асос солиб, - кишлок халки бизнинг соямизга салом бера­
ди. Айникса кишлогимизга янги келган «чиртинг-пиртинг»лар
бизга як,инлашиб салом бериб олгунча ^либ колади. Аммо бу?
Бу булса бизни писанд килмайди, бу ерда ит ултурганми, эшак
ултурганми - парвосига келтирмайди. Эхтимолки, бизни та-
нимайди, деб айтарсиз, йук, минг мартаба, жуда яхши билади.
Бирок бу халк ялинмайди, ялинтиради... Мен бу халкнинг феъ-
лини жуда яхши биламан. Сен билан ^чашмакчи б^лса, журтта
Китигингга тегади. Агар сен унга учакишиб жавоб берсанг, узи-
нинг ёмонлиги учун йул хозирлаган булади. Бир кун сен кутма-
ган вактда бошингга киёмат савдосини солади-кетади, хозир
бу хам уша йулни тутди, бизга сирт бериб, кунглимизга адо-
ват уругини сепмакчи булди, хотинталок,; йук, биз бу уйлаган
юзаки одамлардан эмасмиз. Биз бундай одамдан иззат-хурмат
кутиб турмаймиз, балки иззатимизни букиб булса хам муроса
йулини тутамиз...

51

Хуббибой давлат важидан тегирмончи билан Мулла Сул-
тонкулларга кдраганда жуда х,ам юк,орида туради. Уларда ик-
китадан коранда ишлаганда, Хуббибойнинг туртта кдриндоши
х,ам унинг дастгох,ига к^макчилик к^рсатадирлар, чунки факдт
шолининг узидангина уттуз ботмонгача борди-келди к,ила-
ди. Боцща экинлар хам инчунин. Аммо акдга келганда Мулла
Султонкулдан анча пастда, тегирмончидан эса жуда хам тубан
туради. Тугрисини айтканда, унинг акди купинча бир шиша
арок,ни ичиб олгандан сунг киргандек булади, лекин шунда
х,ам Ёкутхон отлик, бузук, хотинни кандай к,илиб яхши курган-
лигини ва унинг йулига кднча пул сарф к,илиб, базур ошна бул-
ганлигини такрор-такрор айтиб беришдан нарига утолмайди.

Мулла Султонкул эса тегирмончига нисбатан саводли, гохо
«тукдуз йил Мадраса тупрогини яладик» деб, «Мухтасар вик,оя»-
нинг1«Китоби салот» бобидан даре олганлигини, гапга тушуна-
диган кишиларга тикиллатиб куяди. Арок, ичишда Хуббибойдан
колишмаса Хам, лекин муллача ёк,алик к^йлак кийиб, бошига сал-
ла урашни асло тарк к,илмайди. Баъзи вак,тларда «бу ишларинг
дуруст, буниси ношаръий» деб к,ишлок,иларга фатволар хам бериб
туради. Аммо акд, тадбир, яъни «алокди дунё» важига келганда,
шунчалик «илми» булгани билан Мулла Султонкул хам саводсиз
тегирмончининг олдида аксар бош эгиб к,олади.

Хуллас, Абдужалил тегирмончи Мулла Обид хакидаги узи­
нинг васвасасини уларга хам сингдиришга муваффак, булади. У
^зининг икки дустига Мулла Обид билан алока боглаш, муроса
К.ИЛИШНИ таклиф к,илиб, бу тадбир фак,ат уз жон ва молларини
сакдаб к,олиш учунгина эмас, балки бу алокддан жуда катта га-
плар кутиш имконияти борлигини хам тушунтиради.

- Масалан, - дейди тегирмончи, - Анжан атрофида Холхужа
эшон, К,урама теварагида Рахмонкул мингбоши, Уш атрофида
Киргиз курбошилар болшевикнинг бик,инига к,амчи тушираётир-
лар. Аммо бизнинг бу томонлар хам шундай азаматларга мухтож.
Битта-яримта хдлигидек кукрагидан ёл чик,арганларимиз булса,
кдчиган жойини тополмай, келиб-келиб яна калтакзада - бизга
ухшашларга човут килмокдалар. Бунинг учун ким айбли? Наф-
самбирини айтканда, биз узимиз айбли. Нега? Негаки, биз узи-
мизнинг ёлдорларимиз билан танишиб олишни, уларнинг елка-

1 «Мухтасар-ул-вик,оя» - фак,их,Бур^ониддин ал-Маргинонийнинг «Х,идоя
номли фикд асарига ёзилган шарх, китоби.

52

сига к,ок,иб, ишга солишни, бизга укталган пичокдарни керакли
жойларга буриб юборишни билмаймиз. Нега ахир билмаймиз?
Нима учун билганнинг сузига кирмаймиз?!

5. МЕН БОСМАЧИ ЭМАСМАН

Тунда занжирдан бушатилган Арслон тегирмон теварагидан
зир кдтнаб, х,атто япрок, шитирлатган кеча хдшаротлари устига
х,ам ириллаб югуради. Тувагини сийлаб турувчи хужасига са-
докатини тамом адо килиб, тегирмон йулагига кечалик кора
чигирткани хам йулатмайди, дам-бадам тегирмоннинг кифти-
даги ахтахонага юзланиб, х^жайинининг бир жуфт севикли от-
ларидан хабар олади, бунда х,ам узок тухтамай, тегирмон даро-
мади устидаги толларга жойлашган йигирма чоглик товуклар
остидан хам айланиб утади.

Эгамберди ака хар кун тонг пайтида Арслоннинг х^рагини
бериб, занжирга бойлаб олади. Арслон занжирга кирмагун-
ча, унинг бадфеълига тушунган кишлокилардан х,еч ким те-
гирмонга оёк куймайди. Х,атто бундай пайтларда Абдужалил
бойнинг узи хам уйлашиб тегирмонига тушади, чунки газабли
Арслон коронгида ташланиб колса, х,атто узини танитиб олгун-
чалик, бир кадок, гушт ёки жуда булмаганда тундан бир парча-
сининг Арслоннинг огзига ^тиб колиши аникдир.

Сахар пайтларида ханпалардаги унларни к,опга солиб, икки
дулни янги бугдойлар билан тулгазгач, бир оз куз илинтириб
олиш учун Эгамберди ака ухлашга ётади. Сувнинг гувиллаб
парраларга тукиниши, калин тошларнинг тегирмон биносини
Калтиратиб гир-гир айланиши, шу кадар олаговур кифоя кил-
магандек, дул билан тошлар орасига бириктирилган шакилдок
ёгочларнинг айланаётган тошларга тухтовсиз равишда так-тук
тукиниб чикарган охангсиз товушлари Эгамберди акага алла-
лаган каби таъсир к,иладилар, яъни тезда сув остига ултурган
к,умдек тинчиб уйкуга кетади.

Гулдур-шалдир, тарак-турук узгаришсиз давом этади. Дул-
лар тугрисидаги бешинчи чирок титраб-титраб ун гарди ул­
турган кичкина шишасидан хира, кучсиз нур сочиб туради.
Тегирмон й^лаги ун т^зони ичига к^милиб, кеч кузнинг куюк
туманли хавоси манзарасини беради, димокка эзилиб кизиш-
ган бугдойнинг ачимсик иси тукиниб туради.

53
------------------------------------------------------------------------------- —о ••■■i

Эгамберди акани уйк,у каттикрок, ушлайди, куёш тугаёзса
хдм, уйкудан уйгонмайди. Арслон занжирсиз турт томонга чо-
вут кдпиб, изгиганликдан донлаш вак,ти кечган товукдар тол
устидан тегирмон томонга муралашиб кут-кутлайдилар, гуё-
ки Арслонни Уз вак,тида занжирга солмаган Эгамберди акадан
шикоятланиб к#ядилар.

Арслон ахтахона билан обпарто1 уртасида изгиб негадир
кдхрланади, тегирмон томига келиб тушган бир неча кук кап-
тар ва мусичалар, айник,са, унинг газабини юз кдт ортдира-
дилар, одобсиз кушларнинг татикдарини бериш учун бир нав
ёввойи товуш чикдриб томга иргиища йуллар кидиради... Шу
вак,т Арслоннинг кулогига недир чалинган булса керак, томда-
ги кушларни унутиб тегирмонга тушилатурган катта йул то­
монга бирдан ириллаган куйи ташланади... Арслон янглиш-
майди, к,ингир-к,ийшик, равишда тепани кесиб ясалган арава
йулининг юк,орисида, орк,асига бир-икки пуд юк кутарган зур
гавдали биров огирлик, таъсири билан юзини ерга мойилрок,
тутиб, узини истикбол к,илаётк,ан Арслоннинг х,ужумидан та-
моман хабарсиз равишда йУртиб келмакда...

Икки уртада ун одимча масофа к,олгач, бу кдцар парвосиз
келган душман сари Арслон бутун к,ахр-газабини тукиб ташла­
нади. Аммо к,оп орк,алаган Мулла Обид хануз кузини кун эти-
гининг бетидан узмай келади... Мулла Обиднинг кузи худди
хужум олдидагина Арслонга тушади, кузи тушиш билан к,оп
учини тутамлаб ушлаган унг кукраги устидаги кулини Арслон
огзида гажилганини сезади... Теварагига аланглайди, ёрдам
берарлик на тош, на кесак ва на калтак... Тишланган кулининг
аламиданми, харчи2 бирдан к,опни бушатиб юборади, гажи-
либ ётган кулини бушатишга интилиб ултурмай, сог кулини
охистагина Арслоннинг бугозига юборади... Орадан бир неча
сония фурсат утмайди, Арслон Мулла Обиднинг липпа устла-
рига куйган олдинги икки оёгини ерга ташлаб, бояги ирилла­
ган товуши бугулиб чик,а бошлайди, гажиб турган к,улини хам
бушатиб, узи икки ёнига чайкдлади, яъни хик,илдогини к,утк,а-
ришга харакат к,илади. Бирок, бушалиш к,ийин... Мулла Обид
купта куч сарф к,илмай, совук,к,онлик, билан Арслоннинг б^го-
зини сик;иб туради, гажилган кулидан чак-чак томиб турган

1Обпарто (в) - ок,ова сув.
2Харчи - х,ар к,алай.

54

к,онини кийимига тегдирмаслик учун у з и д а н узокрокга чузиб
ушлайди ва ох,истагина оркасига к,арайди. Боя ерга тушишда
к,оп огзидан сачраган бугдойдан бир кднчаси ерда тукилиб ёта-
ди. Арслон токдтсизлангандек бигиллаб теварагига чайкдлади,
хириллаган товушлар чик,ариб ерга ётмок,чи булади... Мулла
Обид х,озир ёки рахмсиз х,олга келади, ёки итнинг бушалган-
дан сунг яна хужум килишидан куркдди. Бахарх,ол Арслон­
нинг бугозидан сикиш вазиятини бир зарра хдм узгартмайди,
мажрух, кулининг кафтига йигилиб уйиган конини мижшлаб
ерга ок,изади... Шу хрлда йулнинг юкорисидан Абдужалил те­
гирмончи курунади. Бошда бу манзара унга англашилмайди,
К У Й м и, эчкими ушлаб турган бировни куради. Якинрокда кел-
гандан кейин...

Арслоннинг тумшугида кон курулгач, Мулла Обид х,ик,ил-
догини бушатади. Арслон жон чекишиб турмай, Мулла Обид­
нинг кулидан бушалгач, ерга чузилиб колади.

Абдужалил бой Мулла Обиднинг унгига утиб юзига караган-
дан сунг жуда х,ам шошади, турт оёгини бахузур узатиб ётган
садокатли Арслоннинг хотираси эсидан чикади, х,озиргина
кунглига мулк килиб туккан «сингли талокдан Арслоннинг ху-
нини тулатарман» фикри ювилиб кетади.

- Кулингизни ёмон гажибти, Полвон! - дейди Мулла Обид­
нинг кули устига энгашиб, - вой бааай, узиб олишига озгина
колган экан-да... Падар лаънат узи хам ажаб улибти-да... Узи
хдм жонга теккан эди... Нима, кулогингизни хдм тишладими?
Кулошнгизда жарохдт йук-ку. Ха-ха, пайкадим, кулогим огир,
каттигрок, сузла, демакчисиз... Йук, й^к, турпок сепманг! Сиз
илгари ювиб конини тозаланг! Мен х,озир кийиз куйдираман!
Кийиз куйдириб босмаса, кони тийилмайди! Кийиз хар нарса-
га хам дори, тиш захарини хам суради! Копингизни куя беринг,
хозир ^зимиз саранжомлаймиз! Эгамберди!! Х,о Эгамберди!!!

Мулла Обид урнидан туриб, конли кулини кукрагига як,ин
к^ариб, сув буйига туша бошлайди. Тегирмон эшигидан к^зи-
ни ишкалаган холда Эгамберди курунади.

- Шу топгача ухлаб ётдингми? Падарингга минг лаънат, сен
итнинг!! Шу чокгача итни занжирга солмай ухладингми-а?!
Кунга кара, кунга, даюс! Тегирмонни энангнинг бешиги деб уй-
ладингми?! Урнингни хам булгатгандирсан, хунаса! Чик юко-
рига, йулдаги тукулган донларни териб, к,опи билан тегирмон-
га олиб туш, даюс!!

55

'Эгамберди ака Мулла Обиднинг крили кулини курган он
фожиага тушунади, бу тугрида узини гунохкор санаганликдан
Дбдужалил бойнинг юкрридаги «ширин» хак,оратларини х,азм
к,илиб, секингина йул б^йлаб юкорига чик,иб кетади.

Лбдужалил бой сукина-сукина тегирмонга киради. Оёги куй-
гип товукдек типирчилаб т^ни билан салласини ечиб ташлайди.
Дарров кийизнинг четидан бир бурдани кесиб олади-да, гугурт
гопиб ёкдди. Кигиз куйиб тайёр булгандан сунг кулини товокда
солиб, сув буйига, Мулла Обиднинг ёнига тушади.

- Х,ар нима йиртиб юбормаган экан! - дейди Абдужалил
бой, - мен йиртганми деб куркдан эдим. Фак,ат озик тишини
к,аттик ботирган... Сиз кулингизни тутиб туринг, мен тиш тек-
кан урунларга кул босаман!

Мулла Обид кулини тутиб беради. Абдужалил бой уз кули
билан кулни босиб чик,ади.

- Худо хохдаса, бир хдфтада курмагандек буласиз, факдт иш
чогида беш-олти кунгина... Мен сизнинг к,ишлогимизга янги
келган мехдоон б^лганингизни кечагина эшитдим. Сиз бизнинг
к,ишлок,к,а куяв экансиз... Холмирза акам биз билан жуда хам
кддрдон одам... У ёкдан Холмирза акам, бу ёкдан биз, ахир,
сизни ёлгизлатиб куймасмиз-ку... Факат биринчи танишуви-
миз бир оз к,алтисрок, тушди-да. Шошманг, шошманг, р^мо-
лингизни менга беринг, мен узим беозор килиб боглайман. Уз
оти билан ит деб атаганлар, ит - итлигини килди-да... Лекин
узининг хам ажали етган экан, узи хам жонимизга теккан эди.
Хаммадан хам катта итнинг итлиги ортиб тушган, нех,олки, кун
чик,гунча х,укуздек б^либ ухласа...

Мулла Обид билан Абдужалил тегирмончи тегирмонга келиб
кирганда, Эгамберди ака хам к,опни орк,алаб келади. К,опни ерга
куйгач, арслондек итни улдириб куйган бах,айбат курунишли
Мулла Обидга ер остидан куз юборади ва шошиб-пишиб д^л-
лардан хабар олиш учун тошлар тепасига тушиб кетади.

- Бугдойни бу кун ун килиб булармикан? - деб сурайди Мул­
ла Обид.

- Хозир, хозир! - дейди Абдужалил бой, - кани, манави катка
ултуринг; бугдойни бир ran к,илармиз... Буни кдранг-а, полвон,
озиб-ёзиб тегирмонимизга тушуб колганингизда итга йулук,иб-
сиз... Биз, сиздан жуда хам уятлик б^лдик,, почча. Эгамберди,
сен дарров самоворингга ут сол! Йук;, йук,, мен хафа буламан,

56

-o — f

х,озир мен х,ам чой ичмаганман, биргалашиб ичишамиз!
Абдужалил бой уни чой ичишга кундиролмайди. Мулла

Обид такрор бугдойни к,ачон ун килиб берилишини сурайди.
- Бугдойингизни яхши унга хрзирок; алиштириб бераман, ле­

кин шуниси борки, бу мажрух кулингиз билан узингиз кугариб
кетолмайсиз. Эгамберди отга унгариб элтиб ташласин. Ахир
биз х,ам одам фарзанди, кишини итга крптириб юбормаймиз.
Эгамберди, шу бугдойнинг вазнига бараварлаб саримагиз ун­
дан торт, айбонанг1учун устига узимиздан бир пуд ун хдм к,^ш!

Мулла Обид бир пуд ун кушиб олишга эътироз килади:
- Бугдойни тайёр унга алмаштирдингиз, миннатдорман! -
дейди, - бир пуд унингизни олмайман, итингиз копган булса,
мен хам уни...
- Улдирган б^лсангиз садакдйи cap... Ит деган махлук то-
пилади, аммо одам топилмайди. Сиз хали, бир хафтасиз ишга
ярайман, деб уйлайсизми? Албатта ярамайсиз, бир пуд эмас, ун
пуд берсак хам арзийди... Айтканча, хозир ваъда берингиз-чи,
кулингиз ишга ярагунчалик бизга бир мехмон булишингиз
керак, биз пича ултуриб бир сухбатлашайлик! Мавридини ку-
йинг, хозир чойга тухтамадингиз, майли, аммо мехмон булиш-
га ваъда бермасангиз сира иложи й^к! Эртами, хайр булмаса,
бириси кун... Бириси кун шахарга тушатурган булсангиз, жума
кунгаёх ваъда берингиз-чи! Хафа буламан, азбаройи Худо,
хафа буламан!!
Узига бояги Арслондан хам баттаррок, ёпишиб олган Абду­
жалил бойга ноилож жума куни мехмон б^лишга ваъда бергач,
Мулла Обид тегирмондан чикдди. Абдужалил бой уни йигир-
ма-уттуз к,адам наригача узатиб боради.
Абдужалил бой тегирмонга кдйтиб кирганда, Эгамберди
Мулла Обиднинг к,опига бояги бир пуд мукофотини хам кушиб
турган булади.

- Кднча кушдинг? - деб сурайди.
- Бир пут.
- Уттуз к,адок кушсанг билади! - деб жекиради бирдан ав-
зойи бузулган тегирмончи, - сени нахс босмаса, кун чик,гунча
ухлармидинг?! Бу кандай расволикки, Арслондек ит кетса, те­
гирмон хаки кетса, бу хам етмагандек бир пуд ун хам кетса...
Бари бир бу уттуз кадок, унни хам сенинг хисобингга ёзаман!

1Айбона - жарима, товон.

57^

Эгамберди ака бирдан шилкдллаб, кул-оёги бушашиб кдпади.
- Бушашма, сенга хдли бу хдм оз!
- Нима, сиздан у тегирмон хдк,ини олма, итинг к,опкдни
учун бир пуд ун хдм к^шуб бер, жума кун мени мех,мон кил, деб
сУрадими?
- Лунжингни осилтирма, ит эмган! - деб бакиради Абдужа­
лил бой, - сен уни танидингми, Арслондек итни улдирган фа-
лакатни танидингми?
-...?
- Танимаган б^лсанг, жим тур! - дейди Абдужали бой, -
худди энангни Учкургондан курсатади, итни вак,тида занжирга
солмай, уни коптирганинг учун огзингдан туйнук очиб, ича-
гингдан белингга белбог боглатиб куяди, фахмладингми? Ме-
нинг хдмма килаёткан одамгарчиликларим факдт сенинг учун,
сенинг бошингни аяганим учун!
- Мен ахир синглиталок,ни журтага к,оптирдимми?
- Яна тагин бах,слашмок,чи-я, бу аблах,, - дейди бушрок,
охангда Абдужалил бой, - хуб, сен уттуз кадок, унни т^ламаёк,
К,уй, х,али х,ам огирликни узимнинг устимга олайин... Сен х,о-
зир итни йул устидан четга судраб чик,ар-да, ундан кейин шу
унни отга ортиб, Холмирзанинг кургонига элт!

- Итни боя четка чикдриб ташлаганман.
- Б^лмаса, Бурилни тук,имлаб келтир.
Эгамберди ака отга унни ортиб жунайди. Абдужалил бой
дуллардан хабар олиб, хднпалардаги унларни кураклаб четга
чикдрар экан, х,озирги можарода ^зига х,исоб бера бошлайди.
Абдужалил бой Мулла Обидга аник, босмачи сифат билан
бах,о беради. Тунови кунги чойхонадаги уз даъвосига узи х,ам
унчалик ишонк,ирамаган эди; хозир эса уз шубх,асининг жуда
х,ам тугри чикданлигига икки жойда икки турт кдбилидан эъ-
тик,од к,илиб к,олади. Чунки унинг фикрича, бояги Арслон фо-
жиаси тасодифий бир хрдиса эмас, балки уйланиб, чизилиб к,и-
линган бир ишдир. Яна х,ам тугриси, Мулла Обиднинг уз тавин-
ларига1аччигланиб курсаткан йигитлигидир. Яъни Абдужалил
бой узининг бу кашфиётини куйидаги «формула»дан келтириб
чик,аради: Мулла Обид уз йигитларига Абдужалил бойнинг
тегирмон ахтахонасида бок,иб куйган бир жуфт тулпорлари-
ни гум килишни буюради. Йигитлар кечаси келиб, отларни

1Тавин, табин - кул остидаги киши (Муаллиф).

58

олиб кетиш эбини сира хам куролмайдилар, яъни Арслоннинг
як,инига йулолмайдилар. Эртаси кун ёки шу кун кечаси икки
кулларини бурунларига тикиб, к;Ул КУРУК хужайинларининг
хузурига борадилар. Мулла Обид улардан койийди, бир итдан
Куркдингизми, итдан хароб йигитларим, булмаса мен итни
улдуриб, йулингизни тозалаб берайин, дейди-да, азон пайти-
да гуёки ун тортмок,чи булган киши каби елкасига икки пуд
бугдойни куйиб, тегирмонга юзланади. Абдужалил бойнинг
фикрича, кишининг бахти кулмаса, эшак бозорига даллол х,ам
булолмайди. Шунга ухшаш «к#ли келиб турган» босмачининг
бахтига Эгамбердини «нах,с босиб» колади-да, уз вак,тида Арс-
лонни занжирга сололмайди, шу билан босмачи Арслонни ул-
дириб, от йулидаги говни олиб ташлайди,

Босмачига нисбатан ^зининг уста муомаласидан жуда рози
к,олади: биринчидан, босмачига мардлик, одамгарчилик кур-
сатди, шу билан эхтимолки, босмачининг кунглини хдм овла-
ган булса: уттуз кддок, ун кеткан булса, бари бир х,исоб вактида
кур булиб Эгамбердининг узи тулайди. Иккинчидан, ^з мард-
гарчилигининг уттуз кадок, ун устидагина т^хталмаганлигини,
жума куни зиёфатга таклифи билан яна бир кайта исбот килди.
Буниси билан шоядки босмачининг отлар тугрисидаги ёмон
ниятига хдм хотима берган булса. Учинчидан, бир-икки зиё-
фат, бирмунча борди-келди оркдсида бахарх,ол босмачи билан
огайнилашган булади, ундан кейин... Ундан кейин босмачини
кимларга кайраб солишни узи билади.

Жума кунги зиёфат жамаргаларини ва яна кимларнинг зиё­
фатга чахирилишларини хам бир сидра кунглидан утказади;
бир куй суймаганда хам бир к,узи суюб тануркабоб килиш ке­
рак, албатта, кабобнинг ёнида уч четверт хонаки май, бу топил-
маганда бирор четверт самагон лозим. Булардан сунг яхшилаб
бир палов. Зиёфатга Хуббибой билан Мулла Султонкулни ал­
батта таклиф килмай чора йук, чунки уларнинг хам босмачи
билан танишишлари, сунгра бирма-бир уни уз уйларига мех­
мон килишлари зарур. Зиёфатга четдан кимларни таклиф ки-
лишни уйлаганда, Абдужалил бой боя узидан уткан бир хато-
ни фахмлаб колади: уни зиёфатга таклиф килганда, «жума кун
келасиз!» дейиш билан кифояланган, холбуки, «Уртокдарингиз
билан» деб айтиш керак эди. Киши оркдли шундай деб айт-
дирсамикан... Хайр, энди унча келишмайди... Хозирча бошини
Кайириб олса, кейинча куйругини букиш осон.

59

Ягимбсрди унни ташлаб келади. Абдужалил бой: «Унни ким
елди, полном курундими, миннатдорчиликкилдими?» каби са-
ШОЛЛпр борса х,ам, Мулла Обиднинг курунмаганлиги, унни Хол-
МИр'Ш «ка тушириб олганлиги маълум булади.

Абдужалил бой тегирмонда яна бирмунча вакт айланишади.
Тегирмонга келиб, кетибтурган аллаканчакишлокилар биланму-
омили к,илишса х,ам, мияси хднуз эрталабки вок,еа устида машгул
ЛУлади. Узининг босмачига ишлаткан хушмуомаласидан хар
кипчп рози булса х,ам, яна негадир шумланиб, «чаённинг касби
мнкиш, г)х,тиёт яхши. Бу кундан эътиборан отларимни кургондаги
молларим ёнига кучираман, кушчиларим хам кургоним тева-
рш'ида ётсинлар», деган карорга келади-да, икки отини етаклаб
«Ш1Х,имали» тегирмондан кургонга жунайди.

Жума кун Абдужалил тегирмончи Мулла Обидни кандай
мехмон килиб кутди, кейинги жума мулла Султонкул не зайлда
зиёфат берди, Хуббибойники кдндай утди, бу т^гриларда таф-
силот бериб турмаймиз. Аммо бу зиёфат асноларидаги баъзи
нукталарга тухтаб, икки томон бир-бировларидан к,андай та-
иссурот олдилар ва к,андай фикрга келдилар масаласига коки-
ламиз.

Абдужалил бойникидаги зиёфатни Мулла Обид бирмун­
ча таажжуб ичида утказади, чунки, махсус кузи суйиб, кабоб
пишириш, яхши май, булар кифоя килмагандек палов, уй
эгаси томонидан ва боища икки мех,мон тарафларидан ^зи-
га к,илинган фавкулодда тамаллук ва мулозамат, табиий, уни
уйлашга мажбур килади. Аммо узининг яратилишидаги огир
табиати, кишиларга тамаллук килишга, уз сажиясидан ор-
тик,ча таназзул этишга Урганмаганлиш соясида бой томон-
лар унинг таажжубини пайкамайдилар, билъакс, уз к,арши-
ларида сир бермас, магрур, оз сузли бир босмачини куради-
лар. Лекин, шундай булса хам, яна уларни таажжубландирган
жихдтлар хам булади. Масалан, Мулла Обиднинг намоз чоги
етканда дарров туриб намоз Укуши, ^зига май ичиш навбати
келганда кистатиброк майни олиши, яъни майга совук караш
каби ах,воллари. Холбуки, уларнинг фикрича, босмачининг на-
моз-ниёз билан алокаси булмаслиги, ичкиликка эса харис1бул-
моги лозим эди. Майга тортинчоглик, килиш балки шайтонлик,
жих,ати биландир, лекин намози... Биринчи ултуришда Мулла

1Х,арис - иищибоз, уч.

60

*=—

Обидга табиатсозлик юзасидан, яна хдм тугриси «бенамознинг
моли билан боши менга хдлол булсин» деган фикрга келмасин,
деган андишада, хдтто жума намозини хдм укумай турган Хуб­
бибой бетахррат булса хдм намоз укуб, сирдан хабардор ур-
токдарини муйлаб остидан кулиб олишга мажбур килади. Хар
бир ичкилик мажлисида к,ип-к,изил жинни булгунча ичатурган
бойлар, айник,са, Хуббибой бу гал босмачининг раъйига к,араб
ичкиликни бирмунча такаллуф, тортинчоглик, билан ичишади.
Уларнинг майдан тортинчокдигига босмачининг раъйига к,а-
рашдан боищача сабаб хдм булади. Чунки, куп ичканда босма­
чига сир бериб куйиш мумкин, аммо босмачи хдр кднча ича
бериши керак, токи ундан сир олиш кулай булсин. Мулла Обид
билъакс майни кам ичкандан сунг, бойлар майдан жуда хдм
тортиниб коладилар. Абдужалил бойнинг кунглига «бундан
сир олиш к,улай эмас экан» деган фикр келади.

Зиёфат охирида Мулла Обидни Мулла Султонкул кургонига
таклиф кдлади. Мулла Обид х,ар к,анча узр айтса х,ам кунмайди,
зиёфат вак,ти келаси жумага белгиланади. Мулла Обид бунча-
лик сийланиш, зиёфатдан зиёфатка утуш ва мулозаматларга
яна тушунмайди, бу кадар гапларга арзирлик, узида к,андай
лаёк,ат борлигини билмайди.

Мулла Султонкулнинг зиёфати х,ам яхши май, яхши манти
ва сомсалар билан кечиб, бу ултуришда х,ам улар асли мак,садга
якинлашиш учун ботирлик, килолмайдилар. Мулла Обиднинг
кузидаги жиддий бир маъно, тубан жонларга к,урк,ув сола-
турган бир салобат бунга йул куймайди.

Мулла Обид учинчи жумада Хуббибойнинг зиёфатини
ейишка х,ам мажбур билади. Лекин бу кун узининг таажжуби-
ни жуда хдм ортдирган, сирни билиб олишга кдсд килади. Огир
ва жиддий табиатини бир мунча к,ийналиб булса хдм изидан
чикдришга, уларнинг сузидан йулли, йулсиз кулиб бах,арх,ол сир
олишга тиришади. Унинг курулмаган даражада очилган чехра-
си бойларга анча таъминот беради. Абдужалил эх,тиётлаб, яъни
рамз ва ишорат ичида босмачига як,инлашади. Бошлаб, Фарго-
нада бош кутариб, шуро хукуматига халак,ит бераётган курбоши-
ларнинг к,ахрамонликдарини мак,тайди, сунгра шу теваракдаги
кишлокдарни босиб турган йигитларнинг хдм юракларига к,ойил
булганлигини сузлаб келиб, пурс-порс орасида:

- Мен уларнинг юракларига хдр кднча койил булсам х,ам,

61

Ленин бир камчиликларини айтмай утолмайман! - дейди ва
Мулла Обиднинг чехрасидан бир узгариш укушга тириша-
ди да. сузида давом кдпади, - бизнинг бу Уртадаги йигитлари-
ми:шипг х,ам Фаргонадаги огаларидан намуна олишлари керак
*>ди, ярок/шрини уз боёнларига эмас, болшевикларга кдратса-
лнр, бой огайнилари хдм безрайиб кдраб турмас, к^лларидан
келган ёрдамини к,ахрамон йигитларидан аямас эдилар... Уз
отлари хдм халк, огзида юрганча... аталмай, бек, курбоши ёки
к,о:)И исмланиб холис бир газот килган, к^п савобларга дахлдор
булган булар эдилар... Мана шу фикримиз сизга кдндай ухшай-
д и ,нолвон?

Мулла Обид «сир»га аллак,ачон тушуниб к,олади, беихти-
ёр муйлаб остидан кулуб к,уйишга мажбур булади-да, бирдан
к^зини зур очиб, юзи шу чокгача кУрулмаган бир дах,шат касб
:)тади. Бу курунишдан бойлар ерга синггандек булиб, кайфлари
тарк,айди, к^злари очилади.

- Дуруст! - дейди Мулла Обид захдрханда килиб, - яхши уй-
лагансиз!

Улар уз фикрларининг босмачига ётишиб келмаганлигини
пайк,айдилар. Абдужалил бой халиги тугрида бошкача суз ай-
лантирмай куяди. Бу кун-эрта, бошлаб уз молининг таланиши-
ни ва бошининг хдм сапчадек узулишини аник куради... Мулла
Обиднинг дахдгатли вазияти тезда таркайди, мажлис таркагун-
ча узининг табиий кайфиятини ушлайди, гохо муносабатсиз
булса х,ам узича илжайинк,ираб куяди. Улар булса: «Секин
ёкган булутдан, кулиб к,араган подшохдан курк,!» мак,оли буй-
инча нофармон товланадилар... Тунда мажлис таркалгач, й^л-
лари бир булганликдан Мулла Обид билан Абдужалил бой бир-
галашиб кетадилар. Абдужалил бой муносабатсиз сузлар билан
бояги кинани Мулла Обиднинг кунглидан чикариища тириша-
ди, унинг КУРКОК ва разил табиатидан Мулла Обид гох кулуб,
гох, аччигланади. Мулла Обид узидан Абдужалил бойнинг ко-
чинк,ираб юрганлигини ва пичогидан кузини олмаганлигини
х,ам сезади.

Абдужалил бой кургонининг якинига етиб «эсон-омон»
Мулла Обид билан хайрлашади, хрзирча сог кутулганига шукр
к,илиб, ун кадам босар-босмас Мулла Обиднинг: «Бой ака, тух-
танг!» деган товушини эшитади. Абдужалил бойнинг юрагида
кучли бир огрик пайдо булиб, бу огрик бутун баданига югуриб

62

кетади, х,атто бу огрик, унинг оёгини юришдан ва тилини хдм
суздан к,олдиргандек булади.

- Мен... мен...
- К,урк,манг! - дейди турган жойидан Мулла Обид, - мен
босмачи эмасман!
- Мен... сиз...
- Довдирамангиз... Узингиз васвасаланганингиздек бошкд-
ларни хдм васвасага солиб, хдлол касбли бир кишини босмачи­
га х,исоблаб юрмангиз! - дейди Мулла Обид.
Абдужалил тегирмончи нимадир айтмакчи булади. Мулла
Обид унинг с^зига кулок, солмай, уз й^лига жунаб кетади.
Абдужалил бой бу сирни бир неча вакдтача анови ^ртокда-
рига айтолмай юради. С^нгралари уларга кулги тарзда айтиб
чик,са хам, лекин нима учундир «хали хам мен унга ишонмай-
ман» деган эхтимолни кушуб куяди. Улар хам Абдужалил бой-
нинг икки тарафлама сузидан шубхдли булиб к,оладилар.
«Устунлар»нинг Мулла Обид тугрисидаги шубхалари узок,
давом этмайди. Мулла Обиднинг тепа бузуши, кетмони билан
шухратланиши, уша к,иш «устунлар»имизча энг паст хунар xyi-
собланган ямок,чилик, билан кун кечириши уларни шубхадан
к,уткаради. Чунки тепа бузуб дехкончилик,нинг энг огир мех,на-
тини адо к,илиш, эл ^ртасида ямок,чилик, «разолатини» гардан-
га олиш енгил касбга урганган босмачининг килиги булмайди.
Мулла Обид билан Тиктепа «устунлари» мана шу йусунда
танишадирлар ва Мулла Обиднинг кунглидан чик,май турган
чучмал бир хотира к,олдирадилар. Мазкур можародан сунг
узини тахкир эткан «устунлар» билан гарчи кучада учраганда
Хам сурашмайди, улар салом берганда дам, жавоб кдйтармай-
ди. Ер ислохоти вак,тида Абдужалил бойнинг еридан к,ирк,илиб
берилган бир ботмон жойни олмаганлигига хам фикримизча
юк,оридаги тахдир сабаб булган эди. Чунки Абдужалил бой­
нинг'. «Сенузингни порса1олма, мол босмачиси булмаганингда
Хам ер босмачисисан!» деб пичинг к,илиши ва ^зини fuia огир-
ликдан куткдзиши аник, эди.

Тиктепанинг «устунлари» билан Мулла Обиднинг алокдси
колхоз тузилганча совук холда давом к,илади.

1Порсо - ёмон ишлардан узини сакдовчи, такводор.

63

6. БИР ТУЛКИ ВА БИР КУЛКИ

Тиктепанинг катта масжид ва кичик масжид деб аталган
иккита масжиди бор. Катта масжид к,ишлок,нинг урта жойида
(гузардан бир оз нари) булиб, бунда жума ва ийд намозлари
укулади, хонак,оси зур, уч томони айвон. Бу масжидни ун уч
йиллардан буён халк, огзида: «Хатиб домла» деб шухратланган
Мулла Исо махдум «обод» к,илиб келади.

Кичик масжид к,ишлок,нинг Этак махдлла деб аталган к,исми-
да б^либ, сик,ик,рок, бир хонакрх ва торрок, бир айвондан ибо-
рат. Бунда ийд ва жума намозлари укулмайди. Имоми - «домла
шалх,ак» деб от чик,арган Мулла Мухсин домла.

Хатиб домла - Мулла Исо махдумнинг асли таги Тиктепа
к,ишлогидан эмас, шах,арлидир. Катта масжиднинг илгариги
имоми Мулла Худойназар улгандан сунг Мулла Исо махдум-
ни, унинг собик, шогирди Мулла Султонкул далолатида, хайри
садак;адан ташдари х,ар йилга бир юз пуд бугдой бериш шарти
билан олиб келганлар. Тиктепа дех,к,онлари хам боцща к,иш-
лок,илар каби диний томонга чакки эмасдирлар. Хатиб домла-
нинг Тиктепага келганига Ун уч йил булган булса-да, шундан
буён к,ишлок,иларнинг манглай териси, яъни мехдати билан
кукарган турт таноб жаннат каби обод богли, яхши кургонли,
бир говмиш сигирли, танача-новвосча ва бир кднча куйли бу-
либ олади. Холбуки, к,ишлок,к,а янги чик,к,анда шахардаги бор-
йук, давлатини мусодарага бериб (чунки озрок, савдогарчилик
Хам бор эди), мусичадек увол х,олга келган, афтидан безгак иси
анк,иб турган бир афтодахрл эди.

Кичик масжиднинг имоми четдан келтирилган киши эмас,
к,ишлок,нинг узидан етишган бир домла. Олдингдан окдан сув-
нинг к;адри йук,, деганларидек, даромади Хатиб домланики-
нинг ярмисига хам етишмайди.

Илмини Хатиб домланикидан паст деб булмаса х,ам (чунки
баъзан мубохдсада уни мулзам хам кдлиб куяди), лаб-дахан эби-
да ва узича муттак,ийнамо' хам булса керак. Нариги домла каби
имоматга «фалон нарсани берасиз» деб бошда шартлашиб ки-
ришмаган ва хануз шартлашмай келади; узига кдрашли дехк,он-
лар йигим-теримни олгандан сунг нимани берсалар, гарчи ичи-
дан ранжиса хам, юзаки «Худо кдбул килсин» деб кета беради.

1Муттак,ий - так,водор, гунох ишлардан сакданувчи.

64

Бундан ташкдри дехдрнлардан Хатиб домла каби ушр, закот,
хайрот, зиёфат, худойи ва шуларга ухшаш гапларни ундирол-
майди. Беш-олти таноб ери булиб, лоак,ал уз к,авмларидан шу
ерни дурустрак ишлатиб олиш йулларини х,ам билмайди. Холбу-
ки, бу тугрида Хатиб домладан урнак олса аллакднча молли,
жонли булиб крлар эди, деб ^йлаймиз. Хатиб домланинг озги-
на фурсатда унлаб молга эга булганлиги хдммага маълум. Аммо
Мулла Мух,син булса биттагина сигирни базур эплаб бок,ади, хдр
йил к,оида каби к,ишдан бир отни кдрчанги килиб чик,аради ёки
очликдан улдириб куяди. Мулла Мухсиннинг мол бок,иши Тик­
тепанинг хдммасига маълум, отхонада оти борлиги хотирада
булса, х,ар кун бир бора хашак солиб «эх,тиётлайди», хотиридан
«фаромуш» булган баъзи фурсатларда икки кунсиз отхонага оёк,
босмайди. Унинг мол «бокишини» яхши билган дехдонлар дом­
ланинг кулига дурустрак от тушканини курсалар: «яхшигина
мол экан, ажали етмаган булса эди» деган тилакда буладилар. Бу
жих,атдан Караганда, кишлокиларнинг «домла шалх,ак» деб унга

берган лакаблари жуда х,ам уйланиб айтилган курунади.
Мулла Мух,син Хатиб домла каби пишик-пухта, яъни замо-

на ишларига тушунатурган киши хам эмас. Жумладан, маса-
лан, бир вак,т шурога сайлов олдида х,ак,сизлар руйхати кишлок
кучаларига ёпиштирилиб куюлади. Мулла Мух,син х,аксизлар
руйхатида узини х,ам куриб колгандан сунг, баъзиларнинг
маслах,ати билан булса керак, шурога х,акди килишни сураб,
х,аксизларни текширатурган комиссияга ариза беради. Ариза
уз кули билан куйидагича ёзилган булади (айнан):

«Ассалому алайкум, камина фак,ир Мулла Мухсин домла Ки-
чик масжид имомидан сиз хурматлик ва баланд мартабалик
олимацом балшавик улурларига ариза цилиб ёзадирман, камина
алцол ёшим синни1 пайгамбарига еткан булса, шундин йигирма
етти йилдир Кичик масжидга имом эрдим ва яна цавмларим цар
наки цацци имоматимга берсалар, куп-оз демасдан олиб, зероки,
цазрат абу Х,анифа мазцабларида шуни таржщ2 цилган эрдилар.
Ва яна цавмларимни кишти коримга5 чацириб ишлатган эрмас-
дирман, азбаски, ужрат4 бермасам царом булур ва лекин бурноги

1Синни - умр, ёш.
2Таржих, - афзал деб билиш.
3Кишти кор - дехкончилик - экинзор.
4Ужрат - мех,нат хдк,и (Муаллиф).

65

йилда таищаримдари цавзимга бещсоб лойца тулиб цавмлардан
баъзи обхурлар цавзнинг суви азбаройи цишда сер1 булсин ва яна
таъми бузулмасин деб узлари баихтиёр жамият булиб цазиран
эрдилар. Бинобарин, фацир каминада гунох, йуцдир, беш вацт на-
м озга омода2 т урганман ва х;оло х,ам х,озир ороста3 цавмларимиз
маъталлик4 тортмайдирлар. Кцссаи кутох,5, фащирни шурога
бех,ац цилиб нолугдан ранжитмасалар деб, камина Мулла Мух,-
син Кичик масжид имоми цулим цуйдим. Олим суфи углидирман,
мархум шаввол6 ойида рузи жумъа баъдаз салот7 тах,рир8 булди».

Домланинг аризасини укур экан, комиссия узини хахолашдан
кущара олмайди ва унинг уз икрори шаръиси буйича аризани
натижасиз колдиради. Мулла Мух,син натижасиз жавобни олгач,
«хайр, бизни балшавиклар бех,ак килса-килсин, ^зи бех,ак, к,илма-
син. Нолугдан ранжитсалар Хак, таоло уларга х,ам бирон офатни
юборар» деб кета беради. Имоматдан истеъфо бермаганидек,
бошка жих,атдан х,ам баъзи тадбирларни курмайдир.

Холбуки, Хатиб домла хдксизликда карши бошк,ача пухта тад­
бирларни куради. Аввало, узига сирдон кдшлок кексаларини йигиб
можарони англатади, хдк,сизлик балосининг унгини олинмаса,
кейинчалик куп «фалокатлар» юз беришини сузлаб, бунга лозим
чора ва тадбирларни хдм айтиб чикади. Кексалардан хдр кандай
маслахдтга хам тайёрлик ваъдасини олгандан сунг, дарров Катта
масжидга карашли умуммехнаткашлар отидан Мулла Исо махдум-
нинг бундан беш йиллар илгари имоматни тарк килиб кетганлиги,
шундан буён халкдан хеч кандай даромад килмаганлиги, турт та­
ноб богни ишлаб шу оркада кун кечирганлиги, факат к^п катори
масжидга кириб намоз укуганлиги хдкдца бир иттифокрома ёзи-
либ, остига Катта масжидга кдрашли партия, комсомол аъзолари
ва баъзи батраклардан ташкари хаммадан кул куйдирилади. Юко-
ридаги мазмун билан иттифоднома ёнига бир ариза кушиб, хдк-
сизларни текширадирган комиссияга берилади. Чора ва тадбир
шунинг узидагина тухтаб колмайди. Чунки кишилар теракнинг

1Сер - куп (Муаллиф).
2Омода - тайёр, х,озир.
3Ороста - тартибли; безатилган.
4Маътал - кутиб к,олмок,, кутмок,.
5К,иссаи кутох, - гапнинг к,иск,аси.
6Шаввол - х,ижрий-самарий йил х,исобининг унинчи ойи.
7Салот - намоз.
8Тахрир - ёзиш, ижод к,илиш.

66

шохида юрса, Хатиб домла баргида юрийди. Комиссияларнинг
илдизини топиб, илтимос учун одамлар белгилатади, халкдан
текширганда сир очилмасин учун партия, комсомол аъзолари ва
хрказо «ишончсиз»ларнинг уз якинларидан илтимосчилар ёллай-
дилар. Узи хдм дарров салла-чопонини ешиб ташлаб, содца, алвир-
шалвир дехкон сифатига кириб олади.

Табиий, бу кадар тадбир ва бунчалик эх,тиёт натижасиз к,ол-
майди, лип этиб Хатиб домла шурога хдкди х,ам булиб олади.

Мулла Мух,син уз кавмлари орасида уста муомала, амри
маъруф билан халкни ийдириш йулларига х,ам укувли эмас.
Кавмлари орасидаги ултуришларда уз акдидан чик,ариб, бирор
нарса сузлаб амри маъруф килмайди. Башарти кавмлари китоб
укуб беришни с^расалар «Мухтасар»нинг «хдйзу нифос, гусл ва
тахорат» каби бахсдан ёки кишлок,илар тушуниб етмайтурган
масалалардан бошлаб, хдммани уз ёнидан крчириб юбора-
ди-да, бир вакт уз хузурида масжиднинг муаззини Исх;ок суфи
ва тушунса-тушунмаса, ёки эшитса-эшитмаса мудраб ултура-
турган Неъмат боболардан боища киши к,олмаганлигини пай-
Кайди. Шуниси х,ам борки, китоб укуганда ёнида узидан бошк,а
«сомеъ» колмаганда х,ам нафси ранжимайди, яна бир оз китоб-
ни узича укуб ултургандан сунг мужтахдцларнинг1 рухдарига
фотих,а ук,уб, китобни ёпади.

Мулла Мух,син гох узининг баъзи харакат ва сузлари билан
к^рувчи ва эшитувчиларни кулдуриб, куп вакт огизларда зар-
булмасал хам булиб юрийди. Масалан, бир вак,т Катта масжид
кавмларидан Салимат исмли бириси улади. Давра2 ва иск,от3
учун тобут ёнига Хатиб домла Мулла Мух,син ва яна бир неча-
лари х,озир булиб, давра к д л у в ч и - Хатиб домла майитнинг4
ёшини с^раганда, улук эгалари мархумнинг ёшини дуруст би-
лолмайдилар. Шу х,олда Мулла Мух,син кули билан улукка ишо-
рат килар экан:

1Мужтах,ид - етук илмли уламолар.
2Давра - мархумнинг гунохдарини ювиш учун жанозадан илгари тупланиб
утказиладиган маросимлар (бунда садак,ага ажратилган нарса мархумнинг
ёшига мувофик, кулдан-к,улга утказиб айлантирилади).
3 Иск,от - к,илинган гунох,ни ювиш ёки бало-офатни даф этиш ниятида
ажратилган пул, нарса (улган кишини нариги дунёда тортиладиган азобидан
куткдриш учун бериладиган хайр-садак,а, нарса).
4Майит - улик, жасад, мурда.

67

- Ё мен ит, мархум Салимат тунгуз,1ёки мархум Салимат
ит, факир тунгуз, - дейди-да, Хатиб домладан тортиб, хдтто
йиглаб турганларгача хахолатиб юборади.

Мулла Мухсин акча хисобларига хам унчалик етук эмас. Бир
йил и кузга якин пайтларда шах,ардан савдогарлар мева олиш
учун кишлокка келиб, кишлок богларидан олма, ноклар олиб
юруйдилар. Мулла Мухсин уларга уз богида бир туп кишлик
олма борлигини билдириб, савдогардан иккисини чакириб ке­
лади. Савдогарлар олмани куриб ёктирганларидан с$шг бах,о-
лашадилар. Мулла Мухсин чаккисига2 бир туп олма учун йи­
гирма сум сурайди. Савдогарлар ун сумдан бошлаб ун саккиз
сумгача чикадилар. Домла кунмайди. Савдогарлар савдони
битиролмай, богдан чикиб кета бошлагани х,олда бириси ик-
кинчисига айтади: «Домла курунишига Караганда жуда хам
соддага ухшайди, чунки узи йигирма сум с^раган нарсага биз
ун саккиз сум берсак хам кунмайди... Шошма, сен боравер, мен
домлани бир уйнаб курай», - дейди-да, домланинг ёнига келиб
к,улини олади:

- Табаррук кулингизни менга беринг, домла... Шу бир туп
олмангиз тухум пучок,3таксон танга, бердингизми?

Мулла Мухсин хам узок уйлаб турмайди:
- Бор барака топ! - деб юборади.
Савдогар кулумсиган холда бай пулини бериб жунагандан
сунг савдо устида хозир булган Исхок суфи узича бармокдари
билан хисоб юргузиб карайди-да, домлага томон бошини чай-
к,аб кулади:
- Эй домла, ахири яна ун саккиз сумга сотибсиз! - дейди.
Домла хеч бир пинагини бузмай:
- Эй ука, илгари ун саккиз билан туксоннинг фаркини кил-
сангиз-чи, - деб жавоб беради.
Мулла Мухсин советлар хукуматига харчанд душман булса
Х ам , Хатиб домла каби фавкулодда вахимали бахолар бермай-
ди ёки беришни билмайди:

1 Тунгуз - бир асрнинг саккиздан бири булган 12-13 йилни бир мучал
дейдилар. Мучалнинг х,ар бир йили бир хдйвоннинг исми билан аталиб,
буларнинг ичида ит ва тунгузлар хдм бор. Масалан, биров ит йилида тугулган
булса, «йилим ит» деб х,исоб юрутади (Муаллиф).

2Чакки - дуруст, яхши булмаган.
3Тухум пучок, - арзон, текин.

68

- Боён ва дех,к,онлардан (муштумзурлардан) инсоф кетиб,
улар закот ва ушрни унутган эдилар; камбагал, бева-бечора-
ларга силаи рах,м к,илмас булган эдилар. Бинобарин, Оллох,и
таоло к,ахру газаби билан уларнинг устига шуро х,укуматини
мусаллат1к,илди... - деб юруйди.

Хатиб домла к,ишлок,илар билан муомала к,илишни жуда
яхши билади. Хар кимнинг а х ,в о л и га к,араб суз сузлаганидек,
амри маъруфни хам одамига ва фурсатига кдраб бошлайди.
Унинг муомала ва амри маъруфининг бир тарафида х д м м а
вак,т узининг моддий ва маънавий манфаати эргашиб боради.
Масалан, Хатиб домла бир мажлисда неча нук,таларни кузда
тутади, аввалан, к,изик, гап ва хикоялардан сузлаб, халкди хур-
санд ва узидан рози к,илади. (Бунда узининг фазлини авомдан
тасдик, этдириш мак,сади хам бор.) Шундан кейин охистагина
тузок, теварагида айланишиб к,олган к,ишлок,иларнинг оркдси-
ни силаб, кимлар ва кандай умматлар жаннатга лойик, булади,
кдндай миллатлар жаханнамга сазовор к,илинади бахсига ута-
ди. Кишлок,иларнинг барчаларини хам жаннатга жойлаштир-
гандан сунг, жаннатнинг энг олий, ой юзли хурлар билан тул-
ган, бол-шарбатлари хар тарафга оккан, дарахтлари анвойи
мевалар туккан бир мак,омни куз унгига келтириб тасвир к,ила-
ди, аммо бу жойни кишилардан буш курсатади-да, ахди маж-
лисдан: «Биласизми, бу олий мак,ом кимларнинг жойи?» деб
сурайди. Кдшлокдлар хайрон булиб турадилар.

Мана бу мак,ом дунёда уз молларининг закотини ва дехдон-
чилигининг ушрини берган муьминларнинг манзилидир, дейди
(узига закот ва ушр беришга таргибот) ва давом этади, - башар-
ти бир киши на закот ва на ушр беришга кдцир булмай, аммо уз
умрида бир мартаба булса хам бир муллани мехмон килиб кутди,
бу хам бир саховатга утуб, у хам шу мак,омга эга булади (узини
зиёфат килишга ташвик,от), энди учинчи яна бир киши борки, на
ушрга кучи етади ва на бир муллани мехмон кила олади, яна шу
холда халиги мак,омга сазовор булса, албатта, биз таажжубланиб
к,оламиз. Лекин хеч бир таажжуби йук,. Зероки, бу учинчи киши
муллани кутолмаса хам, унинг бир мушкулини узининг мехна-
ти билан осон килган эди (богига ишлатишга таргибот). Бас, яна
туртинчи даражадаги яна биров бор... Худонинг кудрати! Бу одам
на ушр беролган, на муллани кутолган ва на кучи етмаганликдан

1Мусаллат - эга, хрким.

мулланинг мушкулини хам осон кдпмаган! Хуш, кандай килиб бу
одам шундай макрмга сазовор булди дейсиз-да, жуда хдм енгил-
гина: бу киши факдт муллани хурмат килди, оркдсидан гийбат
с^зламади ва х,ар турли йуллар билан булса хам, мулланинг мол-
ларига куз олайтирмади. Мана шугина билан бу мак,омга етиш-
ди!(К,ишлокилардан узини хурмат килдириш, молларини сакдаш
учун ташвикрт ва эхтиёт!)

Бу йулли «амри маъруф»ларни албатта «варсок,и‘ авом халк,»
Уртасида утказади. Хукуматдан «кишт теккан»2 уз кишилари
орасида ултурганда мажлиснинг рух,ини сиёсий рангда олиб
боради:

- ШУро хукумати хам беш-олти кунли к,ордек ran, - дейди
Хатиб домла, - теваракдаги ц и р о н л а р саккиз томондан тикил-
ганлар, факдт вак,т-соати етмай туради-да... фикримча, бу кук-
ламданутмас!

Ёронлар Хатиб домланинг огзидан упиш даражасида хур-
санд булиб, унинг шу макомли «амри маъруфини» куп эшита-
дилар. Домланинг «рухдарини енгиллатувчи» сух,батига нойил
булиш учун тез-тез уни мехмон к,илиб кутадилар ва ушр закот-
лари3билан хар доим йукдайдилар.

Лекин орадан неча кукламлар утиб кетади, советлар хукумати
битмайди; аммо «кишт текканлар»нинг узлари, мол-мулклари,
ундан сунг домланинг «каромат» тарихасида сузлаган фикрла-
рининг ахамияти битади. Хатиб домла уз фикрини, эмиш-меми-
шини янгилаб олишга мажбур булади, чунки, билъакс унга нон
к,олмайди. Узи хам умидсизланган фурсатларда булса керак, со­
ветлар хукумати тугрисида диний таъвилотга4киришади.

- Бу муттафахун алайх Дажжол! - дейди уз дустларига, -
хаммангиз хам эшитгансиз: Дажжолнинг манглайига «бу ко-
фир» деб ёзилган булар экан, буни етти яшардан тортиб, етмиш
яшаргача хар ким билар экан; болшевикларнинг Худога инко-
рини, яъни кофирлигини гуёки манглайига ёзилгандек хар хай-
симиз билмаймизми, - Дажжолнинг бир кузи кур булар экан;
болшевикларнинг дунё кузлари очих, аммо охират кузлари кур
эмасми?! (яъни охират хаётига мункирлар5демакчи); Дажжол

1Варсок,и - валдир-вулдир, бемаъни одам.
2Кишт теккан - туртилган, х,айдалган.
3Ушр закоти - даромаднинг ундан бири х,исобидан олинадиган солнц.
4Таъвилот - сузни уз маъносидан бошк,а маънога буриш; шархдаш.
5Мункир - инкор этувчи, тан олмовчи.

70

т-- - —♦

хуруж к,илганда эшакка миниб кезар экан; болшевиклар, ахир,
ким билан устун булмокда, кимларнинг ёрдами билан тева-
ракка кулоч отмокда? Яланоёк, пастарин одамларнинг к^ма-
гида эмасми? Дажжол хуруж килганда бир кулида жаннат, бир
кулида дузах кутариб чикдр, узига итоат к,илганни жаннатига
ва к,илмаганни дузахига солар экан; болшевик фиркдсига кир-
ган яланоёкдар жаннатдаги каби рохатда, кирмаганлар ГПУ ва
турмаларда азоб-укубатда эмасларми? Дажжолнинг оркдсидан
оммаи халойик, эргашар эканлар; хрзирда купчилик одамлар
ш^ро ва фиркднинг оркдсидан кетмадиларми, факдт сиз ва биз
каби озчилик кишилар четка чик,иб к,олмадик,ми?!

Хатиб домла узининг бу таъвилоти билан эшитувчиларни
жуда хдйрон к,илиб, х,атто баъзида йиглатиб х,ам юборади.

- Энди, таксир, Дажжоли алайх,илаъна кимнинг к,улида х,а-
лок булса керак, китоблар бу тугрида нима деганлар? - деб
сурайди биров.

- Китобларимиз Дажжол малъунни х,еч кимса хдлок к,илол-
майди, магар кукдан Хазрати Исо тушуб х,алок к,илсалар керак,
деганлар. Аммо бунда хдм таъвил лозимдир. Яъни хазрати
Исо алайхдасалом кукдан тушмайдилар, магар у зотнинг рух,и
маънавилари ^з кавмлари устига нузул к,илиб, к,авми Исодан
булган хрзирги француз ва итальянлар, немис ва англичанлар,
амрико ва испаниёнлар, романия ва палаклар бу бадбахтни хд-
лок к,илсалар керак.

- Китобларда Дажжоли лаин1бутун ер юзини узига кдратса
керак, деб ёзилган экан. Хали бу малъун ернинг олтидан би-
рини эгаллаб турган булса, бундан маълум буладирки, болше­
виклар бутун ер юзини олиб битирсалар керак экан-да?

Сомеъларнинг бири томонидан берилган бу савол ахди маж-
лисга бир дахдпат берганидек, Хатиб домлани хам эсанкиратиб
куяди...

- Тугри... Тугри, - дейди Хатиб домла, - бутун ер юзини
Дажжол олса керак. Лекин кулида узок, ушлаб туролмайди,
китоблар шундай деганлар... Мана биз шундай шум замонда
яшаймиз. Хар вак,т Дажжолнинг шарридан2панох, с$фаш, лаин-
нинг амри фармонларига итоат кдпмаслик, ^заро хайри эх,сон-
га кул очишимиз лозим... Оллох таоло малъуннинг шарридан
хдммамизни хам уз панохдца асрасин!

'Лаин - лаънати (шайтон).
2Шар - ёмонлик, ёвузлик.

71

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------♦— о - « 4

- Омин, так,сир, омин...
Хатиб домла хдмма мажлисларни хдм юкоридаги рухда к,ар-
ишламайди. Баъзи мажлисларда тасодифий равишда тугри ке­
либ к,олган партия, комсомол аъзолари ва шулар сингари хуку-
матга як,инрок турган кишилар билан хдм муомала килишни
мхши билади.
- Болшевикларнинг аксар йуллари бизнинг шариатга т^гри
келади. Мени намоз ^куйди, рухрний демасалар, аллакачон бол-
шевиклар фиркасига ёзилган булар эдим... Жахрнгир давлатлар
шуро хукуматини й^котамиз деб, кукнори хаёлини к,илмокдалар.
Лгар улар шуролар хукуматининг бир тола муйини хам дилсалар
шу сокрлимни шартта кесиб ташлайман! - деб пахмок, сок,олини
тутамлаб олади. Мажлисдан кейин ёки «ишончсиз кишилар» ул-
туришдан жунагандан сунг уз кишиларига:

Осойиши ду гети, тафсири ин ду %арф аст
Бо дустон мурувват, бо душманом мадоро, - 1

деб Хофизнинг байтини укуйди.
Юк,оридан х,ам фах,мланган булса керак, Хатиб домла зиё-

фатдан-зиёфатка, туйдан-туйга ва маъракадан-маъракага
утишни жуда х,ам дуст тутади. К,ишлок,илардан бирининг уйи-
да зиёфатда булса, зиёфатнинг давомини кимнинг устига ку-
йиб юбориш кайгусини чекиб, зиёфатдагиларнинг ж^лдам2ва
муносиброгини куз тегига олиб ултуради.

- Хой, сиз фалонча бой дейман, узингиздан бир ran чик,ар
десам, бетамизлик к,иляпсиз... Ахир ^гул уйлантириб, келин-
лик булдингиз, янги келиннинг кулини курсатай х,ам демайсиз!
- дейди ва ёнидаги кишини «сен хдм сузимни кучла» дегандек
к,илиб туртиб куяди. Купчилик Хатиб домланинг сузини кучлаб
тушгандан сунг, у хам ноилож зиёфатни буйнига олишга маж-
бур булади.

Албатта, баъзи жумаларда зиёфатсиз колишга хдм т^гри ке­
лади. Бундай сакталардан3х,ам домла осон кутулади. Жумадан
сунг кавмлардан бирини жуплаб туради-да:

- Хой Каримжон, мен бу кун сизникига бориб сух,батлашиб

1... мадоро - х,ар икки оламнинг тинчлиги мана шу икки суздан иборат, у
х,ам булса, дустларга мех,рибончилик ва душманлар билан муроса к,илишдир.

2Жулдам - гапга, муросага кунадиган; лак,ма.
3Сакта - узилишлар, тухталишлар.

72

кдйтмок,чиман; унчалик такаллуфнинг х,ожати йук,, уйингизда
нимаики булса, олиб чик,сангиз бас! - дейди, дабдурусдан бу
кунги ошни Каримжоннинг устига юклаб юборади.

Хатиб домланинг бу хилдаги борди-келдиси, албатта, к,иш-
лок,нинг бирмунча гапка тушунадирган жирлирок, дех,к,онлари
устуда юрийди. Аммо «каторга киролмаган» дехдонларга бош-
к,ачарок тадбир кулланади. Бу хил кишиларни куча-куйда уч-
ратиб колса (чунки булар масжидга жуда оз борадирлар):

- Т^лаган бой, Тулаган бой! - деб ёнига чак,ириб олади-да,
жиддий вазиятда ундан сурайди, - отангга Куръон Укуб багиш-
лайсанми?

Албатта, Тулаган саводсиз, Куръон укушни билмайди; буни
Хатиб домла яхши билади.

- Йук,, так,сир! - дейди содда Тулаган.
Хатиб домла ачиниш туси олади.
- Эсизгина, отанг бечора шунинг учун х,ам бетинч экан-да.
Тулаган улиб кеткан отасининг бетинчлигига тушунмай ту-
ради.
- Хайрон булма, - дейди Хатиб домла, - мен икки кечадан
бери рахматлик Йулдош акамни тушимда кураман... Тулаган-
дан дарак йук,, сиз ук,инг домла, деб Куръонга ишорат к,илади...
Киши ¥з отасини х,ам шунчалик й^кдамай куядими, отанг сени
шу умид билан устирганмиди? Агар узинг Куръон укушни бил-
масанг, менга айт, мен албатта укуб багишлайман.
- Ук,инг, так,сир, - дейди отасига ачинган Тулаган.
- Хуб... Булмаса мен бу кундан Куръон бошлайман. Турт кун-
сиз Куръонни хатм килиб булмайди. Туртинчи кун панжшанба
булса хатмни битириб, асрдан сунг кур^онингга бориб, уша
жойда багишласам керак. Арвох, хамма вакт уз уйида булади.
- Хуб, так,сир, мен сизни кутаман.
Демак, домла панжшанба кунига бир палов ундурди. Т^рт кун
ултуриб Куръон «тиловат» киладиган Хатиб домлани Тулаган ал­
батта КУРУКкайтармайди - беш-ун сум пул хам униб колади...
Мулла Мух,син х,ар жихдтдан хам укувсиз, айтканларича
«берсанг ейман, урсанг уламан». Х°лбуки Мулла Мух,синнинг
кавмлари ичида пичокка илинадирганлари анчагина, бирок
Хатиб домла каби согишни билмагандан кейин нима фойдаси
бор? Хатиб домла Мулла Мухсин ташвишини хам чекади. Мул­
ла Мух,син билан куча-куйда учрашиб колса, уни ишга солиш
харакатига тушади.

73

- Купдан буён ултуриша олмадик, бир китоб кдрашсак булар
эдими, дейман Мулла Мухсин.

- Жуда яхши б^лар эди, - дейди мак,садга тушунмаган Мул­
ла Мух,син.

- Кдвмларингизнинг зиёфатларини узингиз ёлгиз еб юра-
сиз; бизни ушандай вак,тларда йукдай хдм демайсиз...

- Бу замонларда зиёфат кдёкда дейсиз, - дейди Мулла Мух,-
син, - икки ойлардан буён зиёфат у ёкда турсун, лоакдл зигир-
мойлик маърака оши хам курмадик.

Хатиб домла бошини к,имирлатиб Мулла Мух,синнинг х,оли-
га афсус к,илади: - Лаб-дахдн йук,, денг.

- К,их-ких-к,их... айтканча, лаб-дахдн х,ам йук, валлохи
аълам... ^зи чак,ирмагандан кейин мен хдм...

- Шурвага йикилинг домла, иззатталаб булиб узи чак,ири-
шини кутиб юрсангиз, ёвгонсираб ^ласиз, хала керак, хала. Эш-
шаклар учун албатта халачуп керак. Шундагина улар йургалаб,
сиз билан бизнинг кукрагимизга шамол тегади. Булмаса келаси
жума бир сух,батлашайлик, кдвмларингиздан бирининг устига
зиёфатни юклаб, менга хабар юборингиз, хупми?

Мулла Мух,син манглайини кашийди...
- Нега уйланасиз? Шу ахволингиз билан ханузгача очик,иб
улмаганлигингиз таажжуб, кавмларингиздан Эгамберди, Со-
тиболди ва Собир новчалар улиб бораётган одамлар эмас; хар
бириси хирсдан хдм т^к,. Шулардан бирига: «Хатиб домла би­
лан китоб куришмакчи эдик, жума кунига савобталаб бирингиз
бизни кутасиз» десангиз, холос.
Мулла Мух,син манглайини к,аший-к,аший, «хуп» жавобини
бериб, мулла Исо махдумдан кутулади. Аммо уз кавмлари ора-
сида Хатиб домланинг увадасини чикдриб, жумалик зиёфати-
ни белгилаб олгунча, бир жойга бориб етади:
- Хатиб домлангизнинг томоги к,ичиган, - деб суз бошлай-
ди намоздан кейин Мулла Мух,син, - бирортангиз жума кунига
зиёфат килмасангиз, мени курганда баайни итдек к,опса керак,
к,их-к,их-к,их... Чунончи, китобларимизда таъмани хдром де­
ганлар, магар бу маънидин Мулла Исо махдум мустасно булса
керак, вех-вех-вех... Бу зиёфатдан савоб-ку булмас, илло, Мул­
ла Исонинг товуши ^чар, к,их-к,их-к,их! - дейди ва кдвмларини
кулдура-кулдура охирида зиёфатни бировнинг устига куяди.

74

7. К,APFA К.ИЗИЛ КУРАДИ1

Бошда Хатиб домла бопщалар каби Мулла Обидга тубан да-
ражада бир «галварс» сифатида кдраб, ортик,ча ахдмият бер-
майди. Уша йил кузга етиб Мулла Обид узининг дахдцатли кет-
мони, занбалгалтаги ва кдхрамонона мех,нати билан кишлоки-
лар орасида донг тортганда хдм Хатиб домла «жони ачимаган
ах,мок, валлох,и аълам» деган фикрда булади. Аммо Мулла Мух,-
син уни Уж бинни Унук2 авлодидан хдсоблаб, Мулла Обид­
нинг мехдатдаги кахрамонлигига эмас, беш вак,т намозни уз
вак,тида укуб турушига тах,син килади. Кукламга чик,иб Мулла
Обид маълум экинларини барчадан ун беш-йигирма кун илга-
ри экиб олиб, бу тутрида к,ишлок, б^йлаб суз кетганда хдм на
Хатиб домла ва на Мулла Мух,син бундай «бемаъни лоф»ларга
эътибор к,илмайдилар. Бирок, Мулла Обид уз х,осилотини элдан
ун беш-йигирма кун илгари бозорга чик,ариб, дех,к,ончиливда
катта муваффак,иятлар к,озона бошлагандан сунг, айник,са, Ха­
тиб домланинг кулоги тиккайиб кетади.

Мулла Обид жума намозларида куруниб к,олганида аксар
хутба асноси унга бир неча бора кдраб олишга мажбур булгани-
дек, кунглида унинг зиёфатини ейиш, зиёфат асноси ушр маса-
лаларидан «амри маъруф» к,илиш х,аваси х,ам тугулади. Уз к$л
остидаги к,ишлок,иларнинг устига зиёфат куйиш Хатиб домла
учун, маълумки, унча огир ran эмас. Бирок, Мулла Обид Мух,-
син домланинг «тобеъ»ларидан булгани учун ундан, яъни зиё­
фат тугрисида Мулла Мух,синдан илгари бах,с очиш маълум бир
даражада обрусизлик саналади. Гурсухта - домла шалхдк булса
огзидаги лукмани х,ам эплаб ютолмайди. Бу тугридаги «огирлик,
ва ташвиш» яна бечора Хатиб домла зиммасида. Бу хдкда бир
неча вак,т кайгуриб юриб, бунинг устига домла шалх,акни учра-
толмай, ноилож бир жума асноси гарчи бир кддар таназзул х,и-
собланса хам, Мулла Обид билан танишиб тамаллук, курсатади.

- Мен сизнинг килган мех,натларингизни оркангиздан эши-
тиб жуда х,ам хурсанд булиб юрибман, хар доим холисона дуо-
ингизни киламан. Хар ким дехкончилик, даъвосида булса, киройи
сизча булсин, боракалла укам, - дейди ва яна бир кднча халигидек
тамаллук,, мадхдяларда булгандан сунг асл максадга хдм утади,

1Кдрга оч колса, кузига х,амма нарса к,изил гушт булиб куринар экан.
2Уж бинни Унук, - асотирда узун буйли хаёлий бир шахе (Муаллиф).

75

- кеча имомингиз Мулла Мухсин билан бирга эдик. Мулла Мух,-
син сизнинг тавсифингизда булиб, «Мен бир кун Обид куёвнинг
дехдончилигига мехмон булмокчиман, башарти вакт топсангиз
сиз хдм хамрох, булингиз, узи куп солих,, обид ва сахий йигит»,
деди. Мен унга ваъда берсам хдм бирок, сизнинг фурсатингиз кдн-
дай ва к,ачон вак,тингиз билади, палак экинлардан нималарингиз
пишкан - андиша килиб колдим...

Хатиб домла, «маслахдт» й^лида аксар ёлгонни хдм бежаб
юборади. Чунки, узи устоз Саъдийнинг «дуруги маслахдтомиз
бех, аз рости фитнаангиз»1 сузига амал кдлувчилардан сана-
лади. Юк,орида «Мулла Мух,син фалон деди, башарти фурсат
топсангиз сиз хдм менга хдмрох, булингиз, деди» сузи, албат-
та, тамоман ёлгон, бу гап хдтто Мулла Мух,синнинг тушига хдм
кирган эмас. Хатиб домла эса буни «маслахдт юзасидан» с^зла-
макда ва бу томондан Караганда домлани айблаш хам огир...

Мулла Обид Хатиб домла каби «олим, фозил, сох,иби мехроб»
бир зотнинг сузини кдйтаролмайдир, «^зим хдм жанобларини
куриш фикрида эдим, фурсати билан Мух,син домла оркдли
сизни йуклатарман», дейди.

Хатиб домла игу йусун кунгил илинжини муваффакият-ла хал
Килиб, дарров баъзи андишалар юзасидан Мулла Мух,синга узи
бориб учрайди. Унга «дуруги маслах,атомиз»ни2яна бошкдча «ду­
руги маслах,атомиз» билан айрибошлаб муомала килади:

- Бу кун баъдаз жума Холмирзанинг куёви «бизнинг янги
дех,к,ончиликга бир мех,мон булсангиз» мазмунли таклифда бу­
либ колди. Мен домлангиз Мулла Мух,син билан сузлашиб бир
кунни таъйин килсангиз борарман, дедим. Майли-да, мабодо
сизга зиёфат кунини таъйинлаб хабар юборса мени хдм бирор
кун илгарирак йукдаб куярсиз, - дейди. Мулла Мух,син «х^п-
х^п» айтиб, домлани хотиржам килмокчи булади, лекин Хатиб
домла хотиржам булиб етолмайди.

- Гапга яхши кулок солинг, Мулла Мух,син, - дейди Хатиб
домла, - узингизга маълум, бу йигит дехдончиливдан жуда
хдм булиб, шухрати бутун офокни3 тутди. Албатта, тарозига
караб тош куйган яхши: Хатиб домлани хдм кушиб чакирадир-

1...фитнаангиз - маслах,ат юзасидан айтилган ёлгон, фитнага сабаб буду­
чи ростдан яхшидир (Муаллиф).

2Дуруги маслах,атомиз - маслах,атга ухшаган ёлгон.
3Офок - дунё, олам.

76

ган булсанг куй суйишинг лозим, ундан кейин битта тун бер-
масанг яна ухшамайди; зеро, тунсиз жунатсанг, «тахдири ула-
мо» килган булиб, гунохдор буласан, - деб айтасиз, маъкулми?
Менга тун бергандан сунг уз имоми булган сизга хдм тун бер-
май чораси булмас, тушундингизми?

Мулла Мух,син негадир кузини улган бузокникидек бакрай-
тириб, Хатиб домлага к,арайди. Чамаси ёки Хатиб домланинг
даромадга жуда хдм усталиги уни таажясублантиради, ёхуд
«шариатда тамаъ муттафак,ун алайх, хдром алъаёзи биллох,»1
деб ичдан истигфор айтади.

- Бакрайманг, Мулла Мух,син, - дейди кулумсиб Хатиб дом­
ла, - бу гапларни «танозуи бак,о ва муборазаи хдёт»2деб айта-
дирлар. У к,адарли рох,иблар сулукини3 тутиш хам жилла биз­
нинг бу замонларга тугри келмайди, билъакс, ёвгонсираб ула-
миз, Мулла Мух,син... чунончи, «вало тулкув биайдиякум илла
тахдика»4ояти каримасидан хдм танозуи бакрга катта ишорат
бор, сиз бу томонлардан хотиржам булингиз, мен буни аллакд-
чонлар мутолаа килиб, боягидек тадбирлар учун йул борлиги
Каноатига келганман... Сиз нима деб ^лтурасиз х,али? Шундай,
сиз меним халиги таълимотим буйинча унинг буйнига куй с^-
йиш ва тун беришни юклашга хдракат килингиз.

Мулла Мух,син бир оз кулумсиб олади-да, маъкул дегандай
Килиб бош иргатади.

Мулла Мух,син Хатиб домланинг феъли-хуйига яхши тушун-
ганликдан унинг хдмма сузларига х,ам батамом ишониб етол-
майди. Бинобарин, зиёфат тугрисида на Мулла Обидга ва на
Холмирза акага чурк этиб огиз очмайди. Яъни, Мулла Исо мах-
думнинг сузи чин булса, узи зиёфатга йуклар, деб кутади. Аммо
Мулла Исо махдумнинг «ифодаи калом»5килишидан, башарти
ростини айтса, «улгунча бепарвосиз» деб койишидан чучиб,
унга курунмай юруйди. Орадан ун кунлаб фурсат утиб, зиёфат-
дан дарак була бермайди. Бу уртада х,арчанд эх,тиёт килса хам
бир жаноза асносида Мулла Исо махдумга учрашишга тугри ке-
лади. Мулла Исо махдум уз каршисига жанозаси укуладирган

1Алъаёзи биллах - Худо сакдасин.
2Танозуи бако ва муборазаи х,аёт - бок,ий к,олиш учун низолашув ва х,аёт
учун кураш.
3Сулук - йул.
4Уз ихтиёрингиз билан узингизни хдлокатга ташламангиз (Муаллиф),

5Ифодаи калом - калом ифодаси (м а нт и к иллш атамаларидан).

1 77- — ---------

тобут келиб тухтаса хдм, Мулла Мух,синни куздан кочирмай,
ох,истагина «хушхабар борми» деб сурайди. Мулла Мух,син но­
илож «дуру™ маслахдтомиз» ишлатишга мажбур булиб, «узим
фурсати билан йукдайман, дейди», деган жавобни беради. Ха­
тиб домла М а д р а с а з а м з а м а л а р и г а хдм жуда уста. Атрофини
сириб турган кишиларга сездирмай анча таъкидларда булади:

- Халаси булмаса зотилжанб касали, деб айтилмайди, биноба-
рин сиз халасини пайкдшга хдракат к,илингиз. Иншоолло шифоёб
хдм булиб колар, деб уйлайман. Бахдрхрл рушнолик булса бир куй
суйиб юборишга хдракат кдпингиз ва лекин мен айткан ran ёдин-
гиздан кутарилмасин... Шахдрнинг чопон бозоридаги табибдан
суралса, узида булмаса хдм топиб беради! - дейди.

Мулла Мух,син бошда «гапга» тушунмай турса х,ам, сунгра
пайкдб олиб илжаяди ва домланинг «маслах,ат»ларини кдбул
к,илган вазият к^рсатади. Лекин Хатиб домла к,ошларини чи-
мириб, ёнидаги кишига к,арайди-да, ярим товуш билан «тир-
жаймай ул, куйдирган калла!» д е б куяди. Унинг сузини чаларок,
эшиткан киши «Х,а-х,а так,сир, зотилжанб касалига куйдирган
калла даво эканми?» - деб сураб к,олади. Хатиб домла кулумси-
раб, «Куйнинг бакалоги м у ж а р р а б »1дейди-да, ок, буйра устида-
ги тобут ёнига боради ва салласининг пешини тушуриб, такбир
учун к,ул кутаради.

Шу йусун интизор орк,асида бир неча хдфта утади. Бир кун
тонг намозидан кейин Холмирза ака Мулла Мух,синнинг ёни­
га келиб, жума куни куёвининг кутмакчи булганлигини сузлаб
«Тунови кун Хатиб домла Мулла Обидга тегишкан эканлар.
Куёвининг тигиз ишлари булса х,ам у зот тилга келганлари-
дан сунг ноилож к,олдик,. Хатиб домлага узингиз хабар юбора-
сиз-да, жума кунига х,ар икковингиз мех,рибончилик киласиз...
Бизнинг кишлокдан х,амма вак,т эт топиб булмайди; билмадим,
бирорта куй суямизми», - дейди. Мулла Мух,син Исо махдумнинг
«найрангбозлиги»ни пайк,аб, таклифга ижобат к,илади. Аммо
чопон ваколати тугрисида гарчи узида х,ам бу масалага бир ка­
дар рагбат уйгонган эса-да, леки н Холмирза аканинг «...ноилож
булдик» Деб бир к,адар шикоятланиброк, утуши, чопон масаласи-
ни очмаслик мажбуриятини тутдуради. Хатиб домлага «дуруги
маслахдтомиз» ишлатишни кунглидан утказар экан:

- Яхши, яхши, куй с^йганингиз маъкул, беш-ун к,адок,ни зиё
фатга ишлатсангиз, колган ёг-гушт, ахир рузгорчилик... - дейди.

1Мужарраб - синовдан тган; маъкул, яхши.

78

Укувчининг хотирига солиб у т ш керак: Мулла Мухсин
шу ерда хдм бир анойилик к$фсатадир. Яъни зиёфатга беш-
ун кддок, ишлатсангиз, кдлгани рузгорингизга, деб катта бир
«сиёсий хато» ишлайди. Холбуки, Хатиб домла унинг урнида
булса, зиёфатдан ортиб к,олган ёг-гуштга кдндай маслах,ат кур-
сатар эди, бир куйнинг ёг-гуштидан беш-ун кддок,ни зиёфатга
ишлатдириб, к,олмишини беозоргина Мулла Обиднинг рузго-
рига к,олдириб кета берар эдими?

Хатиб домла билан алокд ва муносабатда булган тиктепалик
бир биродарнинг фикрига Караганда, Мулла Мух,синнинг урни­
да Исо махдум булганда мана нима к,илар эди:

- Буродар Холмирза, - дер эди мулойимона, - шу куйинг
кимнинг йулига суйилади, айт-чи?

- Албатта Худонинг йулига, таксир.
- Баракалла, - дер эди домла, - куй Худонинг йулига суйи-
ладиган булса, сен ва куёвингга жуда хдм ёмон бир маслахд-
тим бор: керагичани зиёфатингда ишлат, кдлмишини узим,
бола-чакдм есин деб, курумсоклик, килмагил-да, борини хдтто
уйингга бир жаз хдм крлдирмай, ёг-гушт аралаш мустах,ик,лар-
га1тарк,ат: ана ундан кейин бунинг мукофотини кут!
- Холмирза акага ухшаш содда к,ишлок,и «холис» бу тарги-
ботга, албатта, «хуп так,сир»дан бошк,ача жавоб бермайди, -
дейди бояги тиктепалик биродар ва давом к,илади. Албатта,
сизнинг фикрингизга Хатиб домла холис бир диний таргиботда
булди, деган суз келгандир. Хозирча Хатиб домла Холмирза ака-
дан куйнинг Худо йулига суйилиши, зиёфатдан ортик,ча ёг-гушт-
ни Худо йулига таркдтилиши учун ик,рор олди. Энди Холмирза
ака бола-чакдларининг хакдарига дуо к,илиб, у билан хайрлашга-
нини хам курсангиз, яна «холис диний таргибот экан» деб кола-
сиз. Йук, хдли шошмангиз. Холмирза ака ун-ун беш к,адам Хатиб
домладан йирокдашсин, Хатиб домла хам гуёки уз йулига к,араб
ун кддамни боссин, - деб кулади бояги буродар, - бирдан... шу
вак,тда бирдан домланинг ёдига бир нарса тушкандек тухтайди ва
Холмирза акани чакириб хам к,олади.
- Буродар Холмирза, кета туриб ёдимга тушди; игна уз те-
шигини тиколмайди-да... Уйлаб карасам, узим хам ёг-гуштга
мухтожман; у ёгини сурасанг бола-чакд ун беш кундан буён
гуштли ош емаган... К,уйнинг гушт-ёгини таркдтган вактингда

1Мустах,ик, ~ мух,тож.

79

бизни хдм ёдингда тут... Дурустрак жойидан купайтирибрак...
Ха, болаларингнинг мак,садига ет, биродар, х,а шундай булсин!

- Эх,тимолки сиз, - дейди х,алиги тиктепалик буродар, давом
килиб, - хдкикатан, домла бошда холис таршботда булди. Аммо,
бора туриб узининг рузгор ахролоти ёдига тушуб, худойига узи-
ни хам мустахик, санаб к,олди, деб уйлагансиз. Лекин ундай эмас.
Гушт-ёгни худойига таркдтиш тугрисидаги таргиботи хдм уз га-
рази юзасидан булган эди. Аммо, хайрлашиб йулга тушиши, йул
устида бирдан уз оила ахволотини эслаб к,олиши узини холис
курсатиш, Холмирза акани уз гаразидан четга к,окиш йулидаги
бир уюн, - деб кулади тиктепалик буродар.

Биз хозир асли максадга утамиз.
Хатиб домла панжшанба кунидан туз ялаб зиёфатга бориш-
га хозирланади. Мулла Мух,синнинг «дуруги маслахдтомиз» би­
лан унинг тун киядирган елкаси хам кичишиб к,олади. Зиёфат
вак,ти «жума кунига» дейилганликдан, жума кун эрта биланок,
нах,орга угли кичик махдумдан иккита зур муковали китобни
кутартириб (демак, амри маъруф хорикул-ода1 булса керак)
Мулла Обидникига томон йул солади. Йулакай Мулла Мух,син-
ни хам чак,ириб олиб (чунки Мулла Мух,синсиз бориш, Хатиб
домланинг обруси учун яхши эмас...) бирга кетадилар. Бу урун-
да гарчи бир кддар муносабатсиз булса хам Мулла Мухсиннинг
бир бетамизлигини айтмасдан утолмаймиз.
Мулла Мух,син уз кургонидан чик,гач, ок, яктак кийиб, боши-
га кичкина салла ураган кичик махдумни китоб кутарган холда
куриб, ундан китобларни ^з кулига олмок,чи ва махдумни ово-
ра к,илмай, шу жойдан уйига кдйтариб юбормок,чи булади.
- Йук,, йук, куя беринг, китобни Узи кутариб боради, - дей­
ди Хатиб домла Мулла Мух,синнинг бетамизлигидан ранжиб,
- асли сиз хам углингизни бирга олиб борсангиз яхши булар
эди, болалар мажлис курса, одоб урганади, амри маъруф эши-
тиб кулоги хам пишийди.

- Мезбон болалар тугрисида огиз очмагани учун мен... - дей-
ди-да, Мулла Мухсин бетамизликни яна икки кат ортдиради.

Хатиб домла бир оз сукут килиб боради.
- Киши зиёфат тадорикини килгандан кейин, албатта,
борди-келдини тарозуга тортиб пиширмайди... Ундан сунг
бир-икки боланинг еган овкати билан мезбон улиб хам кол-

1Х,орикул-ода - одатдан ташкдри.

80

» -« ° »" 4

майди, жилла, бунчалик сертакаллуф булиш ярамайди, Мулла
Мухсин! - дейди Хатиб домла ва бир оз индамай кетади, - хали
х,ам сиз кургонингизга кайтинг, дарров углингизни кийинти-
риб бирга олиб келинг, биз мана шу сув буйида кутиб турамиз.

- Боланинг дурустрак кийими хдм йук,... - дейди Мулла Мухсин.
- Дурустрак кийими булмаса, нима к,илади? Боринг, эски
кийими билан булса хдм олиб кела беринг; нима, хон олдига
борадики, хонни узининг ифлослиги билан ранжитса...
Мулла Мух,син иккиланади.
- Бу кун жухори сугоришга буюрган эдим... Жухорилар хам
жуда к,овжираб копти... Шукр, уйда озик,-овкати хам йук, эмас...
Мулла Мухсин сунгги жумла билан бетамизликни яна хам
ортдириб юборади.
- Астагфирулло, - дейди Хатиб домла юра бошлар экан, -
сизга сира хам акд кирмади-да, Мулла Мухсин... Нима, бизни-
кида озик-овкдт йук,, деб уйладингизми? Содда десам, соддага
ухшамайсиз, овсар десам - овсарга.
Мулла Мухсин бахслашиб турмай сузини четга чалгитади:
- К,андай китоблар олдингиз?
Хатиб домла жавоб бермай, огиз ичидан нимадир тунгуллаб
куяди. Мулла Мух,син негадир эшитар-эшитмас килиб «алхам-
дулиллох» дейди.

8. ХАТИБ ДОМЛАНИ ТАРРА ТУТАДИ

Мулла Обид домлаларни жума намозидан с^нг кутмакчи
булганликдан хали куп хозирликларни курмаган, шунга кура
уларнинг вактсиз ташрифларидан анча шошади. Уларни оёг
устида тухтатиб, Уктамбой ва Холмирза акаларнинг ёрдами-
да хавз ёнидаги суфага палое ёзиб, курпача т^шади. Х°зиргина
чойни ичиб булганликларидан Фотима опага самоворни янгидан
кайнатиб, дастурхон ясашга буюради. Ошириб куйган хамири
Хали ачиб етишмаганликдан Фотима опа: «Ноним хам колмаган
эди, ичикмай улсин гадой домлалар», - деб кдргаб олади.

Мехмонлар суфага ултуриб олганларидан сунг, Хатиб дом­
ла Мулла Обидга эшитдириб, баланд товуш билан дехкончи-
лигига баракат, узига узун умр, соглик ва яна аллаканча яхши
тилаклар кушиб дуо килади.

Домлаларни чой ва дастурхон тайёр булгунча овитиб туруш
учун Мулла Обид палакдан уч-туртта ковун узиб чикади. Хатиб

81

домла Мулла Обиднинг кучогидаги курулмаган даражада з^ра-
йиб кеткан кизилуруг к,овунларга ва уларнинг узокдан куруниб
турган к,оп-к,ора куюк, палакларига кдраб х,айрон к,олади:

- Х,ай-х,ай-х,ай! - дейди Хатиб домла, - бизнинг дех,к,онлар-
да хдли х,андалак хам пишиб етмаган, колонки, сизнинг к,овун-
ларингизни кдранг, х,ай-х,ай-х,ай!

Хатиб домла билан Мулла Мухсин суфага думалатилган к,о-
вунларни кулларига олиб салмокдайдилар.

- Офарин, офарин! - дейди Мулла Мух,син.
- Хай-х,ай-х,ай! - дейди яна Хатиб домла.
- Мулла Обиднинг умри узок, булсин, - дейди Холмирза ака
нос искаб, - бизнинг Уктамбойларнинг хандалаги эндигина
бир-икки арава узулди. Аммо Мулла Обид хдндалакни сотиб
битириб, бир хдфтадан буён к,овунни хам бозорга чикарди.
- Тах,син-тах,син! - дейди Хатиб домла хасадли таажжуб би­
лан, - тоза хдм пулни к,ирдик„ денг... Тахсин-тахсин! Узимиз
Хам дехконлардан эшитиб турамиз. Мулла Обид дейман, сиз,
бу дехдончилик, илмини кдй ерда ук,игансиз?
Мулла Обид бир илжайиб куйиб, жавоб бермайди. К,овун-
нинг бирини баркашка олиб пичок куяди. Пичок тегиши билан
к,овун тарсиллаб кетиб, хар томондан тартибсиз равишда чат-
наб ёрилади.
- Бай-бай-бай! - дейди Хатиб домла, - кул-кузинг дард кур-
масин, ука, к,овун экмабсан - шакар экибсан!
- Мулла Обид дехдончиликни биздан Органди ва лекин «Шо-
гирди калони шумост»,1- деб кулади Холмирза ака, - биз унга
устоз булсак, хдм, бирок бизни «шалок, дехдон» деб атайдилар,
Мулла Обид эса пухта - рисоладаги дехдон чидци. Биз унга бер-
ган ер шилта, гумай ва ажрик, босган бир орик жой эди. Кузда бу
ерни Мулла Обид шундай агдариб чопди ва гумайни тозаладики,
ханузгача дехдон боласи бундай мехнатни кдлган деб айтолмай-
ман. Ундан ташкдри, мана шу куруниб турган хирмон тепанинг
ёнидан очилган янги ерни курасизми, ана шунинг хамма тупроги
беш таноб шудгор устига келиб ётди. Бола факирнинг к,илган
мехдатига хали бу хосилотлар хам оз, так,сир!
- Оз-оз! - дейди Мулла Мухсин.
- «Обид кетмон» лакдбини бехудага так,адиларми? - дейди
кулуб Хатиб домла.

1Шогирди калони шумост - сизнинг катта шогирдингиз.

82

Холмирза ака хих-хихлаб Мулла Обидга кдрайди. Мулла
Обид илжайган к^йи к,овун туграйди.

Хатиб домла давом этади:
- Баъзан «Обид тепа бузган» деган лакдбини хдм эшитиб
к,оламан, каласка аравадан хдм каттарак занбалгалтаги хдм
машхур. Мулла Обид, сиз, хдли менга шу кетмони азимингиз
билан занбалгалтаги жасимингизни1чикдриб курсатингиз-чи,
Худо хдк,к,и, эшитканимдан буён уларни куришга орзуманд бу­
либ юруйман!
Кулушадилар. Мулла Обид хдм кулумсираб к#яди.
- Курманасиз куриш мумкин эмас! - дейди Мулла Мух,син.
- Курмана х,ожат булса, унга хдм тайёрмиз! - дейди Хатиб
домла, - Сиз билан мендан кдндай курмана кутилар эди, кет­
мон билан занбалгалтакдан курманани биз оламиз!
- Тугри-ку, аммо кетмон билан занбалгалтакнинг хдкдарига
мен дуо к,илсам, сиз омин десангиз, шу хдм курмана-да, олтин
олма, дуо ол демаганларми!
Хдммалари кулушуб, айник,са, Холмирза аканинг хихилаш-
дан ичаги узилаёзади.
Домлалар ва махдумзода курт дахдга киргандек баркашда-
ги янгилик - к,овунга ёпишадилар. Хатиб домла к,овунга зарб-
дорларча хужум к,илганликдан сок,ол-муртидан к,овун шарбати
ок,иб тушкан сайин тилини х,илип-х,илип таглайига к,айтариб,
«Ковунингиз ажойиб ширин булган, Мулла Обид!» деб куяди.
Иккинчи к,овунни хдм Мулла Мух,син баравар олишиб битирган-
дан сунг, к,орни купчиб тиралинк,ирайди. Учинчи к,овундан емай
кулини артади. Аммо Хатиб домла хдрчанд к,орнининг эшилиб
тушканига парво к,илмай, «жаннат неъматларининг бири к,овун
экан, бу к,овунларда асло губор йук,, х,ар к,анча есангиз хдм хдзми
енгил» деб, гох, к,овун таърифини ва гох, унинг хибзисихдат учун
манфаатини сузлайди, махдумзодасини к,овунга таргиб к,илиб,
Мулла Мух,синга, «к,овун есанг сахдр е, сах,ар емасанг захдр е»
деб кулади ва мезбонларни хдм биргалашиб турушга чак,иради.
Туртинчи к,овундан х,ам бир неча карж еб, к,орнидаги оёг етмас,
хдмма бурчакларни х,ам чала чайналган к,овун шарбат ва туруп-
лари билан тулдургач, олдига бир хукузни туйдирарлик, п^чок,-
ни туплаган х,олда, ноилож кулини артишга мажбур булади. Ко­
рин бугоз сигирникидек убдан эшилганликдан ёнидаги ёстик,к,а

1Жасим - катта, бахдйбат.

83
--------------------------------------------------------------------------------------------------- Ь— о

Мулла Мух,синнинг буш турган ёстигини х,ам замлаб, ёндамаси-
га чукиб олади.

Орадан узок, фурсат угмайди, саккиз-т^кдуз ойлаб к,овун
курмаган меъдага одатдан ташкдри куп тик,илган янгилик уз
ишини к,илади. Яъни Хатиб домлани довуннинг тарраси тута
бошлайди. Кучала еган каби тиришиб, бузоги тескари келган
сигирдек тулганади ва ихрайди...

К,овун х,ак,идаги бояги таърифотларнинг барчаси х,ам х,озир
бирдан ёдидан кутарилади:

- Нафс курсун... Сиз акдлили к,илган экансиз, Мулла Мух,син,
- дейди курсогини иищалаб, - чоги к,овуннинг тарраси ушлади
мени...

- Тарраси ушлаган булса-ку, х,еч ran эмас, аммо кррнингиз
чатнамаса шукр к,илингиз, махдум!

-Ух.-ух,, еб боради... Сизнинг сассик, гапларингиз курсин-да,
Мулла Мух,син... Сиз ким, х,али Холмирза ака, тарра туткдн-
нинг давосини билмайсизми! - деб мурожаат к,илади ва тиришиб
ижирганади, - бай-бай-бай, ажаб бемаъни огриги булар экан-да!

Холмирза ака муолажашунослик, к,илиб, Уктамбойни бир
пиёла совук сув келтиришка буюради ва сувни домлага тутиб
бир култум к,олдирмай ичиб юборишга таклиф к,илади.

- Совук, сувми? - деб кузини олайтиради Хатиб домла, - ич-
карида х,атто тупук ютушга х,ам урун йук,, биродар!

Мулла Мух,син к,их-к,их кулади.
- Дархдк,ик,ат, шундан бошк,а тадбири йук,, махдум, ичингиз...
- Иссигрок чой берилса нечук булар экан? Бай-бай-бай... Ба-
айни кучала егандек тиришиб бораман, ’jfa-yx,...
- Хозир иссик, чой мумкин эмас, - дейди х,озик,намо Хол­
мирза ака, - тарра, к,овуннинг ширасидан пайдо булади, ши-
рани совук, сув билан юмшатилмаса, меъдадаги совукда иссик,
аралашгандан кейин яна х,ам азоб ортади.
Хатиб домла ноилож бир пиёла совук, сувни шимириб юбо-
ради, бечора к,орин яна х,ам тирсиллаб кетади...
- Кдбзият ортди-да, к,абзият... Шу вак,тда бир ел юришса к^-
зим очилармиди дейман... бай-бай-бай, эх,...
- Бу ерни саситманг, махдум! - дейди жиддий турда Мулла
Мух,син.
Хатиб домла огриги аралаш Мулла Мух,синга хумрайиб к,а-
райди ва лекин у билан сузлашиб туруш учун узида мажол топ-

84

майди... Можародан хабардор Уктамбой пик,-пик, кулуб, бир
четка кетишка мажбур булади. Холмирза ака илжайиб ерга к,а-
райди.

Кургондан дастурхон ва лаъли олиб чик,ган Мулла Обид
ёстик, тортиб ётиб олган «янги бемор»га бир оз тушунолмай
тургандан кейин фожиани англайди.

Холмирза аканинг муолажаси тезда уз таъсирини курсатиб,
домланинг «бемаъни огриги» босила тушади, кучала егандек
тиришиб, тугадирган сигирдек ихраш жараёнлари утади, дом­
ла эркин нафас олади.

- Лукдоондан х,ам зиёда экансиз, Холмирза ака, алхдмдуллилох,
огриклар зойил булди... бай-бай-бай-бай, ёмон азоб чекдим-да!

- К,овуннинг тарраси ёмон булади, так,сир, бу дарднинг со-
вук, сувдан боища давоси йук,-да. Бир оздан кейин бир пиёла
аччик, чой ичиб юборсангиз жуда х,ам тирилиб к,оласиз!

- Таажжуб, таажжуб! - деб Хатиб домла дурустлабрак чузи-
лади, - вой буй, тарраси курсин дейдирган булдик-да.

Мулла Мух,син узининг сассик,-кулансами ёки содда-тугри-
ми бах,арх,ол уз бисотидаги сармояси билан сузга аралашади:

- Вой-вуй, нафс курсин дейдирган булдингиз домла.
Хатиб домла ётган жойидан Мулла Мух,синга хумрайиб к,а-
райди...
- Жуда х,ам сассик, сузлик ярамайди, Мулла Мух,син!
- Одамларнинг хузурида ичдан «ел» юриштириб х,аммани
бехузур к,илганга к,араганда, меним сассик, сузим маъкул-да,
к,их-к,их-к,их...
Уктамбой билан Холмирза ака кдттик, куладилар, х,атто кич-
кина махдум х,ам кулгига к,отишади. Мулла Обид орадан уткан
гапни эшитмаганликдан аланг-жаланг булади. Хозирда Мул­
ла Мух,синга сузлаб обру ортдириш к,ийинлигини сезган Ха­
тиб домла суз айлантириб турмайди, фак,ат узича «садак,айи
одамгарчилик» деб тунгуллаб к,уяди..
Хатиб домла суфадан тушиб, бир оз узини шамоллатиб ва
ичда турилиб к,олган «захира»ларни нарилатиб келгандан сунг,
чой ичишка навбат етади.
Чой асноси орадан унча ах,амиятли ran утмаса х,ам, Хатиб
домла Холмирза аканинг х,авзи устида бах,с очиб, шу воситада
Мулла Мух,синдаги бояги кекларини бир оз енгиллаштирмакчи
булади.

85

-Ь » ° - 4

- Х,авзингиз дахд дардах,1 эмас, Холмирза, - дейди кашфиёт
ясаб Хатиб домла, - бу хдвздан сув утиб турмаса суви истеъмол
учун макрух, булади. Сиз, Мулла Мух,син, факдт куланса гапларни-
гина кутиб юргандан кдвмларингизнинг шундай шаръий ишла-
рига назорат к,илиб турсангиз, хдм узингиз савобли хдмда кдвм-
ларингиз тугри йулли булар эдилар! Гуё сиз хдм домласиз-да! Хам
узингиз осий,2хдм кдвмларингиз залолатда.3

Мулла Мух,син бирмунча вак,т жавобсиз ултуради...
- Хдвзни ифлос сувлардан, нажас нарсалардан эх,тиёт к,и-
линса, х,еч боки йук,.
Хатиб домла истех,золи захдрханда к,илади.
- Хавз бошига ифлос сув ва нажас нарсалардан эх,тиёт к,и-
лиш учун к,оровул к,уйиш керакми, башарти, борди-ю, бир му-
шук ёки сичкон тушиб улиб к,олди, унда нима булади?
- Улумтукни чик,ариб ташланади-да, бир сув х,айдаб юбо-
рилса тох,ир ва атх,ор4... Сиз ук,уган китоб бир-икки ойда х,ам
сув курмай турган икдимлар учун ёзилган; х,олонки, бизнинг
бу жойларда, шукр, х,амма вак,т ок,ар сув тайёр. Сиз айтканча
х,авз дах,и дардах, булганда хдм, ичига улумтук ёки шунга ух­
шаш нажас нарса тушканда, ичувчиларнинг, албатта, кунгулла-
ри тортмайди, кунгул тортмагандан кейин яна сувни янгилаш
лозим булади.
Хатиб домла боладан кулган каби ясама кулуб олади.
- Хуп, сизнингча хдм булсин. Аммо дах,и дардах, булмаган
хдвздан к,ул ювган, тахррат олиб бурун к,оккдн вак,тларда нима
булади, албатта, макрух,5 ва акрах,!6 Сизлар айтингизлар-чи, -
деб мезбонларга мурожаат к,илади, - шу хдвзда кул ювуб тахр­
рат оласизларми?
Мезбонлар тасдик, ишорасини берадилар. Хатиб домла ку-
чая тушади.
- Ана холос!
Мулла Мух,син х,ам буш келмайди:
- Имоми Молик мазхдбларида агарчи хдвз дахи дардах, бул­
маса хдм, узидан тез-тез сув утиб туратурган булса, жавозига7

1Дах,и дардах, - унга ун ёки х,ар томони ун газлик (Муаллиф).
2 Осий - гуноххор, айбли.
3Залолат - йулдан озиш, гумрохдик.
4Тох^р ва атх,ор - тоза, пок; топ-тоза.
5Макрух, - харом билан х,алолнинг уртаси, нопок.
6Акрах, - х,аром.
7Жавоз - жоизлигига, дурустлигига (Муаллиф).

86

рухсат бор! - дейди ва бу х,ам мезбонларга мурожаат к,илади,
- шу х,авздан кунора сув утадими ёки йук,?

Мезбонлардан кунора эмас, балки х,амма вак,т сув угиб тура­
ди, деган жавоб булади.

- Ана холос! - дейди тантана билан Мулла Мух,син, - бунда
х,атто х,авз хукми йук,, биз буни оби жорий, яъни ок,ар сув деб
атаймиз!

Мунозара бирмунча жиддийлашади, мубохдса х,атто Хатиб
домланинг обруйига (айник,са, Мулла Обиднинг к,ошида) туку-
натурган булади.

- Илгари билиш керак, - дейди Хатиб домла хдяжонланган
х,олда, - сиз имом Аъзам Абух,анифа мазх,абларидамисиз ёки
имоми Молик?

- Мен Абух,анифа мазх,абларидаман, хуш?
- Жуда яхши, - дейди Хатиб домла ёришиб, - бас, сиз, нега
энди имоми Моликдан рухсат оласиз?!
Мезбонлар к,изик,синиб Мулла Мух,синнинг огзига тикилади-
лар. Хатиб домла «кулга тушдинг» дегандек к,илиб, курбонининг
устида ултурган арслон вазиятини олади. Лекин домла шалхдк-
нинг юзида душман кутканича маглубият сезилмайди.
- Аввал имоми Моликнинг узи мусулмонми, эмасми, баъда-
зон имоми Молик мазх,абидаги кишилар мусулмонми, кофир-
ми, сизким, мулла Исо махдум, шу тугрига жавоб берингиз-чи?
Хатиб домла энтикади, чунки оёгим остига тушди, деб тал-
тайган Исо махдумнинг бетига душман томонидан мудх,иш
бир зарб берилади...
- Имоми Молик мусулмонми, деб масалани чалгитманг,
Мулла Мух,син, узингиз Абух,анифа мазх,абларидамисиз ёки
имоми Молик, ахир?
- Мен Абух;анифа мазхдбларида булсам х,ам, - деб кулади
Мулла Мух,син, - бирор масалада мушкилот пайдо булса, имо­
ми Моликдан х,ам маслахдт сурайман, Шофий ва Ханбалилар-
га1х,ам мулозамат к,илиб кураман, к,их-к,их-к,их. Ахир уларнинг
узлари ва мазхдбларидаги одамлар х,ам мусулмон-ку, ахди сун-
нат валжамоат-ку.2

1.. Данбалия - булардан х,ар бири исломда мустак,ил бир мазхаб эгалари-
дир (Муаллиф).

1 ...ах,ли суннат валжамоат-ку - шу турт мазхдб имомларига эргашкан му-
сулмонлар ах,ли суннат валжамоат, яъни пайгамбарнинг сузларини тугри ту-
шунувчилар дейилади (Муаллиф).

-------—— ---------------------- — --------- _____--------- ------ ---- 87

-------- ------------------------ —— ------- — о - 4

Хатиб домла куйрук, к,идириб, кулокдан хам ажралиб к,ола-
турган булади. Кутулмаган жойда жуда хам эзилиб, мезбонлар
олдида обруси тушканга ухшаб к,олади. Чунки, масалани жид­
дий тинглаб турган Мулла Обид билан Холмирза ака Мулла
Мухсиннинг хдлиги жавобидан сунг «енгдинг домла шалх,ак»
дегандек, бир-бирларига кулумсиб кдрайдилар. Бу х,олдан узи-
ни йук,отаёзган Хатиб домла душманнинг тугри келган жойига
хужум к,илгали туради:

- Булмаса, сизнингча эшак сути х,алол экан-да,1 топилса,
эшак сутидан х,ам к,атик, уютар экансиз-да!

- Зарурат тушганда шубх,а йук,! - деб кулади Мулла Мухсин.
Хатиб домла жуда х,ам унггайсиз холатга тушиб к,олади. Узи
х,ам иш курган туллак эмасми, энди бу огир холатдан усталик
билан чик,иб олиш йулларига ёпишади.
- Сиз, Холмирза ака, домлангизга яхши тушунсангиз керак,
бу ёк,нинг сузини хулол,2деб куя беринг, - дейди, - домлангиз
зарурат чикди, деб шииликка х,ам ута беради... Кузга борган-
дан сунг беш-олти кун сувни ташланг-да, х,авзни дах,и дардах,
к,илиб кенгайтинг... Менга хабар юборсангиз, худди китобла-
римиздагича узим улчаб курсатаман!
Холмирза ака Хатиб домланинг огир хрлатини яхши тушун-
ганликдан узининг жуда х,ам хурсанд булишини изх,ор к,илади.
Мулла Мух,син уз маслакига, яъни фатвосига тескари булган бу
битимга к,арши чурк, этиб огиз очмайди. Эх,тимолки, унинг узи
х,ам Хатиб домлани х,озирги огирликдан чик,армок,чи ёки душ-
манни ах,мок, хисоблаб, унга сукут билан жавоб бермакчи булса...
Куй суйилиб мех,монларга яхши к,овурдок, билан тушлик бе-
рилгандан сунг, айник,са, Хатиб домла Мулла Обиднинг экин-
ларини оралашга орзу билдиради. Холмирза ака бошлик, дом-
лалар экинга кирадилар.
Такрорлаш яхши булмаса хам, яна сузлашка мажбурмиз:
тепа бузган Обид кетмон к,айси нав экин эккан булмасин, дав-
латнинг намунали богидан хам юк,ори даражада биткан ва
кукарган куруниши ва кутилган хосилот бизнинг чучмал дом-
лаларнигина эмас, дехк,ончиликда ва тиришк,01у1икда донг
чикдрган немисларни хам ажаблантирарлик даражада.
Мулла Обид бошкд узбек деххонларимиз хоидаси буйича

1Шофииларча эшак сути х,алол х,исобланар эмиш (Муаллиф).
2Хулол - х,алол.

88

мех,монларга уз куллари билан пишиб еткан нарсалардан узиб
олиш таклифида булади. Эгасининг одамгарчилиги х,ар к,анча
катта булганда х,ам, мех,моннинг бир кддар истигно ва виж-
дон доирасидан чик,маслиги лозимдир. Х,олбуки, Хатиб дом­
ла... Хатиб домла экин эгасидан «шаръий ик,рор»ни олгандан
кейин к,овундан туртни узади, пишиб етмаган ва хдтто Мулла
Обиднинг узи хдм хдли емаган к,овокдан иккини, палак ичи­
га янглиш тушиб к,олган тарракдан1«болалар хуш куради» деб
бирни, хазанак2 булган хдндалакдан «жонивор, жонивор» деб
учни, «шурвага янгилик» бах,онаси билан ёш к,изилча лавлаги-
дан уч-туртни, «бизники хдли кабоб учун бунчалик етмаган»
деб, жухоридан етти-саккизни, «пиёзингиз ажаб битиптими»
мадх,ияси билан йигирма-уттузни, хулоса - дехдончиликдаги
кузга курунган нарсаларнинг х,ар бирисига бир нав эх,тиёж кур-
сатиб ола боради. Х,аш-паш дегунча оз деганда бир арава юк
к;илиб, катта махдумдан эртага бозорга жунатса х,ам арзийдир-
ган микдорга етказиб к,уяди...

Мулла Мух,син, Хатиб домлага к,араганда узини истигно
ва виждонли курсатмакчи булади ёки бунда х,ам бушлик, ва
шалх;а1у1ик курсатади, иккита палаги улиб безгак иси анк,иб
турган х,андалак билан ун-ун бешта савзидан бошк,а нарса ол-
майди. Мулла Обид унга «к,овундан х,ам олингиз» таклифида
булса х,ам, «илгари узинг сот, ука, биз булсак х,амма вак,т шун-
дамиз», дейди. Мулла Обид уни к,овун олишга кундуролмаган-
дан сунг узи бир к,овун узиб беради.

Хатиб домла дарров кичик махдумга икки к,овунни кутар-
тириб уйига жунатади ва «к,айтишингда аканг бир к,оп билан
келиб, буларни ташиб кетсин» деб буюради. К,олмиш «гани-
матлар»ни узи, Холмирза ака ва Мулла Обидларга кутартириб,
х,авз буйига - суфачага келтириб олади.

Мулла Мух,син жумадан сунг келмакчи булиб кургонига ке­
тади. Хатиб домла «уз юкларини» катта ва кичик махдумлар
келиб олиб кетгунчалик суфадан кузгалмай, «х,алол молларига
куз булиб туради», бу уртада Мулла Мух,синнинг йук,лигидан
фойдаланиб, анчагина «х,ордик, х,ам чик,ариб» олади.

- Домлангиз шиими деб куркдман... Бобий3 булса х,ам ажаб

1Таррак - кабачка.
2Хазанак - териб олинган хосилдан к,олгани.
3Бобий - 19-асрнинг 40-50 йилларида Эронда шиа мазх,аби ичида вужудга

--------------------------------------------------------------------------------------------

змас, - дейди, - лекин сиз, Холмирза ака, албатта, хдвзни кен-
гайтирингиз. Мулла Мухсиннинг узи муртад1 булибти... Ха,
айтканча, Мулла Мухсиннинг оркдсида намоз укуш хам ноду-
руст, агарчи тарки жамоат булса хам, унга ик,тидо2к,илмангиз;
сиз х,ам Мулла Обид!

Холмирза ака «хуп так,сир» билан турса хдм, Мулла Обид
унинг таклифларини сукут к,илиб кечиради ва сирт бергандек
суз тугалгунча эшитиб турмай, кургонга кириб кетади. Домла-
ни нам босади, узининг хатосини англаб, сузни кесишга маж-
бур булади. Жумани укуб кдйтиш учун Холмирза ака билан
катта масжидга кетадилар.

Мулла Обид бу кунги зиёфатга домлалардан ташкдри шу ур-
тадаги уч-туртта кушниларни ва Тиктепанинг гузар четидан
Берди татар исмли яна бир уртогини хам айткан булади. Жума-
дан сунг улар хдм суфага йигиладилар. Бир оздан кейин кичик
махдумни бошлаб Хатиб домла етиб келади. Анчагина кутди-
риб Мулла Мух,син хам алвир-шалвир ташриф этади. Мехмон-
ларга манти берилади, мантидан кейин уч-туртта к,овун суйиб
ширинлик к,илинади.

Мулла Мухсиндан «огир суратда» енгилиш ва маълум гий-
батга Мулла Обиднинг сирт бериб кетиши Хатиб домлани анча
рухсизлантириб ва бушаштириб куйган, хар бир мажлисда
булбул булиб сайрайтурган Хатиб домла хозир сувга тушкан
нондек букиб ва шилк,иллаб ултуради. Мулла Мухсиннинг
ахволи эса маълум, узидан бир ran чик,ариб мажлисни хур­
санд к;илишга ик,тидор ва махорати йук,. Гуёки к,айнотасининг
чарловига келган уятчан эски куёвлардек ёки домласининг ху-
зурида ултурган «пешк,адам» муллалардек сул оёгини остига
босиб ва унг оёгини буксасидан чик,арган холда, икки к,улини
к,овиштириб ва зур салла ураган бошини унг кукрагига мойил
эгиб, баайни мурокдбада ултуради.

Бахархол мажлисни идора к,илиш яна Хатиб домланинг
узига долади. К,овунни еб булгандан сунг Хатиб домла бояги
китоблардан бирини олиб, Мулла Мухсинга тутади:

- Буларга китоб укуб беринг, Мулла Мухсин.
- Йук,, мен... узлари мархамат к,илсинлар.

келган диний ок,им. Асосчиси Мух,аммадали Бобуллох,.
1Муртад - диндан к,айтган.
2Ик,тидо - эргашиш, такдид.

90

- Сиз укунг ахир, домла.
Мулла Мух,син ортик, кдстатмай, китобни кулига олади ва
куйин чунтагидан ойнагини чик,армок,чи булиб анча кийнала-
ди. Охирда ойнагини тополмай, китобни эгасига кайтаради.
- Ойнагим уйда к,олган.
- К,айси фаслдан укусак экан, - дейди китобни варакдаб Ха­
тиб домла, а, Мулла Мух,син?
- Баихтиёр, - дейди Мулла Мух,син.
Хатиб домла китобни ёстщ устига очиб куяди ва фурсатни
кулдан кочирмай ушр масаласидан бошлайди. Мажлиснинг
Мулла Мух,синдан боищаларига маълум булмаган арабий ибо-
раларни укуйди. Бир неча жумладан сунг укушни тухтатиб,
каттик товуш билан Мулла Обидга хитобан амри маъруфга
мукаддима ясайди: аркони ислом, аркони исломнинг бири
булган закот ва закотнинг бир кисми булган ушрнинг нимадан
иборатлиги ва кимларга вожиблиги хдкида сузлаб, яна бир-ик­
ки жумлани китобдан укуб куяди. Китоб бундан неча асрлар
бурун ёзилган, китобнинг айтишича, ушрни кандай ва кимлар
томонидан йигилиб, нималарга сарф кдлиниши бу кунги ша-
роитга сира х,ам к°вушиб келмайди. Табиий, Хатиб домла бу
тугрида анча кучанади. Юз бало оркасида бурмалаб, сурмалаб
дегандек «максад»га якинлашиб келади. Сунгра Мулла Обидга
хитобан айтади:
- Хар бир дех,кони муъминга, яъни мусулмонга узининг зи-
роатгох,идан олган х,осилотининг ундан бирини, яъни вазинли
улчовларда ун пуддан бир пудини, идиш билан улчаганда ун
идишдан бир идишини мустах,икларига бериш вожиб экан. Ба-
шарти, бу икки усулни зироат навига татбик килиш имконияти
булмаганда, яъни ковун, ковок, тарвуз, х,оказо на вазинли ул-
човларга ва на идишларга тушмай турган х,осилотларни айни
пишиб турган фурсатида икки холис амин1 одамни чакириб,
масалан, шу палакда канча х,осил бор деб сурашув лозим булур
экан. Мазкур даъват билан келган холис аминлар канчаки тах-
мин айтсалар, шу тахминнинг ундан бирини ход бах;ойи тамом
билан пул, яъни акча суратида ва хох, мазкур тахминдаги х,о-
силотнинг узидан ундан бирини ажратиб уз мустахикларига
бериш фарз экан...
Мулла Обид Хатиб домланинг сузини кулоги оркасига кули­
ни тутган х,олда диккат билан эшитиб олади ва:

1Амин - ишончли, имони комил.

91

- Мустахикдари кимлар булар экан? - деб ох^стагина сурайди.
- Мустахиклари, - деб Хатиб домла Мулла Мух,синга к,араб
куяди, - мустах,ик,лари толиби илмлар ва муллалар булади-да,
а, Мулла Мух,син?
Мулла Мух,син тасдик, ишорасини беради.
- Толиби илмлар деб кимларни айтилади? - деб сурайди
Мулла Обид.
- Толиби илмлар деб илм олиш йулида юрганларни, яъни
к,ашшок, муллабаччаларни айтамиз.
Мулла Обид бир оз уйлаб туради:
- Хозирги кунда укуш учун к;ишлокдан шахдрга бориб мак-
табларда укуб юрган камбагал ёшларга бериш керак, денг-чи?
- Йук,, йук,, хошо ва калло!1- деб Хатиб домла кулади, - шун­
дай толиби илмларгаки, улар фак,ат мадрасаларда диний илм
тах,сил к,илатурган булсинлар. Х,олонки, х,озирги ёшлар дин-
га зид булган ва балки динсизлик илмини укумокдалар. Агар
уларга ушр бературган булсангиз, сизга кафорат2лозим булуб
к,олади, ука.
Мулла Обид манглайини кдшиб, Мух,син домлага к,араб олади:
- Ёшлар укуб турган илмларнинг аксариси узимиз учун фой-
дали эмасми? - деб сурайди.
- Масалан, кдйси бириси?
- Масалан, - деб уйланади Мулла Обид, - масалан, дрстур-
лик, инженерлик, кимёгарлик...
- Гап ундай эмас, - дейди Хатиб домла, - мужтахдцларимиз
фак,ат охират учун фойдали булган илмни илм деб атаганлар.
Агарчи сиз айткан илмлар хдрчанд дунё учун фойдали булса-
лар х,ам асли илмга кушулмайди. Масалан, касал булганда дух-
кур топмасак табиб, табиб х,ам топилмаса эми-дими3 билан
навъе к,илиб бораберамиз, ажал еткан булса уларнинг х,ар уча-
ви х,ам фойда бермайди. Аммо, диний илм-чи, диний илмдан
хабарсиз к,олсак„ аввало мусулмончилигимиз барпо булмайди,
намоз, руза, хдж, закот каби аркони исломдан хабарсиз к,олиб,
х,атто улганимизда жанозасиз кумуламиз, наузанбиллох,. Мана
шунинг учун х,ам бизга диний илм керак, хайри садак,отимизни
диний илмни тиргизиш йулига сарф к,илишимиз фарз!

1Хошо ва калло - шаксиз ва шубх,асиз.
2Кафорат - диний жарима, штараф (Муаллиф).
5Эми-дими - кинна солиш ва боцща дуо, к,ок,ик,-сук,икдар билан даволаш.

92

- Хозирги вак,тда куп диний мадрасалар ёпилган, толиби
илмлар йук,, - дейди Мулла Обид, - яна энди кимларга бериш
керак булади?

- Ха-а-а-а, ука, ана бу саволингиз тугри! - дейди Хатиб
домла, чунки ов сайёд ёнига анча якднлашиб к,олади, - толи­
би илмлар топилмаганда диний йулга ишлаб, халойик,ни рох,и
ростга1бошлаб борган муллаларга бериш керак!

- Кдндай муллаларга?
- Х°зирда масжидларимизни обод к,илиб турган домлаларга
бериш керак. Масалан, Мулла Мухсин, яна шу кишига ронаш
домлаларга...
Мулла Обид унча хам буш келмайди:
- Хуп, - деб румоли билан узини елпийди, - Мулла Мухсин
домланинг узига яраша даромади бор, масалан, богидан уна-
ди, имомгарчиликдан келади, сигири, оти, бах,арх,ол улар ерда
эмас, узига тук,... яна шу холда ушрга мустахик, була оладими?
- Тоатга кувват деган ran бор, - дейди Хатиб домла, - дом-
лангизни к;анчалик яхши таъмин к,илсангиз масжид ва д и н и н -
гиз шу к,адар обод булади.
- Яхши, так,сир, - деб кулумсирайди Мулла Обид, - домла­
нинг бу йил икки таноб жойга жухори экканларини мен яхши
биламан. Шундан энг ози элли пуд дон кутарсалар керак. Мана
шу элли пуд дондан Мулла Мухсин домланинг хам ушр бериш-
лари керакми?
Хатиб домла узининг ким билан бахслашиб турганини энди
фахмлаб, кузи чаракдаб очилиб кетади. Бир неча вак,т кдндай
жавоб беришини хам билмай туради.
- Мулла Мухсиннинг узидан суранг...
Мулла Обид савол назари билан Мухсин домлага кдрайди.
Мажлисдаги бошк,а дехконлар хам к;изик,синиб Мулла Мухсин­
нинг огзига тикиладилар.
Мулла Мухсин шалхаланади.
- Ха, ука, - дейди тамшаниб, тамшаниб, - алхамдулиллох
мусулмон булгандан сунг хар бир муьминга ушр вожиб... Ба-
шарти Худой таоло менга элли пуд дон ато к,илса, шундан беш
пудини жоним билан мустахикдарга бераман...
Мулла Обид к,их этиб кулади-да, Хатиб домлага юзини угу-
ради:

1Рох,и рост - тугри йул.

93
>«•—o—i

- Узи ушр берган киши бопщалардан ушр олса буладими,
так,сир?

Хатиб домла бир соатли эмас, бир неча ойли х,амма мехдат-
ларини х,авога кетканлигини фахдлайди...

- Булмайди, - дейди аранг, жон бераётган кишидек кучла-
ниб, - ушр беришга кдцир булган хох, мулла, хох, эшон ва хох,
боищалар ушр ололмайдилар... Меним сузим шундай дарома-
ди булмаган мустах,ик, муллалар устида эди-да, укам...

- Узингизни ушр олишга мустах,ик, фахдолайсизми?
Хатиб домла ичидан ихранади, хдмма ишни ост-уст к,илиб
юборган Мулла Мух,синга хумрайинк,ираб к,арайди... Мустах,ик,-
лик, изх,ор к,илса, давлати Мулла Мух,синникидан ун баравар
ортик,, унинг устига бу йил к,ирга септирган цирк, пуд бугдой
х,ам хдммага маълум...
- Йук,ука, мен х,ам мустах,ик, эмасман, алхдмдулиллох,... Мен
фак,ат х,адя олсам мумкин...
Мулла Обид боища савол бериб ултурмайди. Хатиб домла
х,ам ушр бах,сини ортик,ча узайтирмай, тезда китобни ёпади.
Нима, аллакдндай мустах,ик,ларга ушр ундуриб бериш учун ке-
кирдакни бехудага чузаберишга кимнинг ток,ати бор, дейсиз.
Хатиб домла фак,ат хддя олса мумкин...
- Углим, шу китобни нариги ёнингга олиб куй, - дейди кич-
кина махдумга кулидаги китобни узатиб, - а, Мулла Мух,син,
кун уг куйдими, терлаб бораман... Хдй, Уктамбой укам, ач-
чиг-аччиг к;илиб менга бир-икки пиёла чой беринг-чи... Манти
х,ам яхшигина чанкдтди!
Бундан сунгги сух,бат жуда х,ам рух,сизланиб кетади. Айник,-
са, Хатиб домла бу кун сартопо бахтсизликка учраб, сувга туш-
кан мушукдек тараниб к,олади. Палов пишкунчалик орадан у
Кадар тилга оларлик гаплар утмайди, фак,ат икир-чикир х,ан-
гамалар булиб туради. Хатиб домла купрок, Берди татар билан
хдзил-мазох, к,илиб вак,т кечиради.
«Четан» колхозининг энг фаол аъзоси, батрак Берди татар
уртокда алохдда тухтамок,чи булганимиздан буурундаук,увчи-
ни у билан таништириб турмаймиз.
- Хуш, татар, - деб кулади Хатиб домла, - нега бу к,адар уй-
ланишдан безорсиз. Кеткан хотинингиз юрагингизни жуда х,ам
олиб куйган, чамаси!
- Номаъкул бузок,нинг гуштини бир едик-да, - дейди Берди

94

♦"»■° «и------------------------------------------------------------------------------

татар, - бир-икки йил хотин кучокдаб шохим чик,мади, так,сир
кдйтага уй-дунё алгок,-далгок, булди.

- Узингиз татардан уйланиб янглишгансиз-да, узимизнинг
жайдарилардан олсангиз, бунчалик безиллаб к,олмас эдингиз,
«Кабутар бо кабутар, жинс бо жинс» деганлар.

- Жинси хдм курсин, ножинси хдм! - деб кул силтайди Берди
татар, - Бердининг манглайига хотин билан турмуш ёзилмаган
экан, так,сир. Энди бундан сунг агарчанди манглайимга ёзилган
булса хдм, кулимга бир чуп олиб, узим к,ириб ташлайман!

Берди татарнинг сузи хдммани кулдуради.
- Энди Бердибой учун каптарлари омон булсалар, бас! -
дейди Холмирза ака.
- Эй, сиз нима деяпсиз хдли, Хол ака! - дейди Берди татар, -
нах,с босган, каптарларни хдм курутиб кетди-ку, юзта каптардан
ун еттита куш к,олди. Яна кдндай денг, энг уюнчи, серпарвоз кап-
тарларимдан ажралдим-да... Эй ака, хотин олмай мен улай!
Олов вак,тига як,ин мехдюнларга палов берилиб, зиёфат итмо-
мига1етади. Хар кдйсилари бир-икки пиёла чой ичкандан сунг
Хатиб домланинг тун умиди билан юк,ори кутарилган кули бошкд
кулларни хдм бир неча дак,икд муаллак, тутиб зериктиради. Фо-
тих,адан сунг мех,монлар тарк,ала бошлайдилар. Хатиб домла бир
Мулла Мухсинга ва бир тун чик,иб келатурган кургонга к,арайди.
Мулла Мух,син узининг тун тугрисидаги мунфаиллигига2тушун-
ганлигидан у кддар илинжланмай, олдинрок, жунаб кетади. Аммо
Хатиб домла так, этса эшикка кдраган х,олда, Холмирза аканинг
кузатиши билан кучага чик;гач, ночор тундан умидини узиб, бош-
кд нарсага чангини солади. Гуёки сирли бир гапи бор каби Хол­
мирза акани четрокда олиб боради...
- Холмирза ака, энди Мулла Обид уят к,илса х,ам майли, за-
рурат... Узингизга маълум, бизнинг к,ишлокдан гушт топиш
жуда хдм кийин. Уша суйган к,уйингизнинг гуштидан беш к,а-
док,к,инани хох, пул олиб, хох, шундай...
- Хуп, хуп! - дейди Холмирза ака, - беш кддок, гушт нима
булар эди дейсиз, шукр, Мулла Обид кули очик, йигит. Кдни,
руймолингиз булса менга берингиз, так,сир.
- Худо хайр берсин, эсдан чик,майтурган иш к,иласиз! - дей­
ди Хатиб домла руймолини чикдриб. - Сен углим, бирга кир,

1Итмом - сунг, охир.
2Мунфаил - х,ижолатли, уятли.

-------------------------------------------------------------------------- 95

гУштни олгандан сунг узинг борасан, мен кетдим, хайр Хол­
мирза ака!

- Хайр, хуш.
Холмирза ака кулида руймол ушлаб, суфада Берди татар би­
лон чой ичиб ултурган Мулла Обид ёнига келиб кулади ва ба­
ланд товушда:
- Хатиб домлага озрок, гушт керак экан, берсак майлими? -
деб сурайди.
- Майли, берингиз! - дейди илжайиб Мулла Обид. Гуё дом­
ланинг гушт сурашини илгаридан кутиб турган каби бепарво
кУрунади.
Холмирза ака кичик махдум билан гушт учун кургонга
жунайди. Берди татар Хатиб домланинг кичик махдуми борли-
гидан бепарво Мулла Обид томон шангиллайди.
- Яшасин Хатиб домла, уяти булмаса, елкасига турва солиб
гадойлик х,ам к,илар эди!
Мулла Обид кичик махдумга ишорат к,илиб «эшитади» дейди.
- Бе-э-э... буларнинг нимасидан уялай? Обид кетмон дей-
ман, берган к,ишлогини к,айтариб олеин, мен тугрисини сузлай-
м ан-да, урток,! Лекин боя зап бугдинг-да, ошнам, мен сенинг
акдингга к,ойилман-да. Узи тунгуздан тук,, тагин сендан капсан1
олар эмиш, вой капсан еган тишингга... Лекин шалхдк домла-
ни шу замоннинг авлиёси деса булади... Мен узим-ку, туппим
м аеж идга тушеа одам ёллаб олдираман, аммо х,алигидек Худо
тавфик,2берганда узига пир к,илиб кул берсанг х,ам арзийди.
Мулла Обид жавоб бермайди, факдт илжайган куйи к,ули-
даги чойни пуфлаб ичади.

9. БЕРДИ ТАТАР

Берди татарни Тиктепада билмайтурган ва танимайтурган
киш и йук,. Илгарида «Берди» ва хрзирда «Берди татар» деганда
Тиктепадан х,ар кимнинг куз унгига умри огир мех,натда кечкан
сертажанг, баджахд ва уз сузли бир шахе келиб тухтайди.

Йил агдарувчиларнинг х,исобларига кдраганда, х,озир Берди
татар 56 ёшга кирган эмиш. Узи булса «неча ёшга кирдингиз?»

1 Капсан - хирмон кутарилганда камбагалларга бериладиган садакд-
гийлов.

2Тавфик, - диний эътик,од; инсоф.

96
-------------------------------------------------------------------- --------------------------

деб суровчига - «йилим маймун» деган жавобни беради. Яъни
«йил агдаришни билсанг, менинг ёшим сенга керак булса,
узинг х,исоблаб ол!» демакчи булади.

Ота-онаси Берди татар ёшлик, вак,тда улиб кетиб, Чиришок,
хола исмли она томонидан як,инрок, бир кдриндошининг тар-
биясида усади. Кулидан иш келатурган булгандан кейин Тик-
тепанинг бой дех,к,онларидан х,исобланган Шодмонбой отлик,
кишига малай булиб киради. Бошда Шодмонбойнинг моллари-
ни бокдди. Уч йил шу хизматини к,илиб, суяги бир оз к,откдн-
дан кейин хдм мол бок,иб, устига мойжувоз хдм хдйдайди. Икки
йил мойжувоз хдйдаб узининг «йик,илса ер тишлайтурган» хиз-
матчилигини курсатгач, унга харидорлар купаяди. Шодмонбой
беш йил ишлатиб унга беш сум бермаган ва беришни хдм уйлаб
курмаган булиб, «огзидаги ош»ни четка чикдргуси келмайди.
Бердибойнинг «йилига элли сум» бермакчи булган харидорла-
рининг огзига «элли сумни мен узим бераман» деб к,ок,олмай-
ди. Аммо Бердибойнинг онаси ва кенгашчиси мак,омида турган
Чиришок, холани аврашга тушади: «Бердибой тугрисида меним
муддаом бошк,а, Хайримни буйи чузулса, уни узимга куёв к,ил-
сам деган ниятим бор!» дейди. Чиришок, хола Шодмонбойнинг
сузига лакдялайди. Бердибойга: «Иссик, урнингни совутма, яна
уч-турт йилни узингга куриб, Шодмонбойнинг к,изини ол, бой-
нинг мол-мулкига шерик бул!» деган маслах,атини беради. Бер­
дибой хдм Чиришок, холанинг кенгашига кунади, ихлос билан
Шодмонбойнинг хизматига бел боглайди! Куз ва к,ишда мой­
жувоз кушади, куклам ва ёзда дехдончилик, к,илади. Шодмон­
бойнинг бир угли урнида, ишини гуё узиники каби жон отиб
ишлайди: совик, демайди, иссик, демайди, кеча-кундуз мехдат
кдлади. Шодмонбойнинг молига мол кушулади, ерига ер, узи
х,ам беш-олти йилнинг ичида к,ишлок,нинг урта кулдек бойлари
сирасига кириб к,олади. Бердибой эса Хайрининг буйи чузили-
шини кутади. Лекин бу «чузилиш» хддеганда меъёрига етмайди.
Куёв к,илиш ваъдаси олинганда Хайри тук,куз-ун ёшлик, булса,
ун тук,к,уз-йигирма ёшга борганда хдм буйи «чузилиб еткан» хд-
собланмайди. Холбуки, мучаси онасидан х,ам туларок,, кукраги
бола бок,ишга ярайтурган даражада кутарилган, баъзи кезларда
Бердибойга упгириб, к,учокдатишдан х,ам тортинмайди.

Бердибой Хайри учун ишлашнинг тук,к,узинчи йилида
(ёшликда ишлаган беш йили бу х,исобдан бошк,а) орага Чири-

----------------------------------------------------------------------------------------------- 97

шок, холани куяди. Шодмонбой, «сиз айтмасангиз хдм, менинг
хдр вак,т ташвишим шуларнинг туйи, бу кузга-ку туй к,илол-
масмиз, аммо келаси йил куздан хдм к,олдирмасмиз» деган жа-
вобни беради.

Бердибой келаси кузни кутади, к,иши билан мойжувозни ку-
шуб Хайрининг ишкдда ашула айтиб чикдди. К,ишдан чик,гач,
ердан к,ор кетар-кетмас ёнига Шодмонбойнинг угли Курбонни
олиб дехдончилик,га урнайди. Бердибойнинг узи: «айник,са шу
к,иш билан ёзда итдек ишладим: к,ирга элли пуд бугдой сепдим,
Шодмонбойнинг уз еридан экилмаган бир буйра эни жойи хдм
к,олмади, булар озлик кдлгандек икки ботмон ерни кишидан
ижарага олдириб шоли хдм экдим, кузда туй булса, гуруч узи-
миздан чик,син дедим», - дейди.

Лекин кузга борганда Бердибойнинг уз таъбирича «Шодмон­
бой хунасалик кдлади». К,ирдаги бугдойлар, курукдаги дехдон-
чиликдарни саранжомлагандан кейин Бердибой тукдйга шоли
урок,га кетади. Шоликорлик к,ишлокдан бир тош чамаси нари-
да булиб, Бердибой унда ётиб ишлайди, урок,, хирмон дегандек
ун-ун беш кунгача к,ишлок,га келмайди. Шу фурсатдан фойда-
ланган Шодмонбой Хайрини ёзда яширинчи битишилиб куй-
илган бировга бериб хдм юборади.

Бу ёкдаги «туй ишларини саранжомлаган» Шодмон ака сип-
силлик, булиб шоликорга тушиб боради. Баракалла, баракал-
ла билан Бердибойни яна хдм гайратга келтириб, хирмондан
чик,ган тайёр шолиларни крплатади, к,опланган шолиларни
Угли К,урбондан аравалаб к,ишлок,га жуната бошлайди. Уч кун-
нинг ичида шоли ташилиб битканидек, похол хдм шоликор-
нинг муюшига гарамланади. Хамма ишдан тамом хотиржам
булгандан сунг, сунгги мартаба келган араванинг оркдсига
икки хукузни боглаб, остларига уч-турт бог похолни тушак к,и-
либ, Шодмон ака билан Бердибой аравага чикддилар. К,урбон
отни хдйдаб к,ишлок, йулига тушадилар.

Хайри, Бердибой каби йигитларнинг юрагини уйнатарлик
даражада обдор.1 Бердибой х,ам к,излар 1сузини сузса арзий-
дирган, тожикафт, кук куз, к,ирра бурун. Уз сузига к,араганда,
Хайрининг жон-дилдан хуштори булган. Овлогрокда уптирар,
теваракка аланглаб к,учо1у1атар эди, дейишидан, чамаси, Хайри
*ам Бердибойга мойил. «Танача кузини сузмаса, букдча ипини
узмас» деганлар.

1Обдор - ок, юзли, гузал; таранг.

Шундай, ун беш кундан буён маъшукдсини курмай согинган
Бердибойнинг к,ишлок,га як,инлашган сайин юраги «каптарбач-
ча»дек уйнайди, ваъда кузи етканлигини уйлаб, ун беш йиллик
мех,натини хотирига хдм келтириб кдрамайди, х,озир унга хур-
сандчиликдан бошкд ran йук,...

- Такдир шундай экан-да! - деб куяди Шодмонбой.
Бердибой «такдир...»га тушунмайди ёки сузни эшитмайди,
факдт Хайри тугрисидагина уйлайди...
Шодмонбой Бердибойга бир кдраб олгач, яна бояги сузни
такрорлайди:
- Такдир шундай экан-да!
Бердибой хднуз бир нарса фах^ушамайди, факдт «такдир...»-
нинг кузига кдрайди, аграйиб кдрайди.
- Сенинг тугрингда яхши ниятлар к,илиб юрган эдик, Бер­
дибой ука, - дейди Шодмонбой, - аммо ният бошкд, такдир
бошкд булар экан...
Бердибой яна х,еч нарса англамайди...
- Бердига ваъдамиз бор, десак х,ам к,уймадилар. Бердига х,ам
такдир кдлгани бордир, дедилар... Ахир булмади, сенга ёлгон-
чи булдик,-да, ука!
- Нима?! - дейди Бердибой.
- Хайринг тугрисини айтаман! - дейди Шодмонбой, - синг-
линг Хайрини кишига бериб юбордик,!
Бу сузни эшитканда Бердибой кдндай х,олатга тушканлиги-
ни узи х,ам тасвир к,илолмайди, гуёки мени зах,ри хдлох.илга1
ботирдилар, дейди.
- Аммо, сен кунглингни бузиб юрма, - деб давом к,илади
Шодмонбой, - сен менинг бир боламдек гапсан... Бу йил бул­
маса янаги йил, ахир узим уйлантириб куярман...
Бердибойнинг бир огиз булсин суз айтишга тили келмайди,
факдт кузидан кдтор-кдтор ёши окиб туша бошлайди. К,ишлокга
келиб кирадилар. К,ишлок кучаларида учраган кишилар Берди­
бойга кулиб, масхаралаб к,арагандек буладилар... К,ургонга келиб
аравадан тушадилар, шундай пайтларда аравадаги юкларни бу-
шатишатурган Хайрининг урнидан еллар эсади...
Бердибойнинг к,орни х,ар кднча оч ва ун беш кунлардан буён
иссик, курмаган эса-да, олдига куюлган паловдан бир-икки ошам
олиб, томогидан нарига утказолмайди. Бу машъум кургондан на-

1Халох,ил - шарк, тиббича, еганда тузалиб булмайтурган захар (Муаллиф).

99

сибаси узилганини пайк,айди-да, кулини артади. Мехмонхонага
кириб янги кийимларини ахтаради. Мехмонхонадан эмас, жу-
нозхонанинг бурчагидан бир эски к,опга тикщган холда топади.
Копни култукдаб ун беш йиллик, таниш кургон билан видолаша-
ди, таниш кургон билангина эмас, шу куннинг узида тугулган
Кишлок, билан хам хайрлашади. К,ишлокда бундан сунг бош кута-
риб юра олишини тасаввур хила олмайди. Чунки унинг Шодмо-
нбойга куёв булиш учун ишлаб юрганлигини хишлокда хар ким
билади. Энди бундан сунг узини бутун хишлок, томонидан «куёв»
деб масхараланишини ва айнихса, бу масхарага чидай олмасли-
гини яхши сезади.

Кишлокдан хоронгида чихади. Х,озир хаёхга боришини, ха-
ерга хунишини узи хам билмайди. Фахат шу машъум хишлох-
дан хочишигина керак!

Шахарга кетишига тилаги эмас, йулда тасодифий хамрох-
лик, хилган кишининг шахарга бораётканлиги сабаб булади.
Ирим кеча вахтида шахарга киради, ёнидаги тетик хамрох,и-
нинг кумагида бир чойхонага кириб олишга муваффах булади.
Жой танлаш унинг одати булмаса хам бутун кечани азоб ичи­
да кечириб чихади. Бир томондан алданиш, хахорат азобласа,
икхинчи ёкдан бундан сунгги хоронги истихбол энтиктиради.
Х,озир кунгли нон тиламайди, гуё «ёг ичкан» каби тух- Аммо
:>ртага нима билан овхат хилади, чунтагида лоахал бир танга
хдм пули йух. Бошига эски иш кийимларини ешиб сотиш фик-
ри келади.

Эрта билан ювиниб «аёвли» кийимларини кийинади, эски
кийимларини хопха тихиб, чойхонадан йирокдашади. Бирор-
та чой-нон ололмагандан кейин, чойхонани ХУРУХГЗ банд хи-
лиш яхши эмас. Эски латта бозорини топхунча кун чошгохга
етади. Бир эски этик, яхтак-иштон, пахтаси охган чопони хирх
тийиндан нарига утмайди. Лекин хозир у шунга хам хурсанд,
ахир уч-турт кун очихмайди-ку. Беш тийинга чой-нон ичиб,
бир оз ёришгандек булади. Шахар томошасига берилади.

Икки-уч соат боши огхан ёхха кетиш натижасида шахар-
нинг янги хисмига юзланади. Бир-бирисига ухшаш кучаларда
боши айланади, ихтиёрни савхи табиийсига топширади. Нима,
йухса хозир Бердибойда бир махсад борми, унинг гояси, ун
беш йиллик мехнати оёхости хилиниб, узи номаълум к ^ ал ар -
га ташланмадими? Шундай, хозир хаёхга борганини, хайердан


Click to View FlipBook Version