300
Историческая эпоха на самом развитии действия в романе,
на поступках героев, на обычаях и на семейной жизни отража
ется мало. Если этот роман и исторический, то история в нем
сама по себе, она как-то оторвана от быта, всей обстановки эпо
хи. Многие факты, которые претендуют на отражение эпохи, с
одинаковым успехом могут иметь место и в настоящее время, в
особенности в пунктах, удаленных от культурных центров.
Есть, понятно, некоторые страницы, которые живо характе
ризуют быт средневековья. Интересны сцены с диваной («юро
дивым), разговоры на женской половине о джадугарах (колду
нах).
Бузахана - характернейшее явление средневекового му
сульманского города. Так как пьянство строго запрещалось и
каралось суровыми наказаниями, то все «любители выпить»
вынуждены были прятаться. Около Ташкента, в селении Чукур
- кишлак было несколько таких «питейных» заведений. «Они
были открыты казахами. Не было недостатка в посетителях,
которые обычно по вечерам проводили время здесь с криком
и шумом». Только поздней ночью прекращалось пьянство, и
посетители, пользуясь темнотой, расходились по домам.
❖ >Jc
Ярко рисует автор быт правителей, чиновников этого време
ни. Среди правящих классов распущенность достигла крайних
пределов. Когда Азизбек захватил в свои руки власть в Таш
кенте, «он думал только о драгоценной; короне, золотом тро
не, красивых женщинах и известных певцах». Подчиненные
отличались от своего начальства только масштабами. Каждый
получивший должность старался «сколотить деньгу».
Вот как передает автор деловой разговор у одного из чинов
ников:
«Когда проситель явился к курбаши, тот начал сокрушаться
о плохих временах».
«Приближается время обрезания моих двух сыновей. Я обя
зан выполнить обряд Мухаммеда... Готовился я уже к этому
давно и много, но все же кое-чего не хватает».
Заканчивается разговор взяткой. В другом случае, когда про
сителю грозит тюрьма, его спасает золото.
«Давно приготовил я вам этот дар, таксыр!
301
И курбаши уже не кричал, не метал гром и молнии. Как толь
ко Хамид начал искать в кармане деньги, курбаши сразу успо
коился».
Каждый бек, каждое должностное лицо, каждый богач обя
зательно имеет при себе бачу. Торговля мальчиками считалась
выгодным делом. Разбойники похищают детей и продают их
богачам.
Нередко бачи приобретают большое влияние на своих хозя
ев. Даже гроза Ташкента Азизбек был в свое время бачой. Сво
им высоким положением он был обязан именно этому. Когда
он бывал при дворе Мусульманкула, тот вспоминал старое.
«Пиршество не оживилось до тех пор, пока Азизбек не стан-
цовал, как бача».
***
Роман исторический. Это значит, что раньше всего надо
дать отражение эпохи, показать взаимодействие отдельных
социальных слоев, на фоне которых развертываются события.
Этой цельности картины в романе нет.
Прежде всего роман не дает ни малейшее эго представления
о низших классах населения. Как жили трудящиеся в то время,
каково было их положение, интересы - по этому роману мы су
дить не можем. Больше того, можно подумать, что все жители
Кокандского ханства были купцами и вели очень состоятельный
образ жизни.
И это в то время, когда, даже по данным романа, происходят
события, потрясающие весь народ до самых низов.
В ту эпоху, когда военно-деспотический город командовал,
этот город представлял из себя «замкнутый натурально-хозяй-
ственный круг, порабощающий земледельческую массу оазиса.
Отсюда происходило гниение средне-азиатской культуры про
шлого, отсюда упадок и застой, постепенное сужение воспро
изводства, обезлюдение».
Только в 1842 г., т.е. за 6 лет до начала действия в романе,
Кокандское ханство пережило опустошительное нашествие бу
харцев. В 1845 г. отложился от Коканда Ташкент и признал себя
вассалом Бухары. Одновременно идут внутренние смуты. Как
выражается Бартольд, «между сартским населением и узбек
ским родом кипчаков идет кровавая борьба». Едва ли все это
302
-4--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
не могло самым губельным образом отразиться на всей жизни
страны. И, как ни странно, это в романе не заметно. Жизнь ку
печества проходит так, как будто вокруг все очень спокойно и
все благоденствуют.
Кадыри дал не исторический роман, не картину эпохи, а
идеализированное описание растущего купечества. Жизнь ре
месленника города, мелкого торговца и в особенности жизнь
крестьянина, обираемого растущим торговым капиталом - все
это отсутствует у Кадыри. Достаточно ознакомиться с докумен
тами эпохи, чтобы сразу стало ясно, насколько Кадыри разо
шелся с действительностью, насколько он нарисовал истори
чески неверную картину. Герман Вамбери, путешествовавший
под видом дервиша по Туркестану в 1861 г., т.е., примерно, к
концу действия романа, дает гораздо более четкую картину со
циальной жизни, чем мы находим у Кадыри, к услугам кото
рого могли быть и исторические документы, и воспоминания
очевидцев, и т. д.
Когда читаешь роман, то нельзя оторваться от представле
ния, что автор поставил себе специальную цель - оправдать
прошлое, нарисовать это прошлое значительно лучшим, чем
оно было в действительности. Идеализируются и быт, и нравы,
и социальные отношения.
Нет купца-стяжателя, который только и думает о заработке,
о накоплении, о наживе за счет бедноты - есть купец-идеалист,
только и мечтающий о нуждах народа. Эта идеализация про
шлого нисколько не ослабляется и теми страницами романа,
где описываются всевозможные ужасы, сопровождавшие меж-
дуусобную борьбу между беками.
Автор также не справился с задачей социального объяснения
факта отложения Ташкента от Коканда. Можно подумать, что
Азизбек для своего удовольствия объявляет Ташкент независи
мым, а себя ханом. То обстоятельство, что в ту эпоху, благодаря
своему выгодному положению, Ташкент сделался экономиче
ски самостоятельным и связь его с Ферганой была искусствен
ной, автором не учитывается. Кадыри главным образом отно
сит все за счет самодурства бека и старается доказать, что здесь
играла главную роль его личная воля, а не борьба растущего
купечества за свои права, за большую свободу.
Вполне понятно, что, поскольку Кадыри не уяснил себе
исторической обстановки, довольно беспомощно звучит в его
303
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------♦— о -н » Ч
передаче описание народного возмущения в Ташкенте. Это
возмущение в романе называется громким именем «инкилоб»
- революция.
«Народ, не способный отличить черное от белого, жаждая
крови, шел на защиту стремления отдельных жестоких тира
нов, не понимая и не интересуясь ужасными последствиями в
будущем. Все 70 дней осады народ работал на Азизбека от чи
стого сердца. Все проявили храбрость и заставили кипчаков п о
терять всякую надежду».
Осада хотя и дала победу Ташкенту, но нанесла тяжелый удар
его жителям. На это есть только слабые указания в романе.
«Запертые в течение 70 дней, ташкентцы вынуждены были
порватьвсякую связь с кишлаками. И это имело свои послед
ствия. Продукты в город не прибывали, они попадали по д о
роге в руки неприятеля. Торговцы терпели большие несчастья.
Положение ремесленников и бедняков было также очень пло
хо. Они сидели без хлеба, без одежды и без воды. По окончании
осады они думали взяться за работу, но не знали, как присту
пить к ней».
Как и подобает «неправедному» правителю, Азизбек, конеч
но, и не думает о положении своего народа. Его больше беспо
коит состояние финансов.
«Все сбережения казны были израсходованы наветер разны
ми путями. Все добро ушло во время осады на подарки и корм
ление войск».
И вот, здесь, судя по роману, вполне достаточно было объя
вить о том, что бек устанавливает экстренный налог в 32 тень-
ги, чтобы вспыхнула «революция».
Впрочем, если бы не взялся за это дело Юсуф-Хаджи, вос
стания, конечно, не было бы, и спокойствие, наверное, бы не
нарушилось.
«Народ не видел никогда дурного от Юсуф-Хаджи. Поэтому
он охотно дошел за ним».
«Да сгорят дома ваши, эй мусульмане! Вы за него пролили
кровь, а он наложил на вас налог в 32 теньги. У вас две пути.
Или продайте сыновей и дочерей и заплатите указанную сум
му, или же вы должны убрать Азизбека».
И этого было вполне достаточно. «Будто в сухой тугай был
брошен огонь». Восстание вспыхнуло.
304
--------- —------------------------------------------------------------------------------
Храбрые шли на баррикады. Трусы и старики зажигали на
улицах костры и, опечаленные налогом в 32 теньги, просили у
Аллаха победу для восставших.
Таким образом, по роману, народ восставать особого жела
ния не имел, и «революцию» устроил самолично Юсуф-Хаджи.
Это, собственно говоря, единственный случай, когда в рома
не на сцене появляются массы народа. И это выступление боль
ше похоже на опереточное. Такой же характер носит и разговор
свергнутого Азизбека с этим самым народом.
Бек осажден в своем дворце. Тогда он выходит на крышу
дворца и начинает «просить прошения», но толпа вовсе не
склонна его слушать.
«Вместо того, чтобы сразу убить нас кинжалом, ты установил
на нас скорпионий налог, чтобы медленно отравить нас и на
ших братьев ядом. Ты должен покориться судьбе».
Попытка бека спасти свое положение ссылкой на опасность
приближения кипчаков кончается неудачно. Народ разъярен.
«И голосом, доходящим до неба, все закричали:
«Кипчаки лучше, чем ты, собака!»
Такова эта опереточная революция. Автор сам чувствует,
что это слабое место его романа. Поэтому он старается усилить
впечатление упоминанием о том, что здесь проливаются пото
ки крови, описывает горячие схватки и т. д.
Народные массы, по мнению автора, не имеют никаких са
мостоятельных убеждений. Они идут туда, куда их ведут вожди,
назначенные свыше.
Только что толпа кричала о том, что «кипчаки лучше» и при
глашала их к себе на помощь, а через некоторое время, когда
хан издает приказ об истреблении этих самых кипчаков, народ
помогает во всем правительству. В лучшем случае все совер
шенно спокойно смотрят на происходящие на их глазах крова
вые события.
❖* ❖
Не лучше в романе выявлено отношение героев к исламу.
Каждый шаг в жизни правоверного той эпохи обусловли
вался установлениями адата или шариата. Эта религия впол
не соответствовала духу руководящего класса - купечества.
«Идеология Корана недаром является законченным образцом
305
перенесения на небо торговых отношений». К тому же «Коран
защищает интересы не крестьянства, а торгового, да еще вдо
бавок воинствующего капитализма».
А наряду с этим ислам не чувствуется в романе. С одной сто
роны, это может показаться положительным явлением. На пер
вый взгляд узбеки той эпохи были чуть ли не «безбожниками»,
относящимися весьма равнодушно к религии. Но, с другой сто
роны, в книге есть достаточно мелких упоминаний как имени
«божьего», так и всевозможных обрядов - омовений, молитв и
т. д. Даже вольнодумец Атабек и тот не совершает ни одного
поступка, не призвав имени Аллаха. Такое отношение автора
к этому очень существенному вопросу - опасный и скользкий
путь. Неподготовленный читатель из «правоверных» мусуль
ман по прочтении этой книги воскликнет:
- «Велик Аллах! Как мудро он строил свои законы! П осмо
трите, как хорош о жили правоверные в те времена, пока они
были правоверными!»
В сущности говоря, все эти вольнодумцы и «революционе
ры» весьма и весьма добросовестные последователи проро
ка. Они отнюдь не пытаются протестовать против мертвых,
установлений религии. Да им это и не нужно. Недаром они
представители купечества, и в их представлении «Коран не что
иное, как превосходное орудие организации единства». Такое
отношение к Аллаху вообщ е позволяет им исключать из своей
жизни какие бы то ни было сантиментальные и вообще иде
алистические моменты. Это сказывается решительно во всех
поступках героев.
Даже внешние протесты Атабека несостоятельны перед ли
цом всемогущей религии. Об этом прямо не говорится, но вы
воды напрашиваются из самого содержания романа. Как это ни
абсурдно, но ислам с точки зрения Кадыри только рамки для
повседневной жизни, совершенно никому абсолютно не меша
ющие и ни в чем не препятствующие.
В частности на «мехр», - выкуп за невесту, или попросту, по
современным понятиям, калым, - автор смотрит одобритель
но. Это вполне естественное и необходимое явление.
Даже развод, наиболее слабо и неудачно регламентирован
ный мусульманским законом, и тот не вызывает в авторе или
героях возмущения. Развод является в этом романе только
306
справедливой карой за тяжелую провинность жены. Здесь раз
вод совершается необыкновенно просто.
«Кет, джаляб! (Прочь, проститутка!) Таляксан! Таляк! (Даю
развод!)» - кричит Атабек, узнавши, что Зейнаб отравила его
первую жену.
Здесь невольно он показал, насколько религия соответство
вала интересам своего класса. Вся беда в том, что это показано
только мельком, но совершенно не выявлена вся мертвящая
роль ислама, который так гибельно отражался на культурной
жизни того времени. Ни слова не говорится также о таких без
условно отрицательных явлениях, как религиозные налоги, па
разитирующие монашеские ордена дервише.
«Стальной голос Суфи призывает правоверных на молитву
(намази-шам)».
Такими словами начинается первая страниц романа. За
вершается роман письмом о гибели Атабека как «шахида». Че
рез все три тома, на протяжении 400 страниц, ни одно дело не
совершается без имени аллаха, и в то же время нет ни одного
слова, ни одной строки, которая бы пыталась выявить и хотя
поверхностно подчеркнуть основные недостатки религии. Ка
дыри не хвалит нигде ислама, но и не ругает. Он предоставляет
читателю делать выводы самому, а какие это могут быть выво
ды - мы уже говорили.
Идеологически роман Кадыри - первый узбекский роман - не
наш. Может быть, недостаточно ясно, но здесь ведется агита
ция за адат, за Коран, за патриархальную жизнь, за «доброе ста
рое время».
«Соблюдайте установления адата - и все будет хорош о».
Сам автор, хотя и не говорит этого, но это чувствуется во
всем романе. Невольно вспоминаются слова Корана: «Имею
щие много - будьте умеренны, бедняки - терпите». Мы нап
расно здесь стали бы искать столкновения классовых инте
ресов. Даже рабство, с точки зрения романа, очень хороший и
удобный институт. Он хорош и удобен не только для господ, но
и для самих рабов.
Раб Хасан-Али пользуется полной свободой. Ему доверяют
больше, чем родному человеку.
307
«Сын мой молод, а ты, перенесший все невзгоды жизни, и
холод и голод, ты, умудренный опытом человек, ты мое дове
ренное лицо, и обязанность твоя смотреть за моим сыном», -
говорит Юсуф-Хаджи своему рабу Хасану-Али. То же говорит и
мать Атабека.
«Я отдаю под покровительство Аллаха тебя, а тебе моего
Атабека». Можно подумать, что с рабами обращались в то вре
мя, как с братьями. Вот для примера разговор Атабека со своим
рабом: « - Как здоровье ваше, отец?
- Слава Аллаху!
- Не трудно ли будет вам исполнить одну просьбу?
- Прикажите, сын мой.
- Спасибо, отец, тогда приготовьте нам чаю».
Почти таково же обращение с рабыней в семье Кумышбиби.
Все это, естественно, должно наполнить читателя восхище
нием всем «старым», вызвать совсем другие чувства к прош
лому, чем те, которые мы воспитываем на основании классово
го анализа эпохи.
Здесь есть опасности другого рода. Все положительные
типы, за исключением перса Хасан-Али, представители бога
того класса. Мы не можем упрекать автора за то, что он выбрал
своими героями купцов. Но как-раз этот класс и в современ
ных условиях еще не потерял своей силы, еще до сих пор играет
большую роль, и вряд ли надо доказывать, что роль его отрица
тельна.
Роман цепляется за тип купца, как положительный, не о б
ладающий никакими недостатками, являющийся хранителем
«лучших старых традиций».
Отрицательные качества «Уткан кунляр» не умаляются даже
и его большим художественным значением. Здесь Кадыри
соединил воедино и изысканную красоту произведений вос
точных, и в особенности персидских писателей прошлого, и
необыкновенную яркость образов. Описание кишлака, город
ских улиц, природы - все это показывает, что Кадыри выдаю
щийся художник слова. Владеет он также интригой. От начала
до конца она захватывает внимание читателя и но позволяет
оторваться от книги.
308
Роман Кадыри, несомненно, значительное событие в моло
дой узбекской литературе. Это первый роман, а это значит, что
он требует к себе одновременно и усиленное внимание, и кри
тический анализ. Роман читают, им увлекаются. Вышло второе
издание I тома. При сравнительной дороговизне (3 р. 40 к. за
три тома) первый тираж (10000 экз.) разошелся сравнительно
быстро. А это в свою очередь обязывает нас уделить роману го
раздо больше внимания, чем мы это имели до сих пор.
Как это ни странно, национальная печать до сих пор ни сло
вом о романе не обмолвилась, за исключением журнала «Про
свещение и учитель». Ежедневная пресса обошла роман мол
чанием, тем как бы санкционируя идеологические вывихи, ко
торые в романе имеются, освящая своим молчанием неверное,
подчас вредное, стремление приукрасить прошлое, окружить
купеческое сословие ореолом защитников и истинных «пред
ставителей» узбекского народа.
Печать до сих пор не выполнила своей задачи - помочь чи
тателю правильно разобраться в оценке эпохи, отделить худо
жественный вымысел от ложной оценки прошлого.
Художественное значение романа, описание быта у массового
читателя подчас отодвигает на задний план неправильную идео
логическую установку. Незаметно у читателя воспитываются та
кие взгляды на прошлое, которые, несомненно, могут значитель
но затормозить нашу борьбу, чрезвычайно ее осложнить.
Надо ли было издавать роман? - Несомненно. Но, издав р о
ман, надо было одновременно организовать читателя, пока
зать ему, что из того, что автор подносит, принимать и что надо
отвергнуть.
Эта критическая работа печати нужна не только читателю,
она нужна нашим молодым авторам, в том числе и Кадыри.
Пока критерием для автора служит рынок и спрос на книгу -
неизбежны вывихи. Надо уметь рыночный спрос корректиро
вать выявлением тех требований, которые передовой отряд на
рода литературе предъявляет и предъявлять должен.
Можно ли исправить допущенный промах? - Не только
можно, но и нужно. Широкая дискуссия вокруг романа Кады
ри, несомненно, поможет более точно сформулировать те тре
бования, которые мы обязаны сегодня предъявить писателю,
берущемуся за отображение окружающей нас жизни и эпохи,
уже пережитой.
309
Надо ли издавать роман Кадыри на русском языке? - Ду
маем, что надо. Весь вопрос - как издавать. Надо решительно
высказаться против стремления его издать как занимательное
чтиво, очередной приключенческий роман экзотического типа.
Он нужен как произведение, знакомящее с бытом, нравами, с
растущей узбекской литературой. Но это издание, как и по
вторение издания на узбекском языке, надо делать несколько
по-иному - обязательна критическая статья, дающая правиль
ное освещение эпохи, выявляющая роль торгового капитала,
показывающая, насколько неверно стремление автора идеа
лизировать прошлое. Нужны примечания к отдельным местам
романа. Только несколько обезвредив идеологические вывихи
автора, можно рекомендовать этот роман и русскому читателю.
Михаил ШЕВЕРДИН
«За партию» журналы, 1928 йил, 3 (7)-сон.
3. НАФИС АДАБИЁТ МАЙДОНИДА ПРОЛЕТАРИАТ
МАФКУРАСИ УЧУН КУРАШ МАСАЛАСИ
... Кенг ишчи-дех,к,онлар оммасини майда буржуазия мафку-
расининг таъсиридан озод этиш, уларни пролетариат мафкура-
си билан сугориш вазифалари фиркдмизнинг кундалик ишла-
рида энг мух,им уринларнинг биттаси олиб турадурган вазифа-
лардандир.
Ишчи-дех,к,онлар оммасига пролетариат мафкурасига асос-
ланган, тугри, синфий тарбия беришда уларни майда буржуа
зия мафкурасининг таъсиридан озод этишда энг кучли курол-
ларнинг биттаси, шубх,асиз, нафис адабиётдир. Нафис адаби-
ётни турмушнинг ойнаси дейдирлар. Виз кечираётк,ан даврни
прулетариатнинг социализм йулидаги курашини, бизнинг х,о-
зирги турмушимизда пайдо булаётк,ан янгилик унсурларини,
турмушимизда хдлигача сак;ланиб келмакда ва тугатилиши
лозим булган эскиликларни пролетариат манфаатлари нук,таи
назаридан тугри курсатадурган, ишчи-дех,к,он оммасига тугри,
синфий тарбия берадурган нафис адабиётнинг кдндай катта
ах,амиятка эга булганлигини исбот талаб к,илмайдурган булса
керак. Х,ол шундай экан, нафис адабиётимизни узининг май
да буржуазия мафкурасининг таъсиридан, прулетариатга ёт
булган огмалардан сак,лаш мух,им булганлиги уз-узидан онг-
310
лашиладир. Пролетариат хдкимияти давр сурган мамлакат-
да пролетариат кулида булган хукуматнинг к,арамоги остида
чикдцурган адабиётда, к,исман нафис адабиётда майда буржуа
зия мафкурасининг к,исмангина булса-да инъикос этилиши ай-
ник,са зарарлидир. Чунки, бу адабиётни укувчи омманинг уша
зарарли огмаларни уз миясига фойдали, керакли бир нарса деб
сингдириши мумкин. Бинобарин, нафис адабиёт майдонида
куз-кулок, булиб туриш, унда х,еч к,андай огмаларга йул куймас-
лик айник,са мух,имдир.
Биз нафис адабиётимиз х,ар к,андай мафкуравий огмалардан
пок деб айта оламизми? Албатта, йук,. Бундай дейиш нотугри
булиш билан бирга, жуда зарарли х,ам булар эди. Чунки бундай
даъво натижасида «Эй, хотиржамлик, иш жойида экан, ёзувчила-
римиз ёза берсин, биз укуй берайлик» деган хатарли бир натижа
келиб чик,иши турган ran. Хрлбуки, «бизда нафис адабиёт майдо
нида хотиржамлик» деб айтишка бизнинг х,еч бир х,ак,имиз йук,.
Аксинча, бир к,анча фактлар бизда нафис адабиётнинг зарарли
огмалардан батамом пок эмас эканлигини курсатади. Дуруст,
биз хрзирда матбуот ва адабиёт майдонида бундан икки-уч йил
бурун курилган ва фирк,амиз томонидан текширилиб, анчагина
даражада тугатилган зарарлик огмаларни курмаймиз. Лекин х,ам-
маси бажарилди дейиш, х,алича мумкин эмас. Хали олдимизда бу
жихдтдан жуда куб иш турадир...
^ Як,инда русча «За партию» журналида урток, Шевердиннинг
«Уткан кунлар» румони х,ак,ида бир танкддий мак,оласи боси-
либ утди. Урток, Шевердин «Уткан кунлар»нинг бир к,анча ижо-
бий томонларини эътироф к,илиш билан бирга бу румоннинг
анча мух,им мафкуравий камчиликларини х,ам курсатиб ута
ди. Чунончи: Абдулла Кдцирий бу румонда эски замонлардаги,
«мусулмонобод» вак,тларидаги турмушни, х,аётни, у вак,тдаги
ижтимоий муносабатларни, урф-одатларни жуда гузал ранг-
ларга киритиб, мак,таб тасвир кдлади. Румондан олинадурган
таассурот шундайки, эски замонларда хдмма бойлар ва кам-
багаллар барчаси жуда гузал тирикчилик к,илганлар, бой савдо-
гарлар камбагаллар х,исобига фойда к,илиш, уларни эзиш х,ак;и-
да сира уйламаганлар, «халк,» учун жон куйдириб юрганлар ва
хдказо. Румонда мехраткашлар оммасининг - дехдонларнинг,
майда хунармандларнинг турмуши х,еч бир инъикос этмайдир.
Хадикдтан, бу румонни ук,иб чик,к,ан кишида урток, Шевердин
айткандек, «Эски замонларда турмуш кдндай гузал, к,андай
яхши булган экан!» деган натижага келиши мумкин.
311
Афсуски, макщамизни жуда х,ам узун кдлиб юбориш хавфи
бизга бу ерда Абдулла Кдцирийнинг бу румонини бир оз бул-
са-да кенграк тахдил к,илиб текшириб утиш имкониятини бер-
майди. Бу румон кенг, муфассал ва махсус танк,ид х,амда таф-
тишка мух,тож. Биз бу ерда укувчиларни урток, Шевердиннинг
юкорида мазкур мак,оласига хавола к,илиш билан к,аноатла-
нишка мажбурмиз.
Бу ерда шунигина айтамизки, мафкура жихдтидан бу ру
мон биздан хийла узокда. Дуруст, мен бу ерда адабий к,иймат
нук,таи назаридан Рози Юнус «асар»ларини А.Кдцирийнинг
«Уткан кунлар»и билан бир каторга куйиш х,ак,ида уйламайман
х,ам. Гози Юнуснинг «Табдил» ва «Татбик,»лари адабий жих,ат-
дан бир пуллик а^амиятга эга эмас, вахдланки, «Уткан кунлар»
узбек адабиёти майдонида биринчи румон ва яхши ёзилган ру
мон. У, шубхдсиз, гузал ва нафис бир асар.
Мафкура нуктаи назаридан хдм «Уткан кунлар»нинг зарари
х,ар х,олда «Х,ой, Шарк»ларнинг зараридан кам деб уйлаймиз.
Абдулла Кдцирий кучли ёзувчи, кучли адиб, менимча, биз
ундан янги нарсалар ва мафкура жихдтидан «Уткан кунлар»-
га Караганда бизга якинрок асарлар кутишимиз мумкин. Аммо
х,ар кандай булса-да, бу румоннинг прулетариат мафкурасига
тамом тескари булиши фактдир. Румон охираламир ушбу мако-
ланинг бош кисмида мазкур китобчаларда кисман инъикос эт-
миш гоялар, мафкураларнинг хизматини бажарадир.
Менимча, уша юкорида курсатилган мисоллар бизда нафис
санъат майдонининг турли зарарли огмалардан соф эмас экан-
лигини ва бу огмаларнинг тасодифий булмаганликларини очик
курсатсалар керак. Лекин, албатта юкорида ёзилган гаплар би
лан «дод, адабиётимиз тах,лика ичида, майда буржуазия мух,и-
ти х,аммани босаётибти» деб х,аяжон килишдан узовдаман.
Бунда шошиларлик, х,аддан ошик х;аяжон кутаришлик х;еч йук,.
Мен юкорида айтиб уттимки, биздаги шароит ичида бу кийин-
чиликларнинг, бу огмаларнинг булмаслиги мумкин эмас. Ик-
кинчидан, бизнинг адабиётимиз х,еч шубхдсиз йил сари сога-
йиб келаётибдир. Буни х,еч ким инкор эта олмайди. Аммо шу
билан бирга бизда «хотиржамлик» ахрол рух,иясига берилиб,
кул ковуштириб ултириш учун хдм х,еч бир асос йук- Аксин-
ча, менинг ушбу маколамда кисман тасвир этилган хдцисалар,
бизнинг нафис адабиёт бобига кубрак диккат беришимиз, на
фис адабиётни тула равишда уз мафкурамиз остига олиш йули-
да курашишимиз зарур булганлигини курсатадир. Бизда эса бу
312
♦"» ° - 4
жихдтдан жуда катта бушлик, бор. Буни бекитиб ултиришнинг
х,ожати йук,. Буни очик, икрор к,илиш керак. Биз бундай огма-
чилик,ларга к,арши шафкдтсиз, марх,аматсиз кураш олиб бориш
лозим булганлигини куб вак,тларда эсдан чикдриб куямиз. Гози
Юнуснинг «Татбикрт» ва «Табдилот»ларига, А.Кдцирийнинг
«Уткан кунлар»даги мафкуравий к,ингир-к,ийшик,лик,ларига
уз вак;тида тегишли бах,они бермаганлигимиз буни очик, кур-
сатади. Х,еч шубх,асиз бу огмаларни, к,интир-к,ийшик,лик,ларни
танкдд к,илиб чик,а олишлик, кучлар бизда йук, эмас, бор. Факдт
улар бу масалаларда кечирилмайдурган совук,к,онлик„ шошил-
маслик, курсатадилар.
Мак,садимиз шуки, бундан сунг нафис адабиёт бобида кури-
ладурган х,ар хил огмалар, к,ингир-к,ийшик,лик,лар уз вак,тидан
кечиктирилмасдан шафк,атсиз ва марх,аматсиз танк,идга дучор
этиладурган булсин.
Бундан сунг адабий к,иймати булмаслиги билан бирга очик,-
дан-очик, к,арши булган мафкураларни х,имоя к,иладурган ки-
тобчалар («Хой, Шарк,», «Узгариш алангалари»1 ва бошк,алар)
нинг адабиёт майдонига чик,ишига йул к,уйилмасин. Хатолик,
билан чик,ар эканлар улар танк,ид олови билан куйдирилсин.
Маълум адабий к,иймати булганлиги учун босилиши мумкин
ва зарур булган, аммо бир к,анча мафкуравий огмаларга мубта-
ло булган нафис асарлар /«Уткан кунлар»/ кдттик, танк,ид остига
олинсинлар. Адабиёт бобида танкдц ишини мустах,кам йулга
куймасдан туриб соглом, нафис адабиёт тузиш, нафис адабиёт
майдонида соглом янги кучлар етиштириш мумкин булмаган-
лиги доимо эсимизда турсин.
Мухаммад Х,АСАН
«Коммунист» журнали, 1928 йил, 4-сон.
4. «М УШ ТУМ»
«Муштум» деганда катта-кичикнинг лабида гайриихтиёрий
бир табассум куринади.
Инк,илобдан бу ёк,к,а чик,к,ан узбек вак,тли матбуоти тугриси-
да туппини ерга к,уйиб бир карра уйлаб чик,к,ан киши, х,амма-
сида хдм аста-секин юксалиш ва алох,ида даврларда учрайди.
1Гози Юнуснинг асарлари.
313
Н ° »4
Шунингдек «Муштум»нинг хдм утканларига бир назар ташла-
ган киши унда хдм уч алох,ида даврларни учратади.
Биринчи давр - «Муштум»нинг бошлаб чик,ишидан (1923
йил, феврал) 1926 йилнинг феврал ойида чикдан 27-сонигача
булган Еози Юнус, Жулкунбойлар даври. Бу даврнинг муваф-
фак,ият ва камчиликларини якунлаганда шуни айтмак мум
кин. «Муштум» уз мундарижаси билан ишчи-дех,к,он савиясига
хос эмас, мафкуравий жихдтдан купинча хато йулларга тушиб,
бизнинг камчиликларимиздан узгаларни кулдирмакчи булди.
Узларича к,илиб айтганда, «купрок, танпарастлик кдйгусида»
кдлиб умумий ишларимизнинг боришига ёндашолмади. Иш-
чи-дех,к,ондардигамалхдм булишниорзук,илиб матбуотгаяк,ин-
лашмок,чи булган ёш ёзувчиларни силтаб ташлашлар, уларнинг
усиб-унишига хох;ишсизликлар курсатилди. «Муштум»ни эгал-
лаб олишлар, бир мавзуни кдйтара бериш, ишонч ва вазифа-
ни суиистеъмол к,илишлар каби камчиликлар билан баробар,
айник,са бизнинг турмушга сингиб кеткан турли хурофий урф-
одатлар ва уларнинг омиллари булган домла эшонларга к,арши
курашда оз-м оз булса х,ам халк,имизни кулги ва мазах билан
як,инлаштиришда муваффак,иятлари булди.
Иккинчи даври фирк,амизнинг мафкура майдонида кураш
шиорига асосан шуро матбуотини юз прасант ишчи-дехдон
купчилиги манфаатига ишлатишда «Муштум»нинг эски «к,адр-
донлари»дан ажратилган вак,тдан бошланади.
Бунда гарчи «Муштум» узининг к,адимги усти ялтирок,лик,
сифатини йук,отган, тираж жих,атидан бир оз тушиб, х,ажм
жих,атидан торайган булса хдм, мундарижа ва мафкура том они
дан тугри йулга к,адам ташлади. Тугриси, бизнинг синфий мат-
буотимиз уз синфдошларинигина кулдириб, гайри унсурларга
улим зарбаси бериш, улар билан кдтъий кураш олиб бориш
вазифасини гарданига ола бошлаган давр эди. Бу кезларда ёш
ёзувчилар галаси хдм аввалги завк,-иштахдлари билан аста-се-
кин «Муштум» атрофига йигила бошладилар. «Муштум»ни тур
ли томондан илгарилатиш учун астойдил хдракатка бел богла-
ган эдилар.
Учинчи давр хрзирги давр булиб, «Муштум» х,ак,ик,атан хдм
уз синфий душманларига, х,ак,ик,ий эгаларига як,инлашмок,да.
Ишчи-дех;к,он кубчилигидаги талаб ва маданий савиянинг
усиши билан «Муштум» хдм тугридан-тугри уларнинг ичига
314
кириб камчиликларимиздан кулдирмокда ва умуман борган
сари илгариламакдадир. Тиражини илгариги микдорга кувиб
боришни, техника жихдтдан шуролар шарк,ида чик,иб турган
бутун кулги журналлардан устун булиши, икки юз минглаб
укувчиларга эга булган «Крокодил»ларга етиши, журнални бир
неча кишининг «ташаббус ва гайрати»гагина хдвола к,илмай,
атрофига бир туркум ёзгучиларни жалб к,илиши унинг хрзир-
ги муваффак,иятларидандир. Тугри, х,озир х,ам «Муштум»нинг
баъзи бир камчиликлари бор. Лекин фиркдмизнинг йулбошчи-
лиги, дустларнинг самимий курсатишлари уша камчиликларни
тулгазишга имкон беради. «Муштум» атрофига тупланган ёш
кулги ва мазахчилар хдм шу ваъдани такрорлайдирлар.
Мирза НУРТОЙ,
«Ер юзы» журналы, 1928 йил, 15 май, 8-(41) сон.
5. «М УШ ТУМ»НИ ВАРАК,ЛАР ЭКАН...
(Архив материалларидан)
Ё, мух,тарам укувчилар!
Лаб-лунжингизни йигиштиргайсизким бу нарсадан кулиш
басе мушкулдир.
Кеча рафика билан андек айтишиб кдпиб, узимга гушани-
шиндан к,увонч к,идирар, бир оз булса х,ам шикаста кунгилни
«юпатмасмикин» дегандек к,илиб, «Муштум»нинг эски нашр-
ларини варак,лар эдим.
Яна бош бармокди огизга х,авола к,илиб, хуллаб 1923-йилги
«Муштум»нинг февралда чикдан биринчи сонини астагина оч-
дик.
Биринчи суз «Муштум» таърифида - Жулкунбойники. Бунда
«Мушт - сиёсатда подшох,, ик,тисодда «авлиё» эмишким, унинг
ахдмияти куллияси мах,алла ижтимоиётидан дарак кдлинади.
«К,овун деб экканимиз шунгия, олтин к;унгуз деб махтаганлари
к,ора к,унгиз эканким, бурунни урашк,а мажбур булдик,» деб пе-
шонага шилт этиб уриб куяди. Суз «афандилар» билан тугалиб,
«бир мушти пурзур булса, у хдм прулетар мушти» экани эъти-
роф к,илинади.
Биз «бундан нари шу муштнинг мазасини татир эканмиз»
умиди билан яна ичкарирак кирдик. Мана, бир нордон «Эшит-
кучи»нинг «Ах,ли ислом» деган мак,оласи. Унда айтилади:
315
«Некалайнинг асрида х,ам бундай зулм булмаган эди-ку. Шу
урислардан кутулар кун борми сира, ё йук,ми?»
Буни укур-укумас, айбни ёшлигимизнинг буйнига, ёзгучининг
эртани куролмайдирган курлигига, ута кеткан тор миллатчилиги-
га хдвола к,илдик,. Крлган макщалар, аллакимларнинг оёгини бо-
сиш кдбилидаги аччик,учов хдзилкашликлардан иборат эканким,
буни уз вак,тида укуб эсдан х,ам чикдргандирсиз.
Биз бу макдпа билан алох,ида шахсларнинг алохдца пайтлар-
даги «ноалох,ида» сузларини кучирмакчимиз.
2-сондаги «Саломнома»ни ук,удик,, унда: «Халк, кайгусии
емайин, мактаб очай демайин, элли-олтмиш к,уй берган, саккиз
кунлаб туй берган Туркистон савдогарларига салом!» дейди
Думбулниса. Биз халк, к,айгусин, эл тарбиясин шулардан куткан
мижгилнисаларга х,ам к,алампирли салом, дедик.
Биринчи-иккинчи сонларнинг карикатураларида узбек
миллатининг «ажнабий» миллатларга емиш булгани, мусул-
монларнинг агниё табак,асининг солик, сиёсатидан «афто-
дах,оллиги» тор миллатчилик рамкасида йиги аралаш тасвир
к,илинган. 3-сонида эса самарскийларнинг «миллати нажиб»
билан бир йиллик алок,а тарихлари чизилган. Аммо унга сабаб
булган ик,тисодий мажбуриятлар ва буржуазия синфининг одат-
лари йутал аралаш тагофул билан курсатилмаган. Хайр, яна бир
бармок, х,уллаб, варагини очк,ан эдик, «Муштум» имзоси билан
ёзилган бир куйди-пиштининг «таваккал»ига кузимиз тушди.
Унда беш-олти дуваракларни миллат х,адяси, ватан армугони
к,илиб «Вой х,олингга миллато! Бу кетишинг разолат!» деб вагз-
лик, к,илинибдир. Биз «ихи» дедик.
Мана кулимизда 4-сон.
Бош мак,ола Жулкунбойнинг «Нах,с боск,ан экан»и. Мил-
латнинг буюк адиби «уз» истик,болидан вах,имадор булиб, Ук-
табрнинг муваффак,иятини курмайди. «Етар садага, кунгил
айнаб куз олдим к,оронгиланди» дейди. Купчиликни хутук ва
хукузга мисол к,илади. Биз, уз аптини сувда кургандир, «нах,с
боск,ан экан» фол очтиргандир, дедик. Балки бунга, уша вак,т-
даги мух,ит шуни талаб к,илар эди, дегучилар булар. Биз х,амёза
аралаш «Шундаймикин-а!» деймиз.
Ана энди 8-сондаш «Узр» билан «Илмий шуро ишка бошлади»
мак,оласини ук,иб 1суринг, худди ёлгоннамо х,ак,ик,ий узр. «Биз-
316
да халк, бор, афкори умумия йук,» эмиш. «Сумалак авлиё»1нинг
«Ахрол рущя»сини текширинг. Худди мушук чуваткан калава.
Кулимизда 10-сон. Биринчи мак,ола. «Замонанинг зайили»,
«Муштум» имзоси билан. Бунда узбек миллатининг бурнига
чертиб (аравакаш тавба к,илипти) мукдддароти тайинланади ва
мундан кайфланилади. «Бир вак,тлар уз борлигини курсата ол-
ган узбек миллати» деб «Уткан кунлар»нинг нашъасидан бурун
тортилади. Бу х,ам утсин. «Мечкай» исмли шоир углини ук,ит-
маган бир ах,ли растадан нима деб шикоят к,илади денг, айтади:
- «Булгуси яхши эл укутгучиси, барча сафсаталар чуруткучи-
си, эл муаллимлиги улуг ишдир». Яъни, х,ой савдогарзода, ук,и,
элни «ок,арт», эгри-бугри, чизма-чизик,, ола-була, мундарижа-
си касал карикатураларни куриб мавзу эгасининг эрмаги учун
хизмат к,илган «бош к,отирди»лар, деб куйдик,.
11-сонда «Сумалак авлиё» «Баъс бадалмавт» мак;оласида
мух,аррирларга хитобан: Хой! Сиз, эчки сок,ол, к,уй к,адам, сигир
фаросатлик бир халкда йулбошчидирсиз! - деб оммани сукади.
Буни ук,игандан сунг мана шу суз била эхтибор тилимга кел-
ди: - Х,ой Гози! Купчилик бир култумдан тупурса, ундан х,осил
булган кулдан вужудингни к,утк,аза оласанми ёки бу кунни уй-
ламаганмидинг?!
Энди Жулкунбой тарафидан яратилиб уз вак,тида ва уз ах,л-
лари уртасида мужиби ташаккур булиб к,абул к,илинган раста,
бозор, ran ва тукмаларда к;айта-к,айта ук,илиб узига бир турким
«олий табак,а»ларни жалб к,илган икки вужуд - Калвак махзум
ва Тошпулат тажангларга жирттак айтмок;чимиз.
Калвак махзум «Шодикул»2 таъбирича: «XIX аср Урта Осиё
феодаллари даврининг мажмалаг бир типи», у дар кдтори ёрон
хоки туроб кетиши лозим булса х,ам, ёзувчи уни тиргизади ва
20-нчи аср иккинчи чорагига кдцам к,уйиш арафасида турган ва
социализм жамиятининг асоси курилмокда булган бирдан-бир
ишчи-дех,к,он мамлакатининг турли сиёсий ва ижтимоий муас-
сасаларида «контроллик;» к,илиш вазифасини топширади. Шу-
нинг билан бирга шуро хизматчиларига «насих,ат» к,илиб, шуро
идораларини «рохд ростка» йуллатмок,чи булади.
Тошпулат тажанг - олти йиллик, шуро даврида саводини
чик,ара олмай, куча-куйларда сандиранглаб юрган лутти бир
1Гози Юнуснинг тахаллусларидан бири.
2Шодикул - Зиё Саид.
317
чапан. Унинг Калвак махзумдан айирмаси сузининг кито-
бий булмай, самовор тили булгани. Биз буларга суз бермадик.
Чунки «Эзмалик х,ам эбида» дейдирлар. Керак к,илар эканлар
марх,аматларини дариг тутмай, ичкарига к,арасинлар. Унда
чакка тириштиришга арзигундай гаплар топилмаса, Тошпулат
тажангнинг х,ак, хурмати.
Инсон - жавхдри тарбия. Рози билан Жулкунбойлар «Муш-
тум»ни монополия к,илиб мехнаткашларни ёт рухда тар
бия кдпдилар. Монополиянинг маъноси шулки: бир йиллик
«Муштум» бошдан-оёк, шу икки азаматнинг хосаки кдламлари
билан чик,ди. Санни Худо, Жулкунбой, Мулла Чук,мор, Жимит,
Думбул, Овсар, Индамас суфи, Сумалак авлиё, Шапок, махзум ва
Муштумнинг имзоси билан ёзгучилар Еози билан Абдулланинг
узлари эмасмидилар? Агар, «Кдндай к,илайлик„ ёзишгучилар
йук, эди», десалар: «Бали, боищармадан берган жавобларингиз
к,албаки экан-да?» деймиз, х,ам бунга «Сиз, ишчи-дех,к,он омма-
сидан усиш ва маданий савияни куролмадингиз!» деган сузни
к,ушиб к,уямиз. Умуман айтканда Жулкунбой бурнаки отса, Еози
«х,ак,к,астурост», Еози акса урса, Жулк,унбой «ярхдмакаллоху яш-
фука» деб бизни кулдириб келдилар.
Хак,ик,атдан куз юмиш х,ам хато. «Муштум» уша вак,тлар-
да эшон ва муллаларга к,арши курашиб келди. Лекин бу кураш
янги ик,тисодий сиёсатдан сунг томирларига к,он югуриб к,олган
маълум бир миллий табак;анинг манфаати учун эди. Энг охирги
25-сон «Муштум»нинг юбилей карикатурасида Еози Юнуснинг
«Муштум»ни эмизиб турганлиги тасвир к^линади. Буни биз ман-
тик,сизликнинг буйнига юкладик, чунки «Муштум»ни алохдда
шахслар тугмайдилар. «Муштум» турмушнинг ва ижтимоий та-
лабларнинг уэдони, Аммо «Муштум»га волидаи разоъ1 буламан,
деб даъво кдлса, эрмак учун биз х,ам «балли» деймиз. 1924 йилда
«Муштум» хджми ёгидан бир мунча кенгаяди. Бундан боцща ян-
гилик йук;. Бир шахснинг айрим жинояти учун, бутун ш$фо идо-
раларини х,ак,орат килишлар, ерлилаштиришни курол к,илиб мил-
латчиликни зурайтириш, клишаларга суиистеъмол, икки жумла
билан тамом булиши лозим булган нарсаларига «Муштум»нинг
икки бетини назр к,илиш ва шунга ухшаган бир гала «ли^-лик» ва
«лар-лар» яна авж олади.
1Волидаи разоъ - эмизган она.
318
Ростини айтканда, Гози билан Жулкунбойнинг «машхур та-
лашлари» уларни ички сирларини офтобда кдпган сагрининг
шуридек к,илиб сиртларига чикдрди. Гап бундай эди: 1925
йил 7 август 193-сон «К,изил Узбекистон» газетасида Жулкун-
бой «Муштум»ни танкдд к,илади ва «Муштум»нинг кундан
кунга мундарижа ёгидан суюк,лаша борганини айтиб келиб:
«Муштум»дан бизнинг кутканимиз чин муштумлик, эди. Икки
йилдирки мавзуъ бир:
Эшонимизнинг тасбих,лари ноевой к,овок,.
Домла поччам саллалари узун чузок,!...» дейдир ва 13-сон
«Муштум»да динга кдрши куйилган карикатураларга пичинг
отади. Биз буни ук,иб «Эътироф к,илиш хдм бор экан-а» дедик.
Гози 201-сон «К,изил Узбекистан» газетасида Жулкунбойга жа-
воб бериб «Танкдд эмас, тош отиш» дейди ва лунда-лунда, ох,о-
ри тукилмаган янгиликларни майдонга ташлайди. Жулкунбойга
к,араб: «Калвак махзум кулдириш учун яхши булса хдм, фойдага
келганда «Ок, падар»нинг1луттибозликлари ортик,чадир» деб уз
вивескасини юк,орирок, кутаради. 13-сондаги карикатура тугри-
сида гапириб, Жулкунбойнинг бизга к,оронш булган сиррини
(диндорлигини) очиб солади. Буни ук,иб, Жулкунбойнинг тепа
сочи тикка булади-да, Гозига «Шаллак,и!» унвонини так,иб рад-
дия ёзади. Ана матбуот сах,насида иштонсизликни куринг. Ук,иб
туриб киши хижолатдан терлайди. Жулкунбой айтади: - Нима
демакчисан, диндорми, миллатчими, нима ахир? Мен диндор
булсам, сан-чи? «Турма хотиралари»нг эсингда борми? Ман,
маълум масалада шундайман. Нима к,илар эдинг? Агар жур-
налнинг тузалишини истасанг нега шу чокдача на сиёсатдан ва
на ижтимоиётдан бирорта танкддий мак,ола ёзиб укувчиларни
сероб к,илмадинг? Бунга Рози чидамайди. «Шаллак,и ким?» деб
унга к,арши таёк, кутариб чидади. Бунга к,арши Жулкунбой хдм
«Ужар кур» сарлавх,аси остида сукиниб, «Ачасининг куйлагини
кийиб чик,к,ан Рози Юнуслар катта-кичикдан жирттак оладир»
дейди. Биз агар шу жумлани Гози Юнус х,ам Жулк,унбойга к,араб
такрорлаб чик,ганда эди, келгусига тугри кдралган булиб, х,ар
икки уртада мусовот бузулмаган булар эди, - деймиз.
Фиркднинг мафкура майдонидаги кураши пролетариат маф-
курасини согломлаштирди. Гози ва Жулкунбойлар «Муштум»-
дан олиндилар. Х,озир «Муштум» аста-секин булса х,ам узининг
1Гози Юнуснинг тахаллуси.
319
х,ак,ик,ий йулидан бормокда, эски «к,адрдонлари»дан узокдаш-
мокда. Бинобарин, босилиш нусхаси ортиб мундарижаси бой-
имокдадир. Бундан буёкдаги гапларимизни шоирона к;илиб
айтдик: Шамоллар эсди, кунлар утди, ойлар кечти, ишлар туза-
ла бошлади.
Ук,увчилар! Афвингизни сураб, ижозатингиз билан яна
бир марта сизнинг назари дикдатингизни 1926 йил 27-сон
«Муштум»нинг мук,овасидаги расмга йуллатмакчимиз. Бунда
Йулдошбой акамни: «Орк,а-олдингга к,ара, эх,тиёт бул!» деган-
дай дилиб расми туширилган, лекин бир варак, очинг, «Овсар»
миянинг (Жулкунбойнинг) прулетар матбуотини булгатгани-
ни, гунгалагига тош солиб, валинеъматларига оёкдик, хизмати-
ни бажармакчи булганини ук,ийсиз-да, уч йиллик умрингизга
во асаф ук;иб «тарих-тарих» дейсиз ва эснаб дуясиз.
Мирза НУРТОЙ,
«Муштум» журналы, 1928 йил, 8-сон, 6-7-бет лар.
'fi
Мана дейман, Худой дейман, «Муштум»ку душманини йиг-
латиб, дустини кулдириб келди, дейман. Узининг йулида бир
талай муваффак,иятлари х,ам бор дейман....
«Муштум» мафкура майдонида фирк,амизнинг рах,барлиги
остида пролетариат учун ёт булган шалгамсуфат, балгам таби-
ат зиёнлиларга суфра к,ок,ди эълон к,илди. Яхши к,илди, ажаб
к,илди, хуб к,илди. Мана унинг муваффак,иятларидан энг улка-
ни. Ман буни суйлаб булгандан кейин нима демакчиман, де-
макчиманки: «Муштум» уткандаги хатоларини такрор к,илма-
син, х;озирги камчиликларни «анчайин» деб ташлаб кетмасин.
Атрофига уюшкан ун минглаб ишчи-дех,к,он купчилигининг
дардига малх,ам булсин, янги турмуш гилдирагига чуп сук,мок,-
чи булган гирромларга ер чиздириб куйсин. Бу ишда албатта
ишчи-дехдон оммаси уртасидан етишиб чик,иб келаётк,ан ёш
ёзувчилар армияси к,атнашадирлар.
Бизнинг тилак мана шу.
«Муштум»чиларга ва умуман к,изил матбуот бах,одирларига
хурмат билан Нуртой.
«Муштум» 1928 йил, 8-сон, 7-бет.
320
6. СИЗ АДАБИЁТ МУХ.ИБИМИСИЗ?
Бас, гафлатда кдгсмангиз! Шу якдн орада «Уткан кунлар»
Тез кунларда газетамиз сах,ифаларида Абдулла Кддирий-
нинг «тарихий румон»и устида узок, бир тахдил-танкдц боса
бошлаймиз. Жуда тез таркдлиб кеткан бу румоннинг бадиий ва
мафкуравий юзини марксизм танкддида узок, текшириб бериш
биринчи йула урток, Хусаиновнинг иши булди.
«Румон эскиб к,олди, вак,т утди» деган фикрлар булиши
мумкин...1 санъатидан кдтъи назар, берган идеологияси би
лан гумонсираб крлганлар бизда йук,ми? Танкдцнинг хизмати
«гумон»ни аникдаш ва ёзилажак, румонларнинг йулини бел-
гилашдир. Жулк,унбой румони чиндан тарихий румонми ёхуд
отигина тарихийми?
Румонини ёзишда к,айси манбалардан сув ичкан, типлар, х,о-
дисалар, вок,еалар, четда к,олган сиёсий-ижтимоий х,ак,ик,атлар
устида бир к,адар узок, ва илмий тухталадир.
Бу танк,ид бир ёк,лама, тутуб олиб дуппослаш булмай, бори-
ни айтиб тугри фикрни ёйиб ташлайдир.
Укувчилар шуни хдм билсинким, «Уткан кунлар» устида бу
биринчи танкдддир. Мунак,к,ид х,ам илмий бир ишни кулга би
ринчи мартаба олгандир. Адабиётимиз, танк,идчилигимиз, ма-
даниятимиз энди усмакда. Шу каби тубандан иш бошлаб уса-
ёткан мунакдиднинг х,ам ёшлигини, тажрибасини кузда тута-
миз. Баъзи бир росту ёлгон игволардагидай: адабий к,умондон-
лик,, реалдан куз юмиш, бир томонлама хдк,орат Сотти Хусайн
танк,идида булмайдир.
Хар бир сох,ада, курашнингх,ар бир тармогидаги к,узгалишда,
инцилобда ёшлар чиникдан болшевикларга эргашиб, фаол
к,атнашмок,далар. Адабиёт-танкдд бобида к,узгалган, товуш
чикдрган ёш мунак,к,иднинг шу биринчи иши олк,ишларликдир.
Бу узок, мак,олани газетамизда босишнинг асоси шу: бирин-
чидан, «Уткан кунлар»нинг юзага чик,иши бир адабий хддиса
эди, унинг майдонда тах,лилсиз к,олиши мумкин булмаган нар
са. Иккинчидан, илмий адабий кучлар йигилган Тошканддаги
газетада босилиши шу макдлани илмий кучларнинг х,ам олдига
куйиш. Учинчидан булса, шу йусинда оммага берилган ёт таъ-
сирлар ила асосли, кучли бир кураш очишдир.
1Шу ердаги сузларни ук,иб булмади.
—°—**4
Макщада санъат назарияси, румончилид кридалари бир мун-
ча уринни олган. Буни к,исдартмасдан босамиз, чунки, узбек ти-
лида марксизм асосидаги адабиёт назарияси босилмагандир.
Бинобарин, урганувчи ёш ёзувчи санъаткорларимизга бир сабок,,
йул-йуруд, асос тарзида кетадир. Кутинг, тездан макща бошлана-
ди, унинг устида тагин, тагин тортишлар булар.
«Ш арц^ацщати» газетаси, 1929 йил, 14июн, 120-сон.
##*
Сотти Х,УСАЙН
7. «УТКАН КУНЛАР» Х,АМ УТКАН КУНЛАР
Кириш
АДодирий узининг адабий ижодий ишини уктабрдан сунг
эмас, уктабргача давом к,илдириб келган ёзувчидир. Аммо
уктабргача Русия жах,онгирлиги Туркистоннинг ерли халк,и
орасидан чик,к,ан к;обилиятларни янчиб бугиб келди. Шу жум-
ладан АДодирий х,ам узининг бор к,обилиятини кенгайтириб,
ижодий юксалув томон йуналувга тегишли шароит тополмади.
Кдчонки уктабр прулетариат инк,илоби булди, миллий озодлик
масаласини тугри х,ал к,илди. Сунгра х,ар бир миллат ик,тисодий,
сиёсий, маданий мухториятга эга булиб, х,ар бир миллатнинг
купчилигини ташкил к,илувчи мехдаткашлар эркин нафас ол-
дилар, юксалдилар. Туркистон каби орк;ада к;олган миллатлар-
нинг купчилиги х,ак,ик,атан, кишилик дунёсининг озодлик,к,а
элтувчи умумий йулига тушдилар.
Мустамлакаларда усолмай ётган ерли талантлар уктабр ша-
рафи билан усди. У кучлар узига шароит топди. Мехдаткаш ом -
мадаги ижтимоий, сиёсий, адабий талантнинг усувидан бошк,а
х,атто миллий буржуазия фикридаги баъзи кучлар х,ам усди. Шу
жумладан, АД одирий х,ам усди. Аммо бу кучлар сунгрок, сузла-
рини к,алам кучи билан миллий озодлик,ни мустахдамлаб, бир-
дан-бир миллий масалани тугри х,ал дилган прулетариат инк,и-
лобининг хизматчилари булиб кетмадилар. Аксинча, умуман
прулетариат индилобига дарши, инчинун миллий озодлик,да
к,арши бордилар. Чунки булар учун миллатнинг купчилиги бул
ган ишчи-дехдонлар озодлиги керак эмас, балки миллат бур-
жуазиясининг озодлиги керак эди, яъни мехдаткашларни эзув,
янчув, шу билан хурлик, кайф, сафо куриш имкониятини кен-
322
V— o - » f
гайтирув керак эди. Шунинг учун бизга жадидларнинг куплари
миллий озодлик,ни мех,наткашлар манфаатига томон х,ал булу-
вига к,арши курашдилар. Шунинг учун жадид адиблари, яъни
уктабрдан сунг х,ам пролетариат инк,илоби мох,иятини тушу-
нишни истамаганлари яна жадид булиб кдлдилар.
Узлари миллатчи булсалар-да, уз миллатларининг купчи-
лиги устига хужум к,илиш учун бутун ташк,и ва ички аксил-
инк,илобий кучларни сафарбарликка чак,ирдилар. АДодирий
эскидан адабий ижодий ишида шу жадид фикрини адабиётда
гавдалантириб келди. Уктабргача ёзган «Бахтсиз куяв», «Жу-
вонбоз» ва хдказо асарларида янги миллий буржуазия мафку-
рачилари булган «тарак,к,ийпарвар» жадидларнинг фикрлари-
ни ижодида курсатди, эски савдогар ва феодалний бойларни
янги таракдий саноат бойларига к,арши куйди.
АДодирий уктабрдан сунг х,ам асосан худди мана шу
мак;омда ёзувчи булиб к,олди. Бир мунча боищачарок, турли-ту-
ман ник,облар билан узбек адабиётида майда буржуазия к,а-
рашларини утказиб, буржуазия имтилувини к,олдирди, сунгги
асарлари билан АДодирий катта буржуазияга имтилуви майда
буржуазиянинг куз к,арашлари билан тамом сугорилган экани-
ни исбот к,илди.
Жадид адабиёти феодализмга к,арши оху фигонни санъат-
га буш беришдан нарига уса олмади. Эх,тимол керакли шароит
булганда,усар эди. Лекин жадидизм адабиёти даврида бирмун-
ча ёш к,обилиятли адабий майдонда курилдилар. Бу кучлар ук
табрдан кейин узларининг собик, инк,илобий фикрларини бу-
риб, прулетариатга к,арши аксилинк,илобий адабий куч булиб
куриндилар. Чунки бундай ёзувчилар эскидан санъат буржуа-
зиясининг мафкурачиси эдилар. «Уткан кунлар» румони мух,ар-
рири Абдулла Кддирийнинг узи х,ам шу ок,имнинг хайрихох, ки-
шиларидан булган. Бу ёзувчиларнинг х,аммаси саноат бойлари
билан бирга улмади. Уктабрдан кейин х,ам салк,ит бой унсурлар
билан бирга бирмунча вак,т бориб адабиёт сох,асида пролетари
ат инк,илобига терс турдилар. Бир к,исмлари жадидизм даври
да ортдирган адабий маълумотлари устига Туркистонга келган
туркларнинг тарбия бериши билан яна кучландилар. Шу йусун-
да бориб турк буржуазия адабиётининг таъсири билан юксак
адабий намуналар бера бордилар. Шу хилда мохдр ёзилган ада
бий асар уста ёзувчи Абдулла Кддирийнинг «Уткан кунлар» ру-
323
монидир. Румон 1925-26-нчи йилларда босилиб чикди. Аммо
шу вак,тгача матбуот бетида «Ёш ленинчи» газетасида босилган
урток, Саидолим Шарафиддинов тезиси, «Фиркд учун» журна-
лида русча босилган бир кичкина мак,оладан бошкд х,еч нарса
ук,ишга муваффак, була олмадик,. Бу нарса матбуотимизнинг
камчилиги булди, деб айтиш мумкиндур.
«Уткан кунлар» тугрисида бир-икки мак,олачалар билан
кифояланиб к,олиш ярамайди. Куб ёзиш, кенг мулохдза кдлиб
текшириш керак. Биз уткан йил Тошкентдаги ёш прулетар
адиблар тугарагининг икки ултиришида «Уткан кунлар» румо-
нини текширдик. Унда урток, Шарафиддинов к,иск,ача маъруза
к,илди. Тугаракдаги уртокдар жиддий кдтнашдилар. Шундан
кейин яна х,ам жиддий тимискиланиб «текшириш керак экан»
деган фикр билан к,олган эдик. Ушал текширишимиз х,еч нарса
бермади, деган уртокдар хдм бор. Булар тугридан-тугри васва-
сачилар эди. Тугаракдаги текшириш бундан кейинги жиддий
тахлилларга йул очди. Очик,рок, айтканда адабиётчи уртокдар-
да текшириш ишига мех,р ортдирди. Биз х,ам ушал тугаракдаги
ортдириб к,олган х,авасимиз билан шундай анча уста ёзилган
«Уткан кунлар» румонини текширишка уннадик. Агарда биз
шу «Ёшлик,-тошлик,» деб бошланган жасоратли ишимизни эл-
лик-олтмиш прасант бажарсак, катта адабий иш к,илган була-
миз. Бу х,акда ёзишдан кечикдик, шундай булса х,ам, х,еч булма-
гандан кура кеч булгани яхши, деган фикрдамиз.
«Уткан кунлар»ни текшириш учун тупланган тугарак йиги-
нида Сулаймон Хужаев ва Иброх,им То^ирийлар* томонидан к,и-
зик, сузларни эшитишка тугри келган эди. Буларнинг сузларига
бу ерда тухтаб утмасдан иложимиз йук,. Чунки у гаплар тугри-
дан-тугри «Уткан кунлар» румонининг «шаклини мак,тай бе-
ринг, мазмунига тил тегизманг» маъносидаги «маддох,»лик, эди.
Сулаймон Хужаев: «Бизнинг узбеклар орасида Жулкунбой-
чалик, ширин, лаззатли ёзадиган киши борми? Албатта, йук,!»
«Уткан кунлар»нинг мафкурасини бир ёкда куйиб туриб, унинг
адабий томонини яхши текшириш керак» деган мазмунда сузла-
ди. Албатта, бу адабий курлик, адабий жохдпликдан иборат эди.
Тугаракда бундай фикр зарбага учради. Чунки бизнинг йулимиз
шаклни мазмундан, мазмунни шаклдан ажратиб текшириш эмас
эди. Хрзирги тахдилимизда х,ам бу йук,! Иброхим Тохирий булса
онгли суратда: «Х,озирги давр ёзувчига гуллар дастасини тузушда
324
материал беролмайди» деб чикди. Шунинг учун Абдулла Кдцирий
«Уткан кунлар»дан мавзу олиб ёзишга мажбур булган. Кимда-ким
яхши гулдастасидек чиройлик адабий асар майдонга келтирмак-
чи булса албатта оркдга, уткан замонга кдйтиши лозим булар
эмиш. Бундай адабий фатво хдзирги замондан безган ётлар куйи-
ни куйлаб юрадиган «кдландар» кишиларнинг пайгамбарлигидан
келиб чикдан бемазалик!
Абдулла Кддирийнинг хдзирги кундан (уктабрдан сунгги
кун) олиб ёзмаслигига сабаб хрзирги замоннинг материал бера
олмаслиги булмай, ёзувчининг ижтимоий, синфий ах,вол рухд-
ясига боглик, нарсадур. Агар Абдулла Кдцирий уктабрдан сунгги
мавзулардан олиб ёзмок,чи булганда бутун босмачилик даври
ва у билан кураш, енгиш ва бошкд ижтимоий хдцисалар мате
риал бера олмасми эдилар? Кдцирий нима учун уткан кунлар-
дан олиб ёзган? Отасининг тарихий эсдаликлари, х,икоялари
нима учун уни ортик, даражада к,изикдириб, уткан турмушдан
румон яратиш хдвасини тугдирган? Тахдилимиз бу саволларга
жавоб беради.
Ёзувчилик,нинг катта хусусияти гавдалантириб суратлар
ишлаш, тасвирий уйлай олиш ва дунёни сеза билишдир. Уй-
лаганда, материал устида фикр юритганда, куз олдида жонли
гавдаларни туйгулари билан сезиб, яхши узлаштира олмай-
диган киши ёзувчи була олмайди.
(Мак,ола давомида Сотти Хусайн санъатни, адабиётни факдт
марксизм, диалектик материализм асосидагина урганиб, шу
асосдагина ижод к,илиш лозим мазмунида ук,увчиларга ва А б
дулла Кдцирийга узундан-узок, дам солади. Бу «доно», «уткир»
гапларни бугунги кун талаби ва эътиборидан кдлгани учун к,а-
тордан тушуриб кдлдирдик).
* ❖ >!<
Марксизм нук,таи назарининг адабиёт, санъатга к,арашини
жуда к,иск,а куздан кечирдик. Унда марксизм мунакдидчилиги
адабий х;одисани к,андай усуллар билан текширади? Танк,ид-
нинг вазифаси нимадан иборат?
Синфий кураш жуда к,изгинлашган, кескинлашкан бир давр-
дамиз. Чунки биз хужаликдаги капитализм томирларининг ил-
дизига болта уриб емиришга жиддий киришдик. Шунинг учун
хдм синфий душман кдттик,, жиддий кдршилигини курсатиб
туради. Унинг билан баробар турли майда буржуазия унсурла-
ри прулетариат кдторини юмшатишга уннайди. Баъзан ишла-
римизга зарба беришка кдттик, киришадилар. Душман синфи-
нинг кураши сиёсий, ик,тисодий майдондагина эмас, мафкура
майдонида хдм узини курсатмакда. Шунинг учун мафкура ма-
саласини асослик, к,исми булган адабиёт бобида хдм буржуазия
ва майда буржуазия таъсири кириши куриниб турибти. Уму-
ман, мафкура майдонида, айшщса адабиёт майдонида кучла-
римиз оз ва ишларимиз яхши куйилгани йук,. Шунинг учун хдм
адабиёт жабхдсида ёт мафкуралар к,исман муваффадиятга хдм
эга булиб к,олади. Бундай ах,вол Урта Осиёнинг жуда ола-була
шароитида яна хдм кескин туе олиб кетади. Мана шунинг учун
марксизм танк,иди катта, чукур мулохдза билан иш куриши ло-
зим. Адабиёт майдонида фиркднинг йулини махдам туриб ут-
казишда катта масъулият марксизм танкдди устига тушади.
Марксизм танкдди адабий асарни текширганда уз олдига
биринчи галда ижтимоий тах,лилни куяди. Бундан бир ёглама-
лик, тушунилиши керак эмас. Балки Маркс ва Лениннинг ил-
мий ишланган усулини адабиётда куллаш, яъни адабий тилни
ижтимоий тилга бураш деган маънони англаш керак. Марксист
мунакдид асар тах,лилидан олдин унинг мазмунига ва ёзувчига
булган ташди таъсир синфий таъсирга ва у таъсирнинг асарда бе-
рилганигатухтар. Адабий хддисанинг бутун айланасидаги бошда
ижтимоий х,одисалар билан боглар. Шунинг билан баробар уша
асардаги шаклни тугдирган тарихий шароитни эътиборга олиб
туриб текширур. Умуман олганда мужодалавий моддиюнчилик,1
усулини куллаш керак булади. Эски адабиётчиларимиз марксча
танк,идни курук,, мафкураси бузук,, сукишдан иборат булади, де-
йдилар. Бундай тушунча анчагина тарк,алиб кеткандур. Бунинг
бир мунча муваффак;иятлик тарк,алишига сабаб узбек адабиёт
майдонида тузик, жиддий, илмий асосдаги тандиднинг булмага-
ни, булса-да жуда заиф булганидур. Бутун шарт-шароитлари би
лан адабий асарни тандид к,илгучи кишимиз йук,. Рус адабиётида
хдм жуда оз мунакдидга эгамиз, дейдилар. Аммо узбек адабиёти
билан шугулланиб келган уртодпаримиз тандид ишида жиддий
шугулланмадилар. Шунинг натижасида узбек ёзувчилари ва зи-
ёлилари орасида адабий асарга бах,о беришда марксизмнинг
ижтимоий илмий усули ярамайди, факдт шаклий усули ярайди,
1Мужодалавий моддиюнчилик, - диалектик материализм.
326
♦-» ■>»•*
деган мафхумдаги фикрнинг тарк,алишига имконият тайёрла-
дилар. Албатта, марксизм танкдди сукишдан иборат деган фи-
крларга каттик, зарба беришимиз керак. Чунки марксизм танк;и-
дининг вазифаси сукиш булмай, илмий асосда текширишдур.
Тах,лил вак,тида адабий асарнинг камчилигини кдттик, танкдд
к,илиш билан бирга, уни ярарлик, яхши жойларини тегидан чизиб
утиш марксист танкдцчиларининг вазифасидир. Баъзи уринда
асарнинг тугридан-тугри аксилинк,илобий нук,талари майдонда
булгудек булса марксизм танкдди марксизм цензурасига айла-
нади. Чунки биз синфий, сиёсий, мафкуравий курашнинг жи-
ловини бушаштира олмаймиз. Марксист танкдди адабий асар-
ни тах,лилида шакл масаласини жуда дикдат билан текшириб,
унинг к,анча мундарижа билан ёпишк,ани, чиройлик, чик,к,ани,
ишланганини айримча курсатиши лозим. Юк,оридаги ёзилган-
лардан маълум булиб туриптиким, бизнинг танк,ид сукиш асо-
сида булмасдан илмий асосда булиб, мазмунини х,ам, шаклини
х;ам уз ичига олади. Шаклчилар усули факдт ёрдамчигина булур.
Абдулла К,одирийнинг «Уткан кунлар» румони устида анча
мутолаа к,илдик,. Урток,ларимизнинг кумаклари билан Абдулла
Крдирийнинг ук,уган усулда, техникада фойдаланган асарлари-
дан бир нечасини куриб чик,илди. Румоннинг уз ичига олган
даврига оид хужжатларни куп к,ийинлик,лар билан булса-да
топдик;. Бизнинг тарихимизни марксизмча асослик; илмий тек-
ширган мукаммал асарнинг йук,лиги яна бизни к,ийнади. Шун-
дай булса-да, кавлаштириб анчагина нарсалар туплаш мумкин
булди.
Румондаги мафкуравий бузук,лик,лар ва фикрий адабий каму
кустлар тугрисида ёзиш билан Абдулла Крдирийга уни ёз, муни
к,ил, к,аламингни синдир, дейдиган буйрук, бермакчи эмасмиз.
Шуро шароити узи ижтимоий буйругини, заказини беради.
Биринчидан, Абдулла К,одирийни ёзувчиликдан тухтатишга
хизмат к,илмай, яна уни дунёни ва турмушдаги адабиётнинг
урнини тугри тушуниб олиб юксалишига кумаклашмакчи бул-
дик,. Румон, иккинчидан, укувчиларимизни танкидий куз би
лан к,араб ук,ишларига йул очишдур. Ва учунчи томондан, ёш
ёзувчиларимизга сабок, олиш, ургатиш йулида кумаклашмак
лозим. Чунки сунгги вак,тларда «Уткан кунлар»га эргашиб еза
327
бошлаган уртокдарни учратмакдамиз. Бу уртокдар фойдалани-
шини уддалай олмаганликдаридан узларини жуда кдйнаб куй-
мокдикдари сезилди. Абдулла Крдирий шубхдсиз прулетариат
инкдлобига нисбатан узок, кишидур. Албатта биз шундай к,олар
деб хукм чикдра олмаймиз. Ё бузулиб жуда хдм кдттол душман
ёки тузалиб дуст булиш томон узгаруви мумкин. Хрзир бундай
зиёлилар олдида икки йул кщади. Бири, мамлакатимиздаги
ишчи ва мехдаткаш дехдонлар билан сотсиализм том он юрув,
иккинчиси, савдогар, муштумзур, рухрнийлар билан капита-
лизмга кдйтиш. Шу икки йулнинг бирини онглашга вак,т етди.
Зиёли мутахассислар ёзувчиларга йул танлашда ёрдам к,или-
шимиз керак.
Фиркднинг бу хдкда очик, кдрори бор. Бадиий адабиёт бо-
бидаги фирк,анинг сиёсати туррисидаги резолютсияда очик,-
дан-очик, йуллар курсатилган. Бу ерда шу кдрордан бир неча
жумлалар кучирайлик. «Х,амйулларга келганда: 1) уларнинг уз
ораларида айирмалар (табак,аларга булиниши) борлигини; 2)
адабиёт техникасида яхши х;озирлиги булган «устакор» бор
лигини: 3) улар ичига огмачилик, борлигини эътиборга олиш
керак. Шунинг учун булар орасидаги прулетариат инк,илоби
фикрларига кдрши булганлари билан курашиб бошкдларини
прулетариат мафкурасига кучириш керак.
Тузаладиган йулдош ёзувчиларга нисбатан мулойим муо-
малада, тугри х,аракатда булиш лозим. Шунинг учун коммуни-
стчилик танк,иди уз орасидан адабий к,умондонлик,ни хдйда-
ши керак. Бу ерда «Уткан кунлар» ва бундан олдин ёзган баъзи
асарларига суялиб, Абдулла Кддирийни биздан узокрок, ёзувчи
дедик, хдм деймиз.
«...Бизда миллий санъат арбоблари нихрятда оз булган, улар
нинг асарларига чинакам марксизм танкдди булмаган хрлда мил
лий санъат ходимларини узимиздан четлатамиз. Уларнинг асар-
ларини «игуролаш», яъни бу зиёлиларни бизга якднрок, «попут-
чик»ларга айлантириш мак,сади юзасидан доимий танк,ид билан
уларнинг ижодиётига таъсир кдгсиш урнига, журттага кдлгандек
уларни душманларимиз томонига итарамиз.
Бундай хдракат бизга х,еч фойда бермайди. У, биринчидан,
бизга душман мафкуравий окдмларга мафкуравий хужумни
юзага чикдрмайди. Уларнинг синфий мох,иятини очиб бермай
ди. Оммани шу тугрида ургатмайди. Иккинчидан, эски миллат-
328
чи зиёлилардан булиб, шуро хукуматининг ютукдарини куриб
бир даража «шуролашга» тирицщан унсурлардан иборат булган
тарафдорларимизни купайтирмасдан, кдйтага камайтирамиз»
(И.Шуматский макдласидан).
Жулкунбойнинг вазифаси узига булган танкдц устида яхши
уйлаб, х,ак,ик,атан камчиликларини энди буйнига олиб, кдтъий
йулини белгилаб олиш йулида жиддий уйлаши лозим булади.
Умуман румон деб кдндай адабий асарга айтамиз? Румон
боцща турдаги адабий асарлардан нима билан ажралади? Та-
рихчи билан тарихдан мавзу олиб ёзадиган санъаткор уртасида
кдндай айирма бор? «Уткан кунлар»нинг тахдилига амалий ра-
вишда киришмасдан илгари юкрридаги сурок;ларга жавоб бе-
риб утишимиз лозим. Шу масалаларнинг ечилиши ишни осон-
лаштиргусидир.
(Сотти Хусайн «Румон» номли жуда катта мак,оласида уша
даврнинг рус адабиётшунослари, тарихчилари ижодидан
мисоллар келтириб роман жанрининг вазифаси, хусусияти,
мохдятини тахдил к,илиб, ук,увчиларга ва Абдулла Кдцирийга
тушунтириб беради. Мак,ола бу кунги ук,увчи ва адабиётшунос-
лар талаби даражасида ёзилмаганлиги сабабли к,атордан тушу-
риб к,олдирилди).
К.УЛЁЗМА
Адабий усул
А.Кддирийнинг бадиий усули асосан тарихий тасвири билан
баробар чогиштириш (к,арама-к,арши к,уйиш) ва дидактикадир.
Гуё мух,аррир мавзуни утмиш замондан олиб, «Уткан кун-
лар»ини ёзиб чик,к,ан. Лекин ук;увчида фак,ат утган замонни
эслаш, х,ислашни к,олдирмай, вок;еаларни худди хдзирги замон-
да булиб тургандай тасвирлайди. Тарихий вок,еалардан мурак-
каб адабий, бадиий тасвирлар беради. Тасвир к,илган вок,еала-
рини ук,уганда кишининг куз унгидан худда кеча шу вок,еалар
булиб уткандай таъсир кдвдириш учун ёзувчининг киришкани
билиниб турибти. Тарихий вок,еаларда жуда куб урин-жойни
оилавий тасвирларга берилган.
АД одирий узининг румонида айрим к,ах,рамонларининг
ички рух,иясини айрим кичик вок,еалардан бошлаб кетади.
--------------------------------------------------------------------------------------- 329
Унинг учун куб ижтимоий ходисаларни мукаммалрак тасвир-
лаш унча ахамиятли эмас. Хдцисаларни, ижтимоий кузгалон-
ларни курсатишда бош рул уйнаган шахсларга энг куб ахдмият
беради. Бундай кдхрамонларнинг бир к,исмигинасининг х,аёти
турмушдаги хусусиятлари билан тасвир к,илингандир. Баъзи
бир к,исм кдхрамонларнинг ички х,аёти, хусусиятлари, оиласи-
даги турмуши бадиий тасвирга кирмай кеткан.
АДодирий купрак тарихий вок,еаларни бирин-кетин курук,
руйхат к,илиб тарихий куринишларни тасвирлаб утади. Румон-
да мана шу йулда тарихийликка таянган ва шу усулни куллаган.
Тарихий тасвир
Тарихий жойларни, идораларни баъзи бобларида тугри-
дан-тугри узок, к,илиб ёзиб кетади. Ёзувчи тарихий тасвирида
бир мунчаузидан испирафкалар кушиб, мумкин к,адар хак,ик,ий
^илиб курсатишка киришган. Худди уста ёзадирган тарихчи
каби жойларни, идораларни намойишлантиради. Румоннинг
баъзи сахифаларида тугридан-тугри фактларни бирма-бир
бадиий руйхат к,илиниб кетилган. Бунинг учун Азизбек билан
Нормухаммад кушбеги к,ушуни орасида Тошкант чегарасида
булган биринчи тукунишларни кандай тасвир дилинишини эс-
ласак кифоядир.
Румоннинг 16-20-булимларитулатарихчиликусулида ёзилган-
дир. Хатто кучалар, шахарнинг к,андай дарвозалари булганлигига-
ча муфассал ёзилади. Булиб утмиш тарихий вок,еаларнинг к,андай
булганлигини, тарихий жойларнинг куринишини ёзувчининг
узидан ёзилган жумлаларда ук,иймиз.
Румоннинг туртинчи бобида Маргилоннинг урта бир ховли-
си бутун хусусиятлари билан руйхат к,илиниб чик,илган.
«Куримсиз, чирк босиб к,орайган, жуда куб хизмат к,илиб
кексайган, очиб-ёпканда анвоъи турлик дод-фарёд к,ила-
дирган, бунда саналган сифатларини бир ерга жамлаб нати-
жа чикдрганда «шарти кетиб, парти к,олган» бир дарбозанинг
остонасидан уч-турт кддам ичкарига кирилса, Бухоро зиндон-
ларидан бирини хис этилур ва крронгу йулакнинг нихоятидаги
ёруглик,к,а ошик,илур.
...Хавлининг кун чик,арида кун ботишга к,аратиб солинган,
унча махтарлик, булмаса хам, аммо замонасининг олдинги би-
330
ноларидан х,исобланган бир айвон билан бир уйга куз тушадир.
Сахд ва бинолар киши зотидан буш, шунинг учун бу хдвли ои-
ланинг тацщариги к,исми - мех,монхона эканлиги онглашилур.
Сахднинг тун ва кун ботар жих,атлари кичкина хужралар билан
уралган ва бу хужраларнинг барча эшиклари ёпик, ва кулф-
ланган хщ да булиб, моллар билан бандлиги ва уй эгасининг
давлатлик киши булганлиги билинур».
«Унча мак,тарлик булмаса хдм, замонасининг олдинги бино-
ларидан» дейиш билан жойларни хдк,ик,ий, чинакам тарихий-
лигини исбот к,иладир. Кушбегини ва Мусулмонкул турган ур-
дани хдм юкдридагича усулда курсатилган.
Тарихий вок,еалар к,андай курсатилади? Худда тарихчи-эт-
нографчи усулида тасвир кдлинади. Ёзувчи вок,еаларнинг бу-
лиши, бориши ва натижалари тугрисида айрим боблар багиш-
лаб уз сузлари билан ёзиб кетади.
Вок,еалар, узгаришларнинг нимадан иборат эканлигини
к,ах,рамонларнинг бошидан утказиб турган кун кечириш хдра-
катлари, рух,ий х,олатлари ичида курсатилмаган. Вок;еаларнинг
негизи нимадан иборат булганини, сабабларини кубрак ёзув-
чининг узи айтиб беради.
«Етмиш кунлик бир мух,осарадан кейин уч минг сипох,ни
бир ярим мингга тушуриб, бир ярим минг сипох,ни Тошканд
кургонлари остида к,урбон бериб, Нормух,аммад кушбеги курук,
к;айтишга мажбур булди.
Бу етмиш кунлик к,амал вак,тида Азизбекнинг содик, фук,а-
ролари булган тошкандликлар азтах,идил унга хизмат к,илиб,
жонбозлик, курсатиб, них,оят к,ипчок,ларни умидсиз Кук,онга
к,айтаришга ноил булдилар. Ноил булдилар, аммо узлари х,ам
яхшигина булиб к,олдилар. Етмиш кунлик бир к,амал, етмиш
кунлик четдан ва энг ози к,ишлок;лардан муносабатини узиб ту-
риш, албатта, Тошкандни булдириб куйган эди... Савдо ишлари
бутунлай тухтаб, савдогарлар зур фалокатга учрадилар. Косиб,
фак,ир халк,нинг х,оли жуда ёмон эди: нонсиз, донсиз, кийимсиз,
сувсиз, (нима учун сувсизликка ёзувчининг узи тарихий испи-
рафка берган. - С.Х) алох,озал-к,иёс сиз, сиз булиб энг охирги
чекка еткандагина к,амал балосидан «ялтирасин, к,алтирасин»
музаффарият билан кутилдилар».
К,амал, яъни Азизбек билан кушбегининг уруши натижасида
халк,нинг кдндай ахролга к,олганлигини ёзиб келиб, яна шундай
331
булса хам халк,нинг янада уз тирикчилигига кдраб кириб кети-
шининг сабабларини курсатиб кетади.
«Халк, узининг бу етмищ кун ичида торткдн машак,к,ат ва азоб-
ларини к,ипчок,лар устидан чалган галабаси билан бир даража юв-
ди-да, касбига, экин-тикинига уриниб куришни уйлади».
Юк,оридагича к,илиб тарихий х,олларини тасвир к,илиб ёзиш
журналист тарихчи тарафидан яхши бажарилиши мумкин.
Аммо санъаткор вок,еаларни ва сабабларини бундай тасвир
(руйхат) к,илиб бера олмайди. Санъаткор бадиий (художествен-
ний) тусда курсатиши лозим.
Биз уша замонда яшайдирган ёки румонда иштирок к,ила-
дирган к,ахрамонларнинг сузлашидан ах,воли рух,ияси, х,ара-
катидан ах,волининг нимадан иборат эканлигини онглаймиз,
сезишимиз керак. Юкрридаги хрлатларни биз бадиий суратлар
орк,али сезмасдан ёзувчининг тарихчиликка берилиши, фо-
тографчилиги орк,асида онглаймиз. Хатто уша замонасининг
тарихий кийимларигача тула курсатиб беради. «Саллалик,
к,алпок,лик, Тошканд мудофиълари», «Тилла жабдукди к,изил
айгирга минган, куёш ёгдуси билан турлик туска кириб тов-
ланадирган, ёк,а ва этакларига олтин ук,а тутилган кимхоб тун
кийиб, белидаги олтин камарга кумуш к,инли жазоири к,илич
оск,ан, бошига ок, шохддан салла ураб, оёгларини кумуш узан-
гига тираган...»
Мана шу тартибда ёзувчи уша замон бекларининг устки
куринишларини курсатиш билан тарихий музейларни эсла-
тади. Уша замонасининг кушунларининг кийимларини, халк,
кийимларини хам алохдда хусусиятларигача курсатиб чикдди.
АД одирий Азизбекнинг к,ипчок,лар устидан олган галабаси на-
тижасида к,андай кайфият хосил к,илганини уз томонидан та
рихий бир факт уларок, ёзиб чикдди. АДодирийнинг тасвирлаб
берган хонлик,, беклик даврининг иморатлари, куринишлари,
кийимлари албатта тарихий хак,ик,атга як,индир. Аммо вок,еа-
лар устида бундай хукмни чик,ариш унча тугри булиб етмайди.
Ёзувчи томонидан баён к,илинган тарихий ходисаларнинг акса-
риси обдан булиб уткан к,ипчок, билан к,орачопонлар орасидаги
бекларнинг узора урушларидан бир к,исми тугри ьсурсатилган.
20-21 -бобни ук,иб чик,к,анингизда куз олдингизда тарихий ман-
заралар утиб туради. Ам м о укувчида шу подшоларнинг орк,а-
сидан эргашиб кетгудек к,изик;иш, берилиш пайдо булмайди.
332
Чунки вок,еалар оломоннинг туполонлари ёзувчи томонидан
тарихий хруника равишда тизилади. Аммо Отабекнинг х,ара-
катлари, сузлашиш пайтлари укуганингизда берилиб кетасиз.
Балки унда айрим одамларнинг ички рух,ий кечирмиш хрлла-
ри бирга олиб борилади. Тарихий вок,еаларни хруника тусида
руйхат к,илиб, шу асосда узининг тарихини тахдил эткан фи-
крларини асослайди. Аммо санъаткор шу вок;еаларнинг атро-
фида суратлар (образ) ижод к,илиб укувчининг бутун дикдати-
ни вок,еаларни курсатишда А.Кдцирий бундай бадиий усулни
ишлатмайди. Отабекнинг хдётига, курашига, келажакка таал-
лукди булган хддисаларнигина тарихий испирафка тарзида
картина каби курсатиб утади.
Хруникачиликни тубандаги мисол билан яна очик, биламиз.
« - Уйинг куйсин, мусулмонлар! Яхши деб йулида жон бер-
ганинг Азизбек бу кун сенларга яхшилигингни уттуз икки тан
га солик, билан к,айтармок,чи булди. Хозир сенларга икки йул:
угул, кизингни сотиб булса х,ам уттуз икки тангани Азизбек ха-
зинасига тулаш ёки эс борида этакни ёпиб Азизбекни орадан
кутариш... Уйинг куйди, мусулмонлар!»
Азизбек аркидан хафаланиб чикдан Юсуфбек хржи отга ми-
ниб олиб тангликда турган халк,к,а хитобан юк,оридагиларни
айтиб даъват к,илади. Бу нарса шундай фавкулодда туе олади-
ким, Юсуфбек х,ожи х;еч бир тайёрлик,сиз к,ук,к,исдан жарчилик-
ка бошлайди.
Бундай катта ижтимоий ишнинг тайёрлик,сиз, маслахдтсиз
бошланиши х,еч мумкин булмаган нарсадир.
«Халк, Юсуфбек х,ожидан бир зарра ёмонлик, ёки булмагир
бир кенгаш эшитмаган ва шунинг учун ул к,аёк;к,а юрса, шу ёкда
боришкд х,озир турар эди. Айник,са уттуз икки танга довруги
гузар ах;лининг юракларини уюшдириб, буни эшитиш биланок,
исёнга к,ул куйдилар».
Шу билан оммани Юсуфбек хржи каби исён бошлиги булмок,-
чи булган кишига халк,нинг к;арашини ёзувчининг узи тарихий
испирафка бериш билан онглатади. Озгина жарчиликдан сунг
халк,нинг бирдан исёни бошланиб, уруш булиб кетади. Азизбек
кушуни билан халк, орасида катта тукунишлар булади. АД оди-
рий тубандагича шаклда дасталаб чик,ади:
«Эски Мискарликда икки тараф х,ам тонг отдирдилар. Эрта-
лаб яна к,онли урушлар бошланди. Аммо халк, энди узини анча
333
тутиб кщган ва х,ар дак,ик,а турт тарафдан янги кучлар олиб
турар эди. Шунинг учун сипох,лар бир одим илгари босолмай
к,олдилар. Аммо халк, сипох,ларни босса боскундек товранар
эди. Бу х,олдан них,оятда бугилган Райимбек дотцо к,илич яланг-
лаб, сипох,лар олдида оломонга к,араб югурди. Бирок, унинг бу
гайрати узи учун х,алокат билан натижаланиб, Уста Муминжон
исмлик милтик, устасининг отдан уди билан кукрагидан ярала-
н и б ЙИК.ИЛДИ».
Бутун 21-боб мана шундай хруникага багишланган. Бундан
бошк,а Кудон хонини ва унинг урдасини, либосларини, у ерга
булган вок,еаларнинг х,ам тасвири асосан юк,оридагичадир.
А.Крдирий румоннинг учинчи жузъида тарихий вок,еаларни
яна руйхат к,илишда давом к,илади. К,ипчок,лар билан к,орачо-
понлар (узбеклар) орасидаги низонинг сабабларини тахлил
дилмаган булса-да, ур-йик,ит олдидан булган тайёрлид кен-
гашларини к,исман курсатади. Умумий халкда ва хукмдорлар-
нинг аксарида кузголон Мусулмондулга к,аршилидни уч-турт
сахифалаб сабаблари билан ёзиб чик,ади.
«Мусулмонкулнинг ахоли устига булган жабру зулуми хад-
дан ташк,ари кетди. Унинг истибдоди узга шахарларга унча се-
зилмаса хам, аммо марказ - Кук,он одамларини жуда туйдирди.
Унинг уз кайфича ойда эмас, хафтада солиб турган солик,лари
фударонинг терисини шилса, арзимаган сабаблар билан к,ора-
чопон бекларини осдириб, кесдириб туриши хосни хам эсан-
киратди.
Отигагина хон булиб ултургучи Худоёр хам осдириш, кесди-
риш ва ёрлак,аш уз ихтиёрида булган Мусулмондул майдондан
олинмаган фурсатда узининг кугирчод сифат юраберишини
тушунди. Кубдан бери унга юрагида кек сак,лаб келиб, аммо не
тарикдда нажотка чик,ишини билмади. Чунки ул суянадирган
Кудон бекларини «мана» деганлари Мусулмондул ва кишилари
(к,ипчодпар) томонидан осилиб кесилганлар, долганлари товуш
чик,аришга мажолсиз эдилар. Атроф шахар ва к,ишлод беклари
Хам аксар к,ипчок,лардан, яъни Мусулмондулнинг уз одамлари-
дан, улардан иш кутиш яна мумкин эмас».
Учинчи булимининг бошланиши мана шундай бошланади.
Бундай холат аксари бобнинг бошида ёки охирида бор.
А.Кддирий тарихий тасвир усулини куллаганда хам, тула
тарихчиликка тушиб кетмайди. Вок,еа жойларини, турмушни,
334
хдётни тасвир к,илса-да, ик,тисодий, жугрофий курилишга
тухтамаган. Ё булмаса жиддий равишда бадиий-адабий тасвир
беришга киришиб кетмайди. Эски хдётни, кундашликни, оилавий
турмушнинг хруникаларини соф тарихий к,илиб эмас, бадиий-
адабий суратда кишига таъсир к,иларлик, килиб бера билган.
Баъзи уринларда тасвир дах,шатланиб кишида хдяжон пайдо
к,илади. АДодирийнинг тарихчилиги илмий асосда булмай эски
кдриларнинг, айник,са отасининг эсдалигига асослангандир.
Румоннинг гох, жойларида мухдррирнинг узи отасининг таас-
суротларини эслайди. Румоннинг иккинчи булимида Тошкантга
Нормухдммад кушбегининг тайинланиб келиши ва унинг олдида
Юсуфбек хржининг обрулик киши булганини ёзади. Шунда
Нормухдммад кушбегини кдйси йилдан, кдйси йилгача беклик
сурганлиги тугрисида тарихий испирафка беради:
«Замона бекларинингхушёррогидир. Отам хон замонларида
узи куриб, кечирган унлаб беклар ичидан шу Нормух;аммадни
чик,ариб: «Юртни тинч тутди, куп яхши одам эди, Худо рах,ма-
ти, деб куяр эди».
Шу мазмундаги жумлани бошк,а уринда х,ам ук,ишга тугри
келади. «Юк,орида Отабек томонидан олинган мактубнинг
х,ак;ик,ати мана шу йусин хиёнатнинг натижаси эдиким, биз
унда хиёнат к,ах,рамонлари билан укувчини таништирамиз».
Бу билан ёзувчи узини сук,ади. Аммо бундан укувчи бир
чак,алик, ола олмайди. Худди ширин ошдан катта тош чикдан-
дай туйилади. Бундай уринсиз, асарнинг к,ийматини тушира-
диган ортик,ча тарихчилик асарнинг урталарида, яхши жойла
рида х;ам келади.
«Мен - ёзгучи «Уткан кунлар» х^кояларини отам мархумдан
неча к,айталаб эшитсам хдм зерикмас эдим, фак,ат бир жойигина
мени зериктирар эди. Бу кун мен шу «Уткан кунлар»ни кдламга
олганимда х,ам уша узимни зериктирган фаслини ташлаб утишка
мажбур булдим. Дарх,ак,ик,ат, уз орамизда кундаш жанжалини ким
билмасин? Арзимаган ran устида дунё бузган кундаш туполонла-
ри кимнинг кулогига ёк,син? Укугучининг к,имматлик вак,тини
аяганимдек, к,аламни х,ам бу гиди-бидидан озод к,илишни муво
фик, курдим. Мени кечирсинлар».
Демак, ёзувчи узининг тарихчилигидан купрак отасининг
хотираларига таянган. Аммо АДодирийнинг отаси замонла
рида ким булиб кдндай ижтимоий гурух, ичида яшаган булса,
335
уша нук,таи назардан хотира айтиб бергандур. Аммо бундай ота
эсдаликлари х,ак,ик,ий тарихий вок,еаларни куз олдимизга ой-
накдек равшанлаштириб бера олмайди. Шунинг билан баравар
санъаткорлар учун цариларнинг эсдалигига таяниб уз румони-
ни бадиий ишлаб чикдриш, тарихий бир х,ак,ик,ат к,илиб бериш
мумкин эмас. АДодирий румонида доирани тор олган. Катта,
кучлик санъаткорлар тарихий хщ исани укувчига тарихчилик
усулида, яъни тарих хруникаларидан бошлаб, сунг к,ах,рамон-
ларни жонлантиришга кдраб бормайдилар. Балки тарихий
фактларни айрим к,ахрамонларни шу вок,еалар айланасидаги
сезгилари, рух,ий узгаришлари, х,олатлари орк,али курсатади.
Тарихий адабий асарда бадиий усул албатта шундай булади.
Аммо «Уткан кунлар» румони билан АДодирий бундай юк,ори-
лашга эриша олмаган.
МУД ДАО СИНИ УК.УВЧИГА УТКАЗИШ
(ДИДАКТИКА)
АДодирий «Уткан кунлар» румони билан айткуси ва тушун-
тиргиси келган муддаоларини, фикрларини укувчига таъсирли
утк,азиш ва тугрилигига ишонч к,озонтириш учун турли йуллар
билан узини мундайрок, ушлайди. Узининг тарихчилик усули-
нинг давоми ва кушимчачиси к,илиб дидактика усулини к;абул
к,илган. Утмиш вок,еалар ва фактларнинг, узгаришларнинг са
бабларини узи кубрак тушинтиради. Лекин уша вок,еаларни
изохсиз тушинишка имконият берадирган санъат ижод эта
билмаган. Хддисаларни, вок,еаларни, узгаришларни ёзувчи узи
тушунгандек бахо бердириш учун узидан узун-узун мулохаза,
изохлар кушган. Шу билан узининг нук,таи назарини укувчига,
унинг онгига, хиссига сукдди. Тасвирлаб берган тарихий вок,е-
аларига, узгаришларига ук,увчилар ёзувчини уз муддаосидай
тушуниб бахо куйиш учун узи сабабларини курсатиб кетади.
Эски турмиш хаётини, оилани, кундашликни курсатар экан,
Хамма вак,т к,арама-к,арши харакатда булган узгаришларнинг
сабабларини баён к,илади. «Хдсанали уткан фаслда Х,омиднинг
уз огзидан хотинларига к,арши к,амчи ишлатканини эшиткан
эди» деб, ёзувчи Хдсаналининг Хрмидга к,арши гапининг бе-
жиз эмаслигини онглатмок,чи. Ижтимоий, сиёсий узгаришлар-
га Отабекнинг кдндай к,арашини тушинтиради. «Мусулмондул
336
о— ч - — •— ■— — ----------------- ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Нормухдммад кушбегига беш минг сипох, кушиб Тошканд
устига жунаткдн». Бундай хабарнинг Маргилон х,алк,и орасига
киргандан кейин халк, орасига нима учун шов-шувга сабаб
булмаганини, ёзувчи шундай булса-да бу хабарнинг Отабекка
бошкдча таъсир к,илиши лозимлигини исбот кдлади.
«Аммо биз Отабекни бу тутрида халк, билан биргалаштира
олмаймиз. Чунки ул бу хабарга совук,к,онлик, билан кдрай ол-
мас эди ва кдрай олмади. Бу хабарни эшитар экан, еб тургани
огзида, юткани бугзида к,олди: бундай узбошимчалик оркдси-
дан узининг очик, кузи, уткир зех,ни оркдлик, мудх,иш, фало-
катлик манзаралар курар, миллатини, халкдни - мусулмонини
куркунч жар, тегсиз жахдннам ёкдсида, йик,илиш олдида топар
эди-да, сесканиб «Узинг сак,ла, Тангрим!» дер эди. Бу хабарни
эшиткандан сунг гангиб эсини йукртди.
А.Кддирий Отабекнинг бошк,а халойик;нинг фарк,ини, бун
дай ижтимоий узгаришка бошк,ача нук,таи назарда булишини
«очик, кузи, уткир зех,ни»дан деб тушинтиради. Аммо шундай
«инк,илобий» Отабек отасидан келган хдяжонли хабарни виж-
дони к,ийналиш ичида ук,иб чик,ибди. Амалий ишка интилишка
уйламайди. Фак,ат хдяжонли тусда Азизбекка кдрши «ихтиёр-
сиз «тулки» деб юборди», «...босилмагунча Тошкандка келмас-
лигинг маслах,атдир! Бу жумлани укуганда: - ундог булса сира
тинчимангиз, - деди-да, ёвошгина илжайиб куйди...»
Бу билан Отабекни ижтимоий, сиёсий ишка амалий арала-
шишдан четда олишга сабаб к,илиб Маргилондаги сизга маълум
булган илинжини курсатади. Кули - Дасанали жуда ортик, да-
ражада к,уллик, вазифасидан оталик, даражасига миниб кеткан.
Отабекка худди узининг угли каби к,арайди. Отабек Хдсанали-
ни кул к,илиб ишлатмай, балки ота урнида куради. Хдсанали
Отабекка ва унинг оиласига к,ул булса-да, ёзувчи уни ота урнига
кутарган. Ва бу - «пастдан юк,орига кутариш» мантик,ий чик,син
учун:
«Хдсаналини болалик, вак,тида Эрондан киши угирлаб келгу-
чи бир туркман к,улидан Отабекнинг бобоси ун беш тилла ба-
робарига сотиб олган эди. Х,асаналининг Отабеклар оиласида
кулликда булганига элли йиллар чамаси замон утиб, энди Ота
беклар оиласининг чин бир аъзоси булиб кеткан. Хужаси Юсуф
бек х,ожига, айник,са хужазодаси Отабекка итоат ва ихлоси том
булиб, бунинг эвазига улардан хдм ишонч ва хурмат курар эди.
337
>— «4
Хдсанали уттуз ёшлик, вак,тида сотиб олинган бир чурига уй-
лантирилган булса хам, аммо угул-к,излари булмаган, булсалар
хам ёшликда улиб кетканлар. Шунинг учун булса керак, Отабек-
ка ихлос куйиб, унга уз боласи каби кдрар: «Улганимдан кейин
рухимга бир калима Куръон укуса, бир вак,тлар Хасанали ота
хам бор эди деб ёдласа, менга шуниси кифоя» деб кдрор берган
ва хозирдан бошлаб Отабекка сипоришлар бериб, ундан сами-
мий ваъдалар олиб юргучи ок, кунгиллик бир кул эди».
АДодирий яна таъсирли жумлалари, жумлани хаяжонли
туза билиши билан яна укувчига таъсир к,илишга, фикрини ут-
казишка уннайди. Шунинг учун Хдсаналининг ахволи рухия-
сини узи баён к,илиб чикдци:
«Бухабарни эшитиши билан Отабекда куриладирган узгариш-
ларни, холларни, харакатларни...Барчасини бирма-бир кунглидан
кечирар эди. Бу гапни эшиткач, хафталаб хужра ичидан чикдтай
ётк,ан бекни кучаларда, бозорларда, кутидор уйларида шодланиб,
рухланиб юрганини курар эди. Бу уйларни тугаткандан кейин
унинг кузлари уйку сари юмила бошлаб, кдршисига Отабек келиб
тухтар эди: «Ота, мен сизнинг бу кдлган яхшилигингизни сира
унутмайман» деб, миннатдорлик кдлгандек булар эди. Х,асанали
уйгониб кетар ва кдйтадан шу тугрида уйлаб бошлар эди. «Бечора
суйганинг тугрисида уйлай-уйлай бошларинг огриб, охдар тортиб
ётадиргандирсан... Ёрдамчинг йук,лигидан умидинг кесилиб, хас-
ратингни кимга айтишни билмайдиргандирсан. К,айгирма бегим.
Х,асанали отанг у тугрида хдм сени ёдидан чикдрмади... Бу кеча
сенинг кдйгулик, кечаларингнинг энг кейингиси ва ойдинлик, хам
шеъриятлик тунларингнинг арафасидир, бегим». «Хдсаналининг
кузлари тагин уйкуга кетар, к,аршисига Отабек билан кухлик, кур
кам бир к,из келиб чик,ар ва иккиси унга к,араб илжайишар эди-
лар: «Бизнинг чин отамизсиз» дегандек булар эдилар».
Бундан бошк,а румоннинг куб бобларининг бошланиши ва
охири мана шундай к,арама-к,арши куйиш, дардли, таъсирли
муболагалар билан тулади. Бундай усуллар румонтик, ёзувчи-
ларнинг севган усулларидир. Хатто узи айрим к,ахрамонларини
химоясига олади: «Тугриси хам, Отабек ичкиликдан к,аттик, ха
зар к,илар ва бу кунгача майни узига душман каби куриб келар
эди» деб ёзувчининг узи гувохлик бериб кетадиган урнини ан-
чагина учратамиз. АДодирий уз лирикаси, уз севган усули, яъни
одамларнинг феълини, харакатини бир-бирига к,арама-к,арши
338
*=—■«—ч-
куйиш, дардли, таъсирли, муболагали тасвир к,илиш усулини
яна ойдин очиб берадирган мисолни узок, булса-да келтирамиз:
«Отабек х,амон сукутда, Узбек ойим булса боши билан «шундог»
ишорасини берар эди. Юсуфбек х,ожи юкдрида уткан гапларни
курук, ва асоссиз сузламаган, балки шу турмушнинг рукн ва асо-
сини бир даража айтиб уткан, Отабек эса буни шу мухитнинг
бир угли булиб эшиткан эди. Тугриси хам дадаси томонидан суз-
ланган хдлиги конунга к,арши чик,иш учун лозим булган кучка
молик эмас; бас, кучсизликнинг натижаси эса сукут эди. Ул бир
томондан шундай орзу-х,авас учун бола усдирган ота-онани му-
кофотландирмакчи ва отаси айткан хижолат чекдирмайтурган
угуллардан булмодчи эди эрса хам, иккинчи ёкдан узини асир
эткан шахло кузлар унга нафратланиб кдрагандек булурлар, гуё-
ки вафосиз, ваъдасиз, деб к,ичк,ирарлар эди. Тугриси хам уни
ота-она мукофатига к,арши оёк,ландирмок,чи булган нарса хали-
ги кузларгина, аммо унинг исённамо харакатидан бошк,а унсур-
лар кддириш ва чик,ариш уринсиз тушар эди. Ота-она орзусини
ифо этишдан бир сония хам узининг куз унгидан хаёли кетмаган
анув илохий мухаббат учун хеч бир турлик камчилик келмаси-
га ишонса хам, хозир унинг юрагини бошк;а бир хак,ик,ат тирнай
бошлаган ва виждонини факдт шу масалагина ураб олган эди.
Отабекча энг нозик саналган бу масала к,аршисидаги жавоб ку-
тиб ултургучиларни нихоят зериктирди».
АДодирий учун Отабекнинг бундан сунгги ахлок,ий хара-
катларни килишга мажбур к,илган сабаблар мантик,ий экани-
ни исбот к,илиш керак. Чунки кукларга кутарилиб мак,талган
«виждонли», «доно» Отабек севганига хижолат к,илиш олдида
туради. Ёзувчи Отабекни чиндан-да ахлокди, виждонли, доно,
яхши йигит эканини укувчига тушунтиргуси келади. Тушун-
ганда хам А. Кдцирий муддаосидек тушунилиш учун узини куб
уннатади. Шунинг учун узок,-узок, изохлар, хикоялар, ортик,ча
гаплар тук,иб юборган.
Румантик (кайфиятли одамларни бир-бирларига солишти-
риб) тасвирлаши уринли-уринсиз муболагалари ичида ёзилган
мухаррирнинг уз сузларидир.
Тукдизинчи фаслда Юсуфбек хожи, Узбек ойим ва Отабек
устида шундай холни жуда равшан сезамиз. Айник,са ёзувчи
узининг бош кдхрамони Отабекнинг ичкилик билан шугулла-
ниб, ахлок,сизлик кучасига онгсиз кирганини айтиб, яна Ота-
339
бекга укувчининг мухдббатини оширишга тиришади. Ун би-
ринчи фаслнинг бошидан укуй бошласангиз, А.Кдцирийнинг
укувчига тула таъсир к,илиш учун «мусулмонобод» вак,тида
майхоналарнинг нима учун булганини тушунтириб, яна уз куз
кдрашини тасдик,лаб олишини курасиз. Зайнабнинг Кумушка
к,иладиган кундашлик жасоратини (Кумушка зах,ар бериш) бир-
дан курсатиб куйиш ёзувчига керак булган. Аммо бунинг учун
укувчиларга ишонарлик, даражада исботлар келтириш керак.
Шунинг учун АДодирий Зайнабка ran ургатадиган Хушруйнинг
характерларини бутунлай ортик,ча муболагали к,илиб булса-да,
Зайнабка к,арама-к,арши к,уйиб тасвирлайди. Зайнаб «мингай-
мас, писмик,», х,амма вак,т бутун зах,рини йигиб туриб сочади-
ган к,из. «Отабекнинг Зайнабка булган муносабатини укугучига
сузлагулуги йук, эди. Эри унга ойлаб, йиллаб кдрамай куйгани-
да х,ам у их, деб товуш чик,армади». «Биз юк,орида ёш Хушруй
билан ук,угучини бир даражада танишдирган эдик. Энди унинг
оила х,аёти билан х,ам танишдиришка мажбурмиз».
Ёзувчи шундай к,илиб укувчини к,андайин ухшатишлар, к,а-
рама-к,арши куйишлар, ва х,атто муболагалар билан булса-да
ишонтиришка тиришади.
«Харакати енгил», «лавзи тез», «шаддод», хулласи, замона
сининг ортик,ча героина к,изларидан хисобланадиган Хушруй
синглиси Зайнабда тупланган газабини катта к,илиб сочишга
даъват к,илиб, сунгра к,айтариб юборади. Шу билан бир кдрашда
ёзувчи «Уткан кунлар»нинг тамомланишини жуда дахднатли,
ишонарлик, чик,аришга муваффак, булган.
Румоннинг к,атор жойларида к,арама-к,арши к,уйиш ухшашли
кучим (истиора-киноя) билан уста ёзилган.
Дидактика равишда ёзувчининг тик,илиб, оралашиб кири-
ши яна бошк,а приёмлар орк,али х,ам амалга оширилади. К,изик„
ажойиб фавк,улоддалар киритув приёмини к,уллайди. АД оди-
рийнинг «Уткан кунлар» румонида бундай х,ол анчагина урин-
ни олади. Отабекнинг биринчи марта улим к,урк,инчи вак,тида
дарх,ол отасидан келган хат топилиб кдлади. Кумушбиби хат
билан Отабек осилмасдан бир нафас илгарирак кушбегига етиб
келади. Иккинчи марта Мусулмонкул Отабекни жаллодга топ-
ширмок,чи булиб турган вак,тда Х,асанали к,улида к,огози билан
Тошкантдан келиб к,олади. Кутидорнинг уйидан кувланиб от
бошини буш куйиб юборгандан кейин оти Отабекни тугри уста
340
t~ ° •<
Алимнинг уйига олиб бориб куяди. Уста Алимнинг бошидан
уткан х^коялар Отабекнинг кунглини эритарлик булиб чикдди.
Шу ерда уста Фарфи ва уста Алим ва ёш бола Сайфи оркдли Ко-
милбекнинг улдирилгани билинади. Утмиш сирларни, Хрмид-
нинг жиноятини аник, билиб англаб олади ва шу каби к,изик„
ажойиб фавкулоддалар румонда анчагина бордур. Буларнинг
хдммаси А.Кддирийга нима учун керак эди? Бу билан кдндай
натижалар чикдрмок,чи? Очик, айтиш керакким, бундай усул
ёзувчининг келгуси натижалар чикдриши учун керакдур.
Гавдалантирадиган хщисалар ва кдхрамонлари оркдли ки-
шига ахлок,ий тарбия беришни кузда туткан. Шунинг учун уз
нук,таи назарида айрим ахлок,ий натижалар чикдради. Ёзув
чининг уз муддаоларини укувчига утказиш учун ишланади-
ган санъати, ахлок,и, тарихий дидактикага уз урнини бушатиб
берган. Румонтик, ёзувчиларнинг хусусияти, мантик,ий фикр-
лаш, гавдалантириш булмай, дардли, дахдттли, таъсирли дек-
ламатсия шаклини олиб кетади.
Отабек уста Алимнинг хрвлисидан ташк,ари богига гамгин
булиб кирган вак,тидаги тасвирни мисолга олиш мумкин.
«...Унинг кунгил меваси бу кунги к,ора вок,иъа билан к,андай
уралиб, йук,олиб кеткан булса, бундаги дарахтлар х,ам уз мевала-
рини кеча ранги билан буяб, яшил япрок,лари ила кумган эдилар,
яъни бунда ускан дарахтлар кдндай мева берадир - ажратиш
к,ийин эди. Ул шу к,оронгизор билан кушилишиб кеткандек ва
к,оронгилик,нинг кучогига кира боргандек мевазорнинг ичкари-
сига юруй борди. Ва них,оят буток,лари багрига солиниб тушкан
бир дарахтнинг остига ултурди ва бу ултуришда узок, фурсат к,о-
тиб к,олгандек х,аракатсиз эди. Ун беш дак,икдлардан сунг ичига
ел кдмалган ггуввакдек уфф-ф этиб юборгач, урнидан турди».
АДодирий румонида уз нук,таи назари билан тарихий одам-
нинг тарихий вок,еалардаги рулига тухтайди. Вок,еаларда, ку-
рашларда тарихий шахсни хур ва шу шахсни ахлок,ий масъу-
лиятлик к,илиб ьсурсатади ва шуни исбот к,илишга киришади.
Хак,ик,атда АД одирий тарихий кишиларга ва уларнинг ижти
моий рулларига нотугри бах,о берган. Асосий кдхрамонлари
кубда ижтимоий хддисаларда, «инк,илоб»да иштирок к,илмай-
ди. Кубрак оилавий можароларда куринади. Бинобарин, румон
хдм тарихий оилавий румон тусини олиб кеткан. Шу шароит
ичидан тор рамкада хдракат борганидан ёзувчининг катта
ижтимоий хддисаларга к,андай кдраганига оид мисоллар кел-
341
тириш к,ийин. Ёзувчи уз румонида ахлокди, инсофли киши-
нинг суратини ахлок,сиз, ёмон кишига, суратка кдршилашти-
риб ахлок,ий, тарбиявий натижа чикдради. Шу йулда румондаги
мантик,сизлик,ларга х,ам эътибор к,илмайди.
«- Эрга ким тегадир?
- Кумуш.
- Кумушбиби куявни ёк,тирадирми, йук,ми? Бу тугрида унинг
фикрини билиш керакми, эмасми?
- Сузлаш х,ам керак эмас, билдириш х,ам.
- Нега?
- Чунки одат шул! Кумуш ота-она ёк,тирган кишига рози бу
лиш учун мажбур».
Бу ерда биз Кумушни кундиришка тиришмасдан тугри-
дан-тугри эрга берилишини курамиз. Аммо иккинчи булим
98-сахдфани очиб кдрасак,, аксинча, Кумушнинг ризолигининг
катта урун туткдни очик, билинади. Ёзувчи бу ах,волни м ан
тилий ёкдан нотугри булмай, тугри к,онуний эканини исбот
к,илиш учун уз томонидан анча тасвирий сузлар кириткан.
Узининг сук,к,ан, яъни отасининг кунгли буш, к,изига рах,мдил,
х,олига ачинадиган к,илиб ёзади. Албатта, бу билан шариат к,о-
нунлари эски одатлар ва шу асосга курулган к,утидор оиласи уз-
гарган булмайди.
АДодирий бундай к,арама-к,аршиликдардан билиб туриб та-
моман кета олмайди. Агарда бундай мантик,ий богланмасликдар-
дан румонини кутк,азмок,чи булганда румонининг бутун асосий
иплари чувалиб кетар эди. Чунки, унда кдрама-кдрши куйиш
билан ахлок,ий - тарбиявий натижалар чик,ариш мумкин булмай
к,олар, румоннинг тубги муддаосига эришмак ёзувчи учун мум
кин булмаган булар эди. АДодирий санъаткорниш курсатиш,
гавдалантириш усулидан кура журналистнинг, тарихчининг ёзиш
усули билан румон ёзиш яхши ишонтирарлик булиб чикдци, деб
билган. Шунинг оркдсида ёзувчининг тарихчилик сифати санъат-
корликни сик,иб чик,арган. Бадиий чиройли асарнинг к,он томи-
ри албатта суратлар билан гавдалантиришдир. Бунга АДодирий
унча ишониб етмасдан, яъни суратлаш билан (к,ахрамонларни
х,аракатка солиш билан) кифоя к^лмасдан, бадиий ижодчилик,га
бутунлай ёт булган тарихчилик ва дидактика усулини к,абул к,илиб
ишлатипти.
Тарихчилик ва дидактика (муддаони исбот к,илиш учун
узни сук,иш) бадиий асарнинг гузаллик таъмига катта халал
342
— .-4--------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
бериб, публисистикага ёндаштириб куяди. Аммо дидактика-
сиз ёзилган асарда фикр ва ташвик, к,илиш булмайди, деб айта
олмаймиз. Боища адабий приёмда х,ам ёзувчилар синфий,
фикрий манфаатни кузда тутадилар. Аммо синфий фикрни
укувчига утказишда ёзувчилар турли йуллар, приёмлар кул-
лайдилар. Хдр хил кийинтирадилар.
«Уткан кунлар» румони бадиий к,ийматга эга булмаган бул
са, яъни бадиий асарни бузадиган тарихчилик ва дидактика
усулини куллаган булса, нима учун бунчалик, муваффакдят
к,озонади? Маълумки, «Уткан кунлар»ни бутун укувчиларнинг
купчилиги берилиб, кулма-кул к,илиб укуйдилар. Юк,оридаги
катта нук,сонлардан к,атъи назар, яхши тарк,алди. Бунинг саба
би румончилик,нинг «Уткан кунлар»гача узбек адабиётида бул-
маганлиги, тарихий мавзудан олиб-да купрак бу кунги таниш
оилавий хаётни, ичкарини тасвирлаб ёзиб беришидир. Бунга
кушимча тили эътибори билан янгиликдир. Яна энг мух;ими
шуни айтиш керакким, узбек адабиётида «Уткан кунлар» би
ринчи румонтизм мактабининг намунасидир. Унга к,арши ре
ализм асосида румон яратилгани йук,. Оилавий хисоботнинг,
ичкарининг тасвирига киришканда, кечаги узбекнинг оилавий
турмуши гавдаланади. Румоннинг шу к,исмларида хак,ик,атан
реализм бор. Хозирги хаётимиз учун, айник,са, шах,ар майда
савдогарлар ва зиёлилари учун румон жуда к,изик, куринган.
Аммо дехк,он ук,увчилари ичида унча мува фак,ият к,озона ол-
мади. Чунки уларда учрайдиган даражада оилавий хаёт курса-
тилмаган. «Уткан кунлар»даги кундашлик юк,ори табак,адаги
кундашликнинг шаклий куринишидир. Биздаги бадиий ва фи
крий талаблар уса борган сари бизга румоннинг нук,сонлари
асарнинг узок, умр куриши учун катта тускун буладилар.
Узбек адабиётида реализм мактаби юксалиб уз румонини
яраткдн сари «Уткан кунлар» йирок,лашади, тарихийгина к,ий-
мати к,олиб, бадиий к,иймати сунур.
К,АРАМА-К,АРШИ СОЛИШДИРИШ
«Уткан кунлар» румонида очик,дан-очик„ к,арама-к,арши ку-
йишнинг кучли эканини курамиз.
Бу А Додирийнинг адабий усулларининг асосий к,исмини
ташкил к;илади. Румонда иштирок к,иладиган к,ахрамонлар-
----------------------------------------------------------------------------------------------- *.—3^43—4
нинг характерлари ва жойлари бир-бирига кдрши куйилган.
Биз бундай кдрама-кдрши куйиш усулини румонда асосий
марказий чизик, эканини курамиз. Тубанда биз бу усулнинг
(приёмнинг) кулланилгани ва бу усулнинг яна кдндай адабий
усуллар билан ёндашиб келишини анидлаймиз.
Вак,т
АДодирий мавзуьни утмиш замонда «як,ин утган кунлар»-
дан, хон замонларидан белгилайди. Бундан 83 йил илгари бу
либ утмиш хаётни гавдалантиришга уннаган.
Вок,еа 1264-нчи х,ижрия далв ойидан бошланиб, 1267-нчи
йилнинг охирига - кузга бориб тамом булади. Янги йил хисоби
билан олганимизда вок,еанинг бошланиши 1846-нчи йил ян-
вар ойига, тугаши 1849-нчи йилнинг кузига тугри келади. Гар-
чи ёзувчи румоннинг охирида Отабекнинг улими тугрисидаги
хабарнинг 1277-нчи хижрияга, ота-онасига билингани, сунгра
азавозлик,нинг булгани тугрисида хабар берган булса-да, биз
уни эътиборга ололмаймиз. Чунки вок,еанинг битиши 1277-нчи
хижрияга эмас, балки 1267-нчи йилга тугри келади. АДодирий
шу уч ярим йил орасидаги вок,еани жуда тор рамкада олган.
Бу вак,тда булган газотлар, урушлар, бош кутаришлар, хонлар,
беклар х,аёти устидан чапчиб уткан. Демак, «Уткан кунлар» узи
нинг олган даврини бир мунча булсада туларок, курсаткан эмас.
Бунисини хдм айтиш керакки, бу вак,тларда катта инк,илобий
к,узголон булмаган булса-да, узора узбек - к,ипчок, жанжали
кучли булганлиги маълум. А Додирий фак,ат уша даврнинг бир
к,исми булган савдогарнинг оилавий турмушини олиш билан
кифояланган, холос. Умуман кдраганда, олган рамкаси жуда
тордур.
1846-1849-нчи йиллар кдндай йиллар эди? Бу ерда рус ис-
тилосидан беш-олти йил бурунги Туркистонга бир назар соли-
шимиз лозим. Хозирги Урта Осиёнинг асосий жойларида XVI
асргача савдо сармояси жуда куч олган, гуриллаган эди. Бунинг
оркдсида уюшкан, марказлашкан давлат, яъни машхур Тему-
рийлар хукумронлиги мана шу даврда булгандур. Бу вак;тларда
Шарк, билан Еарбнинг савдо йули булиб, Урта Осиёда танилган
эди. Шунинг учун бундай жугрофий шароит савдо сармояси-
нинг кучайишига кенг имконият бериб, Урта Осиёда савдо
344
о -» * --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
сармоясини ривожлантирган. Кдчонки XVIII асрларда Шарк,
томон денгиз йуллари очилгач, Урта Осиёнинг к,урук; йулига
эхтиёж к,олмади. Техниканинг тараккий к,илиши оркасида сув
йули жуда к,улай ва арзон булиб кетди. Шундан кейин Урта Оси
ёнинг ишлаб чикариш кучлари оркага кетиб, савдо капитали
тушкунликка - таназзулга к,араб кетди. Мамлакат х,ар томондан
к,олок,ланиб, харобланиб, давлат курилишлари х,ам майда-чуй-
дага булинган.
Бинобарин, иктисодий, сиёсий турмуш асосан узгарди.
1840-1850-нчи йиллар тамом мамлакатнинг колокливда эзи-
либ колган бир вакти эди. Бу вактларда халк хужалигининг та-
раккиётида тускунлик катта булган, феодал усулидаги ишлаб
чикариш шароити мамлакатни колокликдан кутултира олмай,
капитализмнинг усишига катта эхтиёж тушиб колган бир вакт
эди. Феодализм куллик хужалик усулидаги ишлаб чикариш уз
урнини капитализм усулидаги ишлаб чикаришга бушатиб бери-
ши лозим эди. Мамлакатни колокликдан кущазиш, капитализм-
ни тез тараккий килдириш бу даврнинг инкилобий вазифаси
булиб турди. Бу вазифа капитализмнинг тез тараккийси билан
Хал булиши мумкин эди. Бунинг учун Урта Осиё хужалиги дунё
хужалиги билан бирикиши, кушилиши керак булган. Аммо бунга
ёмон жугрофий шароит тускунлик килар эди. Бундай тускунлик-
ни йулдан олиб ташлаш, шу билан капитализмни тараккий кил
дириш учун икки йул бор эди. Биринчи йул - уз мустакиллигини
узида саклаб колгани холда давлат курилишини юкоридаги
умумий манфаатга мувофик килиб янгидан тузиш, шу билан
капитализмнинг усишини таъмин килиш. Иккинчи йул - бирор
капитализм тараккий килган мамлакатнинг келиб мустамлака
килишидир. Бундай йул билан Урта Осиё дунё хужалигига мус
тамлака булиши сифати билан бориб кушилур. Кейинги йул би
ринчи йулга Караганда Туркистон халки учун бир мунча азобли,
охиста кийинрок йул эди. Умуман олганда, бу даврнинг инкило
бий вазифаси колокликдан кутилиш , капитализмни тез устириш
йулига киришишдан иборат булган. Бу вазифани бажарилишида
умумий аксари халк манфаатдор эди. Озгина гурухни ташкил
киладиган, Русия билан савдо оркали богланган юкори киши-
лардан бошкаси, Урта Осиёнинг мустакиллигини саклаш билан
инкилобий вазифани хал килиш учун олишар эди. Шунинг учун
русларнинг келишига ва русларни келтириш томонида булган-
345
ларга купчилик к,арши эди. Бу даврларда майдонга куйилган
«газот» шиори шу инк,илобий вазифани аник,узида акс этдирган.
Яъни, бутун «нотугри», «х,ак,сиз»лик;к,а (русларга) к,арши ва як,ин
келаёткан душманга к,арши турдилар. Бу давр мана шу йусунда
шу йил булиб утмиш Масковдаги Бутуниттифок, марксист тарих-
чилар курултойида урток, Галузанинг* маърузасида текширилиб
юк,оридаги назарий бахони баён к,илинди.
АДодирий мана шу «газот» ишлари ва узора туполонлар-
нинг кучайган бир вак,тидан мавзуъ олиб ёзган ва бу вак,т унга
к,арама-к,арши куйиш усулларида кумакчи булибдир. Чунки
ёзувчи к,арама-к,аршилик, унсурларини излаганда бу давр унга
бирмунча мос к,илиб тушкан (бу хакда яна тухтаймиз).
Тошкант ва Маргилон
АДодирийнинг олган, танлаган жойи, вок,еа уринлари хам
к,арама-к,арши к;уйиш асосидадир. Ундаги вок,еалар, хара-
катлар - хаммаси асосан икки жойда булиб утади. Тошкант -
Маргилон - румоннинг ярми Маргилонга, ярми Тошкантга, бир
к,исми Кук,онга багишлангандир. Аммо Кук,он бу ерда асосий
уринни олмай фак,ат уртада тулдирувчи, ёрдамчи уринни ола
ди. Нима учун Ташкант билан Маргилонни белгилаган ёки бо-
шк,а шах,арларни белгилаш мумкин эмасми эди? Боища жойдан
Кумушбиби каби гузал к,из суратини яратиш мумкин эмасми
эди? Ё булмаса, бошкд шахардан Отабек каби зийрак кдхрамон,
чиройли йигит (хуштор) суратини чик,ариш мумкин эмасми?
Бу ерда шуни айтиш керакки, ёзувчи Тошкант билан Марги
лонни фавкулодда белгилаб куймаган. Балки румонда яралган
к,ахрамонларнинг харакатлари билан бергуси, чик,аргуси кел-
ган ахлок,ий тарбиявий натижани к,арама-к,арши к,уйиш йули
билан бериш мумкин булсин учун олгандур. Маргилондаги
давлат к,урилиши билан Тошкантдаги курилиш бир-бирига
бирмунча к,арама-к,арши булиб туради. Бу албатта румондаги
ходисаларнинг, курашнинг давомли, к,изик; боришида катта
иш берган. Бундан бошкд Маргилонни Тошкантга к,арши к,уй-
иш ёзувчига ноинсофлик,, зулм, жабрга к,арши куйиш учун ке-
ракдур. Тошкант билан Маргилонни к,арама-к,арши келтириш
вак,тида ёзувчи бирмунча ухшашлик, кучим сузлар билан хар
икки шахар устида тула фикр юргизмаган.
346
Шундай булса-да бир-бири билан давлат курулишига нисба-
тан чогиштириб, уз фикрларини баён к,илади. Аммо х,ар икки
шахдрнинг сиёсий, маданий, маиший хдётидан бах,с очмаган.
Бунинг сабаби ёзувчининг купрак тор рамкага, оилавий хдётга
кириб олишидадур. Бундан к,атъи назар биз Тошкантни Марги-
лонга к,арши куйганини курамиз. Румоннинг аксари жойлари
изох, билан тулган булса-да, олган шахдрларининг ик,тисодий,
ижтимоий, маданий кун куриши тугрисида х,еч нарса ёзмайди.
Санъаткорнинг вазифасига бундай архивчилик, испирафкабоз-
лик, кирмаса-да, А.Кддирийнинг куллаган адабий усули (тарих
чилик,, дидактика) бунга ёзувчини судраши керак эди. Ёзув-
чи бунга эътибор к,илмаслиги билан куллаган усулини онгсиз
куллаган, сунгра тасвирдан четлаган деб буладими? Албатта
йук,. А Додирий уз олдига катта ижтимоий масалани куймай,
ахлок,ий тарбия бериш асосида оилавий-рух,ий румон яратк,ан.
Шунинг учун Маргилоннинг х,окими рах,мдил, инсоф билан иш
кургувчи, аммо Тошкант х,окими золим, к,онхурдир. Шах,арнинг
сиёсий к,урулиши билан бундай к;арама-к,арши белгиланиши
ёзувчининг яраткдн к,арама-к,арши к,ах,рамонларининг х,ара-
катлари учун кулайлик, берган. Х,ар х,олда, Тошкантнинг уша
вак,тда маданий, тижоратли жой булиб, Маргилоннинг мадани-
ятда паст-косибчилик авж олган бир шах,ар экани очик, маълум-
дир. Буни ёзувчи к,ах,рамонларининг монолуги, диалуги билан
онглатади. Аммо сиёсий х,окимиятнинг фарк,ини онглатишда
кдхрамонлари орк,алигина эмас, узи х,ам кушилишиб тушун-
тиради. К,ах,рамонлари орк,али нимани биламиз? Шуни куздан
кечирайлик. Румоннинг биринчи булимининг бошларидаги
2-фасл Зиё шох,ичи уйида булган сух,батда:
... «Акрамх,ожи саволида давом этди:
- Хокимингиз жуда золим эмиш, бу тугри сузми?
- Тугри суз, - деди бек, - Азизбек зулмидан ах,оли жуда туй-
ган».
Бундан сунг АДодирий сузни узига олади:
«...Азизбек Туркистон хонлигининг энг золим, мустабид са-
налган бекларининг бири ва унинг уз к;арамогида булган Тош-
канд ах,олисига к,илган зулмлари Фаргонага достон»...
« - Отангиз Азизбекнинг мушовири экан, - деди Акрам х,ожи,
- нима учун уни бир оз булса хдм йулга солмайдир?
- Кечирингиз амак, - деб Отабек кулимсиради, - сиз отам-
нинг мушовирлигини бошкдчарок, онглаганга ухшадингиз...
347
Отам Азизбекнинг мушовири ва як,ин мусох,иби саналса х,ам ва
лекин бу жузъмй ишлардагинадир. Бунинг учун сизга бир ми-
сол келтирай, бу иш шу як,ин оралардагина булди: Тошкандда-
ги жумъалик ran мажлисларидан бирида бир киши Азизбекни
махтар ва бу махтовга к,арши иккинчиси «нега мунча махтай-
сан», дер... Эртасига Азизбек мазкур икки кишини уз хузу-
рига олдириб махтовчига улуг мансаб ато к,илар ва иккинчи-
сини улимга буюрар... Бу хукм мажлисида х,озир турган отам
мах,кумнинг гунох,ини сураганида, Азизбек жаллодга бак,ирар:
«Тезрок, олиб чик,!» Отам тагин куллик, к;илганида жаллодга
буюрар: «Кулингдагини бушатиб, урнига хржини олиб чик,! -
Мана курдингизми, отамнинг к,адру к,ийматини».
Мана шундай равишда Тошкант х,окими Азизбекнинг к,он-
хур, золим эканини тушунтиради. Бу билан кифояланмасдан
умумий халк,нинг бу х,окимиятга к,андай к,арашини яна аник,ла-
мок, ниятида:
« - Булмаса, ах,оли хонга шикоятнома ёзмайдирми?
- Нечанчи шикоятномани сурайсиз, - деди Отабек. - Азиз-
бекдан зулм, жафо курганлар билан бирликда энди унинчи ши-
коятномамизни юборгандирмиз... Лекин хоннинг йулбошчи-
си булган кишининг узи зулмда Азизбекдан неча зина баланд
уринни ишгол эткучи кимса булса, биз к,андог кдлайлик,».
Шу сух,батда Мусулмонк,улнинг х,ам золим, инсофсиз, жох,ил
экани аник,ланади. Отабек узун нутк,лар сузлаб, мамлакатнинг
ёмон ах,волда эканини, айник,са, Тошкант ах,олисинингжабрла-
ниб борар йулини билмай к,олганини айтиб чик,ади. А. К,одирий
бир ёвдан Тошкант х,окимининг Маргилон х,окимига нисбатан
баттол эканини исбот к,илишга тиришади.
«Хокимларга гарчи тугри булганда х,ам дагалрок, суз айтиш
улимни тилаш билан тенг эди. Утаббой к,ушбеги замона х,оким-
ларининг тузуги булса х,ам, куб булмаса озрок, уларнинг таъси-
ри бунда хдм бор эди».
Демак, Маргилоннинг х,окими бошк,алардан айриладиган
булгандан кейин албатта, мулохдзалик булиши табиийдур. Шу
нинг оркдсида Отабекнинг Кумушбибининг келтирган к,огози
билан хукмни к,айтиб олишга, тезлик к,илмаслигига ишонмай
булмайди.
Бу ерда ёзувчига Утаббой к,ушбегини «замона х,окимла-
рининг тузиги» булиши керак. Шунинг учун х,ак,ик,атга тугри
348
чик,араман деб отасининг томонидан бир мунча тузик к,илиниб
курсатилган Утаббой кушбеги х,окимлигида булган Маргилон-
ни Тошкантка кдрши куйган. Тошканни х,ам инчунин, Марги-
лондаги тузилишга к,арама-к,арши куяди.
АДодирий Туркистон хонлари ичидаги узбек - к,ипчок, та-
лашини тасвир к,илади. Осиш, улдиришни бир-бирига к,арши
куяди. Яъни узбекларнинг золимлиги к,ипчок,ларнинг золим-
лигига ва к,ипчок,ларнинг золимлиги узбекларнинг золим-
лигига к;арама-к;арши солиштирилган. Румоннинг биринчи
жузъининг 105 бетларини варак,лай бошласангиз, Азизбекнинг
тинчиб олиб юртга кдндай азоб бериши, яъни уттуз икки танга
солик, солишга журъат этканини курамиз. «Уткан кунлар»нинг
учинчи жузъини бошдан варак,лаб укуй бошласангиз, Мусул-
монкулни енгиб олиб, узбекларнинг к,ипчок;лар устидан к,иргин
юргизганини курасиз. АДодирий бу х,ар икки тусдаги террорга
узининг муносабатини бир хилда курсатади. Иккаласига х,ам
хайрихох,лик, курсатмасдан, балки унга к,арши нафрат туйгуси-
ни уйготишга тиришкан. АДодирий бундан кура купрак «узора
низоъли» Туркистон мусулмонларини «иттифок;ли рус мил-
латига», иккинчи суз билан айтканда, к,олок,лик,да яшайдиган
Туркистонни капитализмнинг тарак,к,ийсига к,адам к,уйган рус
давлати билан чогиштиради. Мана буниси АДодирий учун
жуда мух,им нук,тадур. Чунки бу билан Туркистоннинг орк,ада
к;олишининг сабаби иттифок,сизлик;дан, бир марказга уюшиб
мустак,ил яш амасливдан эканини исбот к,илишга уннайди. Биз
буни румоннинг биринчи жузъининг 17-нчи сах,ифасида Ота-
бекнинг нущ идан очик, равишда биламиз:
« - Шамайга бормасимдан илгари уз хукуматдорлигимизни
куриб, бошк,алар х,ам шундайдир, деб уйлар эдим, - деди бек,
- лекин Шамай маним бу фикримни ост-уст кдпиб, узимни
х,ам бутунлай бошк,а киши ясади. Мен уриснинг идора ишла-
рини куриб, уз идорамизнинг худди бир уйинчик, булганлиги-
ни ик,рор этишка мажбур булдим... Бизнинг идорамиз бу кунги
тартибсизлиги билан кетаберса, хдпимизнинг нима булишига
ак,лим етмай к,олди».
Отабек узини Шамайдан хукумат идораларини узгартиш
учун ортдириб келган жасоратининг бушга чик,ганидан, кумак-
чи топа олмаганидан афсусланади. Х,ар икки кучини чогишди-
риб туриб айтади:
349
*- ~ -~4
« - Манимча, уриснинг биздан юк,оридалиги унинг иттифо-
кдцан булса керак, - деди Отабек, - аммо бизнинг кундан-кун-
га оркдга кетишимизга узора низоъимиз сабаб булмокда, деб
уйлайман, бошкд хил айтканда Зиё амакимнинг фикрлари
к,исман тугри. Орамизда бу куркунч хрлатка бахдк,к,и тушуна-
дирган яхши одамлар йук,, билъакс бузгучи ва низоъчи унсур-
лар томир ёйиб, хдр замон содда халк,ни хдлокат чукурига кд-
раб тортадирлар».
Сунгра Отабек Мусулмонкулнинг к,иргин усулини куллага-
нидан, уз манфаати учун бутун халкда азоб берганларидан
шикоят ук,иб беради. Худоёрхонни журттага хон к,илиб, узини
мингбоши атаб, зулм к,илиб, булмаганга одам улдириб «ёввош
х,окимларни золим х,окимлар» билан алиштиришнинг х,амма-
сини бир-бир айтиб чикдди:
«...Модомики, уз гарази йулида истибдод орк,али эл устига
хукумрон булгучилар йук,отилмас эканлар, бизга нажот йукдир,
магар шундай гаразчиларни, улар ким булсалар хдм, иш боши-
дан к,увлаш ва улар урнига яхши ва холис одамларни уткузиш
нажотимизнинг ягона йулидир».
Шу ердаёк, АДодирий уз муносабатини аник,лайди.
«Отабек мажлиска тамоман янги ва эшитилмаган фикрлар-
ни сузлаб кетди, улар бекнинг огзига анкдйишиб к,олган эди
лар. Дарх,ак,ик,ат, узора битмас низоъларнинг асли маншаъини
ул яхши онглаб тахдил к,илар ва дуруст к,иймат берар эди».
Шахдрни шах,арга, вок,еани вокеага к,арши куйишдан бошк,а
А Додирий бутун бир курилишни иккинчи к,урилишга к,арши
к,уяди. Бу билан кифояланмай, нажот йулларигача курсатади.
Бу келгуси натижалар чицаришимиз учун иш берур. Бу ерда биз
факдт к,арама-к,арши солиштириш усулининг кднчалик, катта
урин ишгол этишини билиб куйдик,.
*«»
Жойини белгилаганда хдм АДодирий Тошкант билан Марги-
лонни олибдир. Нима учун бир шахдрни олмаган. Чунки бу жой
юк,оридаги кдрама-кдрши к,уйиш асосида тубги майда буржу
азия идеясини чикдриш учун керак булган. Буни фавкулодда
белгиланмагани тугрисида биз юкррида бошкд мак,олада кур-
саткан эдик. Унга кушумча к,илиб шуни айтишга тугри келади.
АДодирий Тошкант билан Маргилонни бир-бирига солишти-