The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by dustaliav60, 2022-11-24 00:39:12

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

Абдулла Қодирий- Обид кетмон

100

н» ° - ч

чик,ишини у кддар уйлаб кдрамайди, шахдрнинг ури-да, к,и-
ри-да, фарк,сиз, хдр бир жойдан булса хдм кечаси ухлаб туриш
учун бир далда топилса бас...

Янги шахдрнинг очик, бозорига келиб чикдди. Олувчи ва сотув-
чи, хдр турли мева-чева куп. Бердибой хдр бир сотувчи ва олувчи
устида беш-ун дакуща тухтаб томоша келади. Бир рус хотин уз­
бек сотувчидан олма ва олмага ухшаш сарик, нарсалар савдолаш-
мокда. Бердибой олмалардан хдм кура хотиннинг савлатига хдй-
рон булиб кдрайди. Хотин олган нарсаларини саватига солгандан
сунг Бердибойга бир нарса деб гужурлайди. Сотувчи: «Барина са-
ватни уйимга элтиб берармикан, дейди, нега анкдясан?» деб Бер­
дибойга жекиради. Бердибой дафъатан мак,садга тушунмайди,
хдк, берадими, деб сурайди. Сотувчи яна хдм кузини олайтиради:
«Нима, хдк, бермаса... берадими, узинг галчамисан?!» дейди. Хо­
тин сотувчининг сузига тушунадими ёки бошкд сабаб биланми
хдр х,олда бир илжайиб куяди.

Бердибой хотиннинг саватини кутариб оркдсидан юради.
Хотин яна бошкд нарсалар харид к,ила-к,ила саватини тулдир-
гач, Бердибойни уйига бошлаб кетади. Янги шахдрнинг четра-
гида булган бир курага кирадилар.- Хотин х,овлида Бердибой-
дан саватни олиб ичкарига кириб кетади. Уй эшиги теварагида
етти-саккиз ёшлик бир к,из бола, ун бешлар чамалик бир угул
бола уйнаб юрадилар.

Бердибойни анчагина кутдириб ичкаридан уй кийими кийган
х,олда барина чик,ади. Хак, бериш урнига Бердибойни утунхонага
бошлаб келтиради, ярим-ёрти узбекчалаб утун ёришга буюради.
Бердибой кулига болтани олиб гулаларни тарашага ёра бошлай-
ди. Хотин курсатган мулжални битириб ошхона ёнидаги айвонга
келади. Хотин барина ошхонада овкдтга уриниб юруйди.

- Кунчал барина! - дейди Бердибой.
Хотин Бердибойга элли тийин туткузади ва уни яна утунхо­
нага бошлаб киради.
- Эти дрова гамзим кесади, якши?
Бердибой бир оз тушунолмай хотиннинг кузига кдраб
туради.
- Яхши.
Бердибойнинг мак,садига тушуниб, тушунолмаганлигини
пай каш учун булса керак, барина бир мунча илтифот билан
унинг кузига тикилиб илжайинк,ирайди...

101

- Сеники куз якши, узи яман.
Бердибой хдм илжайинк,ирайди. Эртага келишга ваъда бе-
риб курадан чикдди.
Кечкурун ухлашга жой топиш Бердибойни анча тентирата-
ди. Шахдр уртасидаги чойхоналар ётишга рухсат бермайдилар.
Шахдр четрагидаги бир чойхонага бориб ухлайди.
Эрталаб нонуштадан сунг баринанинг утунини ёриб бериш
фикрида Янги шахдрга жунайди. Курани топиб олиш анча ма-
шак,кдтли булади. Кучадан кучага утиб нишонлаб куюлган дар-
нозани тополмай бир-икки соат адашади.
Баринанинг сузига кдраганда эри офицер, х,озир Япония
урушида. Барина икки боласи билан курада эрсиз туради. Утун
ёрувдан к,оронги туша бошлаган пайтларда кутулганликдан хо­
тин бу кун кечаси ошхонада ухлашга изн бериш устига салк,ит-
лар билан уни туйдириб хдм куяди.
... Тонг ёрир-ёримас барина Бердибойни дарвозадан чикд-
риб юборади.
Бердибой бу кун хдммоллик к,илиб уттуз тийин топади,
кечкурун угкан кун ётган чойхонага келиб ухлайди.
Ошхонада ухлашнинг учинчи кунида Бердибойга бир касал
арз булади: пешоб асноси азобланиб бушанади. Бир неча кун
согайишни кутиб юради, билъакс согайиш урнига бу ачиб, ку-
йиш зураяди.
Чойхонада ётиб юриш хушомадига чойхоначининг сувини
ташийди, утунини ёради ва икки орадан вак,т топиб х,аммол-
чилик,га х,ам бориб келади. Бирок, касаллик аримайди, кун-
дан-кунга кучайиб боргани сезилади. Касал арз булганининг
х,афталарига етканда азоб жуда хдм ортади, хдтто пешоб асно­
си додлаб юборгудек булади.
Огрик, жонига тегизгандан кейин сирни чойхоначига очади,
чойхоначи, «расво булибсан ука, касалинг ёмон, сузак касали
билан куплар улиб кеткан» деб куркутади. Бердибой йиглайди,
касалга кдрши кдндай чора куриш тугрисида кенгаш сурайди.
- Умринг бок,ий булса тузаласан, бирок, бир х,амён ак,ча ке­
рак булади, иним!
Бердибой ерга кдрайди, орада яна икки-уч кун азоб чека-
ди. Унинг чеккан кулфатига чойхоначининг рах,ми келгандек
булади.

102

- Бердибой ука, узинг яхшигина йигит экансан, - дейди
чойхоначи, - ёш жонингга рахдоим келаяпти, жувонмарг булиб
кетмагил... Агар мен сени духтурга курсатиб, х,ар нима чик,им
булса уз ёнимдан тулаб тузатиб юборсам, чойхонамга неча ой
хизмат к;илиб берасан?

Х,озир Бердибойга жонидан боищаси х,еч нарсага арзимайди:
- Сиз к,анча ой ишла десангиз, мен кунаман!
- Олти ой ишлаб берасанми?!
-Хуб.
Эртаси кун чойхоначи Бердибойни шах,ар касалхонасига
олиб бориб таносил аъзо касалларини кдрайтурган духтурга
йулук,тиради.
Духтур муоянадан1сунг енгилча сузак булганлигини айтиб
дорилайди, кулига х,ам дори бериб иарх,ез кдлинатурган ва ея-
турган овкдтларни курсатади, тузалганча х,ар икки кунда бир
мартаба келиб турушга буюради.
Духтур ёнидан чик,гач, чойхоначи духтурнинг сузини «тар-
жима»га бошлайди.
- Улишингга бир бахя кщган экан, укам, к,азонг етмаган экан
болам, - дейди чойхоначи, - сен учун элли сумдан ажрайтурган
булдим, бирок, сендек яхши йигитнинг жони учун элли сумим
садак,а... Олти ой бажондил ишлаб берсанг бас, тузалгунингча
х,ар икки кунда духтурга куруниб турасан, тузалганингдан кейин
узим бирга бориб духтурнинг х,акдни тулайман.
Бердибой миннатдорчилик учун айтишга суз тополмади, олти
ой хизмат к;илиб бериш учун чин кдлбдан ваъдалар беради.
Духтурга иккинчи ва учинчи кдтнашдаёк, огрик, кучсизланиб
Бердибой узини енгил х,ис к,илади. Буни сезиб турган чойхона­
чи туртинчи курунишида духтур ёнига биргалашиб боради, бу
кун ак,ча сураса керак, деб Бердибойнинг куз унгида элли сумни
ажратиб олади. Духтур муояна к,илиб касал битканлигини, синов
учун бир х,афта утказиб яна бир йулук,ишини буюради. Чойхоначи
Бердибойни духтур ёнидан илгарирак жунатиб, узи гуёки духтур
билан х^соблашган каби кечикади.
Шахдрда пулсиз муолажа кдлатурган шифохоналар борли-
гидан хабарсиз Бердибой «накд элли сум» бериб узини х,ало-
катдан к,утк,ариб к,олган «виждонли» чойхоначига олти ой хиз­
мат к,илиб беришга чинлаб бел боглайди...

1Муояна - курик, назорат.

103

..Дишлок, чаёнининг захдри уни шахдрга келтириб ташлай­
ди. Аммо шахдрнинг усти силлик, илонлари хдм ундан уз наси-
баларини чикдра бошлайдилар.

Бердибой шахдрда ун уч-ун турт йиллаб к,олади. Юк,орида
бир-икки мисолни курсатганимизча унинг шахдр хдёти хдм
ранг-баранг жабру зулм лавхдларидан иборат булади. Биз, к,ис-
самизнинг хджми сигдирмаганликдан унинг шахдрдаги сафил1
хдётига тафсилий тухтай олмаймиз. Бердибой хдр бир кддамда
бир алданади, турмуши хдйла ва тазвир2 асосига курулган
жамиятнинг тузогидан-тузогига утиб илинади, ботк,оги-
дан-ботк,огига утиб йик,илади. Кулига пул бериб к,овокдона ва
фохдшахоналар воситасида тортиб оладилар, очик,тириб бир
бурда нон бадалига ойлаб, йиллаб ишлатадилар, ялангочлаб
номуси бадалига кийинтирадилар ва х,оказо...

Одатдан таищари мех,нат ва у яшаган мух,итнинг сафох,ати,3
фах,ши4уни жисман ва рухдн сундиради; тинчрак, осойишрок,
бир хдётга утгуси келиб к,олади. Анови «номус...» масаласи х,о-
зир ахдмиятини йук,отганлидан к,ишлок,га к,айтади. Тиктепа-
да туратурган ватани йук,, отасидан к,олган чордевор бузилиб,
ёрилиб кеткан. Х,олбуки, чойхоналар турмушидан безор булган
Бердибойнинг яна к,ишлок, чойхонасига келиб куниши унинг
асли мак,садини к,аноатлантира олмайди. Узок, уйлаб турмай,
бу кунги Тиктепанинг гузарга тескари томонидан узи учун бир
«бошпанох,» очиш кдрорига келади. Бу тугрида кишилардан
изн сураш лузумини х,ис к,илмайди. Чунки Тиктепа кишининг
хусусий мулки эмас, тепанинг мулжалга келган кулай четидан
ун беш газ чамаси жойни кесиб туширади. Кесилган турпок,ни
сах,ннинг унк,ир-чунк,ир ва бугоз-к,исир жойларига таркдтиб,
текис бир сах,н х,осил к,илади. Кесилган тепа деворидан бир
эшик урнини мулжаллаб ер - уй очишга тутунади. Уч кунлик
иш натижасида буйи ва эни беш газли, кддди уч ярим газли бир
дахдиз ясайди. Туртинчи кун дахдиз ичкарисининг сул бик,и-
нидан бир равок,ча очади, яъни бу равок,ча дахдиз орк,али кири-
латурган х,ужранинг эшиги хизматини утамакчи. Бешинчи кун
хдлиги равок,ча ичини кенгайтира, яъни хужра оча бошлайди.

1Сафил - жуда ёмон, тубан.
г Тазвир - алдаш, ёлгон.
3Сафохат - акдсизлик, аблахдик.
4Фах;ш - бузукдик; хэкорат.

1—0о4#»«$

Хужранинг ишланиши дахдизга нисбатан анча к,ийин кучади,
чунки кучирилган турпок,ни дахдиз оркдли челаклаб хрвлига
чикдриб ташлашга тугри келади. Иш узок,га тортилади. Ун кун-
лик мехмат оркдсида хдр томони беш газлик ва кдцди уч ярим
газлик бир хужра х,осил булади. Бирок,, хужранинг ичи ощлом
каби к,оронги, дахдиз оркдли тушкан ёруглик, хужрани ёритиш-
га кифоя к,илмайди. Агар хужра даромадига эшик курилатурган
булса, к,оронги бир кдбр, яна хдм тугриси дахдоа х,олига киради.
Хар кун Бердибойнинг «янги бино»сига келиб кенгашлар бериб
туратурган Мирвали банги дахдиз тугрисида бир нарса демаса
х,ам, х,ужра устида нарх уриб к,олади.

- Агар эшикни ёпиб бу ок,шом ухласанг, эшикни очувчи бул­
маса, азбаройи Худо, хужрангда бир хдфтагача тонг отмайди!
- дейди.

- Хдли иши бор! - деб кулади Бердибой.
Дарвок,еъ, Мирвали банги эртаси кун келганда дахдизнинг
ташк,и к,аторидаги хужра деворидан буйи икки ва эни бир газ­
лик дераза урни очилганини, хужра ичи х,овлидаги каби ёриб
кетганлигини куради.
- Менга к,улингни бер, Берди, сен шахдрдан Берди фаранг
булиб чик,ибсан! - дейди.
Бердибой дахдиз билан хужра девор ва шипларини бир кун
ишлаб пардозлайди, андава чети билан к,ириб, теша ва кетмон
изларини йук,отади. Дахдиз ва хужранинг томи х^собланган
тепа устини текислаб, к,ор-ёгмур ювиб бузмасин учун «бино»
манглайига бутотлар чик,аради.
Дахдиз ва хужрадан чик,арилган турпокдар уз олдига бир
тепа ташкил к,илиб, «бино» олдини бугиб ётади. Турпок,ни чет-
га чик,ариб ташлаш ёки шу турпокдан «бино» теварагига их,ота
тургузиш масаласи тугилади. Мирвали банги их,ота ясаш томо-
нида булади:
- Кичикрак булса х,ам «равокдаринг»нинг олдини бугмасанг
кучада ётк,андек ran! - дейди.
- Чама1йук,!
- Чаманг келмаса, мен к,арашай, мен х,ам савобдан курук,
к,олмай!
Мирвали бангининг далдасида их,ота деворига х,ам урнайди.
Пахсага Караганда хишт девор тез битиши учун икки кдлиблаб

1Чама - х,афсала, хох,иш.

—.------------------------------------------------------------------------------------- 105

хишт куядилар! Бир хдфтада уюлган турпок, хиштга айланиб,
унинчи кунда бу хиштлар икки боши кесилган тепага (бино ён-
ларига) келиб биткан, ярим дойра шаклидаги кургон деворига
ётади. Ярим дойра уртасидан кичикрок, даромад урни куюлиб,
агар бунга «дарвоза» курулса, Мирвали банги таъбирича «пулат
сандукдек» бир кургон пайдо булади.

Бердибой кичкина х,овли сахдчасини кунгли тилаганча те-
кислаб ва баъзи х,ожат урунларини хдм куриб битиргач, к,иш-
лок;га келгандан буён чойхонада ётган рузгор алокдларини
«янги хрвлига» кучириб, узи хдм ун учинчи май, минг тукдуз юз
ун олтинчи йил тарихида умрида биринчи мартаба «мустакдл
турмушга» утади. Янги хрвлининг «расми кушоди»да иштирок
кщган Мирвали банги хутукдек чилимини кутариб келади, хуж-
рани наша дудига тулдирган х,олда х,ар иккиси наша чекадилар.
Янги учокда кдйнатилган чойни к,антлаб ичиб, «шу ердан уткан
яхшилар»нинг арвохдга фотима ук уйдилар.

Бердибойнинг шах,ар х,аёти унга анча хунарлар багишлаган:
яхши бир нонвой, шу воситада танур ва учок^ар курушни била-
ди, жуда уста булмаса х,ам миёнарок, бир сартарош, соч олиш-
ни х,ам ухдалайди; уста бир арракаш-шерик топилганда тахта
х,ам тила беради; уртача гилкор, хиштчи - русларга товукдона
ва утунхоналар солиб бериб тажриба ортдирган; уста кесув-
чи - шахдрдаги к,алтис ускан дарахтларни зарарсиз йик,итиб
олк,ишлар олган; гулчи - икки йил Прохоров туранинг гулзо-
рига кдраб, такдирнома олган. Булардан бошкд кдссоб топил-
май к,олганда куй хдм суя беради, куйларингизни кузатмок.чи1
булсангиз, кузамчилик х,ам к,улидан келади... К,искдси, Берди­
бой гарчи шахдрдан думи юлинган мусичадек булиб келган
булса хдм фазлсиз эмас. Бу хунарларга тегишли булган хдмма
асбоблари бут, х,озир янги хужранинг обрусини олиб турган
«рузгор асбоблари» хдм шулардан иборат.

Бердибой янги х,овлининг кам-кустига ортик,ча к,араёл-
майди (масалан энг зарури куча даромади учун эшик, хужра
учун эшик, хужрага деразами ёки шунга ухшаш дарпардами ва
бир-икки буйра). Чунки шахдрдан ортдириб чик,ган йигирма
икки сум дастмояси «бинокорлик» билан тугаб, Мирвали банги
таъбирича «х,исоби ток,» келиб к,олади.

1Кузамок, - куйнинг юнгини олиш.

106

Мирвали бангини к;ишлок,нинг маълумот устоли деса була­
ди: к,ишлокда кимнинг кдндай иши бор, ким нимага мух,тож,
кимнинг кимда кдндай учи ва гарази бор ёки фалончининг
хдмёнида кднча ак,часи бор, буларни жуда хдм билади. Берди­
бойнинг «х^соби ток,» келиб к,олганлигини сезгандан кейин куз
очиб юмгунча унга иш топади: х,озирги Хуббибойнинг отаси
Исх,ок, семизнииг терак гулаларини тилиб, тахта к,илиб бериш-
ни узи хдм бир тан шерик булган х,олда бах,олаб олади. Берди­
бой усткашлик,1Мирвали осткашлик2к,илиб иш бошлайдилар.

Шу кезларда мардикор масаласи тугулиб, к,ишлок, ок,сок,оли
Шодмонбойнинг оёги олти булиб к,олади. Шахдрдан олган таъ-
лимотига биноан кдшлокда тартибсизлик чикдриши мумкин
булган шубх,али кишилар устидан назорат к,илишга махфий
одамлар белгилайди. Айник;са, шах,арнинг «х,амма муттахдм-
чиликларини урганиб к,айтк,ан» Бердибойни куз остида кдттик,
ушлайди.

Бир-икки куннинг ичида шах,ардан янги «вах,имали» ха-
барлар келиб к,олади, халк, хукуматга к,арши кутарилган,
Полисмистирни улдирган, Турпок;кургонга х,ужум к,илмок,чи
эканлар... каби гаплар купаяди. Бу гапларни эшиткан сайин
Бердибойнинг эсига шах,арга янги борган йиллардаги масти-
равойлар3туполони тушади.

«Шах;ардан закун урганиб келган» Бердибойнинг янги курго-
нига кечалари к;ишлок,илар йигилишиб келадилар, мардикор
масаласи тугрисида ундан фикр сураб, шах,арда булаётк,ан жан-
жаллар х,ак,ида музокара к,иладилар.

- Урусиянинг мастиравой отлик, бир халк,и бор, - дейди Бер­
дибой билимдонлик сотиб, - агар жанжалга мусулмониялар
томонини олиб шулар аралашса, мардикорни бердирмайдир-
лар, булмаса, барибир, окдошшо буш келмайди.

Дехдонлар «мастиравой» х;ак,ида эшиткан булсалар х,ам,
уларнинг кимлар булганини яхши билмайдилар. Бердибой бу
тугрида хдм «маълумот» беради:

- Урусиялар мастиравой деб завод-фабрикаларда ишлай-
турган хунарманд халкдарини атайдилар. Оташарава, милтик,,

1Усткаш - тепага тортиш.
2 Осткаш - пастга тортиш, кашма-кашлик.
3Мастиравойлар кузголони - 1905-нчи йил инк,илобида иштирок к,илган
ишчилар (Муаллиф).

107

туп, ук,, калуш, газлама... борингчи шу руйи заминда куруниб
турган х,амма илми хунар шулардан чикдди. Ана шу халк, ок,-
пошшонинг боягидек кирдикорини сира ёк,тирмайди.

- Хд-ха, одамохун десангиз-чи?
- Одамохун, деб секинрак айтасизми, - дейди Бердибой, -
худди ок,пошшонинг юзига тап тортмасдан: «Сен золимсан,
сенда адолат йук;», деб айта берар эканлар, алай-балай деса,
дарров заводдаги букурогини чалиб, товинларини1 йигиб,
лашкар торта берар эканлар. Мен бу халкдинг окдошшо одам-
лари билан урушганини уз кузим билан курганман: жондарол
булсин, к,озок, аскари булсин, булардан зир-зир кдлади... Ана
шу халк, мусулмонияларнинг ишига к,отишса, окпошшо биздан
мардикор эмас, эски мах,си хдм ололмайди!
Бердибой айтканча, мастиравойлар мусулмонияларнинг
ишларига к,отишмаганликдан ёки котиштирилмаганликдан
ок,пошшо зур келади, мусулмониялар мардикор беришга маж­
бур буладилар.
Тиктепа к,ишлогининг эллик турт рузгорига йигирма етти
мардикор, яъни икки рузгорга бир киши белгиланганлигини
Шодмон ок,сок,ол халкда эълон к,илади. Бердибой хам к,иш-
локда бир рузгор хисобланиб, Исхок, семиз билан бирликда ур-
тадан бир киши бериши билдирилади.
Бердибой бу «тугри» так,симот тугрисида безовталик кур-
сатмаса хам, лекин ичидан жуда хам аламланади: ун беш йил
Шодмонбойнинг бир пулсиз хизматини к,илиб, охирда ун турт
йил к,ишлок, бетини курмай кетсин, шунча йил шахарда саргар-
дон кезсин, эндигина «тинч бир турмуш» куришучун к,ишлок,га
к,айтиб келганда, тепадан кдзиб очилган бир ертуласи учун бир
рузгор кдторига, яъни Исхок, семизга тенглашсин-да, Исхок, се-
миздан арзимаган йул харжи олиб, уруш майдонига кетсин...
Исхок, семиз билан бириктирилиш сиррига хам яхши тушуна-
ди, Шодмон ок,сок,олнинг Исхок, семизга енгил тушириб бериш
учун бир «огайнигарчилиги» булганлигини сезади.
Бердибой бу кун ишка бормайди, шериги Мирвали бангига «бу
кун тобим йук,» деган жавобни бериб юборади. Унчалик овкдтга
Хам иштихоси булмайди, кечгача хужрадан ташк,арига чик,май,
нималар тугрисидадир уйлаб ётади. Вак,т хуфтандан ошганда те-
рак бутайтурган болтасини белига к,истириб хужрадан чик,ади.

1Тобин - тобе, эргашувчи, буйсинувчи.

108

Шодмон ок,сок,ол уйда йук,, мулла Султонкулнинг зиёфати-
да. Бердибой кургон дарвозасидан нарирокда бориб, уни кутиб
ултуради. Узок, кутади, лекин кутишдан зерикмайди. Эл ёткдн
вак,тда узокдан бир к,ора курунади - бу ок,сок,ол. К,урк,масин
учун Бердибой йуталиб узини сездиради.

- Хд, сенми Берди болам, - дейди ок,сок,ол.
- Мен... Сизга икки огиз арзим бор эди.
- Арзингни эртага айтсанг хдм булар эди, болам, бунчалик
бемаврид...
- Узи икки огиз ran...
Шодмон ака «эски х^собларни сурамок,чими» деб бир оз ич-
дан безонглайди.
- Хуп, хуп, гапир болам.
Иккиси дарвоза камгагига тусма-тус ултурадилар.
- Бошкдлардан хдм меним сиррим сизга маълум: ун беш йил
сизнинг хизматингизни к;илдим, ун уч йил шахдрда саргардон
булдим...
- Насибанг-да, болам.
- К,ишлок,га келганимга хдли икки ой тулган эмас, ундан
кейин меним к,ишлокда бир кдрич жойим йук,.
- Худой етказар, углим.
- Мана шу хрлда мени хдм к,ишлокнинг бир рузгори х^соблаб,
Исх,ок, семиз билан тенглаштириш, уша билан баравар мардикор
жамаргасини тулашга мажбур к,илиш тугрими, инсофми?
- Э-э-э-э, болам, ёшсан-да х,али... Биз сени узимизнинг бир
рагадимиз1х,исоблаб, жамарга2беришингни лойик, курсак сен­
га обру эмасми? Бу узи купга келган туй, бунга бор х,ам, йук, х,ам
баравар: мулки борми, к,ишлок,га кеча келганми, уни суришти-
риш йук,, менга уяз х,окимидан келган буйрук, шундай.
- Сизча хдм шу инсоф, шу адолат?!
- Инсоф шу болам, хдракатингни к,ила бер...
Ок,сок,ол сузини тугата олмайди, ногах,он келиб тушкан ут-
кур болта Шодмонбойнинг бошини баравар иккига булади...
Душман иккинчи зарбини хдйфсинган каби узича алланарса-
лар деб сукиниб жунаб кетади. Ок,сок,ол эса камгакнинг3дево-
рига суянган куйи к,ирр-к,ирр товуш чик,ариб к,ола беради...

1Рагад - як,ин кишилар.
2Жамарга - жамгарма, пул, маблаг маъносида.
3Камгак - атрофи ёки икки уч томони девор билан уралган пана жой.

109
------------------------------------------------------------------------------------------ ь -

Окдошшох, учун содик, бир кулнинг рахмсизча болталаниб
улдирилганлигини эшиткан уяз улуглари эртаси кун шаъни
шавкат билан к,ишлок,га етиб келадилар. К,ишлок, обрудорлари-
нинг маълумотлари буйича ок,сок,олнинг к,отили деб Бердибой
курсатилади. Бердибойнинг к,отиллиги гувох, ва х,ужжат билан
исбот к,илина олмаса хам, унинг ок,сок,олга ун беш йил хизмат
к,илганлиги, шу чок,гача ун беш йилли хак,ини ололмаганлиги
(Шодмонбойнинг бермаганлиги эмас!) адоватга сабабчи ва шу­
нинг узи Бердибойнинг к,отиллигига далолатчи к,илиниб кур­
сатилади.

Бердибой ок;сок,олда ун беш йиллик, хизмат хак,и борлигини
ик,рор к,илади, аммо улдирганлигидан тонади, бахархол Берди­
бой кдмалиб, шахар турмасига жунатилади.

Жиноятни исбот к,илиб булмаганликдан тергов узок,га тор-
тилади, хатто минг тук,куз юз ун еттинчи йил феврал инк,ило-
бида хам Бердибой тергов остида к,амалиб ётган булади. Фев­
рал инк,илобидан сунг к,амокдан озод к,илиниб, к,ишлок,га к,ай-

тади.
Бердибойнинг минг тук,к,уз юз ун еттинчи йил Уктабр инк,и-

лобидан то минг тук,к,уз юз йигирма олтинчи йилгача, иккин­
чи хил айтканда к,ишлокда ер ислохоти угказилганча, ортик,ча
кузга чалинатурган инк,илобий фаолиятига учралмайди. Ер ис-
лохотидан бошлаб, айник,са, колхоз тузулиб, к,ишлокда синфий
кураш кескинлашкачгина уни инк,илобчи к,ишлок, камбагалла-
рининг биринчи сафида курамиз.

Бердибойда синфий фаолият кучайгунчалик у к,андай кечина-
ди, нималар килади, биз хозир шу тугрида тухтаб олмок,чимиз.

- Етмиш икки хунаринг бор, лекин хумчангда беш пайса жи-
ринг йук,! - деб Мирвали банги бир кун Бердибойни койиган
эди.

Хумчасида беш пайса жири борми, йук,ми унисининг бизга
тегишлиги булмаса хам, аммо етмиш икки хил хунари борлиги
анча муболагали, шунинг билан бирга хак,ик,атан хам унча узок,
эмас: Бердибой дарахт кесади, тахта тилади, тандур ва 5^ок,
куради, том сувайди, соч олади, куйларнинг юнгини кузайди,
енгил-елпи иморат солади, жуякчиликка биринчи, пахта чо-
пигига булса к,ишлокда унинг олдига тушатурган уста йук,, к,уй
суйиш, балик, ови, тур тук,иш, ошпазлик жунидан: уч-турт пуд
гурунчни палов дамлаш, халим пишириш... Хулоса, ёзин-к,и-

110

шин бекор долган вак,ти жуда оз. Дуруст, к,ишк,и пайтларда
ишсиз к,олган кезлари хдм булади, бирок, Бердибой шунда хдм
чин маъноси билан бекор эмас, бир-ярим киши йукдаб келса,
сочини олиб куяди, сочдан бушаса, ёзда йигиб куйган тахта
парчаларидан курак чопади, к,озони кдйнамайтурган ёки шу­
нинг сингари бирор так,чиллик,га учраса, тайёрлаган куракла-
рини кутариб шахдрга жунайди. Шундай вак,тларда узи билан
бир йула болта олишини хдм унутмайди. Чунки куракларни
сотолмаса бирорта танишига омонат тарикдсида куяди-да,
узи болтани елкасига куйиб, янги шахдр кучаларидан айлана-
ди, утун ёриб бериб, нон пули ишлайди. Шундай кезларда к,ор
хдм ёгиб к,олатурган булса, дарх,ол болта куракка айирбош-
ланиб, к,ор курашга тушилади. Шахдрда бир неча кун к,олиш-
дан, к,ишлокдаги «амлок рузгор»ни эгасиз ташлашдан у кддар
ташвишланмайди, чунки хужрага тераза ва эшик курулиб, уз
кули билан ясалган лукидони солинган; занбал эшикка булса
кишан кулф урулган... Яхши, кишан кулф синдирилиб занбал
эшик хдм очилди, хужрадаги лукидоннинг «тилига» тушуна-
турган угри булса уни хдм кушада килди1деяйлик. Шунда хдм
угри нимага эга булар эди, дейсиз? - Уч-турт пуд келатурган
«асбоб» исмли темир-терсакларгами, ёнгок, ва к,айрагоч гула-
ларидан кесиб олинган беш-олтита к,ийма тахталаригами, х,уж-
ранинг рапига2 эх,тиёт учун терилиб куйилган уч-туртта болта
ва кетмон сопларигами ёки анови курпа-ёстик, исмли бир туда
увадага, ёхуд дахдиздаги учокда турган кичкина декча, устига
тункарилган сопол тогора ва ё учок, ичида суви билан к,олган
к,ора к,умгонгами? Булар тугрисида, эх,тимолки, ук,увчи ташви-
шланса, аммо Бердибойнинг ивиргамига3келмайди.

Кдшнинг энг кучайган кунларида беш-ун кун саъва тутиш
одати хдм бор. Аксар бир эрмак тарикдсида саъва тутса хдм
эх,тиёж сезилганда тутилган саъваларни кдфасга солиб, сотиш
учун шахдрга бориб тушган вак,тлари хдм булади.

Бердибой «тинч турмуш» курганининг иккинчи йилидаги
янгиликларнинг бириси хужранинг кдторида бир катак очиб,
беш жуфт чин каптар бок,ишидир. Бир йил утиш билан беш жуфт
каптар йигирма жуфтга етади, орадан бир-икки жуфт уйинчила-

1Кушада к,илмок, - кушод очмок,.
2Pan - раф, токча.
3Ивиргам - хаёлига, парвойига.

Ill

ри хдм куруниб, унинг вак,тлари шуларни учириб, уйнатиб кеча-
ди, табиий, каптарларни бок,иш Бердибойнинг буджатига катта
зарба беради. Бирок, Бердибой узи емаса хдм, уларнинг донини
етказиб туради. Хатто кейинги йилларда каптарлар урчиб, олт-
миш жуфтга етканда, яъни бир кишда беш пудлаб тарик, талаб
кдтаанда хдм чурк, этмай, «кушчаларим» дейди, орада битта-
яримта каптар огриб крлса, азтахдцил дори-дармон кдпади, бор-
ди-ю, каптарнинг кдзоси етиб улса, бир неча вак,т улугини кулига
олиб, маъюс у ёк,-бу ёгини тимсиклайди, убдан улганлигига кд-
рор берса, четга иргитиб ташламайди, бир четдан чукурча кдзиб,
эх,тиром билан кумиб куяди.

«Тинч турмуш» кургонига келганининг туртинчи йили Бер­
дибой уйланади. 1921 йилнинг бошларида Мирвали банги ур-
тада туриб, Бердибойни к,ишлокда хдр хил майда-чуйда сотиб
юрувчи татар аёли Сохибжамолга унаштиради. Сох,ибжамол-
га Бердибойнинг узи, уйи, унинг турмуш тарзи маъкул кела­
ди. Лекин Бердибой журъат к,илмаётган эди. Гарчи аёлнинг
афт-андоми рисоладагидек булса-да, унинг савдогарлик к,или-
ши бор эди-да. Савдода катта-катта даромад келишини куриб,
уни ташлаб кетиши х,еч ran эмас. Мирвали эса бу томонини ха-
ёлига хдм келтирмас эди.

- Бола тугиб беради, - дерди у. - Кейин кдёк,кд боради бола-
ни ташлаб? Бу дунёда сендан хдм бир туёк, к,олади.

Бердибой уйлана олмаслигига курпа-тушаги йукдигини
важ к,илади. Буларни сотиб ололмаслигини хдм айтиб утади.
Мирвали бу жихдтдан уни хотиржам к,илади.

- Битта курпани мен бераман, курпача ва ёстик,ни ош-
на-огайнилардан оламан. Буйниларига к,уяман. Энди хотир­
жам булдингми, дардисар? Нима булганда хдм, узи учиб келган
кушчани кулдан чик,армаймиз!

Бердибой татар аёлига уйланади. Бошида яхши яшашди.
Бердибой к,ишни гамини уйлаб, икки пуд ун, йигирма кддок,1
гурунч ва шунга яраша мой олди. Лекин буларни еб булишган-
дан кейин к,озонни сувга ташлаб куйилган кунлар х,ам булди.
Шунда Сох,ибжамол асабийлаша бошлади. Уша кунлари Берди­
бой нима сабабдандир ишсиз к,олган эди. Сох,ибжамол юзингда
кузинг борми демай уни хдк,оратлай бошлади.

- Хой лаънати, уйда хирсдай ётишга уялмайсанми? Каптар-

1Кадок, - 409,5 граммга баробар.

112

ларингга тарик,ни сочиб, уларнинг гу-гуларини тинглашдан
бошкд нарса кулингдан келадими узи?

Бердибой хдм узини тутиб туролмайди:
- Ха, нима, менинг овкдтим ёгсиз булиб к,олдими ёки бозо-
рингни хумори тутиб К.ОЛДИМИ?
Сох,ибжамол баттар к,изишади:
- Ха, сен уйда аганаб ётганингдан кейин, албатта хунарим-
нинг хумори тутади-да. Мен итдай оч к,олишни хдм, каптарла-
рингга махдиё булиб утиришингни хдм хохдамайман.
Бердибой тирикчилик дардида югуришни бошлаган эди
хдмки, пичинг, аччик, сузлар урнига Сох,ибжамолнинг огзидан
ширин сузлар чикд бошлайди.
- Мана курасан, мен сенга к,учк;ордай угил тугиб бераман,
икки ойдан бери касалим келмаяпти.
Бу гапга Бердибой ишонади. Огироёк, булмиш хотинини аяб,
уни огир ишлардан озод этади. Узи утин ёради, узи кучадан сув
келтиради. «Сен боламизни асра, узингни уринтирмай уйда
уп'ир», - дейди у.
Орадан уч-турт ой утади. Сох,ибжамолнинг к,орни уша-уша
супта. Сох,ибжамол бу ёгига алдаб булмаслигини сезиб, «нега-
дир касалим келяпти», - деб ик,рор булади. Бердибой маъюсла-
ниб к,олади.
Бердибой уйлангандан сунг к,ишлокда «Берди татар» деб
лак;аб ортдиради. Хатто айримлар уни «татар» деб атай бош­
лайди.
Сох,ибжамол уни ташлаб кеткандан кейин х,ам лак,аб уни
тарк этмади. Бердибой Сохдбжамол билан миллатининг бош-
к,а-бошк,а эканлиги учун ёки «кабутар бо-кабутар» накдига амал
к,илиб ажрашмади. Фикримизча, Бердибой билан Сох,ибжамол-
нинг х,аёт йули бутунлай бошк,а-бошк,адир. Сохдбжамолнинг
касб-хунари-ю, узининг сузидан келиб айтсак, у савдогарнинг
к,изи, яхши еб-ичиб, яхши кийинишга урганган. Унинг Берди­
бой билан турмуши зарурият туфайли эди. Шунинг учун вак,ти
келиб Бердибойни ташлаб кетиш унга огир булмади.
Янги ик,тисодий сиёсат эълон к,илингандан кейин шахдр ва
к,ишлокдарнинг бозорлари ривожлана бошлайди. Сох,ибжамол
харид учун баъзан бозорга боради, к,атор расталардаги мул, чи-
ройли молларни куриб, х,аваси келади. Савдонинг кут-барака-
си билан келадиган «гузал х,аёт»ни орзу к,илади.1

1 НЭП - ЯИС - шуро давлатининг «хдрбий коммунизм» сиёсатидан кейин
1921 йил к,абул к,илган сиёсати булиб, рахбарлик уринларнинг шуро давлати

113

Бердибойни ташлаб кетиш кдйин эмасди. Лекин дастмоясиз
бозорга чик,ишдан на маъно, на фойда бор. Сохдбжамол Берди­
бой оркдли бирон нимали булишни режа к,илишни бошлайди.

Бердибой бозорга боришга вак,т тополмайди, чунки купинча
иш билан овора. Топган пулини Сохмбжамолнинг кулига кел-
тириб беради, рузгорга нима лозим булса, барчасига харажатни
Сохдбжамол кдлади. Пулнинг тенг ярмини рузгорга ишлатса,
кдиганини тугиб куя бошлайди. Бундай х,олда, табиийки, уйда
овкдтдан маза к,очади. Бу тугрида Бердибой нолиб огиз очкудек
булса, Сохдбжамол дарх,ол к,имматчиликдан нолиб кетади. «Чай-
к,овчиларда х;еч инсоф к,олмади», - дейди у. Энди унинг узи хдм
овкдт гуштсиз булибдими, деб зорланмайди. Илгариги савдогар
эриникида егани олдида, емагани кетида булганини писанда
хдм килмайди. Аксинча, киноя билан Бердибойга шундай дерди:
«Ноз к,илмай куяк,ол, борига шукр к,ил-да, ётиб ухла! Факдт бол-
шавойларнинг куни тукдан замон бу, шуроларни минг осмонга
кутарганинг билан косаси ок,армайди».

Бердибой Сох,ибжамолнинг тежамкор ва к,аноатли булиб
кдпганидан боши осмонда эди. «Шу уйга куникди. Илгариги-
дек кунгли яна тансик,, ёглик, овк,атлар тусаб к,олса, нима к,ила-
ман», - деб уйлаб кддар эди.

Лекин Сох,ибжамол овк,атни бирор марта х,ам гуштсиз ема-
ётган эди. Бунга албатта, тугиб куйган пуллари эвазига эриш-
маганди, бунинг бошк,а йулини топган эди.

Эрталаб Бердибой наридан бери чой ичар, гохдда чой-
сиз х,ам ишга жунаб к,олар эди. У кетиши х,амон Сох,ибжамол
дарх,ол каптархонага кириб, иккита семиз-семиз каптарни
тутиб чикдр эди-да, суяр эди. Пар-патларини яхшилаб берки-
тар эди, кейин каптарларни ёгда яхшилаб к,овуриб димлар ёки
ажойиб кушшурва к,иларди, кейин узи айтканидек «еб-ичиб
яйрар, баданидан тер чик,ар эди».

Бердибой бу сирни узок, вак,т сезмади. Чунки каптарлар жуда
куп эди. Агар уларни хдр куни атай санаб турилмаса, 10-12 та кап-
тарнинг камайиб к;олгани билинмас эди хдм. Бирок, «бадан яйраб

кулида булиши шарти билан капиталистик тартиб к,оидаларга вак,тинча йул
куйиб, социалистик к,оидаларнинг капиталистик к,оидалар устидан галаба
к,озонишини ва социалистик хужалик (икт исодиёт ) асосини к,уришини
кузда тутган эди. «Х,арбий коммунизм» даврида бозорда савдо-сотикда
рухсат берилмай халк, кулидаги озик,-овк,ат тортиб олинган эди.

114

н ° ~i

терлаган» кунлар ортгани сайин ишнинг миси чикд бошлади.
Бир куни Бердибой каптарларга дон сочиб туриб оёги пайпокди
уйинчи каптар билан туртта жигарранг тождор каптар йукдиги-
ни пайкдб к,олди. Каптархонадан чик,иб оёкдари остида «кувуг-
кувуг» деб овоз чикдриб кувнаб донлаётган каптарларига разм
солар экан, Бердибой уларнинг анча камайиб кдяганини сезди.
Бу хдкда Сох^бжамолдан суради.

- Билмадим, - дейди Сох,ибжамол. - Хдр куни уз вак,тида
эски дуппида бир дуппи дон сочиб бераман. Бошкд нима хдм
к,илардим. Балки бозорга кетканимда мушукми, кушми олиб
кеткандир.

Бердибой елка к,исади, хдйрон булади. Хдфта утади. Сох,иб-
жамол хдр куни иккитадан каптарни к,озонга босади, иштахдси
келса учтасининг бах,ридан кечиб юборади.

Бир хдфта утиб Бердибой яна каптарларини куздан утказа-
ди, каптарлар олдингидан хдм камайганини аник, билади ва
шартта Сох,ибжамолга ташланади:

- Х,ой, чайк,овчи, каптарларни бозорга олиб бориб сотма-
япсанми мабодо? Ё уларни мендан яшираяпсанми?

Сох,ибжамол хдм буш келмайди:
- Огзингга кдраб гапир, - дейди у, - сабил к,олгурларингни
ким хдм оларди. Ит-пит егандир ёки бу ердан зерикиб учиб
кетгандир.
Бердибой бу жавобга айтарлик к,оник,майди. Агар каптарни
ит еса патлари як,ин атрофда к,олган булар эди. Учиб кетиб к,о-
лиши эса х,еч мумкин эмас. Агар каптарлар катта тудада яша-
са, улардан бири х,еч вак,т ажраб учиб кетмайди. Аксинча, кат­
та туда учганда дуч келганда кичкина тудаларни узига кушиб
олади. Бердибой буни яхши биларди.
Бердибой яна индамайди. Сох,ибжамол х,еч андиша-панди-
ша к,илмай х,ар куни иккитадан каптарни суйиб, хдзм к,илиб
юборар эди. Агар сир очилиб иш ёмонга айланса, Бердибой
уни кучага хдйдаб солишини энди у биларди. Лекин аёл бун-
дан чучимайди. Чунки йигилган дастмоя унинг кулида, узи хдм
шунга тайёр.
Бир куни кутилмаганда Бердибой ишдан барвак,т келиб к;о-
лади. Хдйрон булиб, бевак,т к,айнаётган к,озоннинг к,опк,огини
очиб курмок,чи булади. Сох,ибжамол унинг кулидан ушлаб:
- Очма, бундай к,илиш сенга ярашмайди! - дейди. Бердибой

1-1о5-М

унинг гапига парво к,илмай к,опк,ок,ни кутаради.
- Х,а, ярамас! - дейди Бердибой ранги бир ок,ариб, бир кука-

риб, - каптарларнинг кушандаси сен узинг экансан-да!
- Мен, х,а, мен, - дейди тан олиб Сох,ибжамол, - итдай оч

куйганингдан кейин мен нима к,илай? Каптарларни ейман-да!
К,орнимни туйдира олмаганингдан кейин жазоинг шу!

Бердибой газаб билан Сох,ибжамолни айлантириб бир со-
лади. Сох,ибжамол уни к,аргаб уша зах,отиёк, нарсаларини
йигиштира бошлайди. Бир оздан сунг жомадонини кутариб,
эшикда куринади. Бердибой жомадоннинг тущичидан ушлай-

ДИ.

- Кулингни жомадонга теккизишга нима х,ак,к,инг бор?! -
деб упщиради Сох,ибжамол. - куйиб юбор, мен кетаман. Сен
билан яшашга токдтим йук,!

- Яшамасанг яшама, - дейди Бердибой, - жомадон ичидаги
нарсаларни курмагунимча сен бу ердан кетмайсан.

- Менинг жомадоним билан нима ишинг бор? Мен сени суд-
га бераман, х^бсга олдираман!

- Судга бер, майли, мени отишсин, лекин мен жомадонни
очиб кураман, х,а, - дейди Бердибой ва жомадонни хотинининг
кулидан юлиб олиб, очмок,чи булади.

- Очма, дедим сенга! - к,ичк,иради Сох,ибжамол. Мен кет-
майман, мен сен билан яшайман!

- Агар кетмасанг, мен билан яшашни истасанг, нега каптар-
ларимни улдирдинг?

- Мен айбдорман, мен уларни бошк,а емайман, улдирмайман.
Бердибой жомадонни Сох^бжамолга к,айтаради-ю, уйланиб
к,олади: - Нега тусатдан кетмайдиган булиб к,олди. Уйда угир-
лашга арзийдиган нарса йук,-ку! Бу ерда бошк,а ran борга ух-
шайди.
Эртасига эрталаб ишга кета туриб, Бердибой х,овли сахрида
тухтайди ва Сох,ибжамолни чак,иради.
- Х,а-а-а-а.
- Бу ёк,к,а кел.
Сох,ибжамол ичкаридан чик,иб келади.
- Агар кетмок,чи булсанг, яхшилик билан кет. Каптарларга
тегинма!
- Яна аллак,аёкдаги гапларни бошлаяпсанми? Мен сенга суз
бердим-ку, уларни улдирмайман деб!

116

»- ° -f

- Мен сенга жиддий айтаяпман. Агар истасанг кет. Жома-
донга беркитканинг уша пуллар сеники булсин. Чайк,овчи
буласанми-боищами, ихтиёринг узингда. Лекин каптарла-
римга як,инлашма!

Шундай дея Бердибой Сох,ибжамолни юзига бошк,а карамай,
эшикдан чик,ади. Сох,ибжамол узок, вак,т унинг ортидан ганги-
ганча к,араб к,олади. Хаёлларини бир жойга йигиб хонага кира­
ди ва жомадонни очади. «Сезибди, аблах,, пулдан олмадими-
кан», - деб пунгиллайди. Пуллар жойида эди. Нок;улай ах,волда
к,олди. Колай деса, х,амма сирни билиб турган Бердибойнинг
юзига энди кдндай к,арайди, кетай деса баттар алам килади -
барибир Бердибой уз виждони олдида кек к,олади.

Бердибой кечки пайт ишдан кдйтиб, четан эшикка кулф
урилганини куради. Одатдаги жойдан калитни олиб, кулфни
очади. Хонада х,амма нарса жойида, лекин янги курпа ва ёстик,-
нинг урни буш эди. Бердибойнинг кунгли х,увиллаб к,олгандай
булди. У эски дуппига к,опдан сик,имлаб тарик, олиб солди-да
каптархона эшигини очди. Эрталабдан бери оч ётган йигирма-
га як,ин каптар унинг оёкдари остида дон чук,илар эди. У Сох,иб-
жамолнинг кетиб к,олганига ачинмади. Эсиз, олтмиш-етмишта
каптарлари бекорга нобуд булгани к,олди.

Бердибойнинг Тиктепадаги як,ин уртокларининг бириси
- Мирвали банги. Кейинги йилларда Обид кетмон х,ам унинг
якдн у р т о к /г а р и н и н г к,аторига утади. Уларнинг танишишлари
Мулла Обид гузарда ямок,чилик, калган кдшда булади. Бердибой
бекор к,олганда Мулла Обиднинг ямок,чилик, ишхонасига чик,иб
ултуради ва бир кун Мулла Обидни уз уйига чак,ириб палов би­
лан мехдюн килади. Мулла Обид х,ам мух,аббатга мух,аббат билан
жавоб бериб, уни х,ам баъзи мавридларда уз кургонига таклиф к,и-
либ туради. Шу воситада уртокдашиб кетадилар.

Бердибой х,арчанд Мулла Обиднинг куп хусусиятларига к,ой-
ил эса-да, лекин унинг тепса тебранмас - огир табиатини унча
ёк,тирмайди. Ёк,тирмаганлигини Мулла Обиднинг узига х,ам
очиб айтади: «Ошнам, тошдек огир, пуфланган мешдек дим-
сан, бир кун пакда ёрилиб улугингга эга булмасалар шу!», дей­
ди. Мулла Обид илжайиб куяди.

Биз юк,орида Бердибойни инкилобий ишларга ер ислохрти-
дан кейингина чинлаб енг шимаради, деган эдик. Тугриси х,ам
шундай: ер ислохрти утказилиш олдида кишлок камбагаллар

117

уюшмаси тузилади ва уюшманинг раислигига Бердибой сай-
ланади. Ер ислох,оти бошланиб, к,ишлок,нинг ерсиз камбагал-
ларига ер берилади, шу жумладан, к,ишлок, камбагаллар уюш-
масининг раиси Бердибой Шоди углига х,ам икки гектар ер ва
хукуз ажратиб берадилар.

Бердибойнинг огзи к,улогига етади:
- Ана энди шуро хукумати билан фирк,аси менинг дидимга
келди, - дейди, - х,а, ана буниси дуруст! - дейди.
Орадан куп утмай, Бердибой аъзолик,га кдбул к,илишни
сураб, партияга ариза беради.

ИККИНЧИ К.ИСМ

1. ЧЕТАН К,УРУЛИШ ОЛДИДА

Киш чикдр кезида дехдоннинг ичи гивирлашади, дейдилар.
Ердан к,ор кетар-кетмас к,уш хрзирлигини тамом куриб
куйишга одатланган Мулла Обиднинг ичи бу кунларда жуда
хдм гивирлашиб к,олади. К,иши билан йигилган гунгларни
чукурдан чикдриб, ернинг кучсизланган к;исмларига яйра-
тиб куйилганлигига ун кунлаб булади. Ернинг чегараси буй-
лаб экилган жийда ва ар-ар теракларнинг ортик,ча шохларини
ва куруганларини олиб ташлаганлигига хдфталар утади. Бу
кун кургон йулагидаги хужрага кириб олиб, куш асбобларини
куздан кечиради; от жабдикдарининг1 мертилган, йиртилган
жойларини тикиш билан тикади, баъзи кувраган жабдик,ларни
жайдари шам2билан мойлаб, ийлаб куяди.
Мулла О бид кул и даги тиркишнинг3у ёк;-бу ёш ни дик,к;атлаб
куздан кечириб кдрар экан, бирдан хужра ичи к,оронгилашиб
бошини говори кутаради. Хужрага Хатиб домла кириб келмак-
да... Мулла Обид урнидан туриб, домлани узи ултурган курпа-
чага уткузади.
- К,ачон курсам, бир ишга оворасиз, - дейди баланд товуш
билан домла, - дунёдан нималар утиб турганидан хабарингиз
йук,, чамаси!
Мулла Обид жавобсиз илжаяди. Хатиб домла фотихд укуйди.
Кдршидаги тукум устига ултурар экан, домланинг фотихдсига
биргалашади.
- Сиз шуронинг аъзоси, яъни бизнинг улугимизсиз, - дейди
домла, - бу гапларнинг узи теги борми?
- Кдндай гапнинг? - дейди Мулла Обид, домланинг сузини ду-
рустрак эшитиш учун сул кули билан кулогини унглаб туради.

1Жабдик, - от абзали.
2Жайдари шам - оддий, мах,аллий шам.
3 Тиркиш - арава шотисини эгар устида тутиб турувчи, икки учи би-
риктирилган к,алин к,айишдан иборат от-арава абзали.

119

- Одамлар: колхоз булади, мол-мулк уртага солинади, деб
гапиришадилар!

- Х,а, шундай ran бор.
- Эртага к,иёмат булади деган вак,тда, - деб кулади домла, -
одамлар кдламча1 экар эканлар, шунга ухшаш бу ёкда колхоз
булмок,чи, сиз эса тиркиш тузатасиз!
Мулла Обид кулади.
- Колхоз к,иёмат эмас, - дейди, - колхоз булганда хдм, нон
керак, ош керак...
- Хуш, - дейди домла, - узи теги бор гапми, ахир сиз хдм
хукумат арбобидансиз?
Мулла Обид гапни эшитмайдими ёки эшитса хдм, домлага
жавоб бериш учун х,озирлик курадими, бахдрхдл бир оз уйла-
ниб туради...
- Яхши хабарим йук,.
Хатиб домла Мулла Обиднинг кузидан бир маъно укуш учун
тиришгандек бир оз тааммул2к,илиб к,олади...
- Э, биз ахди к,ишлок, - мехдаткашлар ажаб одамни узимиз-
га улуг сайлаган эканмиз, - деб кулади, - арбоби хукуматдан
була туриб, фукдрога энг зарур гапни хдм билмаса...
Мулла Обид кулини кулогидан тушуриб илжаяди.
- Хукуматнинг х;ар бир сирини хдм билиб етказиш к,ийин,
хукумат ax/iи синалмаган кишига сир айтмайди!
Домла бужавобдан тараддудга тушади. Мулла Обидга ишон-
магандек тикилади.
- Масалан, сиз вакили к,ишлок,сиз, таъбири дигар, арбоби
хукумат, - деб суз айлантиради домла, - бас, нега хукуматнинг
сирига ах;ил булмайсиз? - Ёки мени хукуматга ноах,ил санаб
сирни айтмайсизми?
Мулла Обид унинг сузини эшитмайди, домла иккинчи ма-
ротаба хдлиги сдволини такрорлайди.
- Хукуматнинг сирига ах;ил булиш учун фиркдга кириш ке­
рак, мен фиркдга кирган эмасман.
- Дастлабки сирни фиркдга кирган билади, сунгра биз била-
миз денг-чи?
- Ха, так;сир.
- Фиркдсига кириш хдр жихдтдан хдм лозим... - деб узича

1Кдламча - них,ол.
2Тааммул - фикр, мулохдза.

120

сузланиб куяди домла, - хуш, башарти колхоз деган ran вужуд-
га келса, биз нима к,иламиз, узингиз нима к,илмок,чисиз?

- Билмайман.
Хатиб домла Мулла Обиднинг юзига бир неча вак,т тушунол-
маслик вазиятида к;араб к,олади.
- Укам, Обид, - дейди домла, - сиз мусулмон, биз мусул-
мон; мусулмондан мусулмонга ёрдам к,илиш, билмаганни бил-
дириш фарз, шундай эмасми ахир?
Мулла Обид боши билан «шундай» ишорасини курсатиб куя-
ди.
- Шундай булатурган булса, сизнинг уз билганларингиз би­
лан бизни фойдалантиришингиз, сиз билмаган гаплар булса
бизнинг билдиришимиз лозим.
- Албатта.
- Баракалла. Хуш, колхоз деган ran вужудга чикдтурган бул­
са, нима дилишимиз керак?
Мулла Обид елкасини к,исиб кулади.
- Мен боя айтдим сизга, нима к,илишни х,озир х,еч бир айта
олмайман.
- Нега айтолмайсиз ахир?
- Колхоз к,андай булушини мен узим яхши билмагандан
кейин, кишига узим билмаган нарса тугрусида маслахдт бери-
шимиз девоналик булади, так,сир.
Домла бир неча вак,т сукутга кетади...
- Хуп, башарти колхози вужудга келди деяйлик, шунда сиз
узингиз нима к,илмок,чисиз?
- Менми, мен... купга к;арайман.
- Ана шунда хато кдпасиз, укам, - дейди домла, - купчилик-
ка к,арайман - ах,мок,ларга кушуламан, деган суз билан бара­
вар. Фикримизча, к,ишлок,нингуч-турттагина кузга курунадир-
ган кишилари булиб, шулардан бири сиз х,исобланасиз!
- Мархдмат.
- Мен сизга айтсам, купчилик гуёки подадаги куйлардек
ran, бири келиб к,аёк,га х,айдаса, шу ёк,к,а томон юра беради;
утга х,айдалдими, сувгами, фарк,ини билмайди. Мана шундай
сизга ухшаш подачиларнинг хушёр булишлари керак. Подани
залолатдан кущазиб, х,идоятгахбошламаги лозим!

1 Х.ИДОЯТ - т у г р и й у л .

121

+—

- Мен бундаги подачиликка ярамайман, так,сир! - деб кула­
ди Мулла Обид.

- Шикаетанафслик1к,илманг, айник,са, сиз подачилик ухда-
сидан келасиз... Аммо, шуниси борки, дунёвий ишларга хдр-
чанд вукувингиз2 булса хдм, диний ишларга келганда бизга
ухшаш кишиларга мух,тожсиз. Аввало узингизни, сониян ха-
лойик,ни залолатдан куткдриш учун бизнинг «ёмон» сузимиз
билан юрмогингиз фойдадан холи булмасми, деб уйлайман.

Мулла Обид жавоб бермайди, илжайиб ултуради. «Сукут -
аломати ризо» дастури билан Хатиб домла Мулла Обидни уз
дамига як,инлашган куриб, асли «сабаби ташриф» тугрисида
суз очади.

- Букун кечасига Мулла Султонкулнинг кургонида бир неча
ахди салохдар йигилишиб, колхоз тугрисида кичкина маслахдт
к,илишиб олмок,чи эканлар. Биродарларимиз шу сух,батда сиз­
нинг хдм булмогингизни мувофик, куриб, таклиф к,илиш вази-
фасини фак,ирга х,авола к,илдилар. Х,узурингизга келишим шу
важдан булиб, ижобатингизга шубх,а к,илмайман.

Мулла Обид тараддудланган тусга киради...
- Хуп...
- Куп яшанг...
Мулла Обид Хатиб домлани хужрадан кузатиб, яна боя-
ги ишига машгул булади. Аммо, эндиги машгулияти к,урук,
машгулият булмайди, колхоз тугрисида уйлаб ишлайди. Кол­
хоз тугрисидаги маълумоти узини Хатиб домлага нодон кур-
сатканчалик эмас. Бу масала к,ишлок, шуросида х,ам бир даража
музокара к,илиниб угкан, бундан ташк,ари баъзи урток,лардан
сурашиб, масалани анча урганиб олган. Бирок, колхоз тугриси­
да умуман бир тасаввурга эга булса х,ам, хдли унинг учун муш-
кул ва англашилмаслик масалалар куп... «Тиктепа дех,к,онлари
бир рузгорга айландилар деяйлик, бунда унчалик катта фарк,
йук,. Лекин шу бир рузгорга айланганлар ичида яхши ишлай-
дирганлари бор, ялкдмсикдари, мугомбирлари бор. Албатта,
бу сунггилардан бириси уз табиатидаги ялк,амсикдик,ни к,ила-
ди, иккинчиси мугомбирликни ташлай олмайди. Аммо яхши
ишловчи дех,к,он билан бу иккиси кузда даромадни баравар
так,сим к,илиб ола беради... Бу ёкда яна бир эх,тимол бор: ишчан

1Шикастанафслик - камтар, камсукум.
2Вукув - вукуф - билишлик, хабардорлик.

122

дехдон мугомбир билан ялкдмсикда ишлаб берайми, дейди-да,
бу хдм яхши бир ялк,овга ёки мукаммал бир мугомбирга айла-
нади, икки уртада «х,осилни дев уриб...»

Фикри шу ерга етканда Хатиб домланинг бояги сузини ва
шу тугрида бу кун кечаси буладирган уларнинг кенгаш маж-
лисини мух,окама к,илади. Улар хдк,икдтда хдлиги нук,таларни
уйлаб, шундан сунг бу тугрида кенгашиш фикрига келдилар-
микин? Мулла Обид хдр кднча диндор булса хдм, Хатиб дом­
ланинг гаразсиз бир киши эканлигига унча ишонмайди. Шун-
га ухшаш нариги бойларни хдм инсофли, купчилик учун жони
ачийдирган одамлар деб билмайди. Мулла Обид улар тугри­
сида бир коммунистча булмаса хдм, ундан куйирок, даражада
мух,окама юрутади: домланинг саман йургаси, бир жуфт куш
хукузи, жилла - хдммаси кушулмаганда хдм к,орамолидан ик­
кита сигири хдм уртага тушса керак, узи булса домлалиги учун
эскича сийланиб к,олмай, к,ора ишга х,ам мажбур к,илинса ке­
рак. Анави бойлардан хдм домлага нисбатан - купрак жон-
ли-жонсиз моллар олиниб, орада тегирмон - обжувозлар хдм
колхознинг умумий дошига тушса керак. Бунинг устига узлари
хурланиб, омочнинг кулогини ушлашга мажбур к,илинсалар ва
эскича одам ёллаш имкониятини тополмасалар керак... Бу кун
кечки ултуриш, албатта, шу фалокатдан кутулиш талвасаси...
Шу муносабат билан колхозлашган такдирда узидан кетадир-
ган нарсалар хдм куз унгига келади, бир от, бир хукуз, бир ара­
ва, бир сигир, турт куй, бир ботмон ер... Буларни уртага купгуш
унчалик жонни ачитадирганга ухшамайди, чунки бошкдлар
х,ам шундан кам нарса кушмайдилар, аммо бояги масала унинг
кунглини гаш кдпади, яхши х,осил ололмай, келаси к,иш очик,иб
к,олмасак, деб кунглига куркув тушади. Тугнаган тикишини
ярим тортиб чикдрган х,олда хаёл суриб к;олади...

- Ишингни к,ил, ишингни! - деб бак,иради хужра эшигида
курунган Берди татар, - кавакда чичк,он курдингми?

Мулла Обид чучиб кетади, Берди татар гулдир-шалдир х,уж-
рага кириб келади.

- Кузгалма ошнам, к,узгалма, мен мана бу ерга ултураман...
К,алай, бола-чак,анг тинчми, узинг сог-саломат бормисан?..
Худойга шукур, мен хдм уйнаб-кулуб юрибман, бирок, иш куп,
ухлагали х,ам к,улим тегмайди.

- Начук Худо ёрлакдди? - деб кулади Мулла Обид.

123

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------— о — * « 4

- Зарур бир иш билан келдим, булмаса Бердибойнинг бир ми-
нутга хдм кули тегмайди... Бу кун кечга шахдрдан чикдан рах,бар
бошлик,, к,ишлок, камбагаллари билан фиркдлиларнинг кушма
мажлисини кдламиз, масала - колхоз куриш! Мен узимга кдрашли
камбагалларимни колхозга торта оламан, бу тугрида бошкднинг
ёрдамига мух,тож эмасман. Аммо урта дехдонлар масаласи бир оз
огир. Бу тугрида сенга р о п а т биронта бообру урта дехдоннинг
ёрдамига мух,тожмиз. Агар сен бу ёк,ни уз зиммангга олатурган
булсанг, бу томондан хдм хотиржам буламан.

Берди татар товушини юк,ори даражада куйиб шангиллаган-
ликдан Мулла Обид унинг сузини аник, эшитиб боради.

- Мен уз зиммамга нимани оламан? - деб сурайди Мулла
Обид.

- Сен уз зиммангга урталарни колхозга тортишни оласан!
Мулла Обид бир неча вак,т сузламай жим ултуради.
- Хуш, кдни.
- ¥ з зиммамга олиш к,ийин иш эмас, аммо илгари мени кол­
хоз билан таништириш керак.
- Тиктепани чегарасиз бир ер, ундаги дехдонларни бир ота-
нинг болалари - бир рузгор деб уйласанг, кузда кутарилган хир-
монни уртада булунади деб билсанг, ана шунинг оти колхоз!
Мулла Обид илжайиб куяди.
- Яхши... Тиктепа ерларини бириктириш, орадаги чегара-
ларни йук,отиб, бир бутун к,илиш к,ийин ran эмас. Аммо одам-
ларни текислаш мумкинми?
Берди татар дафъатан мак,садга тушунмайди.
- Шунинг узи одамларни хдм текислаш булади-да.
- Тушунмадингиз, - деб Мулла Обид илжаяди, - масалан,
мен улгунча ишёк,мас ялк,ов, сиз мугомбир, учинчимиз ишлай-
турган, туртинчимиз жуда хдм девкор; мана шу турт хил ки-
шининг уртасида ишланиб топилган х,осилни турт турли киши,
яъни ялк,ов, мугомбир, ишлайдирган, жуда хдм девкорлар
кузда баравар так,симлаб ола берадиларми?!
Бердибой Мулла Обиднинг кузига бир оз тикилиб к,олади.
- Тугри айтасан, - дейди, - аммо х,озирги масаламиз бу
эмас, х,озирги масала - колхоз куруш. У масалани колхозни ку-
руб олгандан сунг, албатта, яхшилаб, туппини ерга олиб куйиб
текширишимиз керак булади.

124

Мулла Обид бу жавобга к,арши Бердибойга эътироз к,илмай-
ди , гуё уртадан х,еч нарса утмагандек к;улидаги ишига машгул
булади. Бердибой уз жавобидан Мулла Обиднинг кдноатлан-
маганлигини сезади.

- Колхозлашиш шиорини ташлаган коммунист фиркдси маса-
ланинг бу томонини уйлаб кдрамаганмикин, шундай катта ишга
бел боглаган хукуматнинг сен билан менча акди йук,микин?!

Мулла Обид ишини тухтатиб, Бердибойнинг юзига кдрайди,
кдраганча бир неча вак,т уйлаб туради.

- Сиз уша тугрида хукуматнинг нима айтишини билмайсиз!
Бердибой уз нодонлигини икрор кдлишдан уялмайди.
- Билмайман.
Мулла Обид нима учундир кулуб куядир... Бердибой бу кул-
гининг маъносига нодонлик к,илмайдир.
- Тушунаман, - дейди Бердибой, - узинг фойда-зарарини
яхши билмаган бир иш учун бошкдларни чак,ириб юрасан, деб
куласан... Тугри, меним фахдшм сенча чукур эмас, мен к,илни
к,ирк,кд ёрадирган зукко, шу билан бирга сен уйлаганча к;ип-к,и-
зил нодон х,ам эмасман... Мен бир вак,тлар ун беш йил Шодмон­
бойнинг кушчиси булиб ишладим, адогида итдек алданиб, бир
пулсиз шахдрга томон к,очдим. Ана шунда Бердибойнинг зое
кетган ун беш йиллик мехдатини х,имоя к,илатурган бир зот
курунмади; мен шах;арда сах,ройи ит каби курунган кишининг
таёгини еб, ун турт йил изгидим; мени тугри йулга солувчи, бу
х,ам бир одам-ку деб х,олимга рахд1 к,илгувчи биров х,ам булма-
ди. Ошпазнинг учогида, кунчининг ёмида,1новвойнинг томи-
да2 сигиниб юрган калтакзада бир ит эдим, сигиниш жонимга
теккан эди... Шахдрдан к,очдим, тирнокдарим билан Тиктепа
багридан узимга уя ясадим; мен шунда «тинч» бир турмуш ке-
чирмакчи эдим. Бирок, шунга х,ам йул бермадилар, шуни х,ам
менга лойик; курмадилар... Одам улдуришга, зиндонда ётишга
мажбур к,илдилар. Мен дунёга келиб тинчлик курмадим, бахт
деган нарсага учрамадим; эх,тимолки, бахтли х,ам булар эдим.
Бирок; ок,пошшо бунга йул бермади, кенг йулни Шодмонбой-
ларга берди. Яхши, ок,пошшо гайридин эди, кофир мусулмон-
га бахт бермайди, деярсан. Узимизнинг мусулмон Шодмон ок,-

1Ём - катта, улкан хум.
2 Илгари новвойлар тандирда куйган, овдан нонларни ерга ташламай,
ирим к,илиб томга ташлашар экан.

125

сокол нега мендан бахтни аяди, нега лоакал мени алдашдан хдм
уялмади?! Хуп, Шодмонбойлар инсофсиз киши, чин мусулмон
эмас, деярсан. Мен бу жавобга хдм оёг узатмайман.1 Негаки,
Шодмонбойлар инсофсизлик килганда, лоакал домлаларинг ин-
софли булуши керак эди. Лекин домлаларинг хдм бойларнинг
мойли ошини еб, уларнинг сузини айтди, мендек камбагалнинг
хдкини х,имоя килмади. Полвон ошнам, мен сенинг суфилигин-
гни яхши биламан, Худойдан куркдсан. Сен мендан хдр канча
хафа булсанг хдм кунглимга тугиб куйганимни энди айтиб сол-
масам иложи йук: сен ихлос килган домлалар хдм мен бахтсизга
ёрдам бермаганларидан кейин, диёнатдан хдм кунглим колди,
шу дин деган нарса хдм камбагалдан безор экан, деб колдим...
Шундай, мен расмана одамлар каторидан чиккан, бир мирили
Кадрим, ун пуллик обруйим йук эди. Кучим бор экан, ишлаб,
бир бурда нонни тишлар, кучим битар экан, бир кун уша узинг
курган гор ичида очликдан улиб колмокчи эдим. Мана шу пай-
тда меним ёрдамимга болшевиклар етди, меним бошимни си-
лади, хдкимни, хукукимни оёгости, дунё орзуларидан бенасиб,
бир бурда нонга мух,тож килган окпошшо, бойлар ва домлалар-
нинг синганликларини айтди. Оёгости килинган хукукларимни
узимга кайтганлигини, меним хдм боищалар сингари одамли-
гимни сузлади. Ялангоч эдим - устимга кийим, ерсиз эдим - ер,
кушсиз эдим - куш берди. Тиржайма, ошнам! Мендан болше-
викларинг ким деб сура. Бу, албатта, домлаларинг айтадирган
Хизр эмас: коммунистлар партияси, шуролар хукумати эди!
Мана шу бахтсизларга бахт берган болшевиклар: «Бу кун купчи-
лик бирлашиб ишлангиз, яна хдм бахтли буласиз!» - деб буюра-
ди. Мен бу тугрида сенча узокни уйлаб турмайман, дарров «ла-
ббай» дейман. Чунки, мен бу болшевиклардан алданмаганман,
унинг ваъдасининг ростлигини амалда курганман. Бу кун сен
оркангга офтоб тегиб, уткан кунларингни унутган булсанг, эх;ти-
мол. Аммо кузингни бир юмуб, уткан кунларингни ёдингга ол-
санг, сен хдм менинг томонимга утасан: сен бойнинг арзимаган
пулига ёлланиб урушга бормадингми, камбагалчилик оркасида
кулокдарингдан ажралмадингми, агарда Холмирза ака сенга
шу беш таноб ерни бермаса, ким булар эдинг, мендан хдм бах-
тсизрок бир ямокчи эмасми?! Шундай, ошнам, сен энди бундан
беш-олти йил илгаридаги хдлингни бир уйлагин-да, фирканинг

1Оёк, узатмаслик - к,оник,маслик, рози булмаслик.

126
**ч-

этагини ушла, фирк,а сенинг душманларинг билан х,ам х,исоб-
лаша олади, турмушингни х,ам тузата билади! Балки кунглингга
«мен энди уз турмушимни турриладим, йулимни топдим» деган
суз келар. Тугри, сен уз мех,натинг оркдсида турмушингни тугри-
лагансан, эх,тимолки бировнинг ёрдамига мух,тож х,ам эмассан.
Бирок, бу одамгарчиликдан эмас, ошнам. Оркдца к,олган кам-
багал уртокдарингга ёрдам керак эмасми, уз билимингдан мен­
га ухшаш огаларингни х,ам фойдалантиришинг лозим эмасми,
узинг айтканча иш билмас, ялк,ов, мугомбир ва шунга ухшаш
мехдаткашларни йулга солишинг ва шу билан уларни камбагал-
чиликдан куткдришинг керак эмасми?

Мулла Обид Бердибойнинг сузини дикдат билан эшитиб
ултуради. Бердибойнинг сузи уни таажжублантиради, чунки
Бердибой бир неча йилнинг орасида тамоман узгарган, акдан,
фикран ускан, Мулла Обиднинг тушига кирмаган сузларни,
фикрларни топиб сузлайди. Дуруст, у Мулла Обидни диний
х,иссиётига х,ам бирмунча тукуниб ранжитади, бирок, бу тугри­
да х,ам унга мук,обала огир, бунда хдм у х,ак,сиз эмас.

- Хуш, ошнам, сузларимга к,арши айтадирганинг борми? -
деб сурайди Бердибой.

Мулла Обид илжаяди.
- Айтадирганим йук,.
- Урта хужаликдан биринчи булиб колхозга кирасан?
Мулла Обид илжайинк,ираб бош иргатади.
- Кираман!
- Яша! - дейди Бердибой кувонган товушда, - демак, сендан
хотиржам булдим, сен узинг билан Тиктепа урталарини кол­
хозга судрайсан, колхозимиз узига яхши иттифок,чилар топа-
ди; мен букунги камбагаллар ултуришида урталардан биринчи
булиб сени колхозга кирганлигингни эълон к,иламан! Аммо ур-
таларни колхозга тортиш тугрисидаги сенинг вазифанг устида
эртага сузлашамиз!
Бердибой шу сузни айтиб, хужрадан чикддир. Мулла Обид
ишида давом к,илиб к,олади. Аммо х,озир Хатиб домла билан
Бердибойнинг ташвик,отларини бир-бирисига тук,наштириб
мук,ояса к,илиб ишлайди. Узок, мук,ояса к,илади. Хатиб дом­
ланинг ташвик,оти х,ар к,анча омма манфаати юзасидан каби
курунса х,ам, лекин х,ак,ик,атда домланинг узини ва .узига ух­
шаш бир нечаларнинг мол-мулкини, обруй-шарафини ва кам-

127

багал елкасида кун куриш манфаатини х,имоя к,илиш эканлиги
очик, курунади.

Хдрчанд текшириб Бердибойни колхоз ташвикртидан хусу-
сий бир гараз тополмайди, камбагал-мех,наткашга турмушда
енгиллик бериш, барчани текис турмушга, текис саодатга ет-
казиш, бошк,а... Бошк,а гараз йук,!

Дуруст, колхозчилик муваффак,ият к,озонганда теьсис, масъуд
турмушга етилади, башарти к,озонмаганда-чи? Мулла Обид бунда
х,ам катта бир гунох, кура олмайди, чунки ният холис!

Мулла Обид махдуд табиатли, фак,ат ишлаб ейишни ёки туф-
лаб тугушни яхши курган к,орин бандаларидан эмас. Хусусий
эх,тиёжлари уталиб турганда ортик,ча кучини номдорликка бе-
риб, халк, уртасида от чик,аришни зимдан севади. Бу номдор бу-
лиш хдсси ёки орзуси Мулла Обид шохромалар укуб юрган вак,т-
ларда тугулганми ёки ундан илгарими х,ар х,олда бу х,ис х,ануз унда
сакданиб келмакдадир. Дехдончиликда муваффак,ият к,озониб,
«Обид кетмон» номини кутариш унинг бу х,иссини бир даража-
да к,аноатлантирган булса х,ам, бирок, х,озир бу хдсни кенграк бир
доирага утказишга майли йук; эмас. Бунинг учун колхоз унга яхши
замин багишламасмикин? Камбагаллар, очлар, ялангочларнинг
саодати йулида к,ахрамонлик, номдорлик-а?!

Мулла Обид шуларни уйлаганда юрагидан колхоз томонига
бир иссик, томир югурганлигини сезади.

Унинг к,ишлок, ахди салохдари билан маълум сабаб орк,аси-
да эскидан чик;ишими йук,. Юк,оридаги майлдан сунг бу чик,и-
шимсизлик,ни давом эттиришга, уларнинг букунги мажлисига
бормасликка к,арор беради.

**❖

Райондан юборилган вакил - Рафик,ов очик, юзли, ичи кир-
сиз, табиати содда бир ишчи. Дехдончилик, ишлари, умуман,
к,ишлок, хужалиги масалалари билан у к,адар ошналиги йук,.
Буни уз огзи билан х,ам ик,рор к,илади.

- Меним сизнинг дунёнгиз билан олди-бердим йук,, Ильич
заводини «таннози»ман, - деб кулади Рафик,ов, - бу кунги дав-
римиз таннозликка к,арамади, огаларига уз билгани билан ёр-
дам к,илишни хох,-нохох, зиммага куйди. Сиз билан мен икки
ёрти - бир бутун булсак,, албатта, уз устимиздаги вазифани ку-
лай адо к;илармиз! - дейди.

128

^ —°—^4-

Рафик,ов бир к,ишлок, шуроси кул остида тузуладирган кол-
хозларга рах,бар белгиланган. Узининг сузига кдраганда, Дуст-
ариг, Учкулок, ва Тиктепалар буйича уч колхоз уюштирмакчи.
Булардан х,озир Дустаригдаги колхозни ташкил к,илган.

- Сурат ясаш унча к,ийин курунмайди, - дейди Рафик,ов, -
аммо суратга жон киритиш к;ийинрок;кд ухшайди!

Рафик,овнинг фикрича, бу тугрида район к,изганчи1у1ик,
к,илган. Чунки унинг фикрича, хдр бир к,ишлок, шуросига эмас,
хдр бир к,ишлок,кд биттадан рах,бар бериш керак эди.

- Уч к,ишлок, орасида югуриб, бутим йирилмаса яхши эди,
- деб кулади Рафик,ов, - бошга тушганни куз курар деганлар...
Бах,арх,ол дуруст, маъкул бир иш чик,ара олсак эди, бош кетса
хдм, обруй кетмас эди!

К,ишлок, партиялари билан батракларнинг к,ушма мажлиси
очилмасдан илгари Рафик,ов Берди татар, Очилди Собиров,
Мардонбой ва Мирсоатлар билан баъзи х,озирликлар масаласи
устида икки соат чамаси кенгашиб олади.

Фиркдлилар билан к,ишлок, камбагалларининг бирлашкан
мажлисида 44 киши иштирок к,илади. Раёсатга Рафик,ов, Соби­
ров, Берди татар, Мардонбой, Мирсоатлар сайланиб, мажлисни
Собиров олиб боради. Рузнома: 1 - Колхоз куруш тугрисида; 2
- Кулоклар ажратиш; 3 - Навбатдаги масалалар.

Рафик,ов унча маълумотли курунмайди. Шу билан бирга баъ-
зилардек уз нук,сонларини яшириш учун билар-билмас адабий ва
сиёсий истилохдарга жиноят х,ам кдлмайди. Уз устига юкланган
вазифани яхши англайди. Вазифасини ишчи тили, ишчи ифодаси
билан кишлок,иларга содда, маргуб, к,изик,арли килиб сузлайди.
Унинг сузларида к,ишлок, камбагаллари тушунмайдирган исти-
лох,, таъбир, ташбих, ва жумла йук,. Хдммаси к^шлок,иларнинг са-
виясига, онгига гуё мослангандек.

Рафиков бир соат чамаси сузлайди. Сузида букунгача булиб
келган к,ишлок, хужалик усулини, унинг баракатсизлигини очик,
курсатади. Колхозчиликнинг эски усулга нисбатан серунумли-
гини, хдр турли маданий ишлаш йулларини татбик, учун кулай-
лигини исбот к,илиб чик,ади. Унинг эски к,ишлок, турмушидан
мисоллар олиб сузлаган сузи, ташвик,оти кучли олк,иш остида
битади. Олаговур орасидан: «К,отирди! Боплади! Жойида экан!
Яшасин!» каби такдирлар эшитилади.

Рафик,овга саволлар берилади. Саволларга тегишли жавоб

129

олгандан сунг, Берди татар, Собиров ва камбагаллардан яна
бир нечалар музокарага чикддилар. Натижада бир огиздан
колхоз курушга кдрор к;илинади.

Колхозга от куйиш тугрисида бирмунча тортишув булиб
олади. Собиров бир турли ва Берди татар иккинчи турли, куп-
чилик орасидан яна неча хил таклифлар тушиб, анчагина вак,т-
ни тортишиб кечиради. Охирда Берди татарнинг бирикиш ва
бириктириш маъносини англатган «Четан» таклифи кдбул к,и-
линади. Колхозга беш кишидан иборат идора курсатилиб, бун­
га Рафик,ов, Собиров, Берди татар, Мардонбой ва Мирсоатлар
сайланадилар.

Тафтиш комиссияси уч кишидан иборат булади. Колхоз ра-
ислиги учун Рафик,ов курсатилса хдм, бирок, у кдбул кдлмайди.
«Мен х,озир уч к,ишлок,нинг рах,барлигини олганман, иш боши-
да доимий туратурган кишини курсатиш керак. Мен раис бул-
масам хдм орангизда буламан», дейди. Сайловчиларни бир­
мунча тихирлиги сезилган х;олда Собиров колхоз раислигига
белгиланади.

Иккинчи масалага утулади.
- Уртокдар! Колхозчилик шу кунгача булиб келган киши ку-
чидан фойдаланиш усулини тамоман зиддига курулади! - деб
суз бошлайди Рафик,ов, - колхозда ишламасдан ёки киши кучи-
дан фойдаланиб кун куриш мумкин эмас. Букунгача сизга ух­
шаш камбагалларнинг кучидан фойдаланиш асосида кун куриб
келган муштумзур - кулокдарга колхозчи-мех,наткашларнинг
цатъий жавоби - бунДан сунг к,ишлокда бойларга кун йук,, де­
ган суздир!
Рафик,ов кулок, ажратиш лузумини яхшигина англатиб чик;-
к,андан сунг к,улига бир руйхат олади.
- Меним к,улимда к,ишлогингиздаги шу кунгача киши ку­
чидан фойдаланиб келган бойларнинг бир руйхати бор. Мен
х,озир сизга шу руйхатни ук,уб курсатаман. Уртокдар, бунда
них,оятда эх,тиёт булиш керак. Бу масалада шахсий нафсони-
ят ярамайди. Аммо синфий нафсониятни бир мирилик яхши-
ликка айирбошлаш хдм пастлик булади. Кдриндош-уругчилик,,
дуст-биродарчилик х,ар кимнинг хусусий иши. Лекин синфий
душманни дустим эди ёки кдриндошим эди, деб бошкд ранг
билан ёкдаб чик,ищ х,ам синфий хушёрлик эмас! - дейди ва
куйидаги руйхатни ук,уйди:

130

1. Абдужалил Абдукарим угли; 2. Мулла Султонкул Хошим угли;
3. Хубби Исхрк,угли; 4. Курбон Шодмон ок,сокрл угли; 5. Мулла Исо
махдум Абдугофур махдум угли; 6. Носирбой Кузи угли.

Мана шу муштумзурга лойик, деб курсатилган олти киши
устида уз фикрларингизни беришларингиз керак, агар орага
нолойик, кишилар киритилган булсалар, чикдрамиз, башарти
руйхатдан четда к,олганлар булса, киритамиз, хдр х,олда хдмма
ran сизлар билан хдл к,илинади.

Халк, орасидан «хдммаси хдм боп, хдммаси хдм хужайинлар»
деган товушлар эшитилади. Руйхат устида биринчи суз Очил-
ди Собировга берилади.

- Уртокдар! - деб суз бошлайди Собиров, - руйхат меним фик-
римча, бирмунча тузатишга мух,тож курунади, орага янглиш ки­
ритилган кишилар хам бор, аммо киритилмай кщганлар хдм се-
зилади. Жумладан, мулла Исо махдум узи шурога хдкди, кул кучи
билан кун куриб келган бир киши (Берди татар негадир кулуб
куяди). Мен шу урток,ни руйхатга хато киритилган деб биламан.
Аммо руйхатга киритилмай кщганлар хдм бор, улардан бириси
узи шурога хдк,сиз, хдмда шу чокдача имомгарчиликда келган
Мулла Мух,син домла булса, иккинчиси, гарчи узи шуро аъзоси
булса хдм, мехдаткашларга чет мафкурали хисобланган Обид
кетмон, деб биламан. Руйхатни товушга куймасдан илгари шу ту­
затиш киритилишини талаб к,илиб утаман.

Собиров, айнидса, Обид кетмон тугрисида сузлаганда, Бер­
ди татарнинг к,овок; остлари учиб, ранги учади. Раис Собиров-
дан сунг суз олиб урнидан туради.

- Урток, Собиров жуда хдм тутурук,сизлик к,илади! - дейди
хдяжонли охднг билан Берди татар, - Исо махдумни руйхат­
дан чик,ар, урнига Мулла Мух,син билан Обид кетмонни кир­
гиз... Шу хдм гапми... Бундай сузни айтиш учун ёки жинни, ёки
урток, Собиров булиш зарур! - (Халк, кулуб юборади, Собиров
раис сифати билан Берди татарни тартибга чак,иради.) Берди
татар сузида давом кдлади, - мен буни х;озир исбот к,иламан...
Ха, хуш, Мулла Исо узи ким? Шахдрда бир ran бор: «Хангома-
талаб булсанг, мах,камага йурта кур, юз эчкини бир лули, минг
мак,омга уйнатур!» Агар биз Тиктепа мехдаткашлари х,ам х,али-
гидек хднгоматалаб булиб, юк,ори масжидга йуртсамиз, шубхд
йук,, урток, Собировнинг Мулла Исо махдуми бизни минг эмас,
ун минг мак,омга уйнатади! (Мажлис хахолаб кулуб юборади.)

131

Кулушнинг х,ожати йук,... Агар Собиров куз юмса, юмсин, аммо
биз мехдаткашлар бундан куз юмолмаймиз: мулла Исо махдум
деган лули биз мехдаткашларни ози ун беш йилдан буён уй-
натиб келади! (Олкдш.) Хдзир кимда туртталаб сигир, иккита-
лаб от, унлаб куй, йигирма ботмонлаб галла бор? Бу маблаглар
кдёкдан келган, кдндай эчкилардан согилиб олинган? Мулла
Исо махдумнинг боги кимнинг кучи билан кукарган, ёки унинг
бирор кетмон турпок, кутарганлигини урток, Собиров курган-
микин? Урток, Собиров бу ерда Мулла Исо махдумнинг пгурога
хдкди эканлигини пеш келтиради. Агар сиз билан мен лулининг
ногорасига уйнайдирган эчкиликда давом кдлсак,, унинг шуро-
га хдкди булганига эмас, фиркдмизга рах,барлик кдлмаганига
таажжуб кдлайлик. (Кулги ва чапак.) Мана шундай шайтонни
муштумзур к,илмайлик„ к,огоздаги кднтдек хдмоя к,илайлик,-да,
кечаси унги билан чапини ажратолмаган к,ишлогимизнинг
«афанди»сини муштумзур к,илайликми? (Кулги.) Мен Мух,син
домланинг касбини ва узини яхши деб айтмайман, бирок, узи
муштумзурларнинг «к,аддига» солиб курадирган газимизга мос
келмагандан кейин кдндай к,иламиз? Сиз айтканча, Исо мах­
дум шурога х,ак,ли, Мух,син домла хдк,сиз. Лекин бу бизнинг
муштумзур ажратишдаги андазамиз эмас. Муштумзурлик учун
халк, елкасида кун куриб, тунгиздан тук, х,олга келганлар керак.
Биз х,озир Мух,син домла каби овсар билан хдсоблашмаймиз.
Аммо у колхозимизга «амри маъруф» билан зарар бера бошлар
экан, бултурги йил к,ишда очик,иб к,олган узининг буз байта-
лидек куЬ’аланг к,илиб к,уйишимизни назарда тутсин! (Кулги ва
чапак.) Энди Обид кетмон тугрисига келайлик.

- Уртокдар! Менга к,олса, Обид кетмон кдшлогимизнинг об-
русидир! (Чапак, «тугри!» деган товушлар.) Мажлисда ултурган
уртокдарнинг хдр бири хам инсофи булса айтсин: Обид кет­
мон мехдаткашликда бизнинг хдр биримиздан хдм юк,орида
эмасми? («Жуда юк,орида», деган товушлар.) Биз унга «Обид
кетмон» лакдбини нима учун берганмиз, шунинг узи хдм унинг
мехдат кдхрамонлигини курсатмайдими? Дуруст, урток, Соби­
ровни уйлатган нарса Обид кетмоннинг бизнинг хдр кдйси-
мизга к,араганда х,ам тук,лигидир. Лекин шуни эътиборга олиш
керакки, Обид кетмон бу тукдик,кд кдшлогимизнинг бойлари-
дек киши кучидан фойдаланиш оркдсида етишганми ёки уз
мехдати оркдсидами? Унинг уз ерида шу етти-саккиз йилнинг

132

ичида беш кунгина киши кучидан фойдаланганини билган ва
курган урток,лар булса айтсин, булмаса мехдаткашнинг отига
бундак,анги х,ак,оратни так,масин. Мана бу томондан Караган­
да, биз мехдаткашларнинг Обид кетмонга куз олайтиришга
х,еч бир х,ак,к,имиз йук,. Аммо колхозчилигимизнинг ривожи-
ни уйлайдирган булсак,, яна икки-уч мартаба хдкдимиз йук,-
Уз мехдати, тажрибаси орк,асида тиктепаликларнинг х,атто
тушларига кирмаган даражада юк,ори х,осил ола билган бир
мехдаткаш бу кун бизнинг колхозимизнинг аъзоси булса, уша
узининг беш-олти таноб ери устидаги тажрибаларини минг
танобли Тиктепа ерларига куйса, бу нима деган суз булади?
Колхозимизнинг ривожи, Тиктепа мехдаткашларининг бойи-
ши ва гуллаши эмасми? Бошида кдтта ак,ли булган мехдаткаш,
социализм курушга чинлаб бел боглаган камбагал бу томонни
бир уйлаб к;арасин-чи! Уртокдар! Хали урток; Собиров Обид
кетмонни муштумзурга чикдриш тугрисида таклиф кдлди,
аммо мен уз томонимдан агар Обид кетмон к,абул к,илса, кол-
хозимизга раис булсин, деб таклиф кдлар эдим! (Кучли олкдш,
«Тугри! Тугри!» деган товушлар.)

Берди татар сузидан бир оз тухтаб олади...
- Огайнилар! Мен х,арчанд тилимни к,исмок,чи булсам х,ам
булмаяпти, чунки мен узим бунга жуда х,ам хурсандман. Ме­
ним хурсандчилигимга сизлар х,ам кушуласиз, деб уйлаганим
учун айтмасдан чорам йук,: бу кун Обид кетмон билан узок,
сузлашиб, уни тузуладирган колхозимизга таклиф к,илдим.
Обид кетмон кдшлогимизнинг урталаридан биринчи булиб
колхозимизга киришга ваъда кдлди! (Олк,иш.) Обид кетмон-
ларни колхозга таклиф кдлиб юрушим уни муштумзурликдан
кутк,ариш ёки огайничилик курсатиш учун эмас: тузулаётган
колхозимизга билимдон девкорларни тортиш, колхозда улар­
нинг тажрибасидан фойдаланиш... Иккинчи фойда шунда: эр­
тага куриб турарсиз, Обид кетмонга ухшаш одам урталардан
биринчи булиб колхозимизга кддам куйса, иккиланиб турган
урталар дув этиб колхоз сафига утадилар, мен бунга шубх;а
к,илмайман (чапак, «Тугри!»).
Берди татарнинг сузидан кейин Рафик,ов масалани ешил-
ган х,исоблаб, иккинчи кишига суз бермасликни таклиф к,ила-
ди ва Собировдан бехудага вак,тни исроф к,илмаслик учун уз
таклифини к,айтариб олишни сурайди. Собиров кунади. Сунг-

133
--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- О «4

ра руйхат буюнча муштумзурга курсатилганлар бирма-бир то-
вушга куюладилар.

Руйхатнинг купчилиги бир товуш билан муштумзурга к,арор
к,илинсалар х,ам Хубби Исхок углининг фойдасига кутарилган
етти кул мажлисни бир оз машгул килиб олади. Бу етти ки-
шининг фикрини билиб олишга кизиксинган Рафиков Хубби
Исхок углини ёкловчилар мажлисга чикиб сузласинлар, деган
таклифни киладир. Мажлиснинг купчилиги х,ам бу таклифга
кушулади. Бошка ёкловчилардан ун чикмайди, мажлис узи-
нинг талабида исрор килгандан сунг Зиём Овсаров деб шухрат-
ланган бир йигит урнидан туради:

- Мен Хуббибойга ун икки йил хизмат килдим, бир тийин
х,акимни емади. Хозир узим ислох,отдан ер олиб кетканман...
Лекин дар колганимда1х,анузгача кулидан келадирган ёрдами-
ни аямайди, узи мард йигит...

Берди татар унга савол беради:
- Сен х,ам кулингдан келганча хизматингни аямасанг керак?
Зиём Овсар:
- Ха, энди... кулимдан келганча.
Берди татар:
- Гох,Хубби аканг буюрганда шахдрга арок учун хам борарсан?
Зиём Овсар:
- Ха, унча-мунча.
Берди татар:
- Арогидан сенга хам узатиб турса керак?
Зиём Овсар:
- Хуббибойнинг арогини ичмадим, ошини емадим десам,
кур булай... Баъзида икки-уч пиёлани хам бостириб беради,
узи мард-да!
Мажлис каттиг кулуб юборади. Зиём Овсар узининг сузлаган
сузини жиддий деб билса керак, атрофига хайрон булиб карай-

ди...
Рафиков суз олади:
- Уртоклар! Билмадим сизларга кандай, аммо мен бу >ф-

токнинг сузидан муддаони яхши англадим. Энди колмиш олти
урток мажлисга чикиб Хуббибойни ёкламасалар хам булади,
чунки вакт киймат, фикримча, у уртокдар хам Хуббибойга
арок харид килмаганларида хам халигидек «мард йигит» ёки

1Дар цолмок, - ошр, кийин ахвол.

134 -----------------------------------------------------------------------------------------

«мех,мондуст бой»нинг бир пиёла-ярим пиёла арогидан огиз-
ланган булсалар керак! (Кулги.) Бир вак,тларда мен Иванов де­
ган урус бойнинг заводида ишлар эдим. Шунда бой баъзан биз
ишчиларни х,ам арок, ва пиволар билан мехдоон кдлар эди. Уша
вак,тларда эх,тимолки, мен хдм бойнинг «мардлиги»ни мак,та-
ган булсам, аммо тушунаманки, у «мардликлар» биз мехдат-
кашларни задарлаш, к,ул табиатли к,илиб кучимиздан купрак
фойдаланиш учун булган бир тузок, экан! («Тугри!» деган то­
вушлар.) Хозирги беш-олти уртокларимиз х,ам менинг мисо-
лимга кузларини катта очиб к,арасалар фойдасиз булмас эди.
Уртокдар! Х,озир биз бундай майда гаплар билан вак;т утказ-
май, амалий ишларга к,арашимиз керак. Муштумзур ажра-
тиш масаласи х,ал к,илинди, энди вак,т утказмасдан уларнинг
хужаликларини руйхатга олишни шу ондан эътиборан амалга
ошириш вазифаси тугулди. Баъзи уртокдар буни эртага к,уйсак,
дейдилар. Х,олбуки, эртага соат унда бизнинг урталар билан
бирликда утказиладирган мажлисимиз бор!

Рафик,овнинг таклифи к,абул к,илинади. Мажлисда олти
муштумзурнинг хужалигини руйхатга олиш учун олти бригада
тузулади. Х,ар к,айси бригаданинг бошига саводли ва ишончли
бир киши белгиланиб, бригада аъзоларига х,ам чиник,к,ан кам-
багаллар киргизиладилар. Рафик,овнинг руйхатга олинадирган
нарсалар тугрисидаги таълимотидан кейин мажлис ёпилади,
бригадалар белгиланган жойларига тарк,айдилар.

2. КОЛХОЗ - БАРАКАДИР

Камбагаллар билан урталарнинг к,ушма умумий мажлисида
Рафик,ов кенг маъруза к,илади.

Рафиков биз юкррида бах,о берганимизча унчалик уста
ташвик,отчи ёки эски таъбир билан айтканда, «нутк,и том»
сохдби эмас. Бизга к,олса, «нутк,и том» эгаларида самимият
булмаса, сомеъларнинг юракларига курук, суз билан таъсир
к,ила олишлари амри мах,ол ёки курук, хаёлдир. Бир завод иш-
чисидан «нущи том» талаб килиш булмайди, аммо самимият
талаб килинса, бу бошка гапдир. Хакикатан х,ам Рафиковда
инкилобий самимият ёки прулетар соф кунгиллиги катта роль
уйнайди. Унинг ташвикотчилигига лозим булган ижодни ёки
илх,омни шу манба, яъни инкилобий самимият манбаи х,адя

135

f- ° -4

к,илади. Бу хддяларни узининг пастда кдлган уртокдарига ку-
чиришда замонамизнинг «адабий нотик/гари»дек янги ифо-
да, янги таркиб ва булар-булмасга «нинг» изофалари тиркаб,
осон илхомларни мураккаб таркибларга солиб к,ийналмайди,
кундалик муомаласини кдйси тилда адо к,илиб келган булса,
бунда хдм ушандан ортик,чага урунмайди. Икрор к,илиш керак-
ки, Рафиков узининг бу соддалиги билан бир вак,тнинг узида
неча муваффакдятга эга булади: узи тушуниб етмаган истал ох,
ва таъбирларга ёпишиб кдйналмайди, мажлисдаги бир-ярим
тушунадирганларнинг муйлаб остидан кулуб куйишларига хд-
даф булмайди, бу кунги каби мажлисимизга йигилган к,ишлок,
мехдаткашларининг бошларини огритмай, билъакс уларнинг
содда, очик,, уз тиллари билан масалани онглатади...

Бу соддалик урталарнинг юрагига хдм бир иссикдик, багиш-
лайди (улар колхоз томонга гуёки соз рак,с куйи чалганда беих-
тиёр рак,сга кирган кишилар х,олатига келадилар).

Президиумда ултурган Обид кетмон Рафик,овнинг маъру-
засидан сунг кечаги жавобсиз к,олган масалаларни ешилган
хдсоблайди, яъни колхознинг ёлгиз хужаликларга нисбатан
мумтозлигига к,аноат к,илиб к;олади.

Мулла Обид суз олади. Камбагаллар ва урталар х,айрон була-
дилар, чунки мажлисга чик,иб сузлаш бу уртада Обид кетмон-
дан кутулган бир иш эмас...

Обид кетмон огир-огир ерни босиб олдинга чикдци, Ра-
фик,овнинг маърузасидан кейин узаро олаговур купораётган
халк, бирдан тинчийди...

- Огайнилар! - дейди огир ва салмок, ох,анг билан Мул­
ла Обид, - кеча мен урток, Татар билан колхоз тугрисида бир
соат чамаси сузлашкан эдим. Урток, Татар менга хдрчанд кол­
хознинг серунум келиши тугрисида кдноат беришга тириш-
кан булса хдм, яна меним кунглимда анча чигиллар ешилмай
к,олган эди. Хрзир манави шах,арлик огайнининг сузидан ке­
йин бу чигиллар ешилди, колхознинг бизнинг ёлгиз хужаликка
Караганда афзаллиги маълум булди, энди менга к,олса серунум-
лиги жихдтдан колхоз баракадир, орк,ада к,олган камбагаллар-
ни одам к,илиш жих,атига келганда, колхоз хайрдир! (Олк,иш.)
Хуп... энди колхозга ёзадиганларингиз булса ёзилсинлар. Мен
х,озирдан бошлаб колхозга кираман! (Олк,иш, Рафиков к,улига
к,огоз-к,алам олади.) Олти таноб ер... бир от, бир хукуз... бир

136

арава... тамом от асбоблари билан, икки тишли бир сука... бир
мола... учта кетмон (кулги), иккита урок,...

Шуларни ёздириб битиргандан сунг Мулла Обид уз жойига
бориб ултурмок,чи булади.

- Яна ёздирадирган нарсалар к,олди! - дейди бу ёкдан лук,ма
солиб Берди татар.

- Нималар к,олди? - дейди Мулла Обид тухтаб.
- Сигир, бузок,, куй, уруглик, дон...
Мулла Обид иккиланибрак яна бояги жойига боради.
- Бир сарик, швед сигир бузоги билан... туртта соглик, к,уй,
уттуз пуд уруглик, бугдой... беш пуд мош...
Рафиков бу кейинги нарсаларни хам ёзиб олгандан сунг
Мулла Обид олк,иш остида уз жойига бориб ултуради. Суз Ра-
фик,овга берилади.
- Мен бу урток,ни яхши танимайман, аммо эшитишимга Ка­
раганда к,ишлогингизни энг тажрибали, олдинда борган урта
дехконларидан булса керак! - дейди Рафиков. - Бир мак,ол
бор: «Сузни сузла укканга, жонни жонга сукданга» дейдилар.
Худда шунга ухшаш бу урток, сиз урток,лардан биринчи булиб
сузни укди, уз жонини келтириб бизнинг жонга сукди (кучли
чапак)... Мен шахар мехнаткашларининг вакили булушим си-
фати билан бу уртокда рахмат айтаман! (Чапак... Рафик,ов бо­
риб Обид кетмоннинг кулини олади.) Яшасин мехнаткашлар-
нинг урталар билан булган бузулмас иттифок,и! (Кучли чапак,
барча урнидан кузгалиб кетади.)
Обид кетмон каби атанган бир дехконнинг барчадан илга­
ри колхозга к,араб ок,иши бошк,а дехконларнинг уйлаб туруш-
ларига йул к,олдирмайди, бирдан хамма урток,лар мажлиснинг
турли томонидан «Мени хам ёзинг! Мен хам аъзо буламан! Сиз
колхозга киргандан сунг мен к,олиб нима к,илдим! Колхозни
Хам к>файлик!» деб к,ичк,иришиб юборадилар. Табиий, турли
томондан тонг хурози каби к,ичк,иришиб юборган элли-олт-
мишлаб дехконларнинг бирдан хаммаларига жавоб бериш
мумкин эмас.
- Уртокдар! - дейди Рафиков ва чувур-чувурнинг тиниши
учун бир оз кулумсиб караб туради, - уртокдар! Мен энг ил­
гари хаммаларингизга ташаккур айтаман, сунгра сизларнинг
кунгилларингда уйгонган хароратли тилакни огизларингиздан
чикк,андан адо к,ила олмаганлигимиз учун уз нуксонимизга та-

------------------------------------------------------------------------------------------ 137

ассуф кдламан... Аммо орзуларингизни тезда к,ондириш учун
бирдан-бир йул - орангизга беш-олти уртокди тарк,атиш. Бун­
даги саводли уртокдардан сурайман, кулларига биздаги тайёр
Когоз формани олиб «Четан» колхозига аъзо булишни тилаган
Урток/тарни к,айд кдлиб чик,салар эди!

Рафик,овнинг таклифи кдбул кдлинади. Дарров Рафикрв
бошлик, саводлилар кулларига тайёр формани олиб орага ки-
радилар. Беш-олти жойга тупланишиб, аъзо к,айд к,илина бош-
ланади. К,айд ярим соатга чузилиб тамом булгандан сунг Ра­
фиков руйхатларни йигиб олиб, Мирсоатга мажлис охиригача
янги аъзолар сонини ва улар томонидан колхозга кушулган ер,
ишчи ва бошк;а х,айвонлар х,амда асбоб ва уруглик,лар якунини
билиб арз к,илишга топширади.

-Урток^ар! - дейди Рафик,ов, - сиз уртокдарнинг бирликла-
рингиз натижасида шу мажлисимиздаёк, колхозимизнинг к,ан-
чалик, кучи борлигини билиб олишга х,ам муваффак, буламиз
(чапак). Шунгача биз энг зарур масалаларимизни х,ал к,илиб ту-
райлик... Бу ерда урток, Берди Шоди углининг бир таклифи бор,
бу урток; таклиф к;иладики, колхознииг идорасига х,озир янги
аъзоларимиз хдсобидан яна икки киши олинсин, деб. Мана шу
таклифга сизлар к,андай к,арайсизлар?

Теваракдан, «тугри, олинсин» деган товушлар эшитилади.
Рафик,ов давом этади:
- Шу таклифни кдлган уртокдинг курсатган номзоди х,ам бор:
Биринчи: Мулла Обид Даврон угли; иккинчи: Усмон полвон
Урмон угли. Мана шу номзодларимиз ёнига яна кушадиганла-
рингиз булса курсата оласиз.
- Иккови х,ам маъкул, иккиси хам урунли! - деган товушлар
эшитилади.
- Мувофикрок, деб билган бошк,а кишингиз йук,ми? - деб
такрор сурайди Рафик,ов.
- Йук,! Товушга куйингиз!
Товушга куйилади. Мулла Обид бир товушдан, аммо, Усмон
полвон икки к,арши билан колхоз идорасига сайланиб утадилар.
- Навбатдаги масаламиз - дехдончиликда х,озирлик! - деб руз-
номани укуйди Рафик,ов, - рузномамизнинг бу кдсмини агарчи
мен узим киргизган булсам х,ам, бирок, дехдончилик, х,озирли-
ги тугрисида айник,са бу ултурган дехдон акаларим олдида дам
урушдан курк,аман, яна х,ам тугриси уяламан... Мен, хусусан, ур-

138

►■» ° - 4

ток, Обид кетмон акамдан сурар эдимки, х,озир экин экиш вак;ти
як,ин, мана шу вак,тда янги курулган колхозимизнинг кдндай х,о-
зирлик куриши керак, ишни нимадан бошлаш зарур, уз фикрини,
тажрибаларини мажлисга арз к,илиб утса эди!

Мажлис Рафик,овнинг таклифини олк,ишлайди. Чиндан хдм
Рафик,ов бунда тугри ва уста хдракат к,илади, дех,к,оннинг уз
билим ва тажрибаларидан фойдаланмакчи, дехдоннинг узини
ишга солмок,чи булади.

Таклифни эшитиб ултурган Мулла Обид барчанинг кузи
узига тикилганлигини пайкдгандан сунг урнидан туради на
огир-огир босиб столнинг ёнига келади...

Мулла Обид ярим соат чамаси экинга хрзирлик тугрисида
сузлайди. Унинг сузидан экинга х,озирлик кукламдан эмас,
куздан - х,осил ердан кутарилгандан бошланиши маълум була­
ди. Унинг саккиз-тук,к,уз йиллик тажрибаси колхоз учун бир
дастур равишда кечади.

Иккинчи суз Усмон полвонга берилади. Полвон тамоман, де-
ярлик, Мулла Обиднинг хрзирлик тугрисидаги сузига кушилиш
билан бирга хукумат томонидан ер хдйдаш учун бериладиган
трактор ва бошкдча ёрдам тугрисида тухталиб, Рафик,овга баъзи
саволлар беради. Рафик,ов жавоб бериб угкандан сунг «илгари биз
узимиздаги кучни синаб куришимиз керак. Узимизда етишмаган
кучни хукумат трактор ва бошк,алар билан албатта тулдириб бе­
ради. Обид ака айтканча, х,озирда канчалик асбобларимиз куш
чик,аришга тайёрлар!» - дейди. Дехдонлар х,озирликни кул куга-
риш билан билдирадилар. Йигирма беш фойиз куш асбоблари
ишга тайёрлиги маълум булади.

Масала яхши очилганликдан музокара узокда чузилмайди.
Мулла Обиднинг таклифи асосида бир кдрор кдбул к,илинади:

1. Ишга тайёр турган воситаларни сафарбар кдлиб, етарлик
ишчи кучи билан эртага, бир хдфтадан хдм кечикиб к,олмаслик
шарти билан Берди Шоди угли кул остида к,ирга бугдой сепиш
учун жунашга.

2. Четдан ва колхоз ичидан куш асбобларини созлашга
мох,ир усталарни сафарбар к,илиб, бир хдфта муддат ичидд бу-
зук, асбобларни тузатиб чик,ишга.

3. Обид кетмон, Усмон полвон ва Карим оталардан иборат
учлик тузуб, буларга колхоз ерларини текшириб чик,ишни топ-
ширишга.

139

4. Аъзоларнинг кургонларида йигилган гунгларни бир хдфта
муддат ичида керакли ерларга таркатишга (бунда гунг тукула-
дирган ерни белгилаб бериш учинчи к,исмда курсатилган уч­
лик комиссия ихтиёрида булади).

5. Юк,оридаги вазифалардан ортик,ча аъзоларни бир хдфта
ичида тозалаб, кдзиб чик,иш шарти билан арик,га солишга.

Юк,оридаги ишларни бу кун кечдан крлдирмай ташкил к,и-
лиш колхоз идорасига топширилади.

Кейинги масалада колхознинг тахминий кучи тугрисида
Мирсоатнинг маърузаси эшитилади.

Унинг маърузасига Караганда олти тугатилган хужаликдан
колхоз мулкига уткан нарсалар: ун уч от (бундан беши бия), ун
икки хукуз, икки бук,а, ун бир сутли сигир, етти бузок, кирк уч
Куй (шундан йигирма турт куй совлик,, бугоз), етти эчки, ет­
миш учта товук,, тук,к,уз хуроз, етти юз етмиш бир пуд бугдой,
икки юз йигирма беш пуд шоли, кирк бир пуд гурунч, етмиш
олти пуд мош, юз саксон турт пуд арпа, икки минг уч юз бог
беда, ун етти пуд эритилган мой, тукдуз пуд к,ази ва тузланган
гушт, кирк, етти пуд ун, учта ов милтиги, олти кургон, ун етти
таноб бог, етмиш икки таноб ер, бир уч тошли тегирмон, бир
обжувоз, туккузта арава, турт суда, олти омоч, етти мола...

Колхозга кирган камбагал ва уртах,ол дехдонлар саксон
туккуз хужалик булиб, булардан кушулган жонли-жонсиз нар-
саларни юк,оридагига кушиб х,исоблаганда: олтмиш етти от
(булардан ун уч бия), йигирма саккиз хукуз, тудсон куй, ун бир
эчки, олти бука, кирк, беш сигир, йигирма бир бузок, минг турт
юз олтмиш бир пуд бугдой, уч юз беш пуд шоли, олтмиш бир
пуд гурунч, беш юз элли етти пуд арпа, туккуз минг саккиз юз
бог беда, саккиз юз элли етти таноб курук ер, юз саккиз таноб
бог-мевазор, икки юз йигирма бог пичан, уттуз беш арава, (бу-
зоклари хдм бирга), ун олти сукд, саксон уч омоч, тук,сон сак­
киз мола, юз тук,сон уч кетмон...

Мирсоатнинг х^соб маърузасидан кейин узок олк,иш булади.
Рафиков сузга чикади:
- Уртокдар! Мана шу курсатилган х,исоб буйича колхозимиз­
нинг кучида ортиклиги борми ёки камчилиги борми уз фикр-
ларингизни айта оласиз. Биз шунга караб камчилигимизни
тулдиришга, кейинчалик оксаб колмаслик чорасини куришга
х,аракат к,иламиз!

140

t-- - ------------------------------------------------------------------------------

Хар ким x,ap турли фикр баён килади. Собировнинг фикрича
колхознинг х,амма томони бир-бирига мутаносиб, ортик булса
булиб, камчилиги йук топилади. Берди Шодиев куп экинлар-
нинг урнини пахтага олиб берсак, ишчи кучимиз етишмай ко-
лармикин, деб шубхдланади. Мирсоатнинг кулидаги руйхати-
ни укуб уйлаб ултурган Мулла Обид энг кейин суз олади. Мулла
Обидда букун курулган фавкулодда бир жонлиликданми ёки
унинг огзидан маъкул бир фикр эшитишга ишонганликданми,
х,ар х,олда халк уни чапак билан каршилайди.

- Бундаги баъзи огайнилар, - дейди Мулла Обид, - йигилган
кучни етарлик, балки ортикча топдилар ва баъзилар етмасми,
деб шубхдландилар. Мен булса бу х,ар икки фикрга х,ам кушула
олмайман. Нега дейсиз? Агар биз экинларимизни шу кунгача
ишлаган йусунда ишлайдирган булсак, баъзи огайнилар айт-
канча кучимиз етарлик, зеро, ахир биз шу кунгача шу кучимиз
билангина ер ишлаб келдик-да. Йук, бизни шу чокгача олган
х,осилларимиз колхозлашган вактимизда бизни каноатлантир-
майди, биз х,осилни жуда ва жуда юкори кутарамиз, дейдирган
булсак-чи, баъзи огайнилар айтканча, х,озирги йигилган кучи­
миз озлик килади. Хуп... энди, хуш, узинг кандай фикрлайсан,
деб сурайсиз-да. Мен бундаги х,ар икки фикрга х,ам кушула ол­
майман. Хуп... кучимиз етарли дегувчига кушула олмайман.
Зероки, у уртоц шу кунгача якка хужалик йусунда олинган х,о-
силнинг узигагина каноатланмокчига ухшайди. Агарда кол-
хозчиликда х,ам уша эски дуки-дукидан нарига утмас эканмиз,
очик айтиб куяйки, мен узим бундай колхозда туролмайман,
узимнинг тириклигимдан колмайман (чапак, Собиров: «Мен
ундай мацсадда сузламадим» деб бак,иради. Рафиков жуда х,ам
кизиккан х,олда Мулла Обиднинг огзига тикилиб, олкишни
ётиштиришга х,аракат килади).

- Хуп... - деб давом килади Мулла Обид, - ана мен шу фикр-
да булганлигим учун кучимиз етарли, деб айтувчининг фикри-
га кушула олмайман. Кучимиз кам, хукумат узининг трактори,
машиналари, бояги айткан зироат илмини биладирган мулла-
лари билан бизга куп ёрдам берсин, дейман. Негаки, бизнинг
Кулимиздаги х,айвон ва асбоб бу кунгача ерни хдйдадингми,
х,айдадимга яраб келган бир кучдир. Шу кучни узимизга етар­
ли деб айтгувчи ёки колхозчиликни илгариги якка хужалик-
нинг бошкачаси деб уйлайди, ё булмаса, х,осилни бу кунгига

141

к,араганда уч-турт кдйта юк,ори кутаришни х,афсаласига сигди-
ролмайдир... (Олк,иш.)

- Хуп... энди, хукуматнинг буйруги тамом ерга пахта экишга
булса, пахта бопща экинларга к,араганда уч-турт мартаба ортик,
мехнат талаб хилганлиги учун куч етишмайдими, деб кучимиз-
га шубха билан к,араган огайниларнинг фикрига хам кушула ол-
майман. Хуп... пахта экини куч, жуда куч. Бирок, ё мен улай, ёки
ишни улдирай, деган одамга огирлик, йук,. Дуруст, тук,сон киши
саккиз юз элли таноб ерга пахта экиб, шуни юк,ори даражада
ишлаб етказишига акд ишонмайди. Аммо киши кучимизни
миридан-сиригача ажратадирган булсак, бу ернинг пахтасини
кунгилдагича ишлаб етказиш хам мумкин. Хуп... Бунинг учун
нима керак? Сиз букун, хох яхши уйлаб, хох тузук уйламасдан
колхозга аъзо булган урток,лар - колхозни узингизнинг эски,
шалок, деххончилигингиз деб уйламасангиз, хозир колхозга
кирган онингизданок, ялховлик,, мугомбирлик,, сояпарлик каби
эскиликларингиз билан умрга алвидо к,илсангиз, бундан сунг
икки-уч баравар ишлашни назарга олиб куйсангиз, боягидек
шубхаларнинг йули бекилади! (Олк;иш, «Тугри!» деган товуш­
лар.) Хуп... Яна бахархол бунча ерни кунгулдагича ишлаш-
га етишолмасмиз, дерсиз. Тугри, мен хам буни фахмлайман.
Лекин шунда хам бизга бу к,ийинчиликдан кутулиш кучаси
йухолган эмас... Мисолни уз тажрибамдан келтирай. Бултурги
йил ковунларим тезда бозорга тушурилмаса, нобуд буладирган
Холга келиб колади, иккинчи томондан, пахтани учинчи чопик,
учун сугориб куйганман... Шу хафта ичи к,овунни бозорга орт-
масам, уч-турт юз сумдан ажраламан; к,овунга кетиб к,олсам,
пахтанинг учинчи чопик, пайти утиб, бунда хам уч-турт юз сум
Хосилдан камаяди. Бир оз уйлаб йул топдим: хотиним билан 14
ёшлик к,изим Зайнабга чогига яраша иккита кетмон бериб, ик-
кисини гузанинг устига олиб келдим. Иккисини харатиб хуйиб,
узим бир ариг гузани чопиб курсатдим. Ундан сунг узим тухтаб,
иккинчи арищ а хотинни, учинчига к,изимни тушурдим. Бирор
арик,ни чопхунча иккови хам к,ийналди, билмаган жойларини
курсатиб уртада юрдим, хисхаси, бир соатни ичида иккиси хам
чопикда урганди, кутмаган жойда менга икки ёрдамчи пайдо
булди. Мен пахта чопигидан тамом хотиржам булган холда
бозорга к,овун орта бердим. К,овунни сотиб битирмасдан улар
чопик,ни бажариб хуйдилар... (Кулги.) Хуп... Мен буни нега суз-

142

¥— ------------------------------------------------------------------------ -----

ладим? Мен бу билан шуни айтмакчиманки, агар сиз огайни­
лар, чинлаб ишга ёпишар экансиз, сизнинг тук,сонингизда энг
ози бир юз ёрдамчи хотин-к,излар бор! (Олк;иш ва кулги.) Хуп...
Кулуш керак эмас, букун кулги курунган ran, эртага х,ак,ик,ат
булиб бизни уялтиради. Яъни айтмакчиманки, биз руйхатда
курунганча саксон тук,к,уз аъзо эмасмиз, хотин-к,изларимиз,
ёш успиринларимиз билан икки юздан ортик,миз. (Олк,иш.)
Хуп... Натижа? Натижа шуки, баъзилар айтканча, куш кучимиз
узимизга етарли эмас, хукумат бизга трактор билан ёрдам бер-
син, баъзиларча еримиз куп, ишчи кучимиз оз хдм эмас, буни
шу мажлисда ултурган огайнилар яхши билиб куйсинлар!

Мулла Обид олк,иш остида уз жойига бориб ултуради.
Кейинги суз Рафик,овга берилади. Рафик,ов узок; сузламай-
ди, колхознинг кучига бах,о беришда Обид кетмоннинг фикри
асосида бир кдрор к,абул к,илиш керак булганлигини билди-
ради. Купчилик бу таклифга кушулиб, бояги экин х,озирлиги
кдрори остига бу тугрида х,ам бир кдрор к,абул к,илиниб тир-
калади. Сунгра х,озир иш бошлаш учун зарур булган от, хукуз
ва дехдончилик, асбобларини марказлаштириш тугрисида х,ам
бир к,арор чик;арилиб, буни букун кечга к,адар бажаришни идо-
рага топширилади, сигир, куй каби моллар масаласи х,озирча
очик, к,олдирилади.

3. БОШ АЙЛАНИШ

Гуёки к,айнови тиниб ётган к,озоннинг тегига бир кучок, хур-
рак1 ташлангандек булади. Бирдан Тиктепа жонланади, х,еч
бир курулмаган равишда к,ийгос,2 туполон билан иш кетади:
бир соатнинг ичида йигирма бешта сук,а ва омоч аралаш куш
ва уларга кушулатурган от ва хукузлар сафарбар к,илиниб х,о-
зирланадилар, шуларга яраша ишчи кучлари х,ам мух,айё тура-
дилар, неча арава сепилатурган уруг, иш тугагунча етатурган
ишчи ва х,айвон озикдари Берди татарнинг амрига интизор че-
кадилар. Берди татар Абдужалил тегирмончининг тацщариси-
да жойлашган колхоз идорасидан тегишли маслах,ат ва режа-
ларни олиб чикдци, узок, йулга боратурган карвон сифатидаги
уз йигитларига «Харакат!» ишорасини беради, х,амма бирдан

1Хуррак - утин, шох-шабба.
2К,ийгос - шовк,ин-сурон, чуввос.

143

♦— ч

кузгалиб кетади... Буларнинг жунашини кутиб тургандек кол­
хоз идорасига жомакор кийиб, белига икки-учтадан нон тук-
кан ва елкасига кетмон куйган иккинчи туркум халк, йигила
бошлайди. Орадан ярим соат утар-утмас буларнинг х,ам сони
к,ирк, чоглик,га етиб, дам-бадам колхоз идорасидан Мардонбой
чик,иб йигилаётган халк, сонини текшириб туради. Туркумга
энг кейин келиб кушулган Мирвали бангининг кулидаги ярим
бети кетик чулок, кетмонини курган Мардонбой жиддийми ёки
к,изик,чилик к,илибми, хдрчи унинг кетмонини ва узини танкдц
к,илади:

- Узинг хдммадан як,инда турасан, лекин келишинг барча-
дан кейин, - дейди Мардонбой. - Бунинг устига шу чулок, кет-
монни кутариб келишдан уялмадингми?

Мирвали банги жавоб учун унча шошиб к,олмайди:
- Мендан кейин к,олганлар х,ам бор! - деб орк,ада келаётган
беш-олти йигит-ялангларга ишорат к,илади, - лекин буларнинг
катта кетмонига ишонма... Биласанми, арик,нинг тупрогини
олиб юк,орига иргитиш керак, юк,орига иргитиш учун меники-
га ухшаш шинам кетмон зарурдир. Куриб турарман, тушга ет-
масдан буларни... Бариси х,ам биттадан бола ташлайди. (Кулги.)
Сен х,ам чак,алокдарга йургак тополмай саргардон буласан.
Мирвали банги уртокдарига яхшигина ьсулги беради, Мар­
донбой х,ам кулуб идорага кириб кетади.
Мирвали банги чулок, кетмонини елкасидан олмай, белига
нон туккан уртокларидан койий бошлайди:
- Сенларнинг жамъингда бир мирили акд йук,... Белла-
рингдаги нонинг нимаси, Худоёрхоннинг туйига бормок,чи-
мисанлар, кеча биз, бир кул кутардик-да, Хатиб домланинг
«пешона тери» б5фДок,илари билан Хуббибойларнинг «кул к,а-
доги!» гурунчларини бир томонли к,илиб к,уйдик. Сенлар х,ам
бир к,ул кутарсанг, уша бурдокдяардан бирини суйиб, гурунч-
лардан бир пудини палов дамлаб юборишга кучларинг ет-
масмиди, сенлар улганингдагина одам буласанлар, аблахдар!
Мирвали бангининг хдрифи1х,исобланган Утарбой унга жа­
воб беради:
- Бурдок,илар билан гурунчларни биз ишламасдан еганлар-
дан олдик, букун сен х,ам ишламасдан емакчи булсанг, огри-
масдан улушинг аник,... Елкангда чулок, кетмон, иштахднг па­

1Хариф - шерик, жура.

144

лов истайди; балки таниркабоб булса х,ам к,айтармассан. Кол-
хознинг молини х,ам бир чилим наша деб уйладингми.

Кулги устига идорадан Мардонбой, Мулла Обид ва Усмон
полвонлар чик,иб келадилар.

- Огайнилар, - дейди купчиликка к,араб Мардонбой, - уз-
ларингизга маълум, биз куш асбобларимизнинг шикаст-рехт-
ларини тузатиш учун уларни Мулла Султонкулнинг ташкдри-
сига йигдик. У ерга ёгочлик асбобларни тузатишга дурадгор,
темирли асбобларни созлашга темирчи тайинладик. Энди от
асбобларини тузатиш учун сизлардан тикиш ишига мох,ир турт
киши керак. Шу турт кишини х,озир уртангиздан ажратиб бери-
шингизни сурайман!

Колхозчилар дарров уз ораларидан турт кишини курсатиб
берадилар. Мардонбой уларни собик, Мулла Султонкулнинг
х,овлисига йуллагандан сунг, яна колхозчиларга мурожаат к,и-
лади.

- Мулла Обид ака х,озир арик, чопишга жунайтурган ур-
токдардан сурайдики, орангизда гунг туккан жойига арава бо-
ролмайтурган урто^лар булса, кулларини кутарсинлар.

Купчиликдан етти киши кул кугаради. Мардонбой Мулла
Обид билан нима тугридадир сузлашиб олади.

- Мулла Обид ака айтади: агар кул кутарган урток,ларнинг
гунглари ун аравадан х,ам оз булса кулларини туширсинлар.
(Кул кутарувчилардан бир киши кулини туширади.) Колган
олти киши х,озир уз к,ургонларига кдйтиб, бола-чак,алари билан
уша ёнига арава боролмайтурган гунгни арава тухтайтурган
жойга чикдриб тукиш х,аракатига тушар эмишлар!

Кул кугариб турган олти киши орадан чик,иб жунагандан
сунг, Мардонбой к,олган халк;ни узи билан бирга бошлайди.

- Биз арик, чопишга борамиз, к,ани кузгалинг, огайнилар!
Халк, Мардонбой орк,асидан кузгалади. Улардан кейин Мул­
ла Обид, Усмон полвон, Карим оталар х,ам ёлгиз-ёлгиз уч отга
миниб, ер к,арашга жунайдилар.
Бошлангич интизомга к,араганда «Четан» колхозининг ис-
тик,бол ёруглигидан хабар олса булади. Дафъатан курулган бу
манзара анови беш-олти мех,наткаш «дустлари»га к,андай таъ-
сир к,илди, яхши билмасак х,ам, аммо узининг ташк,арисида бу­
либ турган шу бир соатли х,ангамани эшик орк,асидан муралаб
томоша к,илган Абдужалилбойнинг эски безгагини к;айтадан

145

— о——4

кузгалишига сабаб булади. Гуё унинг даноати билан учакишган
каби камбагал ва уртахрлларнинг мустахдам бир иттифок,га
киришлари, колхоз тонгини гуё «мудаддас ийд» сингари шод-
лик ва уюн-кулги билан к,арши олиниши, колхоз идорасига
курсатилган итоат - булар х,аммаси синфий «дустини» ток,ат-
сизлантиради, кенг дунё кузига торайиб, «чархинг бузилсин,
эй модапарвар фалак!» дейди.

Рафик,ов «Четан»ни ташкил к,илиб ва ишни жунатиб, нариги
к,ишлокда утиб кетади.

Уч-турт кун ичида арид кдзилиб битади, дургонлардаги гунг-
лар тегишли жойларга ташилиб тукулади. К,уш асбоблари х,ам
созланиб, ишга тайёрланадилар. Ортидча семиз ишчи хдйвонлар
енгил иш билан куш учун совутиладилар. Орада купгина аравалар
тузатишга мух,тож булганликдан шу бах,онада колхознинг арава-
созлик устахонасига х,ам асос курулади. Яъни колхозга аравасоз
уста чакирилиб, бу ёкда х,ам иш бошланади.

Берди татар узи билан бирга олиб кетган юз эллик пуд буг-
дойни сепиб битириб, яна юз эллик пуд бугдой сураб арава
юборади. К,ишлок;нинг ери кушга келганликдан сунгги уругни
сепа к,айтиш шарти билан юз эллик пуд бугдой жунатилади.

Мулла Обид ва Усмон полвонлар к,ирдаги к,ушларини кутиб
турмай, бундаги бор куч билан х,айдашга келиб к,олган ёнок, ер-
ларга к,уш чик,ара бериш фикрига келадилар. Бирок, улар бунга
муваффак, булолмайдилар, халк, к,уш чик,ариш ^фнига саллох-
лик - хунрезлик ишига киришиб кетади...

Баъзи уртокдар бу тартибсизликка бош сабабчи, деб колхоз
раиси Очилди Собировни курсатадилар. Лекин бизнинг фикри-
мизча, бу мулохдза унчалик тугри булмаса керак. Буни исбот
к,илишдан илгари водеанинг жараёнига сабаб булган омиллар
билан укувчини таништирайлик.

Аъзолардан Эрали Шерали углининг руйхатга олинган битта
к,уйи букиб к,олади. К,уй х,аром улиб к,олатурган булгандан сунг,
Эрали колхоз идорасига хабар к,илади. Собиров унчалик уйлаб
турмасдан куйни идорага келтиртади ва шунда акт бараварида
бугизлатиб, гуштини гушт, мойини мой к,илади-да, идора ёни­
даги хужрага киргизиб, хужрани кулфлатиб к,уяди.

Колхозни к,андай к,илиб бузиб юбориш ёки жуда булмаган-
да, аъзолари уртасига норозилик солиш тугрисида уйлаб, ишни
к,аердан бошлашга мияси к,отиб юрган Абдужалилбой хужрага

146

^ _ о _ » = 4 --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

к,амалган куйдан дарров яхши «илх,ом»лар олади. Фурсатини
утказмай «ёронлар»и ёнига югуради. У олган «илх,ом» ёронлар-
га жуда х,ам маъкул тушиб, ёрдамга к,ишлокда узининг баъзи
«хунарлари» билан машхур Ах,мад тога чак,ирилади. Ах,мад тога
гарчи колхоз аъзоси камбагал дех,к,он булса х,ам бундай узига
фойдали «хдромзода» ишдан кдйтатурган одам эмас. Таклиф-
ни билфеъл маал мамнуният кдбул к,илади. Хулоса, Абдужа-
лилбойнинг ёрдамида кечаси к,оровулсиз хужранинг кулупини
синдириб ва тамом гушт-ёгини кугариб кетади.

Эрталаб хужра эшигини очик, ва ичини гушт-ёгдан холи курган
Собиров уйлаб-нетиб турмай, Абдужалилбойнинг уйини кдцира-
ди, табиий, кддирилган нарса чик,майди. Шу билан кифояланиб
к,олмай, Абдужалилбойга, «Хоин, кулак! Гушт-ёгни сенугурлаган-
сан, топсанг топдинг, булмаса сени к,ишлок, шуросига ёзиб топ-
шираман!» деб дук, уради. Ялангоч сувдан тоймас, деганларича
Абдужалилбой х,ам унга буш келмайди, х,атто Собировни шоши-
риб, халк,уртасида обрусиз х,ам к,илиб куяди:

- Гушт-ёгни узинг угурлаб, энди менга тиргилмок,чимисан,
шу билан колхоз аъзоларини ишонтириб, узинг к,утулмок,чи-
мисан! Мен шу к,ишлок, одамларига хдйрон к,оламан: узларига
угрини раис к ^ а р и б , к,андай фойда кутмакчилар экан? Бу угри,
содда к,ишлок,иларнинг нонларини туя к,илиб беришдан бошк,а
ишга х,ам арзирмиди?

Абдужалилбойнинг режасига Собиров йулни уз к,ули билан
катта очиб беради. Абдужалилбой унинг енгил х,аракатидан
жуда уста фойдаланади. Хатто колхоз х,ак,ида огиз очишга ма-
дор топмаган Абдужалилбой шу воситада очикдан-очик, кол-
хозга к,арши ташвик,от к,илишга х,ам имконият топади. Гуёки
Собировнинг «Угри!» деб к,илган х,ак,оратига чидамаган сиёкда
гузарга чик,иб бак,ириб-чак,иради:

- Мол-мулкимни олдилар, хуп дедим, хукуматимиз шуни
мувофик, курган булса бош усти, дедим. Энди, букун «Угри!»
аталишга чидамайман-да! Ун-ун бешлаб мол, юз пудлаб дон,
уч тошлик тегирмон, етмаса х,овли-жой бериб ултурган бир
киши битта дирдов куйнинг гушт-ёгига угурлик, к,илсинми
ахир; мусулмонлар, узларингиз бир уйлаб к,аранг-чи, мен уз
умримда бировнинг бир чупини угурлаганманми? Йук,, бу Со-
бир бадрафнинг1боласи «ёмоннинг кучи япалок,к,а етар» дегун-

1Бадраф - к;илиги ёмон.

147

ча уз угурлигини мен гунох,корнинг устига агдариб, осонгина
куйнинг гушт-ёгини х,азм к,илиб кетмакчи. Хозирданок, мен
айтиб куяй: бу йигит колхозга раис булиб туратурган булса,
хдли куп бечораларнинг куйини угрига олдиради, х,а, билиб
куйган яхши, биродарлар!

К,ишлок,илар азтахдцил жон куйдириб к,илинган бу уста
найранг устида уйлаб к,оладилар, х,атто «гунох,сиз» Абдужалил-
бой устига ташланган брс,тондан ранжиб, аччигланганлар х,ам
булади.

- Абдужалилбойни Худой урибтими, угрилик, к,илиб...
- Очилдининг узи угирлаган, Абдужалилбойнинг х,амма
сузи х,ам рост!
- Буни колхозга ким раис кутарган эди, чакки иш булган
экан-да!
- Хдлитдан куйимизни угирлатса, бириси кун хукузга х,ам
гал етади!
- Отни аяб куяр эди, дейсанми.
- Бобоси рахдтатлик х,ам сал шундак,анги к,ули эгрирак эди!
Собиров жуда х,ам эсанкираб к,олади, узининг кенгашсиз х,а-
ракатидан энди укинса х,ам, лекин иш душман фойдасига х,ал
к,илинганидагина бунга тушунади.
Бу тугрида Абдужалилбойнинг ёлгиз узигина жавраб к,ол-
май, ёрдамга бошк,а огайнилар х,ам етишадилар. Айник,са,
аламзада Мулла Исо махдум вок,еага к,ош-куз к,уйиб, хатиблик-
ка киришади. Айник,са, «амри маъруф» бу томондан бошлан-
гандан кейин, аксарият к,ишлок,илар Собировнинг угрилигига
к,аноат х,осил к,иладилар. Аммо Мулла Мух,син алох,ида фикрда
к,олади, «тарафайндан1бирини сирк,атда2 айбламак учун ак,ал-
ли уч нафар шохдд зарур», дейди.
Колхоз идораси х,ам к,араб к,олмайди. Душманлар томони­
дан таркдтилган игвога к,арши тушунтириш утказиш учун уму-
мий мажлис чак,ирмок,чи булади. Бирок, умумий мажлисга халк,
йигилмайди. Чунки халк, х,озир бошк,а иш билан машгул...
«Хар бир рузгор узида бор майда молларини суя бошлаган!»
хабари колхоз идорасини яна хам шошириб куяди. Колхоз
идораси рузгорма-рузгор юриб, гох, дук,, гох, тушунтириш йули
билан халк,ни мол суймасликка чак,иради, халк,к,а насих,ат к,и-

1Тарафайн - томонлар, тарафлар.
2Сиркдт - угрилик.

148
Q

лиш учун ёрдамга Мух,син домла х,ам таклиф к,илинади. Бирок,
бу чораларнинг фойдаси оз тегади. Купчилик ёки бир молини
суйиб куйган чик,ади ёки насихдтчиларни жунатгандан сунг
пичогини к;айраб к,олади.

Халк, идоранинг буйрук,ларига х,ам буюнсунмайди: уч кун
овора булиб далага саккизтадан ортик, куш чикдролмайди.

- Биз угри билан ишлашолмаймиз! - деган жавоблар булади.
Собиров бир томондан мияси шишиб, иккинчи томондан
уялиб булса керак, вак,тинча уз урнига Мирсоатни раис к,илиб,
Учкулокда, Рафик,ов ёнига кетади.
Шу вок,еанинг туртинчи куни к;ирдаги бугдой сепиш ишла-
рини битирган Берди татар уз одамлари билан етиб келади.
К,ишлокдаги ах,волни куриб жуда х,ам шошади, можарони эши-
тиб, гарчи Собировнинг угрилигига ишониб етмаса х,ам, лекин
уни йулсиз ва идорадан рухсатсиз, узбошимча х,аракатидан
ранжиб сукади.
- Биз зап одамни раис к;илган эканмиз, Собир бадрафнинг
угли деб урунсиз лак,аб так,майдилар... Душманлар осонгина
бадраф баччадан фойдаланганлар! - дейди.
Берди татар узи билан бирга келган уртокдари орасида кич­
кина мажлис утказиб, уларни мол суйиш девоналигига тушмас-
ликка чак,иради: «Молингизни бари бир узингиз суйиб ейсиз,
бу тугрида хукумат х,ам бир маслах,ат курсатса керак, шунга-
ча сиз х,ам ановиларнинг кунига тушиб расволик к,илмангиз!»
мазмунида ташвик;от к;илади.
Берди татар Рафик,овни к,умсаб к,олади. Учк,улокдан келган-
ларнинг сузларига к,араганда, унда х,ам шунинг сингари булма-
са х,ам боцщачарок, тартибсизлик давом этканлигини англай-
ди ва Рафик,овни ошигич равишда район партия кумитасига
жунаб кетканлигини эшитади.
Берди татар гузар чойхонасида Мирвали банги билан уч-
рашади, мол суйишга к,арши идорада ёрдамлашдингми, деб
сурайди. Мирвали банги ёрдамлашганлигини «тутилик;иброк;»
изх,ор к,илади. Чойхонанинг юк,ори к,исмида ултурганлар нима
учундир узаро кулушадилар. Орадан бириси «Ха, Мирвали
акам х,ам яхши ёрдамлашди!» дейди.
- Нега очик, жавоб бермайсан? - дейди шубхдга тушган Бер­
ди татар.

149
------------------------------------------------------------------------------------------4

- Ёрдамлашдим деяпман-ку! - дейди Мирвали банги ва
нима учундир нариги ёкда ултурганларга куз к,исиб куяди, -
мен х,ам ола эчкимни суйиб ёрдамлашдим...

Чойхонадагилар хахолашиб юборадилар. Берди татар х,ам
аччиг аралаш кулушга мажбур булади...

- Эй, расво бул, ошнам! - дейди.
Мирвали банги буш келишни билмайди:
- Бугдой сепишдан толик,иб келсанг, деб эт тайёрладим.
Энди, сомса ейсанми, мантими, кунглинг тилаганни айта бер!
Яна чойхонани кулги босади. Берди татар Мирвали банги­
нинг афтига туфлайди.
- Сок,олинг куксингга тукилсин, банги!
Мирвали ака бетини туфукдан тозалайди...
- Яхшиликка ёмонликми, эшак... Бу кушним куй суйсин,
наригиси бузок, суйсин-да, мен уртада к,араб к,ола берайми?
Мен нафсамбирини айтсам, агар уша кун к,ишловда булсанг,
сен х,ам тек туролмас эдинг, мол тополмаганингда лоак,ал ано­
ви эшик теварагингда юрадиган ола куппакни суйиб, гуштини
тузлар эдинг!
- Мулла Мух,синдек киши бизга ёрдамга келсинда, сен ту-
шунган камбагал булатуриб, душманнинг игвоси билан иш
к,ил, уйинг куйгур, беномус!
Эртаси кун бутун к,ишлок, узи англаб етмаган бу муаммолар-
нинг сирига тушунгандай булади. Туп-туп булишиб урток, Ста-
линнинг «Муваффак,иятдан бош айланиш» сарлавхдли тарихий
мак,оласини ук,утдириб эшитадилар.
- Ана ran! - дейдилар, - урток, Сталин нафсамбирини айт-
кан, бу ердаги улуглар бурк ол деса, бош олмакчи булганлар!
Кечадан бери Берди татар олдида тил к,исишга мажбур булиб
к,олган Мирвали банги х,ам бу мак,ола билан узини тутиб олади:
- Урток, Сталин Масковда туриб каромат к,илади! - дейди
Мирвали, - тугриси х,ам бош айланиб, куз тиниб кетди-да. Сен,
Берди, мендан урунсиз ранжийсан, бошлаб кимнинг кузи тин-
ди, меними ёки раисинг Очилдиними? Албатта, Очилдининг
кузи тинди, ундан кейин куз тиниш навбати менга ухшаган ов-
сарларга етиб...
Берди татар индамайди, урток, Сталиннинг ёзувича р а­
йондан тортиб, колхоз идорасига еткунчалик катта нук,сонлар
борлигини х,ис к,илади.


Click to View FlipBook Version