250
— О—
ми? Бултурги х,исобда биз йигирма уч зарбдор хисоблаб, сов-
ринга куйган сигир етишмагандан кейин, к,олганларни ак,ча
билан мукофотлашга мажбур булдик. Мен Хасаннинг таклифи-
га кушуламан, кичикрок, нарса билан булса-да, хотин-к;излар
учун х,ам мукофот белгилайлик.
Бу тугрида хдм талай тортиш боргандан сунг, охирида бешта
кул машина белгиланиб, Хасан Рахматнинг таклифи хам товушга
куйиладиган булади. Алохида товушга куйиш натижасида Мулла
Обиднинг гунон таклифи, Татарнинг ховлиси бир огиздан кдбул
кдгсиниб, Хасан Рахматники бир кдрши билан утади.
Минг тукдуз юз уттуз учинчи йилнинг куклами «четан»чи-
лар томонидан шу чокдача курулмаган бир гайрат, якдиллик
ва зур хозирлик билан кдрши олинади. Бу фавкулодда ахвол-
га балки юк,оридаги мукофотларнинг хам таъсири булгандир,
лекин бизга к,олса, уч йилдан буён теварак колхозчиларга суз
бермай келган «четан»чиларнинг туртинчи йилда тук,сон беш
фоизда к,олиши, вак,тинча бояги магруриятнинг синиши сабаб
булади. Бу даъвомиз умуман, деярли «четан»чиларнинг «биз
га мукофотдан хам илгари обру керак, уттуз эмас, угтуз беш
центнер билан кетган обруни к,айтарамиз!» деб сузлашларидан
англашилади.
Ернинг йилдагича беш-олти эмас, етти ва баъзи бултаклар-
да саккизгача хайдалишини, чигит экишни ун бешинчи апрел-
даёк, бажарилишини курган Усмон полвон ёкдсини ушлайди.
- Буларга бир бало булдими, кузикиб к,олмайлик-да, - дейди.
Мулла Обид у к,адар таажжубланиб турмайди.
- Бу колхоз менлиги! - дейди.
Татар бу холни бошкдча таъбир к,илади:
- Урток, Сталин айтканча, колхозимиз болшевиклашади! -
дейди.
Бу таъбирлардан кдйси бириси тугрирок, - бунда бизнинг
ишимиз йук,. Аммо к,изиги шундаки, бу йил идора чопик,, суго-
риш каби ишларни ташкил к,илиш; иш битдими, оркдда к,ол-
дими, хар 1сун куздан кечириш тугриларида бош огритмайди.
Факдт Мулла Обид ва Усмон полвонлар (хосилот комиссия-
сининг учинчи аъзоси Карим ота бу йил к,иш чикдр олдида ва-
251
> •» °
фот к,илган) доим дала кезиб, экинлар устида кенгашгина бе
риб турадилар.
Учинчи чопик, йилдагига к,араганда ун кун илгари - бешинчи
июлда битади. Пахтанинг тупи кичкина дарахт хдлига кириб,
баъзи тупларида к,ирк,-элли гул ва шоналар куруниб к,олади.
Эски иримлардан кутулиб етмаган баъзи бултаклар, шунинг-
дек, фавкулоддарок, ускан к,итъаларга хода кддаб, ходанинг
учига исирик, боглаб куядилар. Идора бундай иримларга кдрши
курашиш учун эх,тиёж сезмаса х,ам, баъзи бултакларда курула-
ёзган тартибсизликларга к,арши курашишга мажбур булади.
Баъзи бултакларда кичкина дарахтликка томон усган гуза-
ларга туртинчи чопик, бериш х,аракати курулади. Х,олбуки, бун
дай гузаларнинг ичида одам юриб кетмон уйнатиш эмас, итдан
мушук кувлатиш х,ам гуллар учун зарарлидир. Дарх,ол идора бу
тартибсизликнинг олдини олиб, бултакларга «х,осилот учлиги-
нинг рухсатидан ташк,ари гузаларни туртинчи чопиш мамнуъ»1
мазмунли к,огозлар ёзади ва хрсилот учлиги дала айланишига
чикдди. Туртинчи чопик, лозим курулган жойларга рухсат бе-
рилади. Ортик,ча аъзоларни олиб, бугдой ^фогига жунатилади.
К,исман Мардонбой, айник,са, Татар ёз буйи Туглук,сувининг
бериги ёни (к,улубнинг к,атор рубаруси) билан бир-бирига тира-
либ солинаётган беш х,овли биноси устида айланиб юруйдилар.
Баъзан х,овлиларнинг тархдни чизиб берган техник (таррах,)
келиб туради. Техник чизган тарх, буйинча х,ар беш х,овлининг
киши туратурган хоналари бир-бирисига тиралиб, нариги то-
мондаги бинолар (к,улуб) ва бопщаларга ухшаш тушади. Уйлар-
нинг даромади ва теразалари кучадан курилади. Аммо х,овли-
ларни бир-бирисидан ажратувчи х,ар икки уй бошини ичкари-
дан кесиб тушкан ошхона, огилхона бинолари булади. Техник
х,ар икки уй остини ертула к,илиб ишлатади. Дон-дун ва музлай-
турган буюмлар учун бу яна х,ам яхширок, булади. Хрвлиларнинг
ярим ишланган булишига кдрамай, х,озирги курунишидан Тик-
тепага алохдда бир хусн бературганга ухшайди.
Тунукани кооперация ёки боищача йул билан хукуматдан
олиш имконияти курунмайди. Айник,са, бу йилги йилларда
кучайиб кетган давлат бинокорлик ишлари бунга мусоада2к,и-
лолмайди. Идора эски тунука топиш фикрида.
1Мамнуъ - манъ этилган, таки^ланган.
2Мусоада - кумаклашиш, имкон бериш.
252
Теримни хар кднча маъкул ташкил килган ва зарбдорликда
зур берган билан уз вак,тида бажара олмаслик, кутилади, чун-
ки х,осил куп. Мулла Обиднинг фикрича, теримчилар бир пай-
калнинг узидаёк,, бир-бир ярим иш кунини тулдириб, иккинчи
пайкалга уголмайдилар. Шу х,олда иккинчи ва учинчи теримни
уз вак;тида бажара олсалар хам, биринчи теримни удда к,илол-
маслар, дейди. Чора нима? Бирдан-бир чора - райондан би
ринчи терим учун купрок, хдшарчи сураб мурожаат к,илишдир.
Терим олдида районга ва колхоз оталиги «ильич»чиларга
мурожаатномалар ёзилади. Хозирча улардан жавоб йук,.
12. СОТСИАЛИЗМ Х,ИДИ КЕЛАДИ!
Умуман, деярлик инсонларда бир табиат бор: бизга бир нар-
са к,изик, булиб курунса, шунда биз хар бир нарсани унутиб, шу
к,изик,лик,к,а томон интиламиз; бошкд эхтиёжларимиз, хавас-
ларимиз узларининг илгариги ахамиятларини йук,отадилар,
йук,отмаганларида хам, маълум к,изикдик,к,а етишда бирор
воситага айланадилар. Фикр, хаёл, иш шу «к,изикдик,» доираси-
дан четга чик,майди. Бу хилда бошланган давомли «к;изикдик,»
ёки гоя аксар «висол» билан натижаланади. Бирок, «висол» биз
куткан завк,ни беролмайди ёки бериб битиролмайди. Чунки
унинг урнини бошк,ача бир «к,изикдик,» келиб олгач, бизнинг
бояги хизикликдан олинатурган завк, учун тайёр дикдатимиз-
ни шу ёк,к,а буриб юборган булади.
Биз юк,оридаги холни айник,са «четан»чилардан очик, ук,уй-
миз: бултурги кичкина муваффак,иятсизлик,дан сунг, уларнинг
каттадан-кичигидаги гоя ёки к,изик,лик шу муваффак,иятсиз-
лик,ни зур бир муваффак;ият билан босиб юбориш булиб к,ола-
ди. Бу «кизикдик,» йулида колхознинг Берди татарларнингги-
на эмас, хатто бир вак,тларда «сузак» касалига мубтало булган
Ахмад тогаларнинг хам уйк,уси учади. К,изикдик,к,а томон сехр-
лангандек жалб к,илинади. Хатто, бу к,изик,лик, йулида хаддан
тажовуз к,илганини хам сезмайди. Масалан, баъзи жойларда-
ги пахта учун зарарли булган туртинчи чопик, каби бу «огрик,»,
«четан»чиларнинг уз бошларидагина к,олмайди, к,ушни колхоз-
лардан учтасини хам шунга мубтало к,илади. Натижада уларни
253
х,ам районнинг олдинги колхозлари кдторига кечирганлигини
узи сезмайди.
- Гектарига уттуз икки центнер пахта!
Лекин бу галаба завк,ини «четан»чилар татиб битира олмай-
дилар. Завк, олиш урнини бошк,а бир «к,изик,лик,» келиб босади.
- Хукумат уз ак,часидан сарф к,илиб, колхозчиларга туй ясар
экан... Туй ун кун давом этиб, дунёдаги хдмма нав ошлар, х,ам-
ма хил уйинлар, уйинчилар, отлик, ва яёв пойга улокдар, барча
та баравар сарполар...
Галаба завк,и унутилади. Хамма бирдан туйгача кузги х,ай-
довдан, гунг ва рангдан кутулиб олиш хджрига тушади. Янги
«к,изикдик,к,а томон» интилиш бошланади...
***
Кузги хдйдов ва гунг одатдагидан беш кун чамаси илгари
битади. Район туй учун «Четан»га йигирма беш минг сум пул
беради.
Татар х,овлиларни битирган булса х,ам, ганчига ак,ча топол-
май юруйди. Идора топширилган пахта ак,часини банкадан ол-
гунча унга пул беролмаслигини билдиради.
Татар туй ак,часидан икки минг сумга хиралик, к,илади.
Идора х,ам туй кунларига янги х,овлиларнинг тамоман к,улдан
ЧИК.ИШИучун кулок, к,ок,май икки мингни беради.
Аъзолар ёз утиб кийим-кечакка, курпа-ёстик,к,а к,арай олма-
ганлар. Барчанинг яктак-иштони, тун ва чолвори лавак-лавак
булган, этиклардан пайтава осилиб юрийди. Аксар туппилар
тепчигидан к,ирк,илиб, пилтаси куруниб туради. Идора туй ку-
нини белгилаб, туйга атрофдан мех^монлар таклиф к,илишдан
илгари аъзоларни ва уларнинг бола-чак,аларини кийинтириш-
га к,арор к,илади. Селпо дуконига келиб тушган ун той газла-
ма, икки юз пальто ва узбекча тунлар, ич кийимлари, беш юз
пардан ортик,рок, оёк, кийимларини уч куннинг ичида аъзолар-
га тарк,атиб битиришга буюради. Кулуб ва боища биноларни
янгидан ок,артиришга, к,ишлок, кучаларини, рузгорларини то-
залашга, ахлатларни маълум жойларга чикдриб тукишга к,арор
к,илади. Туй учун лозим булган сук,им, к,орамол, улок, учун бу-
зок, ва эчки, паловга гурунч, нишолдага шакар ва х,оказо нарса-
ларни тайёрлаш учун комиссиялар белгилайди.
254
►» ° » ч
Район буйича туй х,озирлигини илгари битирган «Четан» бу
либ, учинчи декабр кечкурунга туй расми кушодида иштирок
к,илишни сураб, районга таклифнома юборадилар. Теваракда-
ги унта колхоздан ва ильиччилардан х,ам мехдоонлар чак,ири-
лади.
Райондан хабар топиб келган Мардонбой расми кушодда
Узбекистон марказидан келган хукумат вакиллари, бир неча
ёзувчи ва шоирлар х,ам иштирок к,илишларини сузлайди.
Расми кушодда иштирок к,илувчилар уч юзлаб киши чамала-
нади. Кулуб биноси бунга кифоя к,илса х,ам, четдан келатурган
юзлаб ме^монларни ётк,изиш учун жой ва уларга курпа-ёстик,
масаласи бир оз ишкал кучади. Узаро уйлашгандан кейин, мех,-
монларни кечаси кутиш учун уларни аъзолар рузгорига так,сим
к,илмок,чи буладилар.
Расми кушод булатурган кун идора кимларни нима билан
мукофотлантириш тугрисида бултакбошилар билан бирликда
кенгаш мажлиси угказиб, зарбдорлардан номзодлар белгилаб,
икки соат овора булади.
Кундуз соат иккилардан эътиборан мех,монлар кела бош
лайдилар. Мех,монлар к,улуб чойхонасига жойлаштирилиб,
белгиланган йигитлар томонидан кутилиб турадилар.
Кечки пайт райондан мукофот трактори ва бир арава х,ар
турли тун, хотин-к,излар кийимлари, тикув машиналари, оёк;
кийимлари ва шуларга ухшаш буюмлар келиб, Мардонбой ара-
вакаш билан юборилган руйхат буйича омборга тушириб ола
ди. Мукофот трактори хдммага маълум булса х,ам, аравадаги
буюмлар очик, англашилмайди.
Шундан бир оз кейин район партия кумитасининг масъул
котиби Каримов, район ижрокум раиси Буриев, марказ вакили
Х,амидов, икки шоир, яна бошкд унлаб мехдоонлар автомобил-
лар билан етиб келадилар. Колхоз идораси уларни истик,бол
к,илиб к,аршилайди.
Тарафайн бир-бирлари билан танишиб куришгандан сунг,
марказ вакили идорани бу йилги зур муваффак,ият билан таб-
рик к,илади.
Мех^уюнлар к,ишлок,нинг к,изил байрок, ва к,огоз гуллар би
лан ясатилишидан кура янги биноларга к,изик,синадилар. Хеч
нарсага к,арамасдан бирма-бир шу беш йил ичида солинган
255
янги биноларга кириб юрийдилар. Уларга, айник,са, кечагина
ганчдан чик,иб, х,озирча фак,ат тераза ойналари солинмаган
янги х,овлиларнинг тарх,и, куркамлиги, турмуш учун кулайлиги
жуда маъкул булади. Бу х,овлиларни бу йилги мусобакдда ют-
ган зарбдорлар учун бино к,илинганлигини эшитган Хамидов
Мулла Обид ва Берди татарларнинг кулларини сикдци.
- Менинг учун янгилик, яшасин, чин колхоз оталари! - дейди.
Бошкд мех,монлар х,ам иккисининг кулларини сикддилар.
Айник,са, Татар дунёга янги келгандек терисига сигмайди,
боши айланиб мастдек булади.
Аксар Берди татар билан х,азил сук,атурган Каримов янги
бинолар томошасидан сунг уртокдарини Берди татарнинг
ертуласига бошлайди:
- Юринг уртокдар, энди Берди аканинг уз «кошона»сини
х,ам курамиз.
«Кошона» маъносига Буриевдан боищалар тупгунмайдилар.
Татар к,изаради ва Каримовни кузи билан «шарманда к,илмас-
ликка» имлайди. Каримов кулок, солмай, мехдюнларни «кошо-
на»га бошлаб кетади...
Х,амидов Татарнинг «кошона»сидан жуда х,ам мутаассир бу
либ кдйтади. Шоирлар х,ам Татарнинг «кулбаи вайрона»сидан
илх,ом оладилар.
«Кошона»дан к,айтгач, мех,монлар расми кушод тугрисида
кенгашиб оладилар. Идора томонидан тузулган рузномага баъ
зи нарсалар к,ушадилар.
Кеч соат саккизда кулуб биноси колхозлардан келган мех,-
монлар, колхознингуз аъзолари, очик,хотин-к,излар билан лик,
тулади. Ултуришга жой тополмаганлар йул устига кийиз ту-
шаб, чойхонадаги каби ултуриб оладилар.
Кулуб сах,насига катта устол куйилиб, усти к,изил сатин би
лан уралган, тевараклаб устуллар терилган. Оркдцаги декарат-
сияда Маркс, Энгельс, Ленин, Сталин - инк,илоб рах,барлари-
нинг расмлари жонли каби кдраб турадилар. Декаратсиянинг
икки бик,инида Узбекистан рах,барларидан Икромов1, Файзул-
ла Хркаев ва бошк,аларнинг расмлари куринади. Айлана кулуб
деворлари турли шиорлар ёзилган кдзил сатинлар билан зий-
натланган. Сах,нанинг иккинчи муюшида дарахт каби зурай-
1 Акмал Икромов (1898-Тошкент - 1938-Москва), УзССР Компартияси
Марказий Комитетининг секретари.
256
Ф~ о..»"♦
иб, олтмиш-етмишлаб гузаси очилган икки туп пахта деворга
урнатилган. К^фуниш маданий шахдрнинг катта бир биносини
эслатса хам, электр урнига катта лампалар ёк,илганлиги бир оз
курунишга совукдик, беради. Бах,арх,ол йигирмалаб осма чи-
рокдар кулубни яхши ёритиб турадилар.
Сах,на эшигида Хамидов, Каримов, Буриевлар курунадилар.
Кучли чапак кутарилади... Бошк,а мехмонлар х,ам киргандан
кейин, энг оркдда Мулла Обид ва Берди Шодиевлар куруна
дилар. Бу иккисини курган халк, олкдшни жуда кучайтади, бо
ра-бора урнидан туриб кетади...
Мулла Обид четрок,к,а бориб ултуради, Татар раёсат курси-
сига келиб кули билан халк, олк,ишини бостирмок,чи булади,
халк, баттаррок, кутарилади...
- Уртокдар! Бу кунги туй мажлисимизни олиб бориш учун,
- дейди к,ичк,ириб, - раёсат сайлашимиз керак, бу тугрида
таклифлар булса, рухсат...
Олк,иш босилади, таклиф учун Хасан Рахдоат суз олади:
- Оталар, мен раёсат учун ун икки кишини таклиф к,иламан.
- Бошк,а таклифлар х,ам борми, - деб суфайди Татар, - бул-
маса яна суз Хасан Рах,матга. - Хасан Рахдоат номзодлар курса-
тади. Татар уз томонидан Хасан Рах,матни таклиф к,илади.
Номзодлар бир товушдан раёсатга сайланадилар, халк, ичи-
да ултурган Рафик,ов раёсатга борар экан, колхозчилар уни
кучли равишда олк,ишлайдилар.
- Хозирги мажлисимиз раислигини олиб боришни мен ур-
ток, Хамидовга таклиф к,иламан.
Барча бирдан чапак чалади. Хамидов раисликка утиб, маж-
лисни очик, эълон к,илади.
Хамидов рузномани ук,ушдан илгари голиб колхозчиларни
бу кунги туй билан марказ номидан табрик к,илишга туради.
Узининг ун беш дак,ик,ага чузилган табригида «четан»чилар-
нинг галабасини ёлгиз хрсилни юк,ори кутаришдагина эмас,
к,ишлок, турмушини хар жихатдан хам юк,ори кутаришда, деб
курсатади.
- Шунинг учун, урток^ар, - дейди Хамидов, - сизнинг к,иш-
логингиздан сотсиализм хиди келади! (Кучли олк,иш.) Мен
к,ишлогингизга келиб кирганда, димогимга сотсиализм хиди
келди (Олк,иш), мен бу к,ишлок, эскича Тиктепа эмас, «Лени-
нобод» аталишга лойик, ва бу улуг исмни к,озонишга хак, олган
257
-----------------------------------------------------------------------------------
экан, дедим, (Кучли олк,иш билан хдмма урнидан кузгалиб ке-
тади. Берди Татар - Яшасин Ленинобод, деб к,ичк,иради, халк,-
дан х,ам шундай товушлар жавоб к,айтаради; Хдмидов сузини
давом эттиради) шунга ухшаш колхозингизнинг хдм улуг рах,-
бар - Сталин номини олишга лаёк,ати бор.
Яна олк,иш, яшасин «Сталин» колхози, деган товушлар.
Хамидовнинг таклифидан сунг, Берди татар юк,оридаги
таклифларни кдрорга киритиб кетишини сурайди. Товушга
куйишда халк; бир огиздан кул кутаради, оркдсидан бир неча
дак,ик,агача олк,иш давом этади.
Табрикучун иккинчи суз район партия кумитасининг масъ-
ул котиби Каримовга берилади. Каримов уз табригида: «Колхо-
зингиз районимизнинг болшевик колхози ва обруси, иккинчи
беш йилликда бу обруни жуда х,ам юк,ори кутарасиз деб ишо-
наман!» дейди.
Давомли чапак билан к,аршиланган Рафик,овнинг колхозчи
лар томонидан бунчалик хурмат куришига х,атто марказ вакил-
лари х,ам таажжубланадилар.
- Илгариги Тиктепа ва х,озирда Ленинободнинг беш йил
орасидаги тафовути менга маълум, - дейди Рафик,ов, - энг ил
гари к,оронги к,ишлогимизга бунчалик фарк, багишлаган урток,
Сталинга ва унинг темир партиясига биз мех,наткашлар мин-
натдорлик, курсатишга бурчлимиз! (Кучли олк,иш ораси хурма-
тан х,амма урнидан туради.) Ундан кейин манови колхоз зарб-
дорлари к,ишлок, мех,наткашларининг акдли оталарига х,ам зур
миннатдорчилик,! - деб Мулла Обид, Берди татар, Мардонбой-
ларга ишорат к,илади. Халк; олк,ишлайди, Рафик,ов давом эта
ди, - узбекчада «к,арс икки кулдан чик,ади» деган мак,ол бор.
Колхозчиларимиз акдли оталарнинг сузига к,улок, солмайтур-
ган «бебошлар» булсалар, Обид кетмонлар кулидан х,еч нарса
келмас эди. Бинобарин, мен собик, «четан»чи огаларим ва ини-
ларимга х,ам минниатдорчилик, айтаман. «Ильич»чилар сало-
мини етказаман.
Мех,монлар олк,ишлайдилар, колхозчилар ерга к,арайдилар.
Суз район ижрокумининг раиси Буриевга берилади. Бури-
ев табрикдан сунг, колхозчиларга мукофот тракторини такдим
этиб, Мулла Обидга район ижрокуми томонидан ёзилган трак
тор хужжатини такдим к,илади. Олк,иш кутарилади.
258
- Уртокдар! - дейди Буриев, - Район ижрокуми сиз кдхра-
монлар учун турли саруполар, хотин-к,изларга тикув машина-
лари х,адя к,илиб келтирган эди. (Олк,иш.) Ва шу мажлисда сиз-
ларни мукофотлантирмакчи эди. Бирок, идорангиз «букун биз
узимиз тайёрлаган мукофотлар билан баъзи аъзоларимизни
мукофотлантирамиз, эртага к,олмиш аъзоларга сизнинг хддя-
ларингизни такдим к,илиш учун алохдца йигилишамиз» деган
жавобни бердилар. Х,ар ким уз рузгорига омил деганча, биз хам
идорангизнинг фикрига кушулишдик. Аммо, х,озир идора аъ-
золарингизга баъзи арзимас хадялар такдим к,илмок,чиман!
Олк,ишдан сунг Буриевга икки бугжома сарпо келтириб бе
радилар. Буриев бугжомадан хисорий бек,асамдан тикилган
бир тунни олиб Мулла Обидни чак,иради. Мулла Обид келиб
тунни кияди (Олк,иш), иккинчи шунга ухшаш яна бир тунни
Берди Шодиевга, учинчиси Усмон полвонга, туртинчисини
Мардонбойга, хулоса, идора аъзоларининг барчасига х,ам бир-
ма-бир тун кийдириб чик;ади. Мулла Обид бошлик, х,амма идо
ра аъзолари хдйитга ясанган улфат х,олига кирадилар. Олк,иш
бошланади. Буриев кичкина бир кутини очиб, ичидан теле-
фоннинг кулогидек иккита нарса олиб, яна жойига солади ва
Мулла Обидга такдим к,илади.
- Колхоз кдхрамонининг к,улок;сиз юришига биз рози
эмасмиз! - дейди.
Такдим килинган нарсага тушунган шах,арлик мех,монлар
чапак чаладилар. Аммо бу ёкдаги халк,, хатто Мулла Обиднинг
узи хам бу нарсага тушунмайди.
- Уртокдар, - дейди кулуб Буриев, - чамаси, бизнинг бу
сунгги хадямизга тушунмаган курунасиз. Бу нарса кулохсизлар
учун ишланган асбоб, буни хар кдндай кулок,сиз киши такдан-
да хам энг аста товушларни эшита олади.
Энди кулги аралаш умумий олк,иш кутарилади. Буриев ке
либ кулок,лик,ни уз кули билан Мулла Обиднинг кулокдарига
кийдириб куяди... Мулла Обиднинг кулогидаги ун саккиз яшар
карлик бирдан зойил булади.
Мажлисдаги тик, этган товушни эшита бошлаган Мулла
Обиднинг кузига таажжуб аралаш табассум урнашади. Буни
таък,иб эткан халк, яна к,арсак билан кулубни кутаради.
- Эшитишимга Караганда, - дейди Буриев, - бу фалокатни ур-
ток, Обид кетмон бундан ун саккиз йил илгари рус-герман фрон-
тида, жахрнгирлар мух,орабасида ортдирган. Букун ун саккиз
йилдан кейин, бу касал шуролар хукуматининг кулида очилди...
Олк,иш, кулги, «Яшасин, шуролар хукумати!» - деган товуш
лар...
Раис рузномани укуйди:
- Иккинчи масала - колхоз зарбдорларини мукофотлаш... Бу
хдкда суз урток, Берди Шодиевга.
Берди татар устида бекдсам тун билан олдинга чикдцм,
олк,иш кузгалади. Илгари колхоз номидан бирам-бирам хдмма
мех,монларга ташаккур ва рах,матлар айтиб чик,кдндан кейин
асл масалага утади:
- Уртокдар, маълумки, биз бу йилги мусобакдмизга беш х,ов-
ли, беш гунон1ва бешта тикув машинасини белгилаган эдик. Х,о-
зир мана шу мукофотларни уз эгаларига такдим к,илмок,чимиз
(Олк,иш). Мен бу тугрида бир неча огиз суз айтиб утмок,чиман.
Х,озирги мукофотларимиз маълум зарбдорларга берилганлик-
дан баъзи уртокдарнинг кунглига буларда уртача ишловчилар,
ундан к,олса, ялк,овлар х,ам бор экан, мазмунли фикр келиши
аник;. Лекин, уртокдар, бизда ялк,овлар йук,, бизнинг зарбдор-
лардан кейинда ишловчиларимиз х,ам бошкдларнинг зарбдор-
ларидан юк,орида турадилар (Олк,иш), энди уртадан зарбдор
фалон, деб фарк, ажратиб турушимиз, зарбдорларни мукофот-
лашимиз бизда вак,тинча бир масаладир. Нечукким, биз бошк,а
зарбдорларни сигир билан мукофотлаб туртинчи йилда хдмма
аъзоларимизни деярли сигирли к,илиб куйганимиздек, букун
баъзиларни янги х,овли, баъзиларни от ва тикув машиналари
билан мукофотлар эканмиз, иккинчи беш йилликда аъзолар
нинг хдммаси деярли янги х,овлилар, миниш учун отлар би
лан мукофотланишида шубхд йук,! (Зур олк,иш.) Мен бу урун-
да агарчанди йулдан четга чик;сам хдм, улуг рах,баримиз урток,
Сталинга гойибона икки огиз ташаккур айтиб кетмакчиман.
- Урток, Сталин! Сенинг рах,барлигингда колхозимиз бол-
шевиклашмокда, аъзоларимиз бойиб, бахтли турмушга утмак-
да (Зур олк,иш), урток, Х,амидов айтканча, бизнинг Ленинобод
к,ишлогидан сотсиализм х,иди келади. (Узок, олк,иш.)
Татар олк,иш босилгунча бир оз кутиб туради.
- Мак,садга келамиз. Бизда х,ар бир бултакда деярлик мех,нат
кунини бир ярим, икки бажарган ун чоглик, к,ах,рамонлар бор.
1Гунон - икки яшарлик той.
260
Умуман олганда, улар бир-бирларидан озгина фарк, к,иладилар.
Етишмаслик курсин, биз букун унта х,овли бино кдлмаганимиз
учун пушаймон емакдамиз. Англашилган булса керак, унта
зарбдорларимиз бир-бирларидан фарк,ли эмаслар. Биз х,овли
тугрисида узок, уйлагандан сунг орадан шу фарк,ни чикдрдик.
Бизда узи урта ёшли булса хдм, ёш зарбдорлар билан баравар
ишлаган уртоьугар бор. Уларнинг ёшларига нисбатан йигит-
лардан к,олишмаганлик,лари тах,синга лойик,. Шунга кура биз
ховлиларни кекса зарбдорларга бермакчи булдик! (Олк,иш,
«Тугри!» товушлари.) К,олган бешта ёш зарбдорларга бешта
гунонни (Олк,иш, «Жуда маъкул!» деган овозлар), бешта тикув
машинасига бизда маълум зарбдор хотин-к,излар бор! (Олк,иш.)
Биз х,озир бошлаб янги ховлиларнинг калидини уз эгаларига
топширамиз.
Раис Хамидов руйхатни укуб к,ичк,иради:
- Колхоз зарбдорларининг отаси Мулла Обид Даврон углига
кулубнинг к,аршисидаги биринчи х,овли!
Мулла Обид урнидан тургач, бинони жуда х,ам кучли олк,иш
босади, Мулла Обид келиб калидни кулига олади.
- Биринчи бултакдан Исобой Карим углига иккинчи х,овли!
Исобой халк, уртасидан ажралиб сах,нага чик,ади. Калидни
олар экан, олк,иш ёгилади.
- Учинчи бултакдан Нуьмон Рустам углига учинчи х,овли!
- Бешинчи бултакдан Алибой Обид углига туртинчи х,овли!
- Туртинчи бултакдан Хожи Мухдммад Очилди углига бе
шинчи х,овли!
Иккинчи навбатда гунонлар х,ам эгаларига такдим к,илина-
дилар. Жумладан, Пулагур х,ам к,ашк,а гунонга эга булиб, гилай
кузи яна х,ам «дах,шат» касб этади. Мирвали банги «к,ашк,ани
илдингми, кур, яна бир арак, к,арздор булдинг» деб сукади.
Учинчи навбатда зарбдор хотинларга тикув машиналари так,-
дим к,илинади. Эрлар орк,асида ултурган хотинлардан Гилмон
опа, Хандон биби, Хоним Султон, Биби Маржонлар уяла-уяла ке
либ, машиналарни кутариб кетадилар. Бешинчи машинани олиш
учун раис «Фотима Холмирза кдзи» деб чакиради. Иккинчи к,айта
чак,иришда хотинлар тупидан «Узи бунда йук,!» деган жавоб була
ди. Сирга тупгуниб ултурган Берди татар ер остидан кулуб Мулла
Обидга кдрайди. Мулла Обид буни фахдоламайди.
- Фотима опа касал булса керак, - дейди кулуб Берди татар,
- Фотима опа томонидан машинани мен кдбул к,илиб оламан.
261
Мехмонлар орадаги «сир»га тушунмайдилар... Фотима опа-
нинг машинасини Татар кдбул к,илиб олгандан сунг, кейинги
суз Мулла Обидга берилади. Халк, билан бирга раёсатдаги мех,-
монлар х,ам узок, чапак билан Мулла Обидни к,аршилайдилар.
Мулла Обид бек,асам тун кийиб, яна х,ам зурайиб курунган
улуг гавдаси билан сах,нанинг олдига юриб келади...
- Арзимаган муваффак,иятимизни арзитиб бизга туйлар к,и-
либ берган, туйимизни утказиш учун уз вакилларини юборган
болшевиклар фиркдсига, шуролар хукуматига колхоз номидан
миннатдорчилик кдламан! (Олк,иш.) Туйимизни биргалашиб
утказиш учун келган х,амма мех,монларга, колхозчи кушни-
ларга яна рах,мат! (Олк,иш.) Фирк,амиз ва шуролар х,укумати
бизни уялтириб бунчалик сарпо, хддялар тортик, к,илиши мени,
менинг колхозчиларимни яна катта галабаларга судрашига
шубх,ам йук,. (Олк,иш.) Мен колхозчиларим отидан янги гала
баларга кддам куйишга мехдаткашлик ваъдамни бераман! (Зур
олк,иш.) Боя урток, Берди татар, «Колхозимиз болшевиклаш-
ди...» дегандек булди. Лекин менга к,олса, х,али болшевиклаш-
гунча йук,. Нега десангиз, биз шу йилгина гектаридан уттуз
икки центнер пахта бердик. Бу эса «Колхоз болшевиклашди»
дейишга хдли вак,т эрта эканлигини курсатади. Мен бу даъвом-
ни исбот к,илиб чик,аман. Хуп... мен бир йил бир таноб жойга
пахта экдим, кузга бориб шу бир танобдан олтмиш пуд пахта
олдим. Бу нима деган суз? Бу шундайки, бир гектарига уч юз
пуд ёки... ёки элли центнер бериш керак, деган ran. Лекин наф-
самбирни айтканда, бу х,ам махтанадиган ran эмас. Мен бул-
тур бир китобча укддим. Нариги районда Мавлон полвон исм-
ли бир колхозчи бир гектардан турт юз элли пуд пахта олган.
Хуп... Бу нима деган ran? Бу колхоз болшевиклашгунча йук,, д е
ган суз булади. Шунинг учун арзимаган ишимизга хукуматнинг
бунчалик такдир к,илишидан мен уялиб тураман, колхозчила
рим отидан суз бераманки, иккинчи беш йилликда биз лоак,ал
хосилни эллик центнерга олиб борамиз! (Кучли олк,иш, халк,-
дан «Суз берамиз» деган товушлар.) Хуп... Энди бойиганлиги-
миз устига келаман. Биз якка хужалик даврига к,араганда талай
бойидик,, хар кдйсимизда элли-юз пудлаб галламиз бор, к,ор-
нимиз тук,. Ундан ташк,ари хар к,айсимизда сигир, куй деган
дек, моллар хам йук, эмас, холбуки, сигирларимиз отига сигир,
хар куни икки хурма сут олган билан сигирли булганлик, чик,-
262
майди. Бизга чин сигирли булиш учун хосилни бояги даража-
ларга кутариш л ози м (Зур олк,иш), хуп... хосилни юк,ори кута-
риш нинг шартларидан бири яхши, кучли отларга эга булиш-
дир. Холонки, бизнинг отларимиз сонига купайган булса хдм,
иш га келганда, чидамлари йук,. Биз от наслини тузатишда х,ам
х,али би р иш к,илмадик,. Биз бу ёкдан х,ам махтана олмаймиз.
Х уп... Биз эн дигина бешта янги х,овлига эга булдик,. Холонки,
би зн и н г аъ зом и з ю з унлаб х,исобланади... К,иск,а суз: аъзола-
римизнинг бойидик,, болшевиклашдик, сотсиализмга чикдик,
д е б талтайиш ларига х,али вак,т эрта, х,али биздан келаси йиллар
зур к,ах,рамонликлар кутади, уртокдар!!
Давомли олк,иш остида Мулла Обид жойига бориб ултуради!
«Яшасин, раисимиз» деган товушлар эшитилади.
Х а м и д ов Хасан Рах,мат билан сузлашиб олгандан сунг узаро
чувуллаш а бош лаган халк,ни тинчитади.
- Урток,лар, суз Хасан Рах,матга берилади!
Хасан Рах,мат кулумсиган х,олда сах,нанинг олдига келади:
- К,ишлок, ком сом оллари узларининг «х,унар»ларини х,ур-
м атли мех,монларга арз к,илмок,чилар!
Хар том ондан «Сураймиз!» деган товушлар эшитилади.
- Биз кдшлок, ёшлари уз «хунар»ларимизни арз кдлишдан илга-
ри кичкина узр хдм айтиб утамиз, - дейди Хасан Рах^мат, - бизнинг
шахдрлик шоирларимиз ёки кдшлок, 'гурмушини билмайдилар
ёки билишни тиламайдилар... Шунинг учун биз уз турмушимиз-
ни нафис, кдшлокдиклар учун англашиларлик, кдлиб курсатилган
адабиётга мух,тож булиб келамиз. Тугри, шоирларимизнинг шеър-
лари, хдкоялари, достонлари куп, бирок, улар бизнинг завкдмизга,
эх,тиёжимизга ёт, биз улардан сарик, чак,алик фойдалана олмаймиз!
(Ойнак такдан икки мех^мон шоир к,ип-к,изариб ерга к,арайдилар.)
У том ондан умидсизланганимиздан кейин ноилож биз кдшлок,
ёшлари билар-билмас коллектив равишда узимизга ёкдмли, син-
гишли охднг билан шеърлар-куйлар тукиймиз. Хозир биз уша узи-
миз тукуган байтлардан бирисини хурматли мехдюн уртокдарга
такдим кдлиш билан баравар, нодонлик, оркдсида кечган хатола-
римизни афв кдларлар, агар жуда хдм аччиглансалар бизни эмас,
манави шоирларни сукарлар, деб умидданамиз! (Олкдш, кулги.)
Икки ойнакли шоир жуда хам усал тортиб ерга кдрайди. Ха
сан Рахмат раёсатдаги мехмонлардан устолнинг икки бик,и-
нига утиш ни сурайди. Раёсат четлангандан кейин, сахнанинг
263
¥» ° - 4
уртасига бориб икки бикинидаги эшикка ишорат кдлади. Унг
томондаги эшикдан бошдан-оёк кизил бархитдан киска кийим
кийинган олти нафар йигитчалар чик,иб, халк,к,а к,ул кутариб
таъзим к,иладилар (Олк,иш). Улар чикдан томонларига к,атор
чизилгандан кейин, сул эшикдан олти нафар бош дан-оёк ки
зил шохидан кийинган дундук, к,излар чик,иб, булар хам халкка
кул кутариш билан таъзим к,иладилар.
Кучли олк,иш ораси булар хам йигитчаларга к,арши чизила-
дилар. Х,ар икки томон ораси узук, ярим дойра шаклини олади.
Икки уртага Хдсан Рахмат бориб киради.
Х,асан Рахмат йигитчаларга ишорат к,илади. Йигитчалар
ёк,имли бир охангда укуйдилар:
Йигитлар:
Сталиндан етди бизга ушбу хабар:
«Беш йилликда ялк,овликдан к,уйманг асар!»
Биз бахтлимиз, чунки бизга фиркд рахбар,
Мехнаткашга саодат бу билсак агар!
К,излар:
Мехнат - дилбар, бизлар унинг шайдосимиз,
Вазифасин англаганлар аълосимиз!
Бахтнинг к,уши бизга томон канот кокди,
Камбагаллар кулбасига чирог ёкди.
Йигитлар:
Шунда барча унгга бокди, сулга бокди,
Кук юзидан «Ишга!» дебон чакмок чакди.
Мехнат - дилбар, бизлар унинг шайдосимиз,
Вазифасин англаганлар аълосимиз!
Юзлар кизил, кийимлар шай, нодон деманг,
Сузлар уткир, чакчаки куп чапан деманг.
К,излар:
Куши булбул, атрофи гул чаман деманг,
Мероси мул, отаси бойчечан деманг.
Бизда, урток, сув урнига сутлар окар,
Хумлар, ёмлар галлалардан тулиб тошар.
Кулун кишнар, кузи химлар, куйлар маърар.
264
— о ------------------------------------------------------------------------------------------------
Йигитлар:
Чунки бизга оталикдир Берди татар!
Х,аммалари:
Мех,нат - дилбар, бизлар унинг шайдосимиз,
Вазиф асин англаганлар аълосимиз!
(О лциш , Татарнинг юзида магрур бир куруниш...)
К,излар:
Ун йигитга арзир менинг опам Хандон,
К,айси зарбдорлардан к,олар Биби Маржой?
Уз эр и н и йулда куйди холам Гилмон!
Мак,таш учун арзимасми Хоним Султон?
Йигитлар:
Мех,нат - дилбар, бизлар унинг шайдосимиз,
В азиф асин англаганлар аълосимиз!
Бах,ор етса , к,изил гуллар так,ар к,излар,
(К,излар гул тацадилар)
Я ш н а б гулдек юракка ут ёк,ар к,излар.
(К,излар уяладилар)
Ч анг чалинса, ишга к,араб ок,ар к,излар,
Ш ун и н г учун йигитларга ёк,ар к,излар.
К,излар:
Ч ун ки бизлар мех,нат элин лоласимиз,
Яъни «Четан» гулзорининг раъносимиз!
(Кучли ва давомли олциш...)
Б и зн и н г плон бу йил, урток;, уттуз неччи!
О ри н г булса, енгинг шимар, бизга ет-чи!
Ялк,ов эсанг, бетинг курмай кет-чи-кет-чи!
Йигитлар:
Х дй ф ди р сенга белбогингни еш-чи-еш-чи!
Хамма:
О би д кетм он колхозининг аъзосимиз!
М ом и к , отлик, ок, олтиннинг дарёсимиз!
Зур олк,иш ... К,из ва йигитчалар халк,к,а таъзим к,илиб, куздан
йук,оладилар. Бирок,, олк,иш босилмайди...
265
---------------------------------------------------------------------------------------- ♦—о—♦
Халк, иккинчи кдйта куйлашни сурайди. Йигитча ва кдзлар
иккинчи к,айта куйлашга мажбур буладилар.
Берди татар «Биз бу томондан хдм чакки эмасмиз» дегандек
к,илиб, магрур талтайиб ултуради. Кулокдик, кийиб четрокда
ултурган Мулла Обид ер остидан куйловчи к,излар ичидаги уз
к,изи Зайнабга «хумрайиб» к,арайди...
БИТ ДИ1
1 Шояд иккинчи беш йилликдаги Обид кетмонлар муваффакдятини давом
этдирсак. - Ёзувчи.
ИСТИБДОД ЗАМОНИНИНГ К,ИЁФАСИ
(«Крдирийшунослик»ка бир назар)
Улуг адиб Абдулла Кддирийнинг миллий адабиётимизда
тутган урни ва роли барча укувчи ва мутахассисларга маълум
ва машхур. Унинг «Бахтсиз куёв», «Уткан кунлар», «Мехробдан
чаён» каби улмас асарлари кенг укувчилар оммасининг маъна-
вий мулкига айланганига салкам бир аср булди. Юз йил тулди,
десак хам муболага булмайди, чунки адибнинг илк сахна асари
- «Бахтсиз куёв» нашр к,илингани ва узбек сахнасида куйилга-
нига хамда рус-узбек матбуотида биринчи хабару такризлар
чоп этилганига роппа-роса юз йил тулди.
«Туркестанские ведомости» ва «Туркистон вилоятининг
газети» укувчилари узбек халк,ининг к,из узатиш ва угил уй-
лантириш туйларининг тантана эмас, балки охири бир муси-
бат билан туговчи исрофгарчиликка айланганини ук,иб, куриб
билдилар. Бахтсиз куёв Солих ва ёш бир келинчакнинг фожи-
али халокати тимсолида халк,имиз жахолат ботк,огига ботгани,
ундан кутулиш йуллари ёш адиб Абдулла Кдцирий асари орк,а-
ли купчиликка ошкор к,илинди. Рус журналисти Гр. Андреев
«Бахтсиз куёв» сарлавхали мак,оласида махаллий халк, хаётида-
ги исрофгарчилик, вок,еалар жонли тил билан тасвирлангани,
асарнинг насихатомуз эканлигини таъкидлаган. Х,ар икки газе-
танинг муаллифлари уз мак,ола ва хабарлари билан «кддирий-
шунослик»ни бошлаб берган.*
Халкдинг саводли к,исми пьесани ук,иш, кенг омма асарни
сахнада жонланган тимсоллари ёрдамида уз хаётидаги ижти
моий, сиёсий, ик,тисодий маърифий-маиший муаммоларни
куриш орк,али ундан чик;иш, анихроги, к,утулиш йулларини из-
лаш учун юз бурди. Халк, пул, хокимият, хукмдорлик кувватини
билди. Шу боис пьеса, айник,са, спектакль халк,нинг маънавия-
тида миллий уйгонишга туртки берган асарлардан бири булди.
Пьеса ва спектаклга багишланган так,риз ва хабарларни куза-
*«Туркестанские ведомости». 1915 йил. 23 (сент.) 6 октябр, «Туркистон ви
лоятининг газети». 1915 йил 8 ноябр.
267
»>« о
тиб шундай хулосага келиш мумкин. Асар уша даврда халк,ни
тарак,к,иёт ва маърифатга чорлаётган ходимул миллат ва фук,а-
ролар мафкурасининг китоб ва томоша сифатидаги такдимоти
эди.
Асар 1915-1924 йиллар мобайнида Туркистон шахдрларида-
ги деярли барча х,аваскор театр труппалари томонидан сах,на-
лаштирилди. Аммо х,окимиятдаги кескин сиёсий узгариш, дав-
латнинг зурлик билан болшавойлар кулига утиши, эски сиёсий
ва ик,тисодий усткурмаларни бузиб ташлади. Халк,имиз маъна-
виятида шаклланаётган янги миллий тафаккурга рахна солиш
билан чекланмай, уни батамом йукдтиб юборишга катта куч
ташлади. Ижтимоий-сиёсий масалаларга жамоат, халк, ман-
фаати ва талабидан к,араш йуналишига к,изил ва ок, йуналиш
к,арши куйилди. Собик, бой ва судхурлар узининг буд-шуди-
дан айрилди. Туйлар мазмунан узгарди. Бинобарин, XX аср-
нинг биринчи ярми - халк, оч-нах,ор, куркувда яшашга мажбур
к,илинган даврда к,арз олиб туй к,илиш у ёкда турсин, миллий
сурнай чалиб туй к,илиш ман этилган бир пайтда куёвларнинг
бахтсизлиги бошк,ача шаклу шамойил олди...
1919 йилда «Изчилар» тудасининг «Куштут к,ули» (яъни фи-
лиали) томонидан сах,налаштирилган Абдулла Кддирийнинг
«Бахтсиз куёв»1 асари шухрат кдзонмади ва мунак,к,ид Иш-
чи-Гози Юнус томонидан даврдан ортда кдлган асар сифатида
танк,ид к,илинди. Мунак,к,ид тугри таъкидлагандек, «ижтимоий
инк,илоб к,утургон бир замонда матбуот ва адабиёт дунёсида
Хам буюк узгаришлар» кутилган эди.
Аммо Абдулла Кдцирий «Бахтсиз куёв» пьесаси, «Жувонбоз»
хикоясини чоп эттириб, тиниб-тинчиб кдлган эмас. У хукумат
ишига кириб, инкдлобий хукумат олиб бораётган бошбошдок,-
лик, сиёсий босим, оммани дахшат ва к,5фк,увга солиш, талаш,
ёлгон шиорлар билан соддадил халк,ни алдаш ва мустамлака-
чиликнинг бук,аламунлигини курди, кузатди, совук,к,он ишти-
рокчисига айланди. Шу боис мавжуд ижтимоий адолатсиз-
ликка нисбатан курашмок,ни узига шиор к,илиб олди ва узига
«Жулк,унбой», яъни «Курашчи» имзосини олди. Курашни к,алам
кучи билан олиб боришни мак,сад к,илди. Шунинг учун конун к,и-
личи етиб боролмайдиган ерларга кулги наштари етиб бориши-
ни эътиборга олиб к,аламини хикоянависликдан хажвнависликка
1«Иштирокиюн», 1919 йил 24 декабр.
268
—o f
бурди. Давр матбуотида эълон кдлган хднгома ва фельетонлари-
да 17-йил вок,еаларида таракдийпарвар ёшларга нисбатан к,ат-
тик,куллик к,илган рухднийларга нисбатан нафратини тортиб кдла
олмади. Узгаришдан кейин ёзган илк сахра асарида рухднийлар
кдёфасини очувчи бир пардали «Х,еч ким билмасун» комедияси-
ни такдим этди. Хотинбоз рухднийнинг уз набираси томонидан
фош к,илинишини курсатди. Спектаклга такриз ёзган Рози Юнус
муаллифга огир ботмайдиган к,илиб, «Урток, Жулкунбой томони
дан ёзилгон «Хеч ким билмасун» пиесаси мавзу, мундарижа ёги-
дан татарча «Ёшлар алдатмийлар» комедиясига жуда як,индир»,
деб бахд берди.
Шуролар хукуматининг матбуотида Мулла Абдулла, Жулкун-
бой имзолари билан кетма-кет фельетон ва х,ажвиялар эълон
к,илиши ва ёш булишига кдрамай, мохдр суз санъаткори экан-
лигини намойиш к,ила олди ва эл огзига тушди. Мутахассислар
томонидан юксак бах,оланди.
1924 йил 21 июн ойида шуролар матбуотининг олти йиллиги
кенг нишонланди. Матбуотда узбек адабиёти ва санъатининг
ютук, ва камчиликлари руйи-рост курсатиб берилди. Адабиёт-
шунос-педагог Абдурах,мон Саъдий, журналист Неъмат Хаким,
шоир Вадуд Махмуд, тилшунос К,аюм Рамазон, журналист Али
Исмоилзода ва бошкдларнинг мак,олалари босилди. Зикр этил-
ган адабиётшунослар бир овоздан Абдулла Кддирийнинг санъ
аткор адиб эканлигини тан олдилар ва адибга ижодий муваф-
фак,ият тиладилар.1Жумладан, А.Саъдий куйидаги фикрларни
баён к,илди: «Хикоялар ва айник,са, х,ажвий хдкоялар ёзмок,к,а
куп усталик курсатувчи кучлик ёш инкдлобий узбек адиби
Жулк,унбой (АДодирий) х,ам олти йиллик даврда узбек шеърий
адабиётининг кутарилишида катта бир омил була олади. Бу
шеърий талант «Инк,илоб» журналида босилиб келган «Уткан
кунлар» деган румони билан узбек шеърий адабиёт майдони
да румон ёзувчиликнинг биринчи кддамини босиб юборди».
Адабиётшуносликнинг ута сул тарафида турган мунакдид Неъ
мат Хаким «Умуман, Гози Юнус билан Жулк,унбойнинг к,алами
кутаришга арзийдирган к,аламлардир» деб ижобий бахд берди.2
1923 йилда «Инк,илоб» журналининг бир неча сонида, «Уз
бек ёш шоирлари» тупламида Абдулла Кддирийнинг «Уткан
1«Туркистон», 1924 йил 21 июн.
2 «Туркистон», 1924 йил 25 июн.
269
кунлар» романидан парчалар босилиши омма ва шуро м а ф к у -
рачиларини бирдек мафтун этди. Адиб кенг укувчилар о м м а -
сини китобни нашр этилишига интизор к,илиб куйди... Бирок,-..
матбуотда илк таассуротлар эълон к,илинмади. А дабиётш унос-
лар хам, мафкурачилар х,ам гуё огизга тош солгандек эдилар.
«Уткан кунлар» (1926 й.) эндигина 32 бах,орни кдршилаган а са р
муаллифи Крдирийнинг обрусини эл орасида ошириб ю бор д и .
1925 йил Узбекистан ССР ташкил топгани эълон кдпингач, м а т
буотда сифат узгаришлари содир була бошлайди. Бунга и к к и
нарса сабаб: бири, 1925 йилда ВКП(б) МКнинг «Бадиий адабиёт
тугрисида партия сиёсати» к,арорининг эълон к,илиниши булса,
иккинчиси, миллий ва инк,илобдан аввал шаклланган мадани-
ят ва зиёлиларга тиш-тирноги билан к,арши булган Марказкум
к,ошидаги политпросвет ташкилоти эди. Бу ташкилот узининг
назорати, буйрук,боз ва ак,л ургатувчилиги билан миллий м а -
даниятга иродасини утказа бошлайди. Лениннинг «Коопера
ция х,ак,ида» рисоласида ишлатилган «маданий инкдлоб» и б о -
раси амалий кулланиб, янги социалистик маданиятни ташкил
этишга кдратилди. Утмиш маданиятидан воз кечишни истаган
«прулеткульт» намояндалари А.А.Богданов, В.Ф.Плетнев мил-
лий-анъанавий маданиятдан воз кечиш, утмиш маданий м е
росини инкор к,илишни таргиб этдилар. Бу ок,им тарафдорлари
узларини «гузалликнинг жаллоди» деб аталишга рози булди
лар, Рафаэлнинг асарларини куйдириш, музейларни бузишни
истадилар. Ана шу истак-хох,иш заминида миллий шовинизм
х,ам урин олган эди. Атокди адиб Максим Горький узининг «Н о
вая жизнь» (16.ХХ.17Й.) газетасида шуролар хукумати бошла-
ган истибдодга кдрши туриб, «Лениннинг суз эркинлигига му-
носабати Столипинлар, Плева ва бошкд ярим одамларникидан
к,андай фарк, к,илади» деб ёзди, хукумат ва фирк,анинг матбуот,
адабиёт ва санъатга нисбатан муносабатидан газабланди. Уз
бек зиёлилари хам буни юракдан хдс к,илиб яшар эдилар. Адиб
Шапок, махдумнинг Тошкент ижрок,уми кршидаги политпро
свет булимининг тугатилишига багишлаб ёзган «Жонинг жан-
натда булсун» хангомасида «Тупрогинг енгил, юкинг огир бул-
сун!» демогига сабаб шудир.
Хркимият ва фирк,а сикуви остида «Иштирокиюн», «К,изил
байрок,» ва «Туркистон» газеталарига хос кенглик, демокра
тизм, либерализм, суз эркинлиги, миллий манфаат учун ку-
270
— *4
раш, ватанпарварлик, гуманизм-инсонпарварлик, миллий кдд-
риятларни улуглаш йукдлди. Миллий кдхрамонларга бир то-
монлама ёндашиш бошланди. «К,изил Узбекистон» пайдо бул-
гач, филология фанлари доктори Бахдцир Каримов ёзганидек,
«Санъат хдм, адабиёт хдм, илм хдм, хусусан адабий танк,ид хдм
ягона давлат сиёсати учун дастёрлик остонасига келиб колган
эди».1Бевосита Лениннинг таъбири буйича адабиёт фиркднинг
«мурват ва парракчаси»га айлантирила бошланди. Орадан куп
утмай х,окимиятнинг темир кдмчисига айланди. 1923 йил 9-12
июнда Московда «Мутлак,о махфий» грифида утказилган РКП
МКнинг миллий республика ва областларнинг масъул ходимла-
ри билан миллий масала хдк,ида утказилган Туртинчи йигили-
шида динга кдрши кураш масаласи хдм урин олди. Узбекистон
вакили А.Икромов мажлисда суз олиб, «динга эмас, балки ди-
ний бидъатларга кдрши кураш олиб бориш керак», деган ма-
салани уртага ташлади. Аммо Сталиннинг иродасига х,еч ким
кдрши тура олмади. Худди чор хукумати давридек яна дин ва
дин ахдига хужумлар кучайди. Бу сафар хукмрон мафкура пи-
чок,нинг сопини узидан чик,арди. Дин ва диндорларга нисба
тан узбек матбуотида кескин кураш бошланди. Матбуотда, ай-
ник,са, «Муштум» ва «Худосизлар» нашрларида сал ножуя иш
к,илган дин ах,лининг бурни к,онатилди. Г.Юнус, Н.Турак,улов
к,атори Абдулла Кодирий х,ам бу ок,имдан четда турмади. Аммо
«Муштум»да босилган «Йигинди гаплар» мак;оласи учун иши
терговга тушиб, к,амалиб, сунг ок,лангач, вазият бошк,ача туе
олди. Айник,са, 1927 йилда жумхурият ва вилоятларда утка
зилган «Маданият ходимлари к,урултойи»да инк,илоб арафа-
сида шаклланган ва миллий манфаатни х,имоя к,илган барча
ижодкорлар каттик, калтакланди, жумладан, Кодирий хдм. Ав-
вал узи диндорларга хужум к,илган булса, энди уларнинг узла-
ри «миллатчи», «майда буржуа» аталиб, адабий танк,ид ва ба
диий тахдилни фирк,а кузлиги орк,али курадиган, вульгар со
циологизм нук,таи назаридан бахщайдиган танк,идчиларнинг
нишонига айландилар. Газеталарда Кодирий ва унинг роман-
лари хдк,ида бирин-кетин макдлалар пайдо була бошлади.
Кодирий асарлари ва шахеига нисбатан хужумлар тухтамади.
О.Шарафиддинов, М.Шевердин, М.Солих,ов, С.Хусайн, Эрназар,
1 Каримов Б. «Абдулла Кодирий ва герменевтик тафаккур». Тошкент: Ака-
демнашр, 2014. - 15 б.
271
ва бопщаларнинг мак,ола хамда рисолалари (1928-1936 йиллар-
да) матбуот ва адабиёт оламини босиб, кенг укувчилар оммаси-
нинг Кдцирий ва унинг асарларига нисбатан фикрини, уй хамда
туйгуларини узгартиришга кдратилди. Аммо танк,идчилар К,о-
дирийнинг «Уткан кунлар» ва «Мех,робдан чаён» асарлари уз
бек, кдзок,, уйгур ва озарбайжон китобхонларининг маънавий
мулкига айланиб улгургани, энди бу мулкни х,еч кдндай ижти
моий, сиёсий, адабий куч тортиб олишига курби етмаслигини
англаб етмадилар. Хдр икки асар укувчилар оммасининг кдл-
бини, туйгуларини забт этиб, маънавиёт ва хдссиёт оламидан
узига бир бино куриб олишга улгурган эди.
Собик, чор хукуматининг жиловини мах,кам ушлаган фиркд
ва унинг мафкураси адабиёт ва санъат, умуман, бадиий ижод-
гагина эмас, кейинчалик одамларда миллий узликни таниш
ва кучайтириш, кучайтириб, миллий озодлик борасидаги ку-
рашларини куч олдиришга хизмат к,иладиган х,ар кдндай ижти-
моий-миллий даракатни, маданий таракдиётни йуртмачогли-
гида бугиш учун к,уйилган к,оровул булди. Ана шу мафкурани
х,имоя к,илиб, унинг халк, онгига сингдирмок, истаганлар куп
хщларда ижтимоий х,олатлар, халк, кддриятлари билан х,исоб-
лашишган эмас. Улар матбуот сах,ифасидан ва кдламкашлар
тилидан «ватанчилик», «инсонпарварлик» сузларини Иккинчи
жах,он уруши бошлангунча олиб ташладилар. Инк,илобни амал-
га оширган Русия халк,и х,ам, Туркистон халк,и хдм собик, импе-
риянинг барча халкдари каби жахоншумул к,иргинни келтириб
чикдрган тузумнинг мафкурасини тулик, тушуниб етишмаган.
(Атокди шарк,шунос олим Закий Валидий шу мафкуранинг
собик, посбонларига айланган миллий коммунист кадрларни
Ленин «майда буржуа» деб атаганини ёзади.) Мафкура тарги-
ботчилари ва химоячилари миллий адиблардан асар ёзганда
марксизм таълимотига, хусусан, диалектик ва тарихий матери
а л и зм а суяниб асар ёзишни талаб к,илдилар. Агар шу нук,таи
назардан асар ёзилганда узбек кдламкашлари Бухариннинг
«Материализм», Неъмат Хдкимнинг сохта, ислом билан марк
сизм к,оришмасидан иборат «Мужодалавий моддиюнчилик»
асарига суянишлари керак буларди. Бинобарин, ахли к,аламни
сохта йулга буриб юбориш хеч ran эмас эди. Бу - масаланинг
илмий тарафи. Ушбу муаммонинг яна бир энг огир томони
шундаки, инк;илоб, янги мафкурани к;алк,он к;илиб иш олиб бо-
272
♦*» о—*4-
раётган Туркистон Автоном Республикаси ва Узбекистон рах,-
барларидауша мафкура илмий асосинингузи заиф эди. Бунинг
устига узбек ёзувчиларининг аксарияти бу адабиётлардан ха-
барсиз булишган. Шу боис бу даврни коммунистик мафкура
купчилик кдтори миллий ёзувчиларни х,ам сохта йулга бош-
лаган давр деб атаймиз. Масаланинг яна бир томони, ушбу
мафкурани узбек адиблари бир ёкда турсин, инк,илоб учогида
яшаган Н.Бердяев, З.Гипиус, Н.Гумилев, Л.Андреев, В.Набоков,
Н.Брюсов каби рус ёзувчилари к,абул к,илишмаган. Масаланинг
энг нозик томони шундаки, бадиий ижод х,ар бир ёзувчи ва
санъаткорнинг уз инон-ихтиёридаги нарса. Бу ижтимоий-сиё-
сий, фалсафий-ахлок,ий, адабий жараёнга бирон бир мафкура-
чининг тайёр мафкурага буйсунишни талаб к,илиши у ёкда тур
син, хдтто аралашишга х,ак,и йук,. Аммо сиёсий-хдрбий босим
ва жазо билан иш юритувчи шуролар х,окимиятида талаб ва шу
талабни сузсиз бажариш биринчи уринда, бадиий ижод куйи
уринда турарди. Мавжуд хркимиятни кулда сак;лаб к;олиш учун
х,амма нарса, жумладан, бадиий ижод х,ам узининг сиёсий, та
рихий, фалсафий заминига эга булмаган «йук,силлар»-«пруле-
тариат» деб аталган синф мафкураси кейинча ВКП(б) ва КПСС
деб аталган ташкилот манфаатига хизмат цилмоги, мавжуд
х,окимиятга таслим булиши лозим топилган. 1936 йилда утган
Ёзувчиларнинг биринчи съездида «душман таслим булмаса,
янчилади» деган шиор уртага ташланди. Охир-ок,ибатда рус-
ларнинг аток,ли шоири А.Твардовский айтганидек, «халк, халк;-
нинг душманига айланди», очиги, мажбуран айлантирилди.
Хокимият зикр этилган кузбуяма сиёсат дамчисини жуда эр-
кин уйната бошлади ва талайгина турли миллат вакилларининг
ёзувчилари нохдк, калтакландилар. Х,атто биринчи рус пруле
тар ёзувчиси деб х,исобланган Н.Уксусов илк асари чик,к,андан
кейинок, к,амаб юборилди ва у к,айтиб бадиий ижод майдонига
к,айтмади, аникроги, зулмкор тузумга хизмат к,илгиси келмади.
Шуролар хукумати ва унинг дох,ийлари ва дох,ийчаларига
хос булган душман излаш, душманга чик,ариш, бадиий ижод-
корларни яккалаш, узлатга солиш авж ола борди. Уларга тайёр
тарихий сиёсий атамалардан айбномалар ясаб, ёпиштириш ру-
сум, кддим бобокалонлар сузича куг булди. 1928 йилдан бош
лаб Абдулла Кодирий ижодига ижтимоий тор мафкура талаби-
дан ёндашиш ва танк,идлар куг (мода) одат тусига кирди.
273
И» о »ч
Абдулла Кдцирий «миллатчилик», «майда буржуа» атамала-
ри остида нохдк, калтакланди. «Уткан кунлар» узбек адабиёти-
даги биринчи, талаб даражасидаги румон - инк,илоб мезони
билан улчанди ва унга сиёсий тамга босилди. Асар босилгандан
сунг икки йил утгач, 1928 йилда адабиётшунос О.Шарафидди-
нов «Уткан кунлар» хдкдца « ё ш ленинчи» газетаси ёнидаги ёш
прулетар адиб ва шогирдлар тугарагига тайёрланган тезис»и-
ни эълон к,илади. Мунак,к,ид тезисда бадиий адабиётга илмий
талаб нуктаи назаридан эмас, юкдрида таъкидланганидек,
синфийлик нуктаи назаридан талаб к,уяди. У миллий хдётнинг
маълум тарихий узвидаги вок,еаларни, миллат зех,ниятидаги
уз тарак,к,иёти учун тусик,ларни, куртак отаётган янги узбек
жамиятининг талаб-хох,ишини кузгудек акс эттириш, Ватан
ва халк, такдири адиб гуманизмини белгилаш хусусиятларини
эътибордан со кит к,илади. Туркистон халк,и бошидан кечирган
х,арбий, иктисодий-сиёсий, маънавий фожиаларни назарга ол-
майди. Танк,идчи мансуб булган халк, дардидан кура тор маф
куравий талабни устун куйиб, ёзувчига акл ургатади:
1. Румон умумият билан мафкуравий х,ам шаклий нуксон-
ларга эгадир. Нуксонлар ёзувчининг социалистический метод-
ни тарихга татбик этолмаганидан, тарихни синфий кураш та-
рихи деб англамаслигидан келади.
2. Ёш прулетар адиби тарихга субъект1 карашидан к°чиб,
илмий диалектик материализм мафкурасининг унсури килиб
олиш, тах,лилда шу методни куллаш лозим. «Уткан кунлар» ин-
сониятнинг синфий даври (бадиий объектив тарих)ни ёлгиз
ушал вактдагина бера оладир».2
Ушбу тезислар них,оятда гализ ва илмий нуксонлигидан
катъи назар мутлак х,окимият талаби булса х,ам, х,али кенг жа-
моатчилик томонидан барча жумхуриятларда бирдек кабул
килинмаган. Бадиий ижодда диалектик материализмга асос-
ланиш, реализм масалалари адиблар астойдил кабул кила ола-
диган ижодий метод сифатида ишлаб чикилмаган эди. Ленин
нинг узи х,ам, давомчилари х,ам унинг «Партия ташкилоти ва
партия адабиёти» маколасининг 1905 йилдаёк шоир В.Брюсов
1 «Субъект» сузи гализ ишлатилгаи. Бу х,олатда суз маълум жой, шахе
маъносини олади. Агар «субъектив» булганда, «ижтимоий тор» деган маънога
эта булар эди.
2«Ёш Ленинчи», 1928 йил 8 феврал.
274
° -4
томонидан кдттид тандид к,илингандан сунг адабиёт ва санъат
х,ак,ида биронта янги фикр айта олишмаган. Умуман олганда,
агар шу талаблар бажарилса, яъни адабиётда синфийлик маса-
ласи биринчи уринга чик,са, ижодкорлар ватандошлари, фар-
зандлари, оиласи тадцири х,ак,ида к,айгуриб яшаган кишиларни
прулетар хукумати, ВКП(б) киргинидан садлаб к,олар эдими?
Йук,, йук, ва йук,! Сабаби, мунакдидлар марказий хукумат жи-
ловини ушлаган кишилар томонидан олиб борилаётган икки
стандартли сиёсатни илгашдан ожиз булишган.
«Уткан кунлар» устидаги машмаша ушбу тезис билан тугага-
ни йук,. Тандид аста авж ола бошлайди. «За партию» журналида
М.Шевердиннинг «Биринчи узбек романи» (АДодирий. «Уткан
кунлар») макдласи чоп этилади.
Хуш, М.Шевердиннинг «Уткан кунлар»ни танк,ид к,илишга
хдкди бор эдими? Бир томондан, бегона халк, вакили сифатида
уз мулохдзасини билдиришга тамоман х,ак,ли, иккинчи том он
дан кдралса, узи яшаб турган мамлакат ах,олисининг к,адим ма-
данияти, кдцриятлари, зех,ниятини билмаган ва билишни иста-
маган кишининг к,алам юритишга тамом х,акди йук,.
Шевердин «Уткан кунлар»ни тах,лил к,илар экан, Отабек,
Юсуфбек х,ожи, Кутидор, Хомид, Кумуш тимсолларини бир-
ма-бир шарх,лайди: Отабекни дастлабки хдпатидан чекиниб,
тавдирга тан берган, Юсуфбек х,ожини дин чизигидан чик,май-
диган хур фикрловчи, Кутидорни анъаналарга таслим булган,
Хрмидни жох,ил, Кумушни адабиётдан хабардор замона аёли
булиб к,олганини таъкидлайди. Роман вок,еасини макон ва за-
мондан ташк,ари х,исоблайди, тарихий вок;еалар к,ах,рамонлар
х,аётига таъсир курсатмайдиган безак; К,одирий уз дахрамони-
ни тарак,к,ийпарвар, салкам инк,илобчи курсатмок,чи; Отабек
аста буй курсатаётган савдо капитализмининг вакили; роман-
нинг к,олган к,ах,рамонлари уткинчи ва нотабиий; асарда тас-
вирланган даврда оилада матриархал тартиблар жорий булиб,
улар яхши ва дулай тартиб булган; роман этнографик жихдтдан
катта димматга эга; асарда тарихий давр кам тасвирланади;
ёзувчи хукмдор ва амалдорларнинг табиатини яхши курсата
олган, деган фикрга боради. Диндорлар яхши танкдц к;илинма-
ганидан шикоят к,илади.
Шевердин «Роман тарихий. Бинобарин, вок,еалар ривож
олган манзарада аввало замонни акс эттириш керак; айрим
275
ижтимоий кдтламларнинг узаро муносабатларини курсатиш
керак. Романда бундай яхлитлик йук,» дейди. - «Роман куйи
синфлар хдк,ида зигирча булсин маълумот бермайди. Мех,нат~
кашлар кдндай яшашган, уларнинг манфаати хдк,ида фикр
юрита олмаймиз». «Кдцирий тарихий романни, замон курини'
шини эмас, балки усиб келаётган савдо ахдининг идеаллашти-
рилган тасвирини беради». «Романни ук,иганингда, муаллиф
утмишни ок,лаш, утмишни х,озирги кунга нисбатан яхши экан-
лигини курсатишни мак,сад к,илган деган фикрдан воз кечол-
майсан. Маишат, ижтимоий муносабатлар ва одатлар идеал-
лаштирилган», асарда «бир огиз суз, бир кдтор йук,ки, жуда бул-
маса, юзаки тарзда булса хам диннинг асосий камчиликларини
курсатган булсин. Кдцирий бирон жойда исломни мак,тамайди
Хам, сукмайди хам». «Айнан шу синф (яъни савдогарлар - С.А.)
хозирги даврда хам уз кучини йукдтгани йук,, хали хам катта
роль уйнамокда, унинг роли салбий эканини исботлаш шарт-
микин?»1деган айбловни уртага ташлайди. Курсатилган кам-
чиликларидан к,атъи назар К,одирийни мохир суз санъаткори
деб хисоблайди.
Биз атайлаб М.Шевердиннинг каттакон макдласидан унинг
талаб ва танкдцларидан мисолларни келтирдик. Сабаби, му-
нак,к,иднинг талаб ва эхтиёжларини билмок,чи булдик. Абдулла
К,одирийни тушуна олиш у ёк,к,а турсин, узи яшаб турган жой
халк,ининг жилла курса маиший маданияти билан таниш-но-
танишлигига к,изик,дик. Афсус... Адиб ва мунак,к,идликни даъво
к,илган бу шахе узбек миллий хаёти, маданиятидан мутлак,о бе-
хабар киши эканлигини курсатиш билан бирга чор Русиясидан
кдлган исломни ёмонотлиг к,илишдек чурук анъанани янги за
мон талаб йургагида уртага ташлаган. Шунингдек, Кумушнинг
фазилатига шубха к,илади. Адиб, бизда утмишда Зебунисолар,
Гулбаданбегимлар, Нодираю Увайсий, Махзуналар борлигини
билдириб, Кумуш тимсолига улар маданиятидан бир чимдим
кушган булса, негунох?!
Шевердиннинг танкдцини ук,иб, унинг халк,имизга булган
муносабатини хис к,илар эканман, кино илмининг билимдони,
филология фанлари доктори Хдмидулла Акбаровнинг Фаргона
канали хак,ида фильм ишлашни орзу к,илган машхур режиссёр
Сергей Эйзейнштейннинг бир узбек йигити билан булган му-
1«За партию» журнали, 1928 йил, 3-сон.
276
v- ° м
лок,оти ва хулосаси х,ак,идаги х,икояси хаёлимдан утди. Фаргона
канали х,ак,ида фильм учун дастлабки тасвирларни тасмага ту-
шираётган атокди режиссёр чойхонага кириб, чой ичиб утирган
бир узбек йигитининг ёнидан жой олди. Шунда йигит чойини
ичиб булгач, кулидаги пиёлани чайиб, режиссёрга чой узата-
ди. Х,аётни ва одамларни нозик кузатувчи Эйзенштейн чойни
ичиб булгач, пиёлани эгасига кдйтарар экан, бу нозик кунгилли
йигит бегона киши чой ичган пиёлага к,андай муносабатда бу-
лишини кузатади. Шунда йигит пиёлани кулига олар экан, уни
осмонга бир иргитиб, илади-да елкасига ташлаган румолчага
пиёланинг четларини сездирмайгина артиб олади ва чой ку-
йиб ичади. Пиёла х,ам покланади, мех,моннинг дам дили огри-
майди. Бундай нозик маданиятни курган режиссёр узбек халк,и
х,ак,ида шошиб фильм яратишдан воз кечган экан. Биз Шевер-
динда роман вок,еаларини ана шундай нозик кузатишни, ро-
манда тасвир этилган миллий х,аёт ва тимсоллар сажиясидаги
ингичка хщатларни теран илгаш ва тахдили у ёкда турсин, му-
аллиф тасвирлаган вок;еаларни, тимсоллар фаолиятини, роман
кузда тутган мак,сад-гояни тушунишга интилишни курмаймиз.
У ёзган танк,идда рах,барлик, ак,л ургатиш, асарни менсимаслик
кучли.
Ушбу танкддга Узбекистон фиркдсининг фикр афкори «Ком
мунист» журналида Мух,аммад Х,асан «Нафис адабиёт майдо
нида прулетариат мафкураси учун кураш масаласи» сарлавх,а-
ли мак,оласи билан муносабат билдиради. Муаллиф Шевердин
охднгига йургалайди. «Кутариб уриш» усулидан фойдаланади
ва фикрини шундай ифодалайди:
«Уткан кунлар» узбек адабиёти майдонида биринчи румон
ва яхши ёзилган румон. У шубх,асиз гузал ва нафис бир асар».
«Мафкура нук,таи назаридан х,ам «Уткан кунлар»нинг зарари
х,ар х,олда «Х,ой, fflapK,!»^apHHHr зараридан кам деб уйламай-
миз».
«Абдулла К,одирий кучли ёзувчи, кучли адиб, менимча, биз
нинг ундан янги нарсалар ва мафкура жих,атидан «Уткан кун-
лар»га Караганда бизга як,инрок, асарлар кутишимиз мумкин.
Аммо х,ар к,андай булса-да, бу румоннинг прулетариат мафку-
расига тамом тескари булиши фактдир».
1 «Хой, Шарк,!» Г.Юнус томонидан озарбайжончадан узбекчага табдил ки-
линган бир пардали пьеса.
277
«...бизнинг нафис адабиёт бобига кубракдикдат беришимиз,
нафис адабиётни тула равишда уз мафкурамиз остига олиш йу-
лида курашишимиз зарур булганини курсатадир. Бизда эса бу
жих,атдан жуда катта бушлик, бор. Буни бекитиб ултиришнинг
хожати йук,. Буни очик, икрор к,илиш керак. Биз бундай огмачи-
лицларга царили шафцатсиз, марх,аматсиз кураш олиб бориш1
лозим булганлигини куб вак,тларда эсдан чикдриб куямиз. Рози
Юнуснинг «татбикдг» ва «табдилот»ларига, АДодирийнинг
«Уткан кунлар »даги мафкуравий к,ингир-к,ийшик,лик,ларига уз
вак,тида тегишли бах,они бермаганлигимиз буни очик, курсатди.
Хеч шубх,асиз бу огмаларни, к,ингир-к,ийшик,лик,ларни танкдд
к,илиб чик,а олишлик, кучлар бизда йук, эмас, бор».
Мух,аммад Хасанов бир огиз суз билан булсин асарни х,имоя
килишга уринмайди, узи мансуб булган фиркднинг тор манфа-
атини кузлайди, холос.
Бадиий ижодни хукмрон мафкура югурдагига айлантириш,
унинг ижтимоий буюртмасини бажаришга мажбуран сафарбар
этиш танк,идчиликнинг к,уролига айланди.
Кенг укувчилар оммасига «Нуртой» тахаллуси билан тани-
либ келаётган ёш шоир хам бу жараёндан узини четга олмади.
Унинг «Муштум» ва «Ер юзи» журналларида чандишлари бо-
силди. «Биринчи давр «Муштум»нинг бошлаб чик,ишидан (1923
йил, феврал) 26 йилнинг феврал ойида чик,к,ан 27 сонгача бул
ган, - деб ёзади Нуртой, - Рози Юнус, Жулкунбойлар даври. Бу
даврнинг муваффак,ият ва камчиликларини якунлаганда шуни
айтмак мумкин. «Муштум» уз мундарижаси билан ишчи-дехк,он
савиясига хос эмас, мафкуравий жихатдан купинча хато йул-
ларга тушиб бизнинг камчиликларимиздан узгаларни кулдир-
макчи булди».2 Нуртой бу билан кифояланмайди, «Муштум»ни
варак,лар экан...» мак,оласини эълон к,илади. У журнални тахлил
к,илар экан, Еози Юнус билан Жулкунбойни чак,иб олиш ва душ-
манга айлантиришдан узини тиёлмайди: «Бош мак,ола Жулкун
бойнинг «Нахе боекдн экан»и. Миллатнинг буюк адиби «уз» ис-
тик,болидан вахимадор булиб, Октябрнинг муваффак,иятини
курмайди», «Бир «вак,тлар уз борлигини курсата олган узбек
миллати» деб «Уткан кунлар»нинг нашъасидан бурун тортила-
ди», «Энди Жулкунбой тарафидан яратилиб, уз вак,тида ва уз ахл-
1Курсив бизники.
2«Ер юзи», 1928 йил 15 май, 8 (41)-сон.
278
лари уртасида мужиби ташаккур...» булган асарларга «жирттак
айтмок,чимиз» дейди. «Рози билан Жулкунбойлар «Муштум»ни
монополия кдлшб, мех,наткашларни ёт рухда тарбия к,илдилар»‘
деб айблайди. Нихрятда огир айблар.
«Уткан кунлар» романи 1931 йилда Озарбайжонда узбек шо-
ири ва тилшуноси Холид Саид ва узбек журналисти Абдулла
Кдмчинбек томонидин озарчага таржима к,илиб нашр этилди.
Ушбу нашрга сузбоши ёзган таржимонлар румонни «реалистик
асар» деб бахрладилар. Аммо бу бах,о мах,аллий мафкурачилар-
га маъкул келмади.
«Уламо» жамиятидаги ва Афгонистон ва Туркиядаги фаолия-
тидан хавотирда яшаган адабиётшунос Миён Бузрук Солих,ов
бир к,атор асарларида, жумладан, «Узбек адабиётида миллат-
чилик куринишлари»2 рисоласида Чулпон ва Абдулла Кддирий
асарларига кескин бах,о бериш билан узини унглашга х,аракат
к,илган. Хусусан, «Уткан кунлар» к,ах,рамони Отабек х,ак,ида
«Романнинг идеалний шахсияти - к,ах,рамони булгон Отабек
типи - Николай подшолик аскарининг келувига йул курсатган
ва уни вакил булиб тилаган машх,ур к,арок,чи миллионер Са-
идазимбой каби бир тип эмасми? Бош к,ах,рамонни тах,син ва
офарин билан к,абул к,илган бойлар Мирзохдким Парвоначи
каби К,ук;он хонлигига к,арши Николай идорасини истаб фикр
туплаган катта бойларнинг типи эмасми?» - дейди. Холбуки
Абдулла К,одирийга Саидазимбойнинг шахси х,ам, Мирзох,аким
парвоначи Умидовнинг фаолияти х,ам маълум эди. Айник,са,
Саидазимбойнинг русларга сотилгани, унинг Тошкент мудофа-
аси даврида одам ёллаб, халк,ни к,урк,увга солгани, шах,ар борут
(порох) омборини портлаттиргани, Черняевдан мукофот олга-
нигача бутун шах,ар ахдииси орасида маълум ва машхур вок,еа
х,исобланган. Бинобарин, К,одирий уни асарига прототип к,илиб
олиши мумкин эмас, чунки бу даврда гарчи Саидазимбойдан
анча кейин булса-да, бирок, унга нисбатан х,ак,ик,ий жахрнгашта
булган Тожимухдммад Исомух,амедовнинг М осква-Петербург-
Лондон-Париж саёх,ати х,ак,идаги хотиралари «Турки стон вило-
ятининг газети»3 бир неча сонларида эълон к,илинган. Ажойиб
1«Муштум». 1928 йил 8-сон.
2 М.Б. Солщов. «Узбек адабиётида миллатчилик куринишлари». - Тош
кент. 1932.
5«Туркистон вилоятининг газети», 1900 йил 3 июнь, 11,18,27 ноябр сонлари.
279
*
к,аламкаш Абдурахдоон Сайёх,нинг Франция ва Хитойга сафар
таассуротлари х,ам китобча хдпидан чоп этилган. Кдцирий бу
сафар таассуротларидан хабардор эди. Х,атто уша даврда рус ва
Европа давлат тузилишини билган кишилар куп булган. Аммо
унинг асарда Шамайни тилга олиши ва айнан Отабекнинг сав-
догарчилик фаолиятини Шамай билан боглашидан мак,сад
даврдан узок,лашмасликдир. Яна Отабек тили билан рус тузу-
мидаги давлат аппаратини мах,аллий хукумат билан так,к,ослаш
учун укувчини мушохддага чорлашдан узга нарса эмас. Акс
х,олда у Шамай урнига Япония, Х,индистондаги инглиз хуку-
мати ёки Германия х,ак,ида тухташи мумкин эди. Уша хонлик
замонида бу мамлакатларга савдо ва бошк,а ишлар билан бо-
риб келган кишилар бор эди. Адиб уларни мисолга олмайди.
Айнан Русияга тухтайдики, бунинг хосияти мух,тарам укувчи-
ларга маълумдир. Урни келганда айтиш жоизки, айрим киши
лар «миллатчилик» билан «айирмачилик»ни, яъни кдбилавий,
уруглар орасидаги узаро айримачиликнинг фарк,ига боришмай-
ди. Бу нук,сон М.Солих,ов ва бошкдларда х,ам сезилади. Сабаби,
эски ва янги хщ имият бу атамага огир айб к,уйганлигида. Мил
латчилик - х,ар бир сиёсий арбоб, жамоат ходими, ёзувчи ва од-
дийгина к,аламкаш булишидан ташк,ари оддий фук,аронинг уз
ватани ва давлатини, уз миллатини севиш, узлигини сак,лаб ко
л и т учун интилиши ва курашидир. Бунинг нимаси гунох,. «Мил
латчилик», «пантуркизм», «панисламизм» атамалари фак,ат чор
Русиясининг мустамлакачилик сиёсатини янги шакл-шамойил-
да давом эттираётган болшевиклар хркимиятига уз хукмронли-
гини к,улдан бой бермаслик, узининг к,адим давлатчилик тарихи
ва маданиятига эга булган халк,ларни асоратда ушлаш учунгина
керак эди. Шу боис фак,ат К,одирий эмас, балки у билан бир давр
да яшаб турган адиблар, шоирлар, жамоат ва маданият арбобла-
ри, хукумат ва фирк,а рах,барлари хдм жазоланди.
Узбекистон фирк,а к,умитасининг карнайига айланиб, мада
ният, адабиёт ва санъатда хужайинлик к;илаётганлар тарихий
вок,еалар, сиёсий чигал масалалар, таргибот-ташвик,от, бир суз
билан айтганда катта бир халк, дастурхони остида нималар
яширинганидан мутлакр хабарсиз булганлари учун вульгар
социологизм нук,таи назаридан адабиёт ва санъатга бах,о бер-
дилар. Ана шундай кишилардан бири Сотти Хусайн эди. Унинг
асари босилишдан аввал «Шарк, х,ак,ик,ати» газетаси куйидагича
280
»- ° «ч-----------------------------------------------------------------------------------------
эълон беради: «Сиз адабиёт мух,ибимисиз? Бас, гафлатда к,ол-
мангиз! Шу як,ин орада «Уткан кунлар». Тез кунларда газетамиз
сах,ифаларида Абдулла Крдирийнинг «тарихий» румони устида
узок, бир тах,лил - танк,ид боса бошлаймиз. Жуда тез тарк,алиб
кетган бу румоннинг бадиий ва мафкуравий юзини марксизм
тащ идида узок, текшириб бериш биринчи йулда урток, Хусаи-
новнинг иши булди».
Сотти Хусайн «Уткан кунлар» романи х,ак,ида энг катта
тадк,ик,от ёзган кишидир. Унинг узбек театри ривожи, спектакл-
лар х,ак,ида ёзган мак,ола ва такризлари ихтисос нук,таи наза-
ридан нихрятда жун ёзилган асарлардир. Ана шундай жунлик-
ни «Шарк, х,ак,ик,ати» газетасининг 1929 ва 1930 йил сонларида
босилган макдлаларида,1 кейин 1931 йилда Бокуда босилган
«Уткан кунлар» китобида х,ам курамиз. Китоб «Кириш, «Румон»,
«Тарихчи х,ам художник», «Кулёзма», «Муддаосини укувчига
утказиш (Дидактика)», «К,арама-к,арши солиштириш», «Киши-
лар-маслаклар», «Солиштиришни келиштириш», «Тасвири»,
«Тили», «Тарихий тасвир», «Асл фикрнинг жилови», «Журжи
Зайдон - Абдулла Крдирий», «Румон х,ам х;ак,ик,ат», «К,одирий
яшаган давр ва румон к,ачон уйланган», «Адабий приёмнинг
ижтимоий мох,ияти», «Румонтизм мактабининг ижтимоий асо-
си к,андай», «Умумий мулох,аза-якун», «Бундан кейин (нати-
жа урнида)», «А.К,одирийнинг «изох,лари» муносабати билан»
бобларидан иборат.
Сотти Хусайн адабиёт ва санъат асарларини ижтимоий-сиё-
сий нук,таи назардан, бадиий ижодни мавжуд х,окимият ман-
фаатига хизмат килдириш нук,таи назаридан тах,лил к,илади.
Шу боис адибнинг мах,орати, суз устаси эканлиги, асарнинг се-
виб ук,илишини инкор к,илмаган х,олда асарни мавжуд мафкура
таргиботчиси булмагани учун танк;ид к,илади. Танк,идчи жах,он,
хусусан, Гарбий Европа романчилик мактаби, унинг ок,имлари,
кутарган муаммолари: инсон ва жамият, шахе эркинлиги, фикр
хурлиги, арбоби х,окимият ва жамият, оила-никох, масалалари,
жамиятнинг тарак,к,иёт ва инк,ирози, мустамлака ва мустамла-
качи, к,ул ва к,улдор, Франция инк,илоби ва унинг ок,ибатлари,
жах,он х,аётини тобора к,ора булутдек к,оплаб бораётган сиёсий
ик,тисод; соф фойда, банк, судхэдэлик, очик, ва ёпик,, совук; ва
к,онли урушлар каби умуминсоний муаммоларни Гарб роман-
1С. Хусайн. «Шарк, х,ак,ик,ати», 1929 йил 14 июн.
281
чилик мактабида инъикосини теран уфганмай туриб, Кдцирий
ижодига бах,о беради, х,атто баъзан ак,л ургатмок,чи булади.
Бунда х,ам узига ишонч йук,, шу боис «Натижа урнида» чекиниш
к,илади: «Уткан кунлар» румони устида узок, ултириб куп нарса
ёздик. Албатта жуда х,ам мукаммаллиги учун кафил була бил-
маймиз», дейди-да, яна уз фикрини хужжатлайди: «Тарихий
румонни тарихий х,акик,атларга хилоф булса-да, бостирили-
шидан муддао ижодий кучларни курсатиб туриб яхши танк,ид
оркдсида адабий йулларимизни тугри тушуниб, иш куриш учун
бир материалдир». «Х,ак,ик,атда А.Кдцирий узининг мавзуи,
материали билан эмас, балки идеяси, инк,илобга булган норо-
зилиги билан биздан узокда турган ёзувчидир». Танкдцчи та
рихий мавзуда ёзилган бадиий асар билан, бевосита тарихий
фактларга суяниб ёзилган тарихий асарни ажратмайди.1Адиб-
нинг инк,илобга, мавжуд сиёсий тузумга кдршилиги айнан ни-
маларда акс этганини, нима учун Абдулла Крдирий инк,илобни,
марксизм-ленинизмни к,абул к,илиши, тараннум этиши керак-
лигини далиллаб бермайди. Ижод эркинлиги, фикр хурлиги
хдкдда лом-мим демайди.
Сотти Хусайн асарда марксистик асарлардан олинган кучир-
маларни узлаштириб юборганини айтади. Шунингдек, асарда
айрим рус адабий танкддчиларининг асарларидан фойдалан-
гани х,ам сезилади. Аммо унинг адабий масалани адабиёт ме-
зони билан эмас, балки тор сиёсий талаб улчови билан тахдил
кдлгани уни боши берк кучага олиб кирган. Бу нарса унинг те
атр спектаклларига ёзган такризларида х,ам як,к,ол кузгаташла-
нади, шу боис унинг ёзганлари В.Тиханович, С.Олимов каби
санъаткорларнинг танкддига дош бера олмаган. Аток,ли олим,
академик Иззат Султон унинг «Танланган асарлар»га ёзган ки-
риш сузида С.Хусайннинг так,ризларига енгил бах,о бериб ку-
тулганига сабаб шунда.
Агар С.Хусайн романтизм мактаби намояндалари асарла-
рига чукуррок, кирганда, А.Франс эмас, балки Виктор Гюго,
Вальтер Скотт, Александр Дюма асарларига эътибор к,аратар,
Зайдон билан Скотт уртасидаги як,инлик ва фарк,ни анирагач,
Кодирийнинг реализмига тан берган булар эди, бу - бир. Ик-
кинчидан, Кодирий «Уткан кунлар»ни х,али инк,илоб узил-ке-
1«Шарк,хдк^1к,ати», 1929 йил, 17,18,26,2 8 и ю н ;4 ,5,14,23,24 июл; 11,14,15,
16 авг.; 7 окт.; 1930 йил, 9,14,17 январ сонларида босилган.
282
сил галаба к,илмасдан аввал бошлаган, унда жамиятни талотуп-
га отлантирадиган гоялар эмас, балки миллий х,аёт ва унинг
асрий муаммолари ва хоби-гафлату инк,ирозга юз тутган Тур
кистон жамияти уйгониши, жах,он мамлакатлари ичида уз урни
ва мавк,еига эга булиши, бир суз билан айтганда давлатчилик
кдддини тиклаш учун янги тафаккур кераклиги масаласини
майдонга куйилганини сезган булар эди.
Сотти Хусайннинг «Уткан кунлар» асари тах,лили узбек ада-
бий танкддчилигида хддиса була олмаган. (Асар босилиб, укув-
чилар орасида тарк,алгач, вок,еа гувох,ларининг хотираларига
Караганда, Абдулла Крдирий ва унинг асарининг кддри янада
ошиб кетган. К,иргин йилларида укувчилар асарни нук,та, вер-
гулича ёд олиб хотираларида сак,лашган, ёстик,лари ичида бе-
китиб асрашган.) Шу боис танк,идчилик уни жиддий асар сифа-
тида к,абул к,илмаган. Купчилик унга замонасозлик деб к,араган.
Бирок, танк,идчининг асарида Абдулла К,одирий ва унинг тунгич
румонига нисбатан айтилган ижобий фикрлар х,ам борлигини
айтиб утмаслик адолатсизлик булар эди.
Кддирийнинг «Уткан кунлар», «Мех,робдан чаён» асарлари
кенг укувчилар оммасининг кдлбини забт этган асарлардир.
Аммо истибдод даври укувчи эх,тиёжини х,ам, адиб к,албини
ларзага солган вок,еаларни, уни тулк,инлантирган ва мушох,ада-
га мажбур этган муаммоларнинг бадиий талк,ини билан х,исоб-
лашмади. Шу боис узбек адабиётининг илк эпик асарларига
нисбатан «бойникини бояк,иш к,изгонар» к,абилида эмас, балки
«к,аттолнинг к,ули», «угрининг супургиси» тарзидаги макдталар
матбуотда куринди. Миён Бузрук Солих,овнинг «Шарк, х,ак,ик,а-
ти»1 газетасида босилган мак,оласи х,ам шундай макдяалардан
бири. Юк,орида айтилган сабабларга курами ёки узга мак,сад
билан Миён Бузрук Солихрвнинг «Октябргача булган узбек
огзаки адабиёти» (1935), «Узбек театри тарихи учун матери-
аллар» (1935), «Узбек адабиётида миллатчилик куринишлари
(1933) асарларида болшевистик мафкурани зурлаб олиб кириш,
угмиш маданиятга нигилистик к,араш, ёзувчилардан уларнинг
билим ва иродасидан, х,атто зех,ниятидан ташк,ари нарсаларни
талаб к,илиш х,олатлари сезилади. Жумладан, «Мехробдан чаён»
романи х,ак,идаги мак,оласида Туркистон халк,ида ижтимоий
онг уйгониб келаётганини адиб томонидан них,оятда усталик
1«Шарк, х,акик,ати», 1929 йил 1-2 апрел.
283
билан сингдирилганини сезмайди, сезса-да, узини билмаган-
га олади. Кези келганда айтиш керакки, М.Солихдв «Мехробдан
чаён» романи х,ак,ида ran кетганда, Сафар бузчининг «икки к,ари
буз» туфайли Анвардан розилиги ва унга берган юксак бахдси-
ни шубх,а остига олади. Бунда х,ам танк,идчининг к,ах,рамоннинг
так,во, поклик, олижаноблик каби фазилатларининг ифодасига
нисбатан шубх,аси аввало узини мухдфаза к,илиш булса, иккин-
чи томондан, Чимкент ва Тошкент шахдрларида эмас, балки
Кукдн хонлиги ва рус боск,инчилари огзида шов-шувга сабаб
булган «икки к,ари буз» вок,еасидан нечукдир хабарсизлиги ки-
шини уйга толдиради. Буз вок,еаси тарихийдир. Машхур муфти,
«Туркистон вилоятининг газети» мухбири ва ходими Саттор-
хон Абдугаффоровнинг отаси Тошкентдаги Бекларбеги мад-
расасини тугатиб, Чимкентда кдзилик лавозимида ишлаган
кезларда бир киши келиб, ишни уз фойдасига х,ал к,илиш учун
бир туп буз келтириб пора бермок,чи булади. Шунда Абдугаф-
фор к,ози матонинг, «икки к,ари буз»нинг бир учини буйнига
боглаб, эгасига кутартириб пора олувчининг х,оли шу булади,
деб пора бермок,чи булган кишини шахдр айлантириб сазойи
к,илади ва к,озиликдан воз кечади. Бу вок,еа шахснинг фак,атги-
на так,восини эмас, балки унинг уз мансабига нисбатан содик,-
лигини, унга барча баробар эканлигини, диёнатини курсатувчи
далилдир. Диёнатли инсон х,ар бобда садокдтли, деган фикр
чик,ади бундан. Афсуски, М.Солих,ов ё бу вок,еадан хабарсиз ёки
маданият ходимлари курултойининг «ур калтак-сур калтаги»-
дан к,урк,иб кетган, шекилли, Анварнинг диёнатига шубх,а би
лан к,арайди. Худди эртаклардаги каби хонми, демак у них,оят-
да золим, диндорми, демак, у фосик, булиши керак, деган фикр-
ни илгари суради. Солих, махдумни х,ак,орат сузлар билан тилга
олади. Хдпбуки, адиб Солих, махдумни ута салбий шахе эмас,
такдир олдида ночор к,олган, борига, еткурганига шукр килиб
яшайдиган XIX аернинг оддий бир зиёлиси тимсолида тасвир-
лайди. Абдулла Кдцирий Худоёрхон хдкддаги тарихий ёзма ва
огзаки материалларни чукур ургангани хон образининг бади-
ий талк,инида як,к,ол сезилади. У хон шахеига нисбатан объ
ектив к,арайди, унинг фазилатини х,ам, сафолатини х,ам хас-
пушламайди. Бу Миён Бузрук Солихдв - «Махорий»га ёк,май-
ди. Махорий эса мавжуд х,окимият манфаатининг х,имоячиси
ва таргиботчиси. Агар M cx,oiqcoh Ибрат, Мирза Олим Мушриф,
284
рус генерали Н.Гродеков сузларини инобатга оладиган булсак,
Кдцирий хоннинг образини уйдирмасиз, тулак,онли курсатган.
Мунакдидни Мухдммад Ражаббек, Анвар, Раъно, Солих, дом-
ла образлари, Анвар ва Сафар бузчи, Анвар ва Султонали му-
носабатлари х,ам кдноатлантирмаган. Дин ва диндорларга х,ам
танкддчининг муносабати нихрятда салбий. Сабаби, танк;идчи-
нинг адиб тафаккур йуналиши, маслак-мак,садида яширинган
«сир»ни сеза олмаслигида, миллий зех,ниятга нисбатан эъти-
борсизлигида. Адибнинг инк,илобий мафкура ва Солихрвлар,
Хусаиновлар, Азимовлар, Шарафиддиновлар, Шарифийлар ва
бопщалар ортида турган кучларнинг талабига буйсунмаслиги-
да. Агарда адиб уларнинг к,олипига тушганда «Мехробдан ча-
ён»дай гузал асар яратилмас, укувчи х,ам оладиган маънавий
озиги ва бадиий завкдан мах,рум булиши турган ran эди.
«Уткан кунлар», «Мехробдан чаён» романларига нисбатан
анча замонасозлик рухдда ёзилган «Обид кетмон» к,иссаси
маданий инк,илоб, шуро мафкураси к,арсакчилари томонидан
яхши кутиб олинган булса-да, бари бир, огзига элак тута олма-
ганлар бу асарни х,ам тупрок,к,а к,ориб утишни унутишмади.
1935 йилда адибнинг «Обид кетмон» к,иссасининг «Бир тул
ки ва бир кулки» боби рус адибаси Л.Е.Соцердотова томонидан
рус тилига таржима к,илиниб, М.Шевердиннинг «Кириш» сузи
билан нашр этилди. Суз муаллифи Крдирийнинг таржимаи
х,олига оид далилларни уз билганича келтиради, жумладан,
«мусулмон фанатизмининг кучати, жах,олат суянчиги булган
мадрасада» тах,сил олганини таъкидлайди. Жадидларга эр-
гашганини эслатади. Жадидлар тугрисида эшитган ва билган
ёлгон-яшик,ларни сах,ифаларга тукади. «Обид кетмон» х,ак,ида
суз бошлар экан, «Абдулла Кдцирий жадид миллатчилик маф
кураси таралган барча нарсадан кутулишга интилиб, узини
к,айта к,урмок,да». «Ёзувчи колхоз х,аётини акс эттиришга ури-
ниб, унинг барча х,олатларини, х,атто энг майда, лекин ах,ами-
ятли жих,атларини ранг-баранг курсатишга чогланган» дейди.
Шевердин ёзувчини Обид кетмоннинг онгидаги кескин узга-
риш кдндай юз берганини курсатмаганликда айблайди. Ёзув
чи келтирган сабабларни инобатга олмайди. Унинг фикрича,
Обиднинг колхозга кириши унчалик х,ак,к,оний эмас, $фтах,ол-
нинг психологиясидаги кескин узгариш очилмаган. Шевердин-
нинг сузига кура, колхоз куриш масаласи бачканалаштирилган,
285
колхоз манманлик куролига айлантирилган. Обид кетмон кол
хоз дехдонга яккахужаликка нисбатан купрок, фойда келтири-
шини уз туйгуси билан билиб келганини Кдцирий очик, ва аник,
ёзиши лозимлигини ук,тиради. Кдцирий яккахужаликчининг
бойлардан, судхурлардан, соликдардан куп жабр чекканлигига
ёзувчи мутлакд ахдмият бермаган, дейди.
Шевердин к,иссада дин вакиллари нихдятда салбий курса-
тилганидан хурсанд булади. Факдт Мулла Мух,синнинг образи
яхши очилмаганини рукач к,илади. Берди Татарнинг тимсо-
ли асар охирида жуда заиф тасвирланганини курсатиб утади.
Колхоз ташкил этилиш пайтидан бошлаб синфий кураш тухтаб
кдлишидан нолийди. К,исса нотекис ёзилганини таъкидлайди.
Пекин айрим камчилик ва нуцсонлар асарнинг кдцрини туши-
ра олмаслигини тан олади. Обид кетмон Сталин 1930 йилда
уртахдллар х,ак,ида билдирган сузларига ёрк,ин иллюстрация
эканлигини тан олади.
Обид кетмон улкан вок,еага ёрк,ин тасвирми? Йук,! Обид
кетмон ва унинг сафдошлари олиб борган улкан мехмат давр
хукмронлари уйнатган сиёсий к,амчининг х,осиласи сифатида
куз олдим издан утади. Б ерди Татар, Пулагурдан тортиб, бир
кузи кур, тукдиз кило пахта терган чолгача давр нафаси, истиб-
дод замони куйдургувчи куйлак кийдирган кишилардир.
Жуманиёз Шарифий ва Олим Шарафиддиновнинг «К,изил
Узбекистан» газетасида босилган «Обид кетмон» х,ак,ида», Эр-
назарнинг «Маданий инкдлоб» газетасида босилган «Обид
кетмон» х,акдца мулох,азаларим» мак.олалари1 истибдод замо-
нининг кир сах;ифалари. Сабаби, ушбу макдлалар Абдулла К,о-
дирийни к,атлгох, кундасига х,айдаган мак;олалардан.
Ж.Шарифий ва О.Шарафиддинов макдласининг бадиий
тах,лилга мутлак,о алок,аси йук,. Келинг, яхшиси, аввал сузига
бок,айлик:
«Абдулла К,одирий - Жулкунбой Октябр инк,илобидан илга-
ри майдонга кирган ёзувчи. А.Кдцирий шу даврда усиб келаёт-
ган савдо-саноат буржуазиясининг олдинги вакили сифатида
уз асарларида буржуазия идеяларини угказди, миллатчиликни
ташвик, к,илди.
Жадид ёзувчиси АДодирий х,ам совет хукуматининг душ-
манлари билан бирлашиб, Октябрни ашаддий душман сифати-
1«Маданий инцилоб», 1936 йил 24 январ.
286
да к,арши олди. У болшевикларни масхара к,илиб, совет вок,ели-
гидан кулиб, сатирик асарлар ёзди (купинча «Муштум» журна-
лида).
Асарнинг мавзуи актуал. Бу мавзуга к,араб ва юзаки уйлаб,
ёзувчи эски позицияларидан тамом узок,лашган, к,айта курил-
ган, деб айтиш мумкин; агар асарни атрофлича текширганда бу
фикр нотугри эканлиги маълум булади.
Маълумки, бадиий асарнинг к,иммати турмушни тугри, реал
курсатиш, типик характерни типик шароитда бериш билан улча-
нади. Аммо «Обид кетмон» бу талабга тугри келмайди.
Асарда колхоз ичидаги синфий кураш курсатилмаган.
А.Кддирий илгариги руманларида х,ам синфий курашни,
мех,наткаш халк,нинг бойларга к,арши инк,илобий курашларини
йук, к,илиб курсатгани каби, бу повестда хдм худди шу ах,волни
такрор к,илади.
Асарда душман тактикасининг узгариши очилмаган, син
фий душман фош к,илинмаган...
«Обид кетмон» укувчида синфий душманларга нисбатан га-
заб-нафрат к;узгатмайди. Асар укувчини динга к,арши тарбия-
лашдан узок, туради. Асарда «болшевик»лар турмушдаги бол-
шевикларга сира ухшамайди.
А.Кддирийнинг «коммунист»ларида бирорта фазилат йук,ки,
одамга ёк,син.
АДодирий повестида... партиямизнинг вакилларини эмас,
балки мужмал, лавашанг, курук, мах,мадоналарни курамиз.
«Обид кетмон» колхозчилик йулига кирган кишлогимизни
курсатмайди, колхоз курулишидан мак,сад ва афзалликлар-
ни ташвик, этмайди... Асарда сиёсий тутурик,сизлик ва туппа-
дан-тугри мантик,сизликлар жуда куп».
Икки мунак,к,ид 1917 йил инк,илоби галабасидан сунг синфий
кураш тугагани, синфий кураш фукдролар урушига айлантирил-
ганини эътибордан сок,ит кдлишган ёки идрок этишмаган. Шу
боис икки мунакдиднинг таъналари мутлак,о уринсиз. К,одирий
кимларнинг «х,ак;ли», кимларнинг «х,ак,сиз» эканлигини, жами-
ятнинг икки к,арама-к,арши к,утуб - к,ашшок,лар ва узига тук;лар,
хор ва хур к,илинганлар жамиятига ажралишини санъаткорона
очган. Асарда оддий бир мантик,ий мушох,ада юритишга к,одир
инсоннинг х,аёт танлови, вок,еаларга баъзан иштирокчи, баъзан
кузатувчи, инк,илобий узгаришлар к,аршисида уз йулини, омма
287
йулини тугри топишга интилаётган шахснинг эволюцияси, ул-
канинг колхозлаштириш хрлати тугри курсатилган. Рафик,ов-
лар ва боищалар томонидан тугридан-тугри буйрук, сдангида
олиб борилган колхозлаштириш тизими «Четан» номли колхоз-
нинг янги сиёсат тантанаси сифатида жамоанинг «Ленинобод»
деб аталиши, асарда тугридан-тугри Сталиннинг курсатмала-
рининг зикри, ёшлар томонидан Сталин шаънига мадх,йялар
ук,илиши мунакдидлар назаридан четда к,олган. Улар Кддкрий-
дан ялангоч натурализмни талаб к,илишган. Бадиий асар хаёт-
даги вок,еа ва шахсларнинг айнан кучирмаси эмаслигини вабу
масала бадиий адабиёт ва ижодкор зиммасига кирмаслишш
хаёлларига х,ам келтиришмаган. Жун тафаккур меваси доимо
хом булади. Бинобарин, инкдпоб ва унинг хдйбаракаллачилари
талаби х,ам хом мевадан узга нарса эмас.
Халк, «Мевали дарахтга тош тегади» дейди, аммо омилкор
сохдбкорлар «Эси йук, ёш болалар ва жохдпларгина тош отади,
ахди дониш мевани етилтириб теради» дейдилар. Бинобарин,
биз номлари кщорида санаб утилган мунакдидларнинг Абдулла
Крдирий ижод мевасига багишланган «асар»ларига «к,одирИЙшу-
нослиюжа ах,ли дониш эмас, жохдллар тош отиши деб кдраймиз.
Чунки жамият ушаларники эди. Инкдпоб дох^йси Ленин X сьезд-
да калган хдсоботида «К,онунсизлик денгизида яшаяпмиз»,1де
ган. Демак, к,онунсизлик х,ар сох,ада, жумладан, адабиёт-санъат ва
матбуот сох,асида, айник,са, танкддчиликда устувор эди.
Хак,ик,ий илмий «к,одирийшунослик» 1958 йилдан боДОлан-
ди, десак муболага булмайди. К,арийб 32 йилдан сунг илк бор
Иззат Султон сузбошиси билан нашр этилган «Уткан кунлар»
«кддирийшунослик»даги сийк,аларни бир оз булса-да ювиб
ташлади. Масалага ва адибнинг ижодига кенгрок, ва кулаМДор-
рок, к,араш бошланди. Мустак,иллик шарофати билан Крдирий
шахси ва ижодидан барча тамгалар олиб ташланди. Матёк,уб
Кушжонов, Умарали Норматов, Собир Мирвалиев, Ибро^им
Гафуров, Абдугафур Расулов, Хайриддин Султонов, Тох,ир Ма
лик, Хуршид Дустмух,аммад, Набижон Бок,ий, Абдулла Улуюв,
Дилмурод Куронов, Афтондил Эркинов, Узок,бой Журакулов,
Хикматулла Исматуллаев каби ёзувчи ва олимлар бу сох,ага му-
носиб улуш кушдилар. Сунгги йилларда бу сох,ада энг куп иш
к,илган олим филология фанлари доктори Бахддир Каримдир.
1Ленин. ПСС., т. 45, стр. 199.
288
У 2002-2013 йилларда Кдцирий ижоди хдкдца 35 асар яратди.
Унинг «Кдцирий кадри» рисоласи, «Абдулла Кодирий ва герме-
невтик тафаккур» монографияси, холисанилло айтганда, узбек
адабиётшунослик фанида, хусусан, «к,одирийшунослик» сох,а-
сида сунгги йиллар кашфиёти.
Мустак,иллик шарофати билан узбек эски ва янги адабиё-
тини урганиш учун барча эшиклар очилган хдзирги даврда
«кодирийшунослик» янада янги чукдиларга кутарилади, де-
ган умиддамиз. Чунки, узбек адабиётшунослари мафкуранинг
к;ули эмаслар, уларнинг йули очик, куллари кишансиз, ватан-
лари хур, маслаклари нур...
Юдорида укиганларингиз, уша давр мунадкидларининг К,о-
дирий шахси ва асарларига тузумнинг талаби билан куйилган
«ижтимоий, сиёсий, синфий, мантикий хатолари ва айблари»
эди. (Фитратнинг хамда Чулпоннинг х,ам шахси ва асарлари шу
хилдаги танкидлардан четда кщмаган эди). Лекин яна бир та-
рафи, инсон зотининг табиатига хос булган хулклардан бири -
имонни бузувчи х,асад оловидир, манманлик заволидир ва у ки-
тобнинг давомида эътиборингизга хдвола этиладиган «асар»лар
рух,ида «бор эмас, йук» деб ким айта олади?! Хулоса сиздан...
Сирожиддин АХ,МАД
1. АБДУЛЛА К,ОДИРИЙНИНГ РУМОНИ
«Ут к а н к у н л а р »н и т е к ш и р и ш у ч у н т е з и с л а р
«Ёш ленинчи» боищармаси ёнидаги ёш прулетар адиб ва шо-
гирдлар тугарагига тайёрланган тезис. Маърузачи: Олим Ша-
рафиддинов.
1) Узбек маданиятида гарб рухддаги, гарб шаклидаги хикоя-
навислик А.К,одирийнинг «Уткан кунлар»и билан бошланди.
Румоннинг мундарижасига кирган тарихий вок,еалар к,ис-
ман ёзувчининг тадк,ик,и, тафтиши хдм уша замон тугрисидаги
огзаки хикоялардан тупланган.
2) Тарихни, х,ам утмишни бадиий равишлар билан тасвир
к,илиб берувчи санъаткор, истасин-истамасин утмушга, замо-
насига мансуб булган синфнинг кузлиги орк,али к,араб синфий
мафкурасига уйгун бир равишдаги метуд билан куролланиб
уни тахлил этадир. Ёзувчи тарихий архив билан истаганча
фойдаланиб, жонли мух;ит х,ам х,аётий этнографии чизиши,
анъанавий х,олларни очиб, курсатиб бериши керак.
* ❖❖
1. «Уткан кунлар»нинг мавзуъи «мозийдан, як,ин уткан кун-
лардан, тарихимизнинг энг кирлик, к,ора кунлари булган ке-
йинги «хон замонлар»идан олинган. Вок,еанинг асосий, унинг
марказий турмуши, сиёсий кураши булишлиги лозим булса
хдм, унда Отабек билан Кумушнинг иищий можаролари тура-
ди. Ишк,ий х,аёт х,ам мустасно (тенг эмас) булганидек, сиёсий,
ижтимоий х,аёт ушал бир даврнинг кичик бир к,урк,инчи, тор
бир шохобчасидир. Чунки румонда олинган давр ижтимоий гу-
рух,ларнинг хдммаси иштирок к,илиши билан, санъаткор тари
хий фактларни саралашда, куринишларни сайлашда аслига му-
вофик,лик курсатган. Лекин буларни бойларнинг мафкуравий
кузлиги орк,али к^ргандир.
290
Вок,еанинг очилишида тасодиф жуда куп роль уйнайди. Шу
билан бирга мавзу мундарижа турлиликка эга, х,ам оригинал
(асл нусха)дир.
2. Румондаги шахслар ижтимоий ах,вол, мафкура, характер
томонидан баъзан мух,ит, урф-одатга мувофик, тасвир к,или-
ниб, баъзан маълум мафкурани англатиш учун шуурли суратда
тарихий х,ак,ик,атларга эътибор к,илмайди. Субъективизмга бе-
рилиб, улардан бир к,исмини идеаллаштириб юборади. Отабек
хонларга, бекларга мухолифат курсатиш билан, иттифок, (хон-
лик,ларни марказлаштириш)сизлик,дан зорланиш билан даври
ва мух,ити учун типик шахе экан, динга, одатга хилоф билан
идеаллаштирилгандир.
3. Хонлар, беклар, савдогарлар даврининг урф-одати к,ах,ра-
мон учун мух,итдир. Кдхрамоннинг мух,итга муносабати,
мух^тнинг к,ах,рамон устига булган таъсири буяб курсатилади
(иш билан эмас, суздагина).
К,ах,рамон узини мух,итга к,арши мухолиф деб тасдик,лар
экан, тилаги йулида жиддий курашга чик,майди. Тилагига к,ар-
ши вок;еадан ёлгиз хафа булибгина к,уя к;олади (Хожи, Отабек).
4. Румоннинг туб идеяси Темур каби жах,онгирнинг мук,аддас
ватани булган Узбекистонни руслар томонидан истило к,илиш
сабабларини, «марказлашган» кучли давлат тузмаслик зарари-
ни, х,ам диний урф-одатларнинг ёмон томонларини курсатиб,
сиёсий, ижтимоий, ахлок,ий даре беришидир.
Ижтимоий к,ах,рамонларнинг дунёга к,арашлари, мафкураси
миллий сармоянинг мафкурасидир. Идеаллаштирилган шахс-
ларда шу мафкуранинг изи курилади (Отабек).
5. Асар умумияти билан, жонли урни билан, хджвий унсур-
лари билан безалади. Мухдррир баъзан лиризма билан к,айнай-
ди. Хар к,андай лавх,ани икки-уч к,алам уйнатишда чиза олади.
К,ах,рамонлари х,ам уз ерига к,араб сузлайди. Сузлаётганда х,ам
тилнинг к,ах,рамонга мувофик, булишини (айник,са, салбий тип-
ларда) лозим булади.
К,ах,рамонларнинг табиатини, сифатини, уларнинг тацщи
куринишларини тасвир кдгсиш (афт-башарадаги хусусиятларда
пучу^лик, чутир...), сузлашишдаги хусусиятини курсатиш (манкд-
ланиб, соковланиб, чапанича...) х,ам уларни ураб олган курилиш-
ни курсатиш (бузук,, чордевор, тоза уй ва бошк;а асбоблар) билан
очиб беради. Характерлар мутах,аррик (динамлик), баъзан гайри
мутах,аррик (синатик) йули билан очилади.
291
6. Асарнинг услуби узига хос эски услуб билан янги услуб-
нинг бирга х,осил булган рангли, жозибадор бир услубдир. Ёзув-
чининг суйган услуби, асослари киноя, жонлантириш, мураккаб
ухшатишдир. Бу асослар ёзувчининг кенг хаёлларини, уйнок,и
х,исларини, аччик, истехдоларини ифода к,иладирган хусусиятга
эга булганларидек, табиий гузаллиги хдм бор. Тили жуда соф
булмаса хдм, жумлалари содда, сузлар куп вак,т эътибор билан
танланади. Ажнабийлик, тирилтириш, очликда халал бера-
дирган даражада эмас, асарнинг куп кдхрамонлари шу адабий
тил билан сузлайдир. Тили бой, хдр кдндай фикр, туйгуни ифо
да к,иларликдир.
Румон умумият билан мафкуравий хдм шаклий нук,сонларга
эгадир. Нук;сонлар ёзувчининг социалистический методни та-
рихга татбик, этолмаганидан, тарихни синфий кураш тарихи
деб англамаслигидан келади.
Ёш прулетар адиби тарихга субъект кдрашидан к,очиб, илмий
диалектик материализм мафкурасининг унсури к,илиб олиши,
тах,лилда шу методни куллаши лозим. «Уткан кунлар» инсони-
ятнинг синфий даври (бадиий объектив тарихи)ни ёлгиз ушал
вак,тдагина бера оладир.
«Ёш ленинчи» газетаси, 1928 йил, 8 феврал, 5-сон.
2. ПЕРВЫЙ УЗБЕКСКИЙ РОМАН
(А. Кадыри. «Уткан кунляр» («Прошлые дни»)
«Тирания и притеснения народа Мусульманкулом были бес
предельны. Коли его деспотия и не чувствовалась так в горо
дах, то для народа она была очень тяжела. Каждую неделю он
по своему настроению устанавливал новые налоги - «сдирал
кожу» с народа, казнил и резал беков.
Духовенство было довольно Мусульманкулом и являлось его
опорой. Второй опорой были «кипчаки».
Благодаря богословам Мусульманкул считал свою тиранию
законной, он не забывал получить благословение от духовен
ства, когда собирался приступить к истреблению «нежелатель
ных» элементов.
В награду за то, что духовенство покрывало его поступки, он
в Коканде и Андижане построил знаменитые медрессе.
292
Это была поистине мусульманская культура. Здесь был му
сульманский хан и мусульманские беки, и мусульманские зако
новеды. Резали здесь руки за воровство, а женщин сбрасывали
с башен. Пьяница получал 40 ударов «дарой» (плетью) Раис-Аф-
фанди со своими приближенными обходил улицы и приказы-
зал бить не знающих молитв».
«Не потому умирает человек, что настал час смерти, а от
того, что ханские люди крови жаждут» - говорил простой на
род про беков.
«Нет белой собаки, так черная потянется к чашке».
Это та обстановка, в которой должно разворачиваться дей
ствие романа Кадыри «Уткан кунляр» («Прошлые дни»). По су
ществу же все описанное в романе происходит вне времени и
пространства. Все так называемые исторические события мало
затрагивают и Атабека, и Юсуф-Хаджи, и других героев романа.
Эти события, вся обстановка мрачного средневековья Коканд-
ского ханств - не более, как декорация, не имеющая особого
значения и не оказызающая почти никакого влияния на жизнь
героев.
Молодой ташкентский купец попадает в Маргелан и там же
нится. Этим он создает себе врага в лице «злодея» Хамида.
Ташкентский хаким (управитель) Азизбек поднимает мятеж
против кокандского правительства, возглавляемого кипчака
ми. Интрига усложняется тем, что отец Атабека - «уважаемый»
купец Юсуф-Хаджи - советник хакима.
Этим пользуется «злодей» Хамид. Его интриги приводят
Атабека в зиндан (тюрьму). Герою грозит смертная казнь.
Тем временем в Ташкенте народ, недовольный налогами,
под руководством Юсуф Ходжи свергает Азизбека.
Это дает возможность герою освободиться. Он возвращается
в свою семью. Хамид «не дремлет» и строит козни. Он во что бы
то ни стало хочет присвоить жену Атабека.
Родители Атабека заставляют его жениться второй раз в
Ташкенте. Почтительный сын, хотя и недоволен, но безропотно
подчиняется. С помощью подложных писем Хамид ссорит Ата
бека с женой. И несчастный скитается по стране в течение двух
лет, не находя себе места. Случайно он узнает о вероломстве
Хамида, спасает свою жену от похищения и попутно успевает
перерезать своих врагов.
293
Семейный очаг восстановлен. Но тогда начинается новая дра
ма. Между обеими женами происходит ссора. Кончается дело тем,
что любимая жена Атабека отравлена и умирает. Атабек покида
ет Ташкент и уезжает на войну, где погибает смертью «шахида»
(борца за веру) в бою с «неверными» - урусами.
Таков костяк романа Кадыри.
Кадыри на стороне своих героев. И сам Атабек, и его отец, и
тесть, и его первая жена, и раб Хасан Али весьма положитель
ные, уравновешенные люди. Это отвлеченные типы, весьма да
лекие от жизни.
Они много и долго размышляют о судьбах своих и «своего»
народа, очень много резонерствуют.
Кадыри пытается вывести Атабека человеком прогрессивного
направления, чуть ли не революционером. Герой побывал где-то
в русских пределах, в частности в Шамае (Семипалатинске), и ка-
ким-то образом умудрился там набраться новых идей.
- «Увидя управление русских и сравнив его с нашим, я не
могу не считать последнее простой игрой. Если так будет даль
ше, я не могу себе представить, каково будет наше положение.
Ах, если бы у меня были крылья! - мечтал я будучи в Семипа
латинске: - я сейчас же полетел бы наш край, спустился бы в
ханском дворце и доложил бы повелителю о порядках урусов.
Я уверен, что хан выслушал бы на меня и отдал бы приказ вве
сти немедленно всюду русские порядки управления... В самое
короткое время, - мечтал, - я увижу свой народ в довольстве,
подобно русскому».
Дальше Атабек еще решительнее определяет свою точку
зрения на существующие порядки.
«Наша беспросветная отсталость, непорядки в управлении
страны и косность происходят от ханов. У нас междуусобная
вражда. Интриганы быстро поднимаются по лестнице соб
ственного благополучия, ведут наш доверчивый народ к чер
ной гибели. Кому и какая польза от вражды между кара-ча-
панами1 и кипчаками? Небольшая кучка влиятельных людей
пользуется темнотой народа и неразумной враждой двух брат
ских племен. И до тех пор, пока корыстолюбивые управители
держат власть пудем порабощения и насилия - мирной жизни
для народа быть не может».
1Кара-чапаны (чернохалатники) - так пренебрежительно называли полу
кочевые кипчаки оседлых узбеков-горожан в начале XIX века.
294
Атабек предлагает путь решительной борьбы.
«Вредных, преступных правителей следует устранить и за
менить людьми честными и любящими свой народ. Вот един
ственный путь».
Атабек, представитель поднимающегося и растущего торго
вого капитала, естественно недоволен ханскими чиновниками.
Развивающаяся торговля требовала больших прав, больших га
рантий, более устойчивых отношений, меньше «местничества»
беков и правителей провинций. Это, несомненно, должно было
получить отражение в идеологии Атабека и его соратников. Но
Кадыри написал портрет представителя торговой буржуазии
чрезвычайно идеализированный, далекий от действительно
сти. «Революционность» Атабека так и прет отовсюду. Разго
вор идет не только о плохих правителях, но даже о негодности
всего строя. И что характерно - с Атабеком соглашаются, его
слушают, поддерживают. Получается впечатление, что Атабек
действовал не в сороковых годах прошлого столетия, а совсем
недавно, лет 1 5 - 2 0 тому назад, в период первой русской и пер
сидской революции.
Автор сам, по-видимому, учел нелогичность во взглядах
своего героя и в дальнейшем пытается это исправить. Атабеку
негде применять своих «революционных» взглядов.
«Страна подобна кладбищу: кто может услышать мой при
зыв!»... - разочарованно говорит сам Атабек.
И, по-видимому, поэтому на протяжении всего романа в
общественных вопросах Атабек пассивен, не делает попыток
свои взгляды осуществить в жизни.
Мы в праве ожидать, что после столь пышных речей и пре
красных слов последуют блестящие дела. И дела революцион
ные. Но...
Уже при первом столкновении с жизнью Атабек пассует. Те
слова, которые, он говорит в присутствии кушбеги, после аре
ста, звучат уже гораздо более минорно:
«Мы не сторонники кипчаков или узбеков, для нас это два
родственных народа. И по управлению один не лучше другого.
Будущее и судьбу нашего народа отдать кому-нибудь из них в
руки - это то же самое, что отдаться в пасть волку.
Я и отец сторонники одной цели - видеть народ спокойным
и счастливым».
„-------------------------------------------------------------------------------------ь-2*9-5* 4
В условиях того времени, когда за одно слово против прав
ления беков и ханов казнили. Атабек здесь все-таки проявляет
некоторую «революционность». Но дальнейшие события за
ставляют нас раскаяться в столь поспешном определении.
Очень скоро личная жизнь захватывает Атабека. Любовь к
Кумыш заставляет его забыть и про народ и про собственные
слова. Даже кровавые события в Ташкенте, постоянная опас
ность, в которой находится его отец и семья, мало его трогают.
Свадьба его происходит в самый разгар осады Ташкента.
Дальше с Атабеком начинаются самые необыкновенные
метаморфозы. Этот «решительный и весьма энергичный», по
определению Кадыри человек, теряется при малейшем - «уда
ре судьбы».
Он не пытается выяснить, почему отец Кумыш отказызает
ему в гостеприимстве и оскорбляет его. Атабек испытывает
нравственное потрясение, он действует «машинально» и так
же машинально отрешается от мира на целых два года. Он, п о
добно героям из сказок «Тысячи и одной ночи», предается от
чаянию, проливает потоки слез. Единственно, чем он от таких
героев отличается, это то, что, несмотря на свое «правоверие»,
он предается пьянству.
В дальнейшем вся активность и революционный пыл Атабе
ка находят выход отнюдь не в борьбе за столь им любимый на
род. Атабек становится настоящим героем на поприще гораздо
менее скромном, нежели борьба за обновление государства. Он
выступает «рыцарем без страха и упрека», защищая семейство
своей жены от нападения злодеев.
Это, пожалуй, самые слабые страницы романа.
Герой расправляется с разбойниками чуть ли не одной ру
кой. Он режет их как баранов, успев при этом прочесть длитель
ный монолог в назидание злодею Хамиду. Здесь приключения
и трюки па каждом шагу. Что можно еще сказать об Атабеке?
По возвращении своем в Ташкент он пытается протестовать
против уже имевшего место зверского избиения кипчаков. Но
так как он протестует у себя дома, в семье, в присутствии един
ственного свидетеля своего отца, то едва ли этот протест имеет
какую-либо общественную ценность.
«Точно светопреставление. Бедные! Чем они провинились?
Безвредные люди перерезаны у себя дома. За какие грехи они
296
поплатились? Убили одного красильщика, ни в чем не повин
ного, оторвав его от дела. Я видел его труп - руки несчастного
были еще в краске».
Остальные герои романа тоже ходульны и неестествен
ны, но все же они более типичны. В частности отец Атабека -
Юсуф-Хаджи - более живая фигура. Хотя он и вольнодумец, но
его вольнодумство не выходит за рамки ислама и не мешает
быть ему глубоко религиозным человеком. Он любит спокой
ствие и боится потрясений. Он против всяких восстаний и смут.
«Что будет с нами, если мы будем подымать мятеж против
каждого? Этим мы обессилим себя. Не думаете ли вы, что мы
попадем в руки неверных?
Все мои рассуждения в пользу народа. Нельзя говорить одно
плохое про кипчаков. И у нас есть низкие люди. Если среди
кипчаков таких десять, то среди нас их сто».
Гораздо более интересен друг Атабека - Уста-Алим. Это по-
истине живой человек.
Под влиянием целого ряда ударов он разочарован в жизни.
Он сделался даже немного вольнодумцем, но его вольнодум
ство не идет дальше нарушения законов адата и шариата. Со
циальные вопросы его не интересуют.
«Когда есть причина, то можно и не пить. Но в то же вре
мя этот напиток уничтожает житейские невзгоды. И вот, я, не
находя сейчас никакого развлечения, нашел единственное уте
шение в этом горьком напитке».
Он не лишен чувства юмора: - «Я приготовляю вино по-ша-
риатски, и духовенство нашего квартала дало мне даже фетву
(разрешение)».
❖❖❖
Если к отдельным героям автор подошел и не совсем удач
но и по ним нельзя судить о людях той эпохи, то другое можно
сказать про описание быта, в частности, семейной жизни.
Основным устоем этой семьи было «ата-ана арзусы» (роди
тельская воля). В семье все хорошо и благополучно: нет гнета,
нет тирании главы семьи. Есть только сильная воля патриарха,
и все, что исходит от него, диктуется «гласом» благоразумия.
Чувствуется давление адата, но он, давит не непосредствен
но, а через мягкий ватный халат. В общ ем может показаться
при чтении романа, что в то время в семье существовали па-
297
— ------------------------------------------------------------------------------------------ » - ° -4
Триархальные порядки, и притом очень хорошие и удобные
порядки.
«Нет ничего важнее на свете, как жанитьба». Таков закон
этой семьи. И вот, когда сыну пора жениться, в этом вопросе
принимают горячее участие все члены семьи. Сын молод, и
потому он сам не может выбрать себе достойную подругу для
совместной жизни. И вполно естественно, что за сына решают
родители. Так получается и с Атабеком. Здесь буквально воля
его растворяется в воле отца. Когда ему навязывается вторич
ная женитьба, совершенно неприемлемый с его точки зрения
поступок, он не только активно не сопротивляется, но все про
тесты его очень слабы и невразумительны. «Он не мог отверг
нуть желания своих родителей». Вот и все. Он вполне подчиня
ется тому, что решили его отец и мать.
Глава семьи всегда очень спокоен, мудр и рассудителен. Он
никогда не позволит себе кричать или волноваться. Когда в се
мье ссора, то он превращается в судью-увещевателя. Юсуф-Хад
жи, чувствуя, что не все ладно в семье его сына, уговаривает
свою жену:
« - Ты, оказывается, не знаешь, как держать невесток в пови
новении. Нужно с особым вниманием относиться к нелюбимой
жене сына. Нужно давать добрые советы Атабеку».
Патриарх не всегда решает все сам. Иногда он милостиво д о
пускает к делам и свою жену.
Отец Кумыш не решается сам выдавать ее замуж.
- «Не все тут в моей воле. Есть ведь еще и мать, вскормившая
и вырастившая ее (дочь). Если я дам согласие без ее воли, то
счастье моей дочери будет непрочно».
Правда, в этих словах не столько сказывается желание гла
вы семьи выслушать мнение своей супруги, сколько необходи
мость выиграть время неред свахами.
Участь женщины, ее положение в семье Кадыри рисует
очень смягченными красками. Там, где во главе такой семьи
стоят люди благоразумные и «солидные», там женщине живет
ся вовсе не плохо. Быть счастливой здесь зависит главным о б
разом от нее самой. От нее прежде всего требуется «мягкость,
покорность и верность». Эти качества гарантируют ей полное
душевное равновесие. И незаметно, чтобы женщина была не
довольна своей судьбой.
298
Правда, в молодости ей приходится испытать некоторые
«неприятности». Обычно девушку выдают замуж без ее ведома,
но и здесь обыкновенно никаких драм и трагедий не бывает,
тем более что глава семейства всегда выдает дочь за человека
«достойного и уважаемого». Так, по крайней мере, можно су
дить по семьям, выведенным в романе.
Протест со стороны дочери считается чем-то чудовищным,
да и просто невозможным.
«Они не сомневались, что дочь будет против, но все же они
были уверены, что она согласится». В некоторых случаях глава
семьи принимает решение самолично. Отец Кумыш не спра
шивая ни у дочери, ни у жены, сговорился со свахами. А затем,
призвав жену, сказал: «Что бы там ни было, а ты должна угово
рить свою дочь. Из-за нее я не могу ходить с гордой головой по
городу. Довольно! Ты должна ее заставить принять это предло
жение».
Вот почему возможны вполне и такие явления, когда глава
дома становится на сторону зятя, а не дочери. Когда Атабек со
общил, что его хотят женить второй раз, то отец первой жены
даже не попробовал его отговаривать:
«Вы не считайтесь с желанием моей дочери. Самое лучшее,
ей даже не надо знать об этом. Впоследствии она сама прими
рится. С этой стороны не беспокойтесь».
Конечно, не все благополучно в узбекской семье. Но это про
исходит вовсе не потому, что плохи законы, допускающие, на
пример, многоженство. Почти целиком здесь виноваты люди с
дурными характерами. Когда Кумыш переехала в Ташкент, то
в семье Атабека начались нелады. Между Зейнаб (вторая жена)
и Кумыш происходят столкновения. Зейнаб «тайно ее жалит».
Начинаются первые неприятности. «Ненависть Зейнаб к Ку-
мышбиби растет». Но в этом виноват сам Атабек. «Месяцами и
годами он не встречался с ней», а это, как известно, нарушение
закона. И вполне естественно, что все кончается трагедией.
Еще хуже обстоит дело в тех семьях, где глава ее «плохой»
человек. Уже небезызвестный «злодей» Хамид превратил свой
дом в ад. Но в этом виноваты, главным образом, его взгляды.
«Совсем не требуется, чтобы муж и жена соответствовали
друг другу - для женщины достаточно, что у нее есть муж.
Если тебе жена не подходит - возьми ту, которая приятна, и
299
сделай второй женой, а если не понравится и эта, возьми тре
тью. Страдать и жаловаться от того, что у тебя неподходящая
жена, не дело мужчины.
Если, с твоей камчи капает кровь, ты сможешь прожить в на
слаждении и спокойствии среди сотни женщин».
В такой семье, по мнению автора, конечно, спокойствия
быть не может. И действительно, жены Хамида постоянно де
рутся друг с другом и к своему мужу ничего, кроме страха, не
чувствуют.
«Мы не пожалеем, если он умрет и собаки едят его тело, та
ская по городу».
Героиня романа Кумыш не чувствует гнета семьи. Она при
мерная дочь, слушается во всем отца и мать, и отнюдь не счи
тает, что возможно жить как-нибудь иначе. И она получает на
граду. Даже в условиях ичкары она выходит замуж за любимого
человека.
И в то же время автор наделяет Кумыш чертами современ
ной женщины. В особенности это сказывается в ее письме к
мужу. Можно подумать, что она основательно нахваталась новых
идей и знакома с современной литературой. Получается такое
представление, что она уже давно перешагнула через ту грань,
которая отделяет современную узбекскую женщину от свободы.
Такова семейная жизнь в изображении Кадыри.
Кадыри, несомненно, многое прикрасил, не подчеркнул свое
отрицательное отношение к ряду явлений, несколько фетиши
зировал бытовые и в особенности семейные отношения. Но в
этнографическом отношении роман представляет большую
ценность.
Здесь очень подробно, с соблюдением всех мелочей, расска
зывается о всех событиях в жизни узбекской семьи. Свадьба,
торг из-за «мехра», рождение ребенка, смерть, похороны - все
это дает этнографу прекрасный материал. В особенности цен
ность романа станет понятна, когда читатель узнает, что каж
дый шаг героев, каждый малейший проступок отражает, как в
зеркале, современный быт узбекской торговой семьи.