3.Хятад-Монголын харилцаа хэвлэл мэдээлэлд 1949-2019

1 МОНГОЛ-ХЯТАД ХОЁР УЛСЫН ХАРИЛЦААНЫ ТУХАЙ МЭДЭЭ, МЭДЭЭЛЛҮҮД (1949 -2019 он) 1949 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3 1950 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 1951 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 1952 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59 1953 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 111 1954 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 1955 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 290 1956 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 379 1957 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 490 1958 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 558 1959 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 598 1960 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 726 1961 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 859 1962 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 907 1963 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 914 1964 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 932 1965 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 950 1966 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 957 1967 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 963 1968 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 968 1969 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 972 1970 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 975 1971 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 979 1972 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 983 1973 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 986 1974 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 991 1975 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1000 1976 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1006 1977 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1015 1978 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1021 1979 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1030 1980 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1056 1981 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1062 1982 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1068 1983 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1075

2 1984 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1089 1985 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1122 1986 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1155 1987 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1162 1988 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1176 1989 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1201 1990 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1296 1991 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1324 1992 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1344 1993 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1360 1994 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1371 1995 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1390 1996 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1407 1997 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1432 1998 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1452 1999 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1501 2000 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1546 2001 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1564 2002 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1597 2003 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1612 2004 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1627 2005 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1648 2006 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1670 2007 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1694 2008 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1725 2009 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1768 2010 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1802 2011 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1841 2012 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1872 2013 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1887 2014 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1907 2015 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1993 2016 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2179 2017 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2314 2018 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2424 2019 оны мэдээ, мэдээллүүд . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 2514

3 1949 он. “Үнэн” сонин Хятадын сүүлийн үеийн байдлаас Өнгөрөгч 7 дугаар сарын 1-нд Хятадын коммунис намын 28 жилийн ой болж өнгөрөв. Хятадын ард түмэн өөрийн алдарт удирдагч коммунист намын байгуулагдсаны 28 жилийн ойг дотоод гадаадын дайснуудтай тэмцэн хатуужиж, гоминданы харгисуудыг түлхэж унагаасан түүхт үед ёслов. Хятадын ссүлийн үеийн байдлаас үзвэл, тэнд ардчилсан хүчний талд үлэмж ашигтай өөрчлөлт гарч байна. Гуравхан жилийн өмнө гоминданы арми Америкийн империалистээр дэмжүүлэн тэднээс зэвсэглэсэн 4 сай хүнээ Ардын чөлөөлөгч армийн 1200 мянган хүний эсрэг байлдуулж байсан билээ. Гэвч одоо өөрчлөлт гарчээ. Гоминданы арми 1947 оны дундаас ихэнх фронт дээр хамгаалалтад ороод тэр жилдээ 1,2 сая хүнээ гарздажээ. Энэ завсар Ардын чөлөөлөгч армийн тоо өдрөөс өдөрт өсөн нэмэгдсээр 3 сая гаруй хүнтэй болов. 1948-49 оны намар өвлийн цагт Ардын чөлөөлөгч армийн явуулсан их давшиль нь хятад дахь чөлөөлөх тэмцлийн явцад эргэлтийг гаргав. Ардын чөлөөлөгч арми, энэ давшилтаараа их хэмжээний газар дэвсгэр дээр амжилттай давшиж чадахаа үзүүлэв. Намар өвлийн байлдааны дүнд гоминданы армийн үндсэн хүчин устгагдаж түүний алдагдал бараг 2 сая хүн болов. Гоминданы армийн жинхэнэ цэрэгт Синь-Цзянаас Формоз хүртэлх их газар дээр тархсан 1100 мянган үлджээ. Гоминданууд санаа сэтгэл ба байлдааны хэрэглэлийн талаар эрс унан доошилжээ. 1949 оны эхээр гоминданы лагерт бүр сүрхий уналт болж тэднийг улс төр, байлдааны хүнд кризис нөмрөв. Гоминданы идэвхтэй үйлчид үүрэгт ажлаасаа олноор зугтаан, сандарч тэвдэх нь их болов. Ардын чөлөөлөгч армийн давшилт улам ширүүсэж, гоминданы нийслэлд ойртсон үед эхлээд Чан Кай Ши, дараа нь ерөнхийлөгчийн үүргийг хүлээсэн Ли Цзун-жень нараас эв хамт намтай найрамдлын хэлэлцээр хийе гэв. Гэвч хэрэг дээрээ тэдний найрамдлын хэлэлцээр хийе гэв. Гэвч хэрэг дээрээ тэдний найрамдлын хэлэлцээр нь Ардын чөлөөлөгч армийн амжилттай давшилтыг зогсоон, байлдаанд түр амсхийж дараа нь сөрж давшихын тулд өөрийн байдлыг сайжруулах гэсэн эрмэлзэлтэй байсан нь хэлэлцээрийн эхний үед мэдэгдэв. Гоминданууд үнэхээр найрамдах гэсэн эрмэлзлэггүй байснаас “тэгш байдлын” үндсэн дээр найрамдлын хэлэлцээр явуулахаас няцсан юм. Хятадын эвхамт нам, улс түмний сонирхлын үүднээс ард иргэний цуст дайныг зогсоохыг аль эртнээс эхлэн шаардсаар ирсэн билээ. Энэ удаад ч Ардын чөлөөлөгч армийн командлал, гоминдантай хэлэлцээр хийхийг зөвшөөрсөн юм. 1949 оны 1 дүгээр сарын 14-нд хятадын эв хамт намын өмнөөс Мао Цзе-дуны боловсруулан тавьсан найрамдлын 8 зүйлийн шаардлага нь энэ хэлэлцээрийн үндэс болбол зохих нь илэрхий байна. Хятадын бүх ард түмний хүслийг илэрхийлсэн коммунис намын шаардлагын үндсэн дээр найрамдахыг шаардсан хөдөлгөөн улс даяар өрнөв. Ли Цзун-жень

4 ба Хо Их-циний засгийн газар зарлахдаа, коммунис намын шаардлагыг хүлээж авах тухай 4 дүгээр сарын 1-нд Бээжинд хэлэлцээр хийнэ гэв. Үүнтэй холбогдуулан хятадын коммунис намын төлөөлөгчдийг намын төв хорооны нарийн бичгийн дарга Чжоу Энь-лай, гоминданы засгийн газрын төлөөлөгчдийг генерал Чжан Чжи-чжун нар тус тус толгойлов. Гэвч хэлэлцээрийн явцад гоминданууд найрамдахыг эрмэлзэхгүй, харин цагийг хожихыг оролдов. Урьдчилан саналаа солилцоход 2 долоо хоног ашиггүй өнгөрсөн бөгөөд энэ хугацаанд гоминданы удирдагчид иргэний дайныг үргэлжүүлэхийг хүчтэй бэлтгэв. Тэд шинэ армийг эмхлэн байгуулсан ба цэргийн дайчлагыг яаралтайгаар явуулж Янцзы мөрний эргийн шугам дагуу хамгаалалтыг улмаар бэхжүүлэн гоминданы захиргаан доорх мужуудад ардчилсан хүч ба найрамдлын талынхны эсрэг довтлох гэдэг шинэ долгион хөдлөн шуугив. 4 дүгээр сарын дундуур хоёр талын төлөөлөгчид 8 зүйлийн шаардлагын үндсэн дээр найрамдлын хэлэлцээрийг боловсруулсан юм. Харин 4 дүгээр сарын 20-нд гоминданы засгийн газар нь хэлэлцээрийг батлахаас ухарсан юм. Энэ хугацаанд хятадын харгисууд, өөрийн эзэн Америкийн империалистүүдээс нэмэлт тусламжийг авч ардчилсан хүчнийг бут цохин, ард түмнийг хууран мэхлэж болно гэж найджээ. Хятадын Ардын чөлөөлөгч арми шийдвэртэй давшиж харгис хүчнийг устган бүх орон нутаг, хүн амыг чөлөөлж улсынхаа тусгаар тогтнол түүний бүрэн эрхийг хамгаалах тушаалыг өөрийн командлалаас хүлээн авлаа. Ардын чөлөөлөгч армийн шинэ их давшилт 4 дүгээр сарын 21-ний шөнө Янцзы мөрний адгаар эхлэв. Ардын чөлөөлөгч арми тулалдааны анхны өдрүүдэд Нанкины баруун өмнө ба дорнодод гоминданы цэргийн эсэргүүцлийг бут цохиж, улмаар гоминданы нийслэлийн зүг хөдөлжээ. Ардын чөлөөлөгч арми нь давшилтаараа гоминданы зориуд бэхлээд, давагдашгүй гэж байсан хүчирхэг усан саад болох Янцзы мөрнийг амжилттай давж, гоминданы найдварыг алдагдуулав. Ардын чөлөөлөгч арми довтолгооноос хойш хоёр хоногийн дараа Нанкинд хүрч очив. Бүслэлтэд орсон нийслэлийн гарнизонууд сандран тэвдэж зугтаав. Ерөнхийлөгч Ли Цзун-жень нь дагалдах нөхдийнхөө хамт Кантонд нисэж зугтаав. 4 дүгээр сарын 23-нд Нанкин хот гоминданаас чөлөөлөгдөв. Ардын чөлөөлөгч арми Нанкиныг чөлөөлсний дараа Ханч-жоу, Наньчинь ба өмнөд хятад руу түргэнээр давшив. Нанкин ба Шанхай Ханчжоугийн хооронд болсон байлдаанд гоминдан нь асар их алдагдлыг үзэв. Энэ районд гоминданы 8 арми бүрэн бут ниргэгдэв. Энэ фронт дээр байлдааны гол ажиллагаа Шанхайн районд болоод 5 дугаар сарын 10-нд Хятадын эдийн засгийн чухал төв далайн том порт Шанхайн хотын захад Ардын чөлөөлөгч арми хүрчээ. Энэ хотын төлөө тулалдаан 2 долоо хоног үргэлжилж 25-27-ны өдрүүдэд хотыг гоминданаас цэвэрлэв. Гоминданууд Хуанпугийн эргийн замаар далай руу зугтаав. Янзцы мөрний адагт явуулсан нэг сарын байлдааны дүнд Ардын чөлөөлөгч арми нь зүүн өмнөд хэсэгт асар их нутгийг чөлөөлөн Нанкин, Шанхай, Нанчан, Ханчжоу зэрэг хотууд ба бусад ихээхэн газрыг чөлөөлөв. Энэ хугацаанд Ардын чөлөөлөгч арми бусад

5 фронт дээр нэг адил давшиж байлаа. 5 дугаар сарын 1-нд Ханжоу, Учан, Ханьян хотуудыг чөлөөлөв. Үүгээр Янзцы мөрний адаг ба дунд урсгал бүрэн чөлөөлөгдөв. Хойт хятадад гоминданы эзэмшлийн хэдэн хот байсан боловч тэр нь ардын чөлөөлөгч армийн довтолгооноор чөлөөлөгдөж гоминданууд тэнд 125 мянган цэрэг офицероо алджээ. Порт Циндао чөлөөлөгджээ. Ардын чөлөөлөгч арми баруун хойт хятадад Лунхайн төмөр замын дагуу давшитыг хийв. 5 дугаар сарын 20-нд Шэньси зэрэг мужийн төв ба зэргэлдээ хотуудыг чөлөөлөв. Гоминданы цэрэг офицерууд Ардын чөлөөлөгч армид бөөнөөр орж ирж байгаа бөгөөд Синьхуа агентлагийн мэдээллээр үзвэл 5 дугаар сард ардын чөлөөлөх армийн талд гоминданы далайн флотын 52 онгоц орж иржээ. Эдгээрийн үндсэн дээр гоминданы лагерийн уналт ба улс төрийн кризис нь улам нэмэгдсээр байна. Гоминданы удирдах харгис хэсгүүд нь Кантон Формозод бөөгнөрөн, өмнө ба баруун өмнөд хятадад зэвсэгт тэмцлийг үргэлжлүүлэхийг бэлтгэж байгаа ба Америкаас тусламж гуйсаар байна. 7 дугаар сарын 16-нд Синьхуа агентлагийн мэдээнд дурдсанаар үзвэл, ардын эрх чөлөөний дайны гурван жилийн дотор гоминданы хохирол нь 5691400 хүн болов. Үүний 60 хувь олзлогдсон, 27 гаруй хувь нь алагдсан ба шархадсан, мөн 12 гаруй хувь нь Ардын чөлөөлөх армийн талд сайн дураараа шилжиж ирсэн юм. Чөлөөлөгдсөн районуудын газар нутгийн хэмжээ нь 6 дугаар сарын эцсээр хятадын бүх газар нутгийн 30 гаруй хувь болов. Чөлөөлөгдсөн районуудын хүн ам нь бүх хятадын хүн амын 58 гаруй хувийг эзэлж байна. Чөлөөлөгдсөн районууд дахь хотуудын тоо нь бүх хятадын бом бага хотуудын 52 гаруй хувь нь болж байна. Чөлөөлөгдсөн районы төмөр замын уртын хэмжээ нь бүх хятадын төмөр замын 80 гаруй хувийг эзэлж байна. 8 дугаар сарын эхээр Ганьсу мужийн өмнөд хэсгийн улс төр эдийн засгийн төв Тяньшуй хотыг эзлэв. Энэ гайхамшигт амжилтын үндсэн дээр эв хамт намаар удирдуулсан хятадын ард түмэн нь тэмцлээ улам шийдвэртэйгээр явуулан, гоминданы бүх эсэргүүцлийг дуустал цохин устгаж, бүх хятадыг гоминданы эзэрхийллээс үүрд чөлөөлөн тусгаар тогтносон ардчилсан Хятад улсыг байгуулахын төлөө зориг баатарлагаар тэмцэж байна. ЛООХУУЗ. Үнэн сонин. 1949.08.19. №191 (4267). Баасан. 2-р нүүрт. Бээжин Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай дипломат харилцаа тогтоох тухай Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн Газраас шийдвэрлэв Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газрын Гадаад Явдлын Яамны Сайд ноён Чжоу Энь-лайд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газар үүрэг ажилдаа ороод, гадаадын аль ч улсын засгийн газартай дипломат харилцаа тогтоохоор мэдэгдэж, 1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газраас гаргасан тунхагийг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн Газар судлав. Хятадын

6 баатарлаг ард түмнээс Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглаад эрх чөлөөг эрхэмлэгч Хятадын ард түмний жинхэнэ зоригийг илэрхийлсэн ардын төв засгийн газрыг байгуулсан явдалд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн Газар нь Монголын бүх ард түмний өмнөөс баярыг хүргээд, тусгаар тогтносон, эрх чөлөөт, ардчилсан хүчирхэг Хятад Улсын байгуулалтын хэрэгт цаашдын амжилтыг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын бүх ард түмэнд чин үнэнээр хүсэж байна. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн Газраас Хятадын ард түмэнтэй найрамдлын нягт харилцаа тогтоохыг цаг ямагт эрмэлзэж байдаг учир Монголын бүх ард түмний зоригийг илэрхийлэн, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хооронд дипломат харилцааг тогтоож, дипломат төлөөлөгч нараа харилцан солилцохоор тогтов. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглаж, Ардын Төв Засгийн Газрыг байгуулсан энэ цагаас эхлээд, манай хоёр улсын ард түмний хоорондын айл хөршийн сайн харилцаанд шинэ үе нээгдэж байна гэж Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн Газраас үзэхийн хамт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоорондын найрамдлын харилцаа нь манай хоёр улсын ард түмний тус хийгээд дэлхий дахины улс түмний аюулгүй байдал, энх тайвны түшиг тулгуур болсон их Зөвлөлт Холбоот Улсаар толгойлуулсан ардчилсан лагерийг бэхжүүлэх явдлын тусын тулд амжилттай хөгжинө гэж гүн найдаж байгаагаа илэрхийлнэ. Таныг чин үнэнээр хүндэтгэсэн Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад Явдлын Яамны сайд Маршал Чойбалсан Үнэн сонин. 1949.10.7. №233 (4309) Баасан. 1-р нүүрт. Монгол Хятад хоёр улсын ард түмний сайн хөршийн харилцааны шинэ үе Хятадын ард түмнээс ардчилсан эрх чөлөөт тусгаар тогтносон Хятад улсын төлөө тэмцсэн олон жилийн баатарлаг тэмцэл нь яллаа. Хятадын ардын чөлөөлөх армиас харгис гоминданы засгийн газрын цэргийг бут ниргэж, улс орныхоо дийлэнхийг чөлөөлсний үр дүнд Хятадын ардчилсан хүч нь ардын улс төрийн зөвлөлдөөний бага хурлаараа Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулснаа 10 дугаар сарын 1-нд тунхаглав. Ардын улс төрийн зөвлөлдөөний бага хурлаас эрхлэн байгуулсан Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засаг захирганы төвийн байгууллагууд, бас Хятадын ард түмэн ба Хятадын коммунис намын жолоодогч Мао Цзе-дун тэргүүтэй Ардын төв засгийн газар нь албан хэрэгтээ орлоо. Хятадын алдарт коммунис намаар манлайлуулсан Хятадын ардчилсан хүчний түүхт ялалт бол дэлхий дахины империализмыг эсэргүүцсэн Зөвлөлт их улс тэргүүтэй ардчилсан лагерийн гарамгай шинэ ялалт мөн болов. Зөвлөлт улсын хүч чармайлтын ачаар ардчилал, социализмын хүч өдөр тутам өсөж бэхжээд, дэлхий дахины харгислалын хүч улам бүр доройтон суларсаар байна. Дэлхий дахины хоёрдугаар дайнаас хойш дэлхий дахины улс

7 төрийн хүчнүүдийн хувиарлалт нь ардчилал, социализмын лагерь улам өсөж бэхжин, империалист лагерь нь урьд үзэгдээгүйгээр суларч доройтох замаар үндсээр өөрчлөгдсэн учраас Хятадын ардын хувьсгал ялах бололцоотой болсныг Хятадын ард түмэн болон бүх хүн төрөлхтөн сайн мэдэж байна. Үүнд фашис герман хийгээд империалист японыг бут ниргэх явдлыг шийдвэрлэсэн Зөвлөлт их улс, чухал ролийг гүйцэтгэлээ. Иймд фашизмыг дарсан Зөвлөлтийн ард түмний дэлхий дахины түүхт их ялалт нь, Хятадын ард түмний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцлийн их ялалтыг хангасан шийдвэрлэх хүчний нэг нь болов. Хятадын ардчилсан хүчний түлхэн унагаасан, ардын эсрэг гоминданы засгийн газар нь ганцаараа байсангүй. Тэд империалис олон орон, ялангуяа Хятадыг өөрийн колони болгох, түүнийг дэлхий дахины шинэ дайны дэвсгэр болгох зорилгоор Хятадад цэргийн хүчийг хэрэглэн түрэмгийлж байсан Америкийн нэгдсэн улсын империалистүүдийн зэрэг ил далд холбоотонтой байлаа. Гэсэн ч Хятадын ард түмэн, түүнийг ялаад, гоминданы ялзарсан журмыг эвдэж, Америкийн нэгдсэн улсын бүх төлөвлөгөөг бүтэлгүй болгосон нь дэлхий дахины харгим лагерийг улам сулруулж, Зөвлөлт их улс тэргүүтэй ардчилал, социализмын лагерийг асар ихээр бэхжүүлжээ. Зөвлөлт улсын засгийн газраас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг хамгийн түрүүнд зөвшөөрөөд, үнэн чанартаа Хятадын ард түмнийг төлөөлж чадахгүй болсон кантоны засгийн газартай дипломат харилцаагаа таслав. Зөвлөлт засгийн газар нь энэ түүхт явдлаараа Зөвлөлт улсын Ленинч, Сталинч гадаад бодлого, улс түмний энх тайван найрамдал, их бага уллсын эрх чөлөө, тусгаар тогтнол, бүрэн эрхийг харилцан хүндэтгэх зарчмыг хэзээ ч эрхэмлэдэг, гадаадын аль ч засгийн газартай дипломат харилцаа тогтоох хүслээ илэрхийлсэн Хятадын Ардын Төв Засгийн газрын тунхаг нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг зөвшөөрөн хүлээсэн ардын ардчилсан орон бүхэнд халуун талархлыг оллоо. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газар, Хятадын ардын төв засгийн газрын энэ тунхгийг судалж танилцаад, Монголын бүх ард түмний хүсэл эрмэлзлэлийг илэрхийлэн, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хооронд дипломат харилцааг тогтоож, дипломат төлөөлөгч нараа харилцан солилцохоор тогтов. Үүний хамт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газраас үнэндээ улсынхаа дотор ямар ч эрх мэдэлгүй болсон бөгөөд хойшид Хятадын ард түмнийг төлөөлж чадахаа больсон кантоны засгийн газартай дипломат харилцаагаа 10 дугаар сарын 6-наас эхлэн таслав. Монголын ард түмэн гадаадын империалистууд хийгээд дотоодын харгисыг эсэргүүцсэн Хятадын ард түмний эрх чөлөөний баатарлаг тэмцлийг цаг ямагт ширтэж, түүний шинэ ялалт бүхэнд нь чин сэтгэлээсээ баясан талархаж байдаг юм. Энэ учраас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулсан явдлыг тунхаглан зарлаж, Мао Цзе-дун тэргүүтэй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг Ардын төв засгийн газрыг байгуулсан Хятадын ардын улс төрийн зөвлөлдөөний бага хурлын түүхт шийдвэрийг манай ард түмэн, сэтгэл маш их бахдан угтлаа. Гоминданы Хятадын эрхийг барьж байсан харгис этгээдүүд, Хятадын ард түмний эрх ашгийг гадаадын империалист нарт урван худалдаад, Хятадын ард түмнийг занаж байсан

8 шигээ эрх чөлөөт Монголын ард түмнийг занаж байв. Тэднээс Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс Хятад улс хоёрыг найрамдалгүй болгохыг элдвээр оролдсоор байсан бөгөөд одоо үүний эцэс нь боллоо. Маршал Чойбалсангаас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн газрын Гадаад явдлын яамны сайд ноён Чжуо Энь-лайд явуулсан цахилгаандаа “Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглаж, Ардын Төв засгийн газрыг байгуулсан энэ цагаас эхлээд манай хоёр улсын ард түмний хоорондын айл хөршийн сайн харилцаанд шинэ үе нээгдэж байна гэж Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газраас үзэхийн хамт Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоорондын найрамдлын харилцаа нь манай хоёр улсын ард түмний тус хийгээд дэлхий дахины улс түмний аюулгүй байдал, энх тайвны түшиг тулгуур болсон их Зөвлөлт Холбоот улсаар толгойлуулсан ардчилсан лагерийг бэхжүүлэх явдлын тусын тулд амжилттай хөгжинэ гэж гүн найдаж байгаагаа илэрхийлнэ” гэсэн билээ. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газрын толгойлогчийн энэ үг нь Монголын бүх ард түмний зоригийг илэрхийлжээ. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс мандтугай! Монгол Хятад хоёр улсын ард түмний найрамдал мандтугай! Дэлхий дахины хөдөлмөрчдийн жолоодогч, багш их Сталин мандтугай! Үнэн сонин. 1949.10.8. №234 (4310) Бямба. 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс ба Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын хооронд дипломат харилцаа тогтоох тухай Бээжин, 10 дугаар сарын 17. (ТАСС). Синьхуа агентлаг уламжлахдаа, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын гадаад явдлын яамны сайд Чжоу Энь-лай, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсаас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улстай дипломат харилцаа тогтоохоор шийдвэрлэсэн тухай Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад явдлын яамны сайд маршал Чойбалсангийн 10 дугаар сарын 6-ны илгээлтийг өчигдөр хүлээж авав гэжээ. Тус агентлагийн мэдээнд үзвэл 10 дугаар сарын 16-нд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Гадаад явдлын яамны сайд Чжоу Энь-лайгаас Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад явдлын сайд маршал Чойбалсанд явуулсан хариугийн дотор “Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улстай дипломат харилцааг даруй тогтоож, дипломат төлөөлөгч нарыг солилцох явдалд” баяр хүргэнэ гэжээ. Үнэн сонин. 1949.10.19. №234 (4310) Лхагва. 1-р нүүрт. -оОо1950 он “Үнэн” сонин. (1950 оны 1-12 сарын дугаарууд)

9 Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суух элчин сайд ноён Цзи Я-тай Улаанбаатарт хүрэлцэн ирэв Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Б.Н.М.А.Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд ноён Цзи Я-тай ба Элчин Сайдын Яамны ажилтан нар 7 дугаар сарын 9-ний өдөр Улаанбаатарт хүрэлцэн ирэв. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Элчин Сайлыг Б.Н.М.А.Улсын Гадаад Явдлын Яамны Сайд Н.Лхамсүрэн, Улаанбаатар хотын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Г.Багаа, Гадаад Явдлын Яамны Сайдын орлогч Л.Норовсамбуу, Батлан Хамгаалах Яамны Сайдын орлогч хошууч генерал Цог, Улаанбаатар хотын комендантын үүргийг гүйцэтгэж байгаа хурандаа Баярхүү, Гадаад Явдлын Яамны Дорнод Хэлтсийн эрхлэгч Д.Цэрэндорж, Протоколын хэлтсийн эрхлэгч Б.Дашцэрэн, мөн хэлтсийн орлогч Г.Минжүүр нар угтав. Түүнчлэн хүрэлцэн ирэгчдийг СССР-ээс тус улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд ноён Ю.К.Приходов угтав. Үнэн сонин. 1950.7.10. №161 (4541) Даваа. 1-р нүүрт. Н.Лхамсүрэн Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын элчин сайд ноён Цзи Я-тайг хүлээн авав Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн даргад итгэмжлэх жуух бичгээ барих гэж байгаатай холбогдуулан элчин сайд ноён Цзи Я-тайг Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Гадаад Явдлын Яамны сайд Н.Лхамсүрэн 7 дугаар сарын 9-ний өдөр хүлээн авч уулзав. Үнэн сонин. 1950.7.10. №161 (4541) Даваа. 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Г.Бумцэнд танаа Танай улсын 29 жилийн ойн дурсгалт улсын баярыг тохиолдуулан би, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газар ба Хятадын ард түмнийг төлөөлж Танд болон Монголын ард түмэнд баярыг хүргэе. Монголын ард түмэнд эдийн засаг, соёлоо хөгжүүлэх талаар цааш маш их бүтээл гаргахыг гүнээ итгэнэ. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газрын дарга Мао Цзе-дун 1950 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдөр. Бээжин хот. Үнэн сонин. 1950.7.11. №162 (4542) Мягмар. 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн

10 Газрын дарга Мао Цзе-дунд Монгол Ардын Хувьсгалын 29 жилийн ойг тохиолдуулан Монголын ард түмэнд цаашдын амжилтыг хүсэж баярыг хүргэсний хариуд Танд ба Танаар дамжуулан Хятадын нөхөрсөг ард түмэнд чин зүрхнээсээ талархана. Монголын ард түмэн ба Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн өмнөөс болон хувийн зүгээс агуу их Хятадын ард түмэнд цаашдын амжилтыг үнэн сэтгэлээс хүсье. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Бага Хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Г.Бумцэнд Улаанбаатар Үнэн сонин. 1950.7.11. №162 (4542) Мягмар. 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга маршал Чойбалсан танаа Танай улсын 29 жилийн ойн баярын өдрийг тохиолдуулан, Монголын ард түмний зол жаргал ба хөгжилд халуун баярыг хүргэе. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн газрын Төрийн захиргааны Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад Явдлын Яамны Сайд Чжоу Энь-лай 1950 оны 7 дугаар сарын 7. Бээжин. Үнэн сонин. 1950.7.11. №162 (4542). Мягмар. 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн газрын Төрийн захиргааны Ерөнхий сайд бөгөөд Гадаад Явдлын Яамны Сайд Чжоу Энь-лай Монголын Ардын Хувьсгалын 29 жилийн ойн өдрийг тохиолдуулан Танаас Монголын ард түмэнд баярыг хүргэж сайн сайхныг хүссэний хариуд ноён ерөнхий сайд танд чин сэтгэлээс талархана. Монголын Ард түмэн ба Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газрын өмнөөс болон хувиасаа Хятад орныг бүрмөсөн чөлөөлөх ба эрх чөлөөт тусгаар тогтносон улс болсон Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулах тэмцэлд цаашдын амжилт гаргахыг агуу их Хятадын ард түмэнд чин үнэнээс хүсье. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Сайд нарын Зөвлөлийн дарга маршал Х.Чойбалсан Улаанбаатар хот 1950 оны 7 дугаар сарын 10. Үнэн сонин. 1950.7.11. №162 (4542) Мягмар. 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Элчин сайд ноён Цзи Я-тай

11 Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Г.Бумцэндэд итгэмжлэх жуух бичгээ барив Энэ 7 дугаар сарын 10-нд, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд ноён Цзи Я-тай, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Г.Бумцэндэд бараалхаж, итгэмжлэх жуух бичгээ барив Элчин сайдын яамны 2 дугаар зөвлөх ноён Фу-хо, 2 дугаар нарийн бичгийн дарга ноён Гэгээн-хүү нар, ноён Цзи Я-тайг дагалдан очив. Итгэмжлэх жуух бичгийг барих үес Бүгд Найрамдах Монго Ард Улсын Гадаад Явдлын Яамны Сайд Н.Лхамсүрэн, Б.Н.М.А.Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга Баяр, Гадаад Явдлын Яамны Протоколын хэлтсийн эрхлэгч Б.Дашцэрэн, Гадаад Явдлын Яамны Дорнот хэлтсийн эрхлэгч Д.Цэрэндорж нар байлцав. Итгэмжлэх жуух бичгийг барьсны дараа Г.Бумцэнд, ноён Цзи Я-тайтай ярилцав. Энэ ярианд Н.Лхамсүрэн оролцов. Үнэн сонин. 1950.7.11. №162 (4542) Мягмар. 1-р нүүрт. Маршал Чойбалсан, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын элчин сайд ноён Цзи Я-тайг хүлээн авав Энэ 7 дугаар сарын 10-нд Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий Сайд маршал Чойбалсан, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд ноён Цзи Я-тайг хүлээн авч ярилцав. Энэ яриан дээр Б.Н.М.А.Улсын Гадаад Яамны Сайд Н.Лхамсүрэн байлцав. Үнэн сонин. 1950.7.11. №162 (4542) Мягмар. 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс Удвал танаа Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсыг байгуулсны 29 жилийн ойг тохиолдуулан Бүгд Найрамдах Хятад ард улсын эмэгтэйчүүдийн өмнөөс Монголын эмэгтэйчүүдэд халуун баярыг хүргэе. Бүтээн байгуулах ажлын их амжилтыг хүсье. Монгол ба Хятадын эв найрамдлын хөгжил ба бэхжил нь Ази ба бүх дэлхийн найрамдлын лагерийн хүчийг улам бэхжүүлэхийг бид итгэж байна. Цай-Чан Үнэн сонин. 1950.7.18. №166 (4546) Мягмар. 1-р нүүрт. Хатан Цай-Чанд

12 Хятад Ард Улсын эмэгтэйчүүдээс манай улсын хувьсгалын 29 жилийн ойг тохиолдуулан баяр хүргэсэнд чин сэтгэлээс талархлыг илэрхийлье. Эх орныхоо цаашдын хөгжлийн төлөө ба дэлхий дахины энх тайвны төлөө тэмцэлд манай найрамдалт Хятадын эмэгтэйчүүдэд цаашдын их амжилтыг хүсье. Монгол Ард Улсын хөдөлмөрчин Эмэгтэйчүүдийн Төв Зөвлөлийн дарга Удвал Үнэн сонин. 1950.7.18. №166 (4546) Мягмар. 1-р нүүрт. Хятадын ард түмэн үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд ялсан нь Хятадын ард түмэн, өөрийн тусгаар тогтнолын төлөө 100 гаруй жил баатар тэмцлийг хийсний дүнд, 1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд Бүгд Найрамдах Хятад улсыг байгуулсан нь Хятадын ард түмний түүхэнд шинэ эрин (үе) эхэлжээ. Хятадын ард түмэн ажилчин анги, түүний манлай коммунист намын удирдлагын дор, гоминданы харгис засгийг устгаж шинэ ардын ардчилсан Хятад улсыг байгуулсан явдал зөвхөн Хятадын ард түмэнд биш, империализмд дарлагдсан Азийн улс түмний түүхэнд шинэ хуудсыг нээв. Хятадын баатарлаг ард түмний ялалт бол империализмийг эсэргүүцэн баг найрамдлын төлөө тэмцэгч дэлхий дахины ардчилсан лагерийн их ялалт юм. Ноднин жилийн 10 дугаар сарын нэгэнд, Хятадын эртний нийслэл Бээжин хотноо, Хуандийн ордны өмнөх талбайд болсон цэргийн парад жагсаал, хөдөлмөрчин түмний өргөн цуглаан дээр Бүгд Найрамдах Хятад ард улсын Ардын төв засгийн газрын дарга Мао-Цзедун, Хятадын Ардын төв засгийн газар байгуулагдсаныг өөрийн орон даяар ба дэлхий дахинд албан ёсоор тунхагласан тунхгийг уншихад, Хятадын ард түмний их нэгдлийн илэрхийлэл болсон таван, алтан таван хушуун тэмдэгтэй улаан далбааг хийсгэн төрийн түр дуулал “Сайн дурийн цэргийн марш”-ыг хөгжимдөн, шинэ Хятад улс мандсаныг мэдэгдэн, 28 их буугаар буудаж ёсолсон билээ. Тэр цагаас хойш даруй нэг жилийн ой болж байна. Бүгд Найрамдах Хятад улсын газар, уудам их бөгөөд дорнод Номхон далайгаас өрнө Гимлайн цаст уулс хүртэл, умарт элсэн говиос өмнөт далайн эрэг хүртэл 10 сая хавтгай дөрвөлжин км газрыг эзэлдэг. Түүнд 475 сая хүн оршин суудаг юм. Хятадын ард түмэн, олон арван жил, харгис феодал ба империалист нарын дарлалыг хүлээжээ. 19 дүгээр зууны 40-д оноос 100 гаруй жил харийн гүрний капиталтан, Хятад орныг ноёрхож, бас феодалын хамжлагат ёс удтал үргэлжилснээс хөгжлийн талаар ихэд хожимдсон байна. “Хятадууд ямагт үлэмж зоригтой, хөдөлмөрийг эрхэмлэдэг үндэстэн байсан бөгөөд тэд ганцхан шинэ үед хоцорчээ. Ийнхүү хоцорсон явдал бол дан гагц гадаадын империализм ба Хятадын харгис засгийн газраас дардан мөлжиж байсны хар гай мөн” гэж нөхөр Мао-Цзе-дун хэлжээ. 19 дүгээр зууны сүүл, 20 дугаар зууныг эхлэхэд Хятад орон, хэдэн том капиталист гүрний мэдэлд хуваагдсан, хагас колонийн орон болж, эдийн засаг, улс төрийн тусгаар тогтнолоо бүрэн алдаж, ёс төдий “биеэ даасан” улсын чанартай болов. Империализм бол үндэстэн ба колонийг эдийн засаг, улс төрийн талаар боолчлохгүйгээр тогтнож чадахгүй

13 тул үндэстнүүд дарлагч, дарлагдагч болон хуваагдах нь империализмын онцлох шинж гэж Ленин-Сталин нар сургадаг. Хятадад ийнхүү үндэстний дарлал мөлжил ширүүсэхийн хамт, империализмыг эсэргүүцсэн үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн өрнөв. Үүний нэг нь 1900 онд гарсан Хятад дахь ардын бослогыг харийн түрэмгийлэгчид үзэшгүй хатуугаар даржээ. Гэвч ард түмний тэмцлийн зориг мохсонгүй. Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн, хятадын өмнөд мужуудад улам хүчтэй өрнөв. Хятадын ард түмнээс үндэстний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцсэн энэхүү хувьсгалт хөдөлгөөн 1911 онд ялж, Манжийн хаант засгийг унагаан, Бүгд Найрамдах засгийн газар байгуулагдсан билээ. Энэхүү үндэсний засгийн газрын ерөнхийлөгчид Хятадын үндэсний хувьсгалын жолоодогч бөгөөд нөхөр Мао-Цзе-дун-гээс “Хятадын хувьсгалын салхич шувуун” гэж нэрлэсэн, их эх оронч Сунь-Ят-Сенийг сонгожээ. Сунь-Ят-сен, Хятадын бүх хөдөлмөрчдөөс бүрэлдсэн үндэсний нэгэн фронтыг байгуулахын төлөө тэмцэв. 1905 онд Сунь-Ят-сен, Хятадад анх удаа ардын намыг байгуулав. “Хувьсгалын холбооны нэгдэл” гэдэг намын программд Сунь-Ят-сений ардын 3 зарчим гэдэг гол зүйлийн баримталж байсан. Энэ нь: 1.Национализм буюу бүх Хятадад үндэстнийг тусгаар тогтнуулах. 2. Демократизм буюу ардчилсан ёс (бүх Хятадад нийтийн сонгуулийг явуулан, ардчилсан бүнд найрамдах улсыг байгуулах). 3. Социализм (энэ нь Хятадын гадаадын империалистээс чөлөөлж, феодалуудаас газрыг худалдан авч тариачдад олгоно) гэжээ. Сунь-Ян-сений байгуулсан нам улмаар гоминдан нам болон, намын толгойд оппортунист (хэлбийгч) үзэлтэн ялсан нь Хятадын хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгал, ард түмний хүсэл эрмэлзлийг хангаж чадсангүй. Бүгд Найрамдах улсыг байгуулсан боловч Хятад нь колоний ба үндсэний дарлалын орон хэвээр үлджээ. Хятадад империализмийн эсрэг, олон түмний үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжих бат хүч нь гагцхүү Хятадын ажилчин анги байв. 1917 онд Орос оронд үүссэн Октябрийн Социалист Их хувьсгал, дэлхий дахинд шинэ үеийг нээж, дорно зүгийн колони орны үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд хүчтэй түлхэцийг өгөв. Хятадад ард түмний үндэсний эрх чөлөөний улам хүчтэй өрнөж энэ хөдөлгөөний манлайд явагч Хятадын ажилчин ангийн дотор марксизм-ленизмийн мөнх сургааль нэвтрэн дэлгэрсэн явдал их утга учиртай боллоо. 1919 онд Хятадын дотор империализмийг эсэргүүцэн үндсэний эрх чөлөөний хөдөлгөөн ажилчид ба оюутны дотор хүчтэй өрнөснөөс 5 дугаар сарын 4-нд Бээжин хотноо болсон оюутны хүчирхэг жагсаал, бүх орон даяар алдаршив. Түүний дараа жилийн өвөл Чанш хотод Хятадын дотор анх удаа ажилчны марксист дугуйлан Мао-Цзе-дунгийн удирдлагаар байгуулагдав. Улмаар 1921 оны 7 дугаар сард Шанхай хотод Хятадын коммунист намыг байгуулсан нь Хятадын ард түмэн өөрийн авангард коммунист намын их тугийн дор, үндсэний эрх чөлөөний тэмцэлд нэгдмэл фронтоор босч эхэлсэн байна. Ленин-Сталины сургааль бол хятадын ажилчин анги ба түүний авангард коммунист намыг шинжлэх ухааны социализмын онолоор зэвсэглэж, хувьсгалын ирээдүйн төлөвийг тодруулан, Хятадын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд ялахын итгэлийг төрүүлж, санаачлагыг нэмэгдүүлэв. Нөхөр Сталин, Хятадын

14 хувьсгалын хөдлөх хүчийг урьдаас тодорхойлсон бөгөөд энэ тодорхойлолт нь 1925-27 онд болсон Хятадын хувьсгал ба коммунист намын үйлчлэх программ нь болсон байна. Хятадын ард түмний ардчилсан нэгдмэл фронтыг байгуулах явдал, Хятадын анхдугаар (1925-27 оны) их хувьсгалаар эхэлжээ. Тэр үед Хятадын коммунист намын санал чармайлт ба доктор Сунь-Ят-сений оролцоотойгоор гоминдан, Хятадын коммунист нам хоёр хоорондоо хамтран ажиллах болсон нь империализмыг эсэргүүцсэн бүх ард түмний тэмцэлд амжилт олох бололцоог гаргасан юм. 1924 онд болсон гоминданы намын нэгдүгээр их хурлыг Сунь-Ят-сен өөрийн биеэр удирдан, коммунист нарыг оролцуулан хуралдсан бөгөөд тус хурлаас гарсан тунхагт: “Одоо цагийн улсууд дахь ардчилсан систес гэдэг нь буржуйлэг нарын ангийн монополь болж, ард түмнийг дарлах зэвсэг болох нь үлэмж байна. Харин гоминданы ардчилал бол цөөнхийн хувийн зүйл биш, бүх ард түмний нийтийн зүйл байна” гэсэн билээ. Гэтэл 1925 онд СуньЯт-сен нас барсны дараа засгийн эрхийг Чан-Кай-ши авав. Чан-Кай-ши тус орны харгис хүчнийг нэгтгэж, хувьсгалын эсэргүү, цэргийн диктатурыг байгуулан, ард түмний ардчилсан нэгдмэл фронтыг эвдсэн боловч Хятадын коммунист нам нь империализм ба феодализмыг эсэргүүцсэн ард түмний нэгдмэл фронтыг үргэлжлүүлэн зохион байгуулахын төлөө тасралтгүй тэмцсэн байна. 1937 оны 7 дугаар сараас эхлэн Японы империалист нар Хятадыг түргэн хугацаанд ялна гэж байлдаж эхэлсэн бөгөөд Японы хэвлэлүүдэд “хагас жилд бүх будлианыг арилгаж, тэр их баялаг том улсад эзэн хааны тугийг мандуулахад хааны гагц торгон цэрэг нь хүч хүрнэ” гэж сагсуурч байв. Тэр үед хятад улс нэгдсэн армигүй зэвсгийн хүчээр хомс дотооддоо улс төрийн талаар нэгдэлгүй байв. Энэ үед Хятадын коммунист нам, хамтарсан зэвсэгт хүчнээр Японыг эсэргүүцэх хэлэлцээр байгуулья гэж гоминданыханд санал гаргажээ. Улс орныг удирдах гол хүчин байсан гоминдан коммунист хоёр намыг хэлэлцээ тохирсноос хойш Хятадын улс төрийн байдалд шинэ үе эхэлсэн билээ. Энэ хэлэлцээр ёсоор Хятадын коммунист нам ил ажиллах болоод Хятадын улаан армын ангиудыг ардыг хувьсгалт 8 ба 4 дүгээр арми болгоод, гоминданы цэргийн хамт ерөнхий нэгэн командлалд захирагдах болгожээ. Энэхүү нэгдмэл эвслийн ачаар, Хятадын олон генералын армийг нэг нэгээр нь бут цохих гэсэн Японы командлалын төлөвлөгөө нурав. Улаан арми, цохицтой хүчин болж, Японы давшилтыг баатарлаг атакаар зогсоож эхэлсэн нь Япон, Хятадын үйлдвэрийн хэдэн том хот ба төмөр зам дагуу газрыг эзлээд давших хүч хүрсэнгүй зогссон билээ. Хөдөлмөрчин түмэн, эх оронч хүн бүр харийн түрэмгийлэн эзлэгчдийг шургуу эсэргүүцье гэдэг санал зориг нь оргилж байхад, гоминданыхан өөр бодлогыг явуулж байв. Сүүлийн жилүүдэд гоминданы удирдлагад газар өмчийн харгис эзэд, байлдаанд ашиг олзыг эрхэмлэгч панзчин, санхүүгийн хөрөнгөтний нөлөө нэмэгдсэн нь засгийн эрхэнд байсан харгис үзэлтэн нар хувийн ашиг, өчүүхэн бүлэг этгээдийн ашгийг эх орныхоо ашиг тусаас илүүд үзэн дайсанд дийлэгдэх бодлогыг явуулан иржээ. Үүний харгайгаар Япон 1944 оны кампаниар гоминданы цэргийн 100 шахам дивизыг бут цохиж, үлэмжхэн газрыг эзэлж Хятад амжилтыг олоход хүрчээ. Гоминданы харгис бүлгийн хорт бодлого ба дайн байлдааны улмаас Хятадын ард түмэн тэсвэрлэшгүй хүнд

15 зовлон амсав. Энэ хүнд жилүүдэд олон сая хүн өлсгөлөнгөөр үхэв. 1943 оны хавраас 1944 оны эхэн хүртэл зөвхөн Чун чинд дутрагын үнэ тав дахин нэмэгдэв. Хятадын төмөрлөгийн үйлдвэр, механик засварын газар хаагдан оронд нь банк, худалдааны кампани зэрэг панз наймааны байгууллага олширчээ. Гоминданы ноёрхлын үед Хятадад газар өмчийн эзэд нудраган баячууд, бүх хүн амын дөнгөж 10 хувь нь байсан атал бүх газрын 80 хувийг эзэмшдэг байв. Хятадын бүх тариачны 30 хувь нь огт газаргүй байжээ. Тэд газрын эздээс газрыг түрээслэн, ургацын 70 хувийг газрын эздэд өгч амьдардаг байжээ. Засгийн дээд эрхэнд байсан хэсэг этгээд, тухайлбал “Хятадын дөрвөн гэр бүл” гэж нэрлэгдсэн Чан-Кай-шигийн бүлийнхний хөрөнгө хорин жилийн дотор 20 миллиард америк доллар хүрэв. 1945 онд Зөвлөлтийн армийн хүчээр фашистын герман болон империалист Японыг дарагдасны дараа хүн төрөлхтөнд жаргалтай сайхан үе ирэхийг шудрага зүтгэлт хүн бүр тэсгэлгүй баярлан угтав. Гэтэл гоминданы харгисууд, ард түмний хүлээж байсан энх тайван ба ардчиллын оронд, улс даяар цус асгаруулсан иргэний дайн дэгдээв. Чай-Кай-ши тэргүүтэй харгисууд, америкийн империалист нараас мөнгө зэвсгээр туслуулан, ард түмний ардчилсан нэгдмэл фронтын эсрэг, японыг ялсны дараах хэлэлцээр ба улс төрийн зөвлөлдөөний зөвлөлийн шийдвэрийг хөсөрдүүлэн, эх орноосоо урваж ард түмний заналт дайсан мөнөө үзүүлэв. Америкийн империалистүүд, Хятадын Ази болон Номхон далайн сав газарт өөрийн ноёрхлын баз болгох ба Зөвлөлт холбоот улсыг эсэргүүцэн байлдахад шийдвэрлэгч хэсгийн нэг болгон ашиглахыг горилж байв. Бүрэн бус мэдээнд америкаас Хятадын дэд гоминданы засгийг бэхжүүлэх, иргэний дайн дэгдүүлэхэд 6 миллиард орчим доллар зарсан боловч америк эздийн хүсэл зорилго биелсэнгүй. Нөхөр Сталин: “Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөний хүч нь барагдашгүй их юм. Одоо хараахан гүйцэд тодроогүй байгаа бөгөөд ирээдүйд тодорч мэдэгдэнэ. Эдгээр хүчийг олж үздэггүй бөгөөд түүнийг зохистойгоор тоож үздэггүй дорнодын ба өрнийн эрх баригчид энэ хүчинд хохирно” гэсэн билээ. Хятадын хувьсгалын ялалтанд үнэхээр америкын империалистүүд хохирч, ялагч ард түмний тэмцэлд дэлхий дахины хөдөлмөрчин түмэн халуун талархлаа хүргэсэн юм. Гоминданы харгисуудыг эсэргүүцсэн иргэний дайнд ардын чөлөөлөгч армийн 1948-49 оны намрын ба өвлийн давшилт, чөлөөлөх тэмцлийн явцад сүрхий ихээхэн өөрчлөлтийг гаргав. Гоминданы харгисууд найрамдлын хэлэлцээр хийх нэрээр давшилтыг саатуулан, цагийг хонжих, найрамдлын лагерт хагарал гаргах, өөрийн америк эзний нэмэгдэл тумламж ирэхийг горьдож байлаа. Ардын чөлөөлөгч арми 1949 оны 4 дүгээр сарын 20-ны шөнө Янцзы мөрний адагт шинэ давшилтыг эхлэв. Давшилт эхэлснээс хойш 2 хоног болоход Нанжины дэргэд тулж очив. Нийслэлийн гарнизон сандран зугтав. Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, дээд түшмэд цөм зугтаж амь гарав. 4 дүгээр сарын 25-ны өдөр чөлөөлөгч арми Нанжинг чөлөөлөв. Түүний дараа, чөлөөлөгч армийн давшилт Шанхай, Ханьчжоу, Наньчанийг чиглэж, өмнөт зүг шуурхайлан давшиж

16 эхлэв. Гоминданы хуурай замын ба далайн флотын цэрэг офицерууд байлдалгүй бүхэл бүтэн ангиар бууж эхлэв. Чөлөөлөгдсөн хот тосгоны хөдөлмөрчид чөлөөлөгч армийг их баяр баясгалангаар угтав. Гоминданы лагерт улс төрийн кризис, бутран уналт өргөжиж Тайван арал ба Кантонд зугатав. 1949 оны 9 дүгээр сарын 21-нд Бээжинд, Хятадын коммунист намын санаачлагаар Хятадын ардын улс төрийн зөвлөлдөөний бага хурал нээгдэж, тус хуралд хятадын ардчилсан бүх нам, хэсгүүд, ардын байгууллагууд, ардын чөлөөлөгч арми, янз бүрийн район ба үндэсний хэсгүүдийн байгууллага, бас гадаадад байгаа Хятадын харьяат нарын байгууллага, бусад бүх эх орончдыг төлөөлсөн 45 байгууллагын 636 төлөөлөгч оролцжээ. Тус бага хурлаас Ардын төв засгийн газрыг байгуулан, Төв засгийн газрын даргад Хятадын коммунист намын дарга Мао-Цзе-дунг нэгэн саналаар сонгов. Тус бага хурлын баталсан тунхагт: “Одоогоос эхлэн хятадын түүхэнд шинэ үе нээгдэв” гээд Хятадын ард түмэн өөрийн төв засгийн газартай болсныг дурдаж, тус засгийн газар “Ардын ардчиллын диктатурын үндэс нь ажилчин анги, тариачин, хотын жижиг буржуй нарын холбоо бөгөөд учир нь тэд, Хятадын хүн амын 80-90 хувь байгаа юм” гэж Мао Цзе-дунгийн тодорхойлсон ардчилсан диктатурыг Ардын улс төрийн зөвлөлдөөний зөвлөлийн ерөнхий программтай нийлүүлэн биелүүлнэ гэдгийг тунхаглажээ. Хятадын ард түмний эрх чөлөөний тэмцэл ялсан нь марксизм-ленинизмийн сургаал хэрэг дээрээ биелэгдэж ялсны баяр юм. Үндэсний эрх чөлөөний ардчилсан тэмцлийн галд 29 жил хатуужиж, марксизм-ленинизмийн сургаалиар зэвсэглэн Хятадын коммунист нам, өөрийн түүхт үүргийг ийнхүү биелүүлэв. Тус нам хятадын ард түмний чин зоригт хүү суут жолоодогч Мао Цзе-дунгээр жолоодуулан, үндэсний эрх чөлөөний олон жилийн шургуу тэмцэлд бүх эх оронч хүн, ажилчин, тариачин, сэхээтнийг зохион байгуулж, нягтруулснаар ялалтыг олов. Хятадын ард түмний ялалт бол Октябрийн их хувьсгалын үр юм. Хятадын ард түмний халуун эх оронч Сунь-Ят-сен 1925 оны хавар нас барахынхаа өмнө Зөвлөлт улсын тухай бичсэн нь “Энэхүү эрх чөлөөт бүгд найрамдах улсуудын холбоо нь мөнхийн алдарт Ленинээс дарлагдсан ард түмэнд үлдээсэн өв юм” гэжээ. Одоо Зөвлөлт холбоот улс ба Хятад хоёр улсын хүн амын тоо 700 орчим сая бөгөөд энэхүү их улсын хөдөлмөрчин түмний нэг санаа зоригтой нэгдмэл хүч бол дэлхий дахины энх тайван, ардчиллын фронтын гол хүчин болж байна. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад, энх тайвны талынхны Байнгын Хорооны Стокгольмын чуулганы уриалалд 100 сая грауй хүн гарын үсэг зураад байна. Шинэ Хятадын ард түмэн, энх тайван, ардчилал социализмын ялагдашгүй хүчний дайчин эгнээнд эрэлхэг зоригтой зогсож байна. Н.ЦЭЕНЖАВ Үнэн сонин. 1950.9.21. №215 (4601) Пүрэв. 2-р нүүрт. Шинэ Хятадын амжилт Шинэ хятадын улс маш түргэнээр урагшаа хөгжиж байна. Хятадын ардын төв засгийн газар нь ажилчин тариачин жижиг буржуй үндэсний буржуй нараар бүрэлдсэн нэгдмэл

17 ардчилсан фронтыг бүхий л талаар бэхжүүлэн ажилчин ангиар удирдуулсан ажилчин тариачны холбоон дээр үндэслэн, Хятадын Ардын Улс Төрийн зөвлөлдөөний зөвлөлийн ерөнхий программд тодорхойлсон улс төр, эдийн засгийн бодлогыг биелүүлэхэд бүх ард түмний хүчийг нягтруулан зохион байгуулж байна. Хятадын хүн амын 80 хувь нь хөдөө аж ахуй эрхэлдэг байна. Хятадын үндэсний эдийн засаг чөлөөлөгдөхийн өмнө одоо цагийн техникчсэн аж үйлдвэр зөвхөн 10 орчим хувь байсан ба бусад нь гадаадын капитал гарт байв. “Хятадын аж үйлдвэр хөгжиж Хятад орон эдийн засгийн талаар гадаад гүрнүүдийн эрхшээлээс бүрэн салвал сая жинхэнэ бүрэн тусгаар тогтнолтой болно” гэж нөхөр Мао Цзе-дун хэлсэн бөгөөд комунист нам ба ардын засгийн газар Хятад орныг хөдөө аж ахуйн орноос аж үйлдвэрийн орон болгон өөрчлөхөд гол анхааралыг тавьж байна. Шинэ Хятадын хөдөлмөрчин түмэн яруу алдарт комунист намын удирдлагын дор тусгаар тогтносон ардчилсан цэцэглэн хөгжигч хүчирхэг шинэ Хятадыг байгууллахад их хүч хөдөлмөрийг гаргаж байна. 1950 оны 2 сарын 14-нд Зөвлөлт Холбоот Улстай байгуулсан нөхөрлөл, холбоо, харилцан туслалцах тухай гэрээ мөн түүний хамт байгуулсан эдийн засгийн хэлэлцээрүүд нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын улс төр эдийн засгийн байдлыг бэхжүүлэхэд их ролийг гүйцэтгэж байна. Энэ гэрээ бол өөрийн орны чөлөөтэй бөгөөд түргэнээр өөрчлөн зохиох бололцоог Хятадад олгов хэмээн нөхөр Мао Цзе-дун дүгнэсэн юм. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйг шинэ ардчиллын замаар сэргээн босгох ажил, ялангуяа эрт чөлөөлөгдсөн Манж болоод Зүүн Хойт Хятадад их амжилтыг олжээ. Манж ба зүүн Хятад бол Хятадын аж үйлдвэрийн үндсэн бааз болж байна. Энд Хятадын бүх төмөрлөгийн үйлдвэрийн 86 хувь нь байгаа бөгөөд бүх гаргах нүүрсний хагас хувь нь эндээс гардаг байна. Коминданыхан зугатахдаа аж үйлдвэрийг их хэмжээгэээр эвдэн сүйтэгжээ. Манж ба зүүн хойд Хятадад 1949 оны 9 дүгээр сард бүх үйлдвэрийн 65 хувь нь ажиллаж байсан бол энэ оны 3 дугаар сард 90 хувь ажиллах болов. Цахилгааны хүчийг үйлдвэрлэх явдал 1949 оныхтой зэрэгцүүлвэл одоо гуравны нэг дахин өсөв. Нүүрсны үйлдвэрүүд өнгөрч жилийн төлөвлөгөө 24 хувиар давуулан биелүүлжээ. Мөн нэхмэлийн үйлдвэр өргөжиж, цаас, сундгийн үйлдвэр зэрэг аж үйлдвэрийн бусад салаа мөчирт ихээхэн амжилт олж байна. 1950 оны эхээр Хятадын бүх төмөр замын 80 хувь нь ажиллагаанд оржээ. Манж дахь Аньшаны төмөрлөгийн комбинатыг Гоминданыхан эвдлэн сүйтгэснийг одоо сэрээн босгож байна. Тус комбинатыг сэргээн босгож ажиллуулах явдал, шинэ Хятадын ард түмний ихээхэн амжилт гэж байна. Зөвхөн 10 сарын дотор тус комбинатад домены зуух 3, мартеновын зуух 6 ажиллаж эхлэв. Хүдрийн нэлээд хэдэн уурхай ажилдаа орж, ширэм гаргалт энэ оны 4 дүгээр сард, өнгөрөгч оны 12 дугаар сарынхаас 85 хувиар өсчээ. Шинэ Хятадад аж үйлдвэрүүдийг сэргээн босгох ажил хүчтэй өрнөхийн хамт, ажилгүй хүмүүс бараг үгүй болж байгаа бөгөөд Манж ба Зүүн Хойд Хятадын үйлвэрүүдэд хятадын бусад нутгаас олон ажилчид ирж ажиллах болов.

18 Аньшаны төмөрлөгийн комбинатад олон арван мянган хүн ажиллаж байна. Ажилчдын мэргэжлийг дээшлүүлэхэд коммунист нам маш анхаарлыг тавьж байгаа юм. Тус комбинатын дэргэд 700 хүнтэй, аж үйлдвэрийн оройн дээд сургууль, Үйлдвэрчний эвлэлийн сургууль, нэг ба хоёр жилийн хугацаатай техникчдийн курс байна. Үйлдвэрийн ажилчдын дунд социалист уралдаан хүчтэй өрнөж байна. Эдгээрийн дүнд 1950 оны тэргүүн улиралд Манж нутгийн улсын аж үйлдвэрүүд төлөвлөгөөгөө 9.2 хувиар давуулан биелүүлжээ. Хятадын аж үйлдвэрт улсын сектор маш том суурийг эзэлж байна. Үүний зэрэгцээгээр хувийн аж үйлдвэрүүдийн бүтээл ихээхэн нэмэглэж байна. Аж ахуйн шинэ ардчиллын ололт нь Хятадын ажилчин олны аж байдлыг эрс дээшлүүлэв. Үйлдвэр албан газруудад 8-10 цагийн хооронд ажлын өдөртэй болжээ. 1949 онд, ажилчдын цалингийн хэмжээ 27 хувиар өссөн юм. 1950 онд үйлздвэрүүдэд хөдөлмөрийн бүтээл дээшилсэн, юмны үнэ хорогдсноос ажилчдын цалингийн хэмжээ тасралтгүй дээшилж, энэ жил урьд жилийнхээс 140 хувиар ахижээ. 1950 оны 3 дугаар сард Хятадын бүх нутаг дэвсгэр дээр хүнсний зүйлийн үнийг тогтмол болгосноор хүнсний зүйл 5-аас 40 хувь хүртэл хямдарчээ. Бас Хятадын мөнгийг америкийн доллараар солих ханш 11 хувиар дээшилсэн байна. Урьд феодалын ба хагас феодалын ёст байдал ихээхэн ноёрхож байсан хөдөө аж ахуйн байдал үндсээр өөрчлөгдөв. Энэ жил Манж нутагт газрын шинэчлэлтийг явуулж 20 сая тариачинд газар олгов. Энэ оны 6 дугаар сард Хятадын Ардын Төв засгийн газраас газрын шинэчлэлтийн тухай хуулийг батлан гаргажээ. Энэ хуулиар помешикийн газар, зүтгэх мал, багаж хэрэгсэл зэргийг хураан авч, ядуу буюу огт газаргүй тариачдад хувиарлан олгож, дунд тариачинтай холбоог улам бэхжүүлэн, хөдөө аж ахуй дахь феодализмын системийг зохион байгуулалттайгаар устгахад бүх ард түмнийг нэгтгэх зорилгыг тавьжээ. Хятадын бусад нутаг дэвсгэр дээр газрын шинэчлэлтийг энэ оны өвөл, хавар 1951 онд үргэлжлэн явуулах гэж бэлтгэж байна. Ардын төв засгийн газар нь хөдөө аж ахуйг өрнүүлэх талаар ихээхэн санаачилгыг тавьж ган ба усны үертэй тэмцэх талаар асар их ажлыг хийж байна. Зүүн Хойд Хятадын хөдөө нутагт, Хятадад анх удаа бий болж байгаа машин теракторын станцууд байгуулагдаж байна. Хятадын коммунист нам ба Ардын Төв Засгийн Газар нь залуучуудыг техник, шинжлэх ухаанд сургах, ажилчин тариачны боловсролд онц анхаарлыг тавьж байна. Хятадад өнгөрөгч хичээлийн жил дээд сургууль 200 байсан бөгөөд түүнд 150 мянган оюутан, дунд сургууль ба техникумуудад бүтэн хагас сая сурагч суралцаж байснаас гадна бага сургуулиудад хэдэн сая хүүхэд суралцаж байжээ. “Женьминьжибао” сонины мэдээлснээр үзвэл, зөвхөн Хойд ба Зүүн Хойт Зүүн Хятадын нутгийн сургуулиудад 6 сая сурагч суралцаж байна. 1951 оноос, бичиг үл мэдэгчдийг 3-5 жилийн дотор бүрэн сургах компанийг явуулж, тариачдыг өвлийн хичээлийн танхимуудад үй олноор нь сургах гэж байна. Өнгөрөгч жил Хятадын Шинжлэх Ухааны Академи нээгсэн бөгөөд тус академийн харьяанд шинжлэх ухааны 14 дээд сургууль байна. Аж ахуйн ардчилсан бүтээн босголт дээр үндэслэн тус орны соёлын байгуулалтад ийнхүү их амжилт гарч байна.

19 Энэ оны 6 дугаар сард хуралдсан Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны 3 дугаар бүгд хурал ба Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөөний Зөвлөлийн үндэсний хорооны 2 дугаар чуулганаас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын улс төр, аж ахуйн, соёлын бүтээн босгож байгаа ажлыг дүгнэн, цаашдын хөгжлийн зорилгыг тодорхойлон заав. Шинэ Хятад улс, ардын аж ахуйг сэргээн босгох ба хөгжүүэх анхдугаар таван жилийн төлөвлөгөөг 1951-55 онд онд явуулахаар боловсруулан төлөвлөж байна. Ардын ардчиллын үндсэн дээр шинэ Хятадын ард түмэн, бат нэгдэлтэй нэгэн Фронтоор урагшаа амжилттай давшиж байна. * * * Бүгд Найрамдах Хятад Улсын Ардын Төв Засгийн газар нь анх тогтсон өдрөөс эхлэн, их бага улс түмний тэгш эрх, газар нутгийн бүрэн бүтэн байдлын хүндэтгэн үзэх зарчмын дор дэлхий дахины олон улстай найртай нөхөр ёсны харилцааг тогтоож ирсэн юм. Б.Н.М.А.Улсын засгийн газар нь гоминданы засгийн газартай байгуулсан дипломат харилцааг 1949 оны 10 дугаар сарын 6-наас эхэлж тасалж, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн газартай дипломат харилцааг тогтоосноос хойш Монгол, Хятад хоёр Улсын ард түмний харилцаанд түүхт шинэ үе эхэлсэн билээ. Маршал Чойбалсан Б.Н.Х.А.Улсын Ардын Төв Засгийн Газрын Гадаад Явдлын Яамны сайдад явуулсан цахилгаандаа: “Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглаж, Ардын Төв Засгийн Газрыг байгуулсан энэ цагаас эхлээд манай хоёр улсын ард түмний хоорондын айл хөршийн сайн харилцаанд шинэ үе нээгдэж байна” гэсэн билээ. Монгол, Хятад хоёр улсын хооронд харилцаа тогтоосны дүнд манай Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын тусгаар тогтносон байдал, бүрэн хангагдсан учрыг баталсан нотыг Зөвлөлт, Хятад хоёр улсын засгийн газар, энэ оны 2 дугаар сарын 14-нд солилцсон билээ. Манай хоёр улсын ард түмний ах дүүгийн элэгсэг дотно харилцаа бол дэлхий дахины энх тайвны ба ардчилал социализмын лагерийн хүчний түшиг тулгуурын нэгэн болж байгаа юм. Н.ЦЭЕНЖАВ Үнэн сонин. 1950.9.27. №226 (4606) Лхагва. 2-р нүүрт. Хятад Ард Улсыг байгуулсны нэг жилийн ойд бэлтгэж байна Хятадын их ард түмэн нь ардын засгийн газрыг байгуулсны нэгэн жилийн ойг үлэмж их амжилтуудаар угтах гэж хөдөлмөрчдийн бадрангуй сайхан бүтээлүүдийг гаргаж байна. Б.Н.М.А.Улсад сууж чөлөөт хөдөлмөрийн фронт дээр зориг нь бадран ажиллаж байгаа Хятад ажилчид, хайрт эх орныхоо Ардын Төв Засгийн газрыг байгуулсны нэгэн жилийн ойг хүндэтгэн угтаж, ёслон өнгөрүүлэх комиссыг байгуулж, ойн баярын бэлтгэл ажлыг өргөнөөр хийж байна. Ойн баярын бэлтгэлийн комиссоос эрхлэн Улаанбаатар хот дахь Хятад ажилчны төв клубт хятад үндэсний ба олон үндэстний дуу хөгжмийн өргөн концерт, Хятад үндсэний Ян-

20 гэ бүжиг, кино зэргийг үзүүлэн сонирхуулахаар бэлтгэж байгаагаас гадна Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын бадрал хөгжлийг үзүүлсэн фото зургийн үзэсгэлэн байгуулж байна. АЛТАНБАГАНА Үнэн сонин. 1950.9.30. №215 (4601) Бямба. 2-р нүүрт. Бээжин хот Хятадын Коммунист Намын Төв Хороонд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхагласны 1 жилийн ойг тохиолдуулан, Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооноос Хятадын Коммунист Намын Төв Хороонд Халуун Баярыг хүргэж мэндлэе. Өөрийн ажилчин анги ба түүний ангийн тэмцэлд хатуужсан авангард болсон-Хятадын Коммунист Намын удирдлагаар явж, Хятадын харигслал ба гадаадын шунахай капиталын ноёрхлыг ялсан их Хятадын ард түмний түүхт ялалт бол хүчирхэг Зөвлөлт Холбоот Улс тэргүүнтэй ардчилал социализмын бүх лагерийн ялалт болсон бөгөөд Марк-ЭнгельсЛенин-Сталины сургаалын хамгийг ялагч хүчний шинэ яруу сайхан баталгаа нь болж байна. Энэ учраас дэлхий дахины энх тайван, ардчиллын хүчирхэг гол тулгуур болсон Их Зөвлөлт Холбоот Улсын ах дүүгийн өдөр тутмын харамгүй их тусламжтайгаар социализм өөд явж байгаа манай Монголын ард түмэн нь Хятадын баатар ард түмний ялалтын түүхт ойг дэлхий дахины бүх давшилт хүчний хамт, баяр баясгалантай тэмдэглэж байна. Ардчилсан шинэ Хятад улсыг хөгжүүлэх явдалд яруу сайхан амжилт олохыг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхагласны 1 жилийн ойн өдөр, Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооноос их Хятадын ард түмэн ба Хятадын Коммунист Намын Төв Хороонд хүсэж байна. Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо Улаанбаатар хот 1950 оны 9 дүгээр сарын 30. Үнэн сонин. 1950.10.1. Ням. №230 (4610) 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард улсын яруу алдарт ой Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхагласан өдрийн нэг жилийн ой өнөөдөр боллоо. Хятадын ард түмэн нь коммунист намынхаа ба өөрийн жолоодогч Мао Цзе-Дуны удирдлагаар феодалийн харгислал ба харийн империалистийн олон зууны жилийн дарлалыг эсэргүүцэн, баатар тэмцлийг хийсний үр дүнд, дэлхий дахины түүхт ялалтыг олж авсан билээ. В.И.Ленин, 1923 онд хэлэхдээ, Орос, Энэтхэг, Хятад гурав бол хүн амын асар олонх нь болж байгаа бөгөөд хүн амын энэ олонх нь эрх чөлөөнийхөө төлөө тэмцэлд ер бусын хурднаар орж байгаа тул капитализм коммунизм хоёрын хоорондын дэлхий дахины тэмцэлийн төгсгөл нь эцэстээ үүнээс шалтгаална гэсэн билээ.

21 Нөхөр Сталин, Хятадын хувьсгалын ялалт ойртож байна гэж 1925 онд угтан хэлжээ. Нөхөр Сталин хэлэхдээ: “Хятадын хувьсгалт хөдөлгөөний хүч нь барагдашгүй их юм. Одоо хараахан гүйцэд тодроогүй байгаа бөгөөд ирээдүйд тодорч мэдэгдэнэ. Эдгээр хүчийг олж үздэггүй бөгөөд түүнийг зохистойгоор тоож үздэггүй дорнодын ба өрнөдийн эрх баригчид, энэ хүчинд хохирно... Үнэн шударга явдал нь Хятадын хувьсгалын талд бүрэн байна. Чухамхүү энэ учраас Хятадын ард түмнийг империалист нарын дарлалаас чөлөөлж, Хятад орныг нэг улс болгон нэгтгэхийн төлөө хийсэн Хятадын хувьсгалын тэмцэлд талархаж байгаа бөгөөд талархах ч болно. Энэ хүчийг тооддоггүй бөгөөд тоохгүй этгээд нь зайлшгүй ялагдана” гэжээ. Нөхөр Сталины мэргэнээр угтан хэлсэн энэ зүйл нь бүрэн зөв болжээ. Их Хятадын ард түмэн нь дотоодын харгисууд ба гадаадын империалистүүдтэй ширүүн тэмцлийг хийж, бүрэн төгс ялалтыг олжээ. Тэмцэлд хатуужсан Хятадын коммунист нам, Хятадын ард түмний шалгарсан жолоодогч Мао Цзе-Дун нь Хятадын ард түмний түүхт ялалтыг зоригжуулан зохион байгуулагч болсон билээ. Хятадын ард түмний түүхт ялалт бол Маркс-Лениний сургаалын хамгийг ялагч хүчний шинэ яруу сайхан илэрхийлэл мөн. Гоминданы биеэ худалдсан бүлгээр дамжуулан, Хятадыг ашиглаж, Ази ба Номхон далайн сав газарт өөрийн ноёрхолыг тогтоох үндсэн бааз, Зөвлөлт Холбоот Улсыг бүслэх хийгээд Азийн ард түмнийг боолчлох гол нэгэн зангилаа болгох гэсэн америкийн империализмын ялт төлөвлөгөө нь Хятадын ардчиллын ялалтаар бүр мөсөн үнэсэн товрого болсон юм. Москвагийн Зөвлөлийн баярын хуралдаан дээр нөхөр Г.М.Маленков 1949 оны 11 дүгээр сарын 6-нд хэлэхдээ, Хятадын ардчилсан хүч ялахын хамт, зөвхөн Хятадын ард түмний түүхэнд биш, империалистүүдэд дарлагдсан Азийн бүх улс түмний түүхэнд шинэ хуудас нээгдэв. Азийн ба номхон далайн сав газрын болон бүх колони орны ард түмний үндэсний эрх чөлөөний тэмцэл үлэмж өндөр шинэ шатанд гарав гэжээ. Хятадын ардчиллын ялалт нь бат энх тайваны төлөө тэмцэж байгаа бөгөөд империализмийг эсэргүүцсэн дэлхий дахины ардчиллын лагерын суурь нь маш сүрхий бэхжиж байгаа явдал юм. Хятадын ард түмний ялахын хамт, Ази ба Европын ардын ардчилсан орнууд Агуу их Зөвлөлт Холбоот улстай 800 сая орчим хүнтэй болжээ. Зөвлөлт Холбоот Улсаар толгойлуулсан энх тайвны талынхны нэгдмэл, хүчирхэг лагерьт Хятадын ард түмэн нь дайн өдөөгчдийн бүх өнгөлзлөлийг эсэргүүцэн, ардчилал, энх тайвны төлөө зориг төгөлдөр тэмцэж байна. Хятадын 100 сая гаруй хөдөлмөрчид нь Стокгольмын уриалалд үсгээ зурсан байна. Бүгд Найрамдах Ардчилсан Хятад ард улс нь өнгөрсөн нэгэн жилд жинхэнэ ардын ардчилсан улсаа хөгжүүлэн, улс орныхоо эдийн засаг, соёлын бүх салаа мөчрийг хөгжүүлэх, ард түмнийхээ аж амьдралыг дээшлүүлэн, эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын тэмцэлд маш гайхамшигтай сайхан амжилтыг олсон байна. Тайванд америкийн түрэмгийлж байгаа явдал ч гэсэн, Түвдэд Англи-Америкийн өнгөлзөж байгаа явдал ч гэсэн, империалистүүдийн ямар ч өдөөлт нь гадаадын империалистүүд ба Чан-Кай-шийн бүлгийн

22 үлдэгдлүүдээс Хятадын төрөлхийн эдгээр нутгийг бүр мөсөн чөлөөлж улс даяараа эрх чөлөөгөө олох явдалд саад хийж чадахгүй гэж Хятадын ард түмэн бат итгэж байна. Хятадын ард түмнээс, ардын ардчилсан улсаа байгуулах үйл хэрэгт Зөвлөлт Холбоот Улстай эвдэршгүй, нягт найрамдалтай бөгөөд социализм ялсан их орны ах дүүгийн тусламж дэмжлэгтэй явах нь Хятадын ард түмэнд маш чухал ач холбогдолтой билээ. Зөвлөлтийн ард түмэн нь Хятадын ард түмэнд ба түүний эрх чөлөө, үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө явуулж байгаа шургуу тэмцлийг цаг ямагт гүнээ талархан харж байв. Бүгд Найрамдах Хятад ард Улсыг байгуулсан явдлыг Зөвлөлтийн ард түмэн гүнээ хангалттай угтсан билээ. Их Сталин тэргүүнтэй Зөвлөлт засгийн Газар нь Бүгд Найрамдах шинэ Хятад Улсыг хамгийн түрүүнд хүлээн зөвшөөрөн хүлээж дипломат харилцааг тогтоосон билээ. Зөвлөлт Холбоо Улс ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоорондын нөхөрлөл, холбоо, харилцан туслалцах гэрээ Хятадын Чаньчуний төмөр замын тухай хэлэлцээр, Зөвлөлт Холбоот Улсаас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад урт хугацаатай зээллэг олгох тухай хэлэлцээрүүдэд энэ оны хоёрдугаар сарын 14-нд Кремльд үсэг зурсан явдал бол СССР-ийн ба Хятадын ард түмний хоорондын гүн бат нөхөрлөлийн цаашдын хөгжилтийг хангах үйл хэрэгт чухал ач холбогдолтой юм. Энэ гэрээ, хэлэлцээрүүдэд үсэг зурсан явдлыг Зөвлөлт Улс, Хятад, манай Монголын ард түмэн ба энх тайвны ардчилсан ба давшилт бүх нөхдөөс Зөвлөлт Холбоот Улс, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоорондын нөхөрлөлийг бэхжүүлж байгаа шинэ баталгаа бөгөөд энх тайвныг бэхжүүлэх үйл хэрэгт шинэ их хувь нэмэр боллоо гэж үзээд гүнээ талархан угтсан билээ. Нэг жилийн өмнө нөхөр Чойбалсан хэлэхдээ, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглан цагаас эхлэн манай Монгол ба Хятадын Ард түмэний хоорондын айл хөршийн сайн харилцаанд шинэ үе нээгдэж байна гэсэн билээ. Монгол ард түмэн их Хятадын ард түмэнтэй найрамдлаа улам бэхжүүлж байгаа явдалд ба тусгаар тогтносон ардын ардчилсан хүчирхэг Хятад улсын байгуулалтын үйл хэрэг, түүний эдийн засаг, соёлын хөгжилтийн үйл хэрэгт олсон гайхамшигтай амжилтуудад чин сэтгэлээсээ баярлан талархаж байна. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын нутгийг бүрэн чөлөөлөхийн төлөөний тэмцэл, ардын засгийнхаа байгуулалтыг цаашид улам бэхжүүлэх үйл хэрэгт ба Зөвлөлт Холбоот Улсаар манлайлуулсан энх тайвны төлөө тэмцэгчдийн хүчирхэг армийн нэгдмэл лагерьт явж энх тайван, ардчиллын төлөө тэмцэхдээ, улам их гайхамшигтай сайхан амжилт гаргахыг Монголын бүх ард түмэн нь найрамдалт Хятадын ард түмэнд чин сэтгэлээсээ ерөөж байна Бүгд Найрамдах Хятад Ард улсын яруу алдарт ой мандтугай! Үнэн сонин. 1950.10.1. №230 (4610) Ням. 1-р нүүрт. Бээжин хот Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын ардын төв засгийн газрын дарга ноён Мао Цзе-Дунд

23 Монголын бүх ард түмэн, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн Газрын өмнөөс ба хувиасаа Танд болон Танаар дамжуулан, нөхөрсөг Хятадын ард түмэнд, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхагласны нэгэн жилийн ойн баярыг хүргэе. Их Зөвлөлт Холбоот Улсын зүйл бүрийн тусламжийн ачаар эрх чөлөө, төрийн тусгаар тогтнолоо байлдан олж бэхжүүлсэн монголын ард түмэн нь агуу их Хятадын ард түмнээс өөрийн засгийн газрын удирдлагын дор, хүчирхэг Зөвлөлт Холбоот Улстай тогтоосон нөхөрлөл ба хамтын ажиллагаа зүйл бүрээр бэхжүүлэн, өнгөрөгч жилийн дотор төрийн ба аж ахуйн байгуулал болон өөрийн орныг гоминданы урвагч бүлэг ба америкийн империализмээс чөлөөлөхийн төлөө тэмцэлд гайхамшигт амжилтуудыг олсон явдалд маш их баяр баясгалангийн сэтгэл дүүрэн байна. Тэмдэглэлт энэ өдөр Танд ба Танаар дамжуулан, агуу их Хятадын ард түмэнд, өөрийн орны төрийн ба эдийн засгийн байгуулалд цаашдын амжилт гаргахыг чин сэтгэлээсээ хүсье. Манай хоёр орны нөхөрлөл нь монгол ба Хятадын ард түмний ашиг тус болон, их Зөвлөлт Холбоот Улсаар толгойлуулсан энх тайван, ардчилал, социализмын ялагдашгүй лагерийг бэхжүүлэх үйлст нийлэлцэн, улам их хөгжин бэхжинэ гэдэгт итгэж байгаагаа илэрхийлэхийг зөвшөөрнө үү. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын бага хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Г.Бумцэнд Улаанбаатар хот 1950 оны 9 дүгээр сарын 30. Үнэн сонин. 1950.10.1. №230 (4610) Ням. 1-р нүүрт. Бээжин хот Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн захиргааны зөвлөлийн Ерөнхий сайд бөгөөд гадаад явдлын яамны сайд ноён Чжоу Энь-Лайд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхагласны нэгэн жилийн ойг тохиолдуулан, Монголын ард түмэн ба Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн Газраас болон хувиасаа Танд ба Танаар дамжуулан, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн Газар, Хятадын ард түмэнп чин зүрхний халууг баяр хүргэж, сайн сайхныг хүссэнийг минь хүлээн авна уу. Өнгөрөгч нэгэн жилийн дотор Хятадын ард түмэн нь өөрийн эв хамт нам, шалгарсан манлай жолоодогч Мао Цзе-дун-гийнхээ удирлагын дор өөрийн орны улс төрийн өөрчлөлт, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн ба аж ахуйн байгуулалтын үйл хэрэгт их амжилтыг олжээ. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс, улс төр, эдийн засгийн эрх чөлөөт тусгаар тогтносон хөгжлийн замд баттай ороод социализмын суурийг тавин, урагш итгэлтэй явж байна.

24 Эрх чөлөөг эрхэмлэгч дэлхий дахины улс түмний хамт, монголын бүх ард түмэн, тэмдэглэлт энэ өдрийг маш баясгалантайгаар ёслон өнгөрүүлж байна. Учир нь Хятадын их ард түмний түүхт ялалт бол энх тайван ба ардчиллын нийт лагерийн их ялалт болсон юм. Монголын бүх ард түмнэ ба Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Засгийн Газрын өмнөөс болон хувиасаа гоминданы бүлгийн үлдэгдлийн эсрэг, түүнчлэн цусанд дуртай америкийн империалистүүдийн түрэмгийллийн эсрэг баатарлаг тэмцэл ба өөрийн эрх чөлөөт, тусгаар тогтносон эх орон болсон Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын тусын тулд зохион бүтээх их хөдөлмөртөө шинэ шинэ гайхамшигт амжилт гаргахыг нөхөрсөг Хятадын ард түмэн ба түүний Засгийн газарт хүсч байна. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд маршал Х.Чойбалсан Улаанбаатар хот 1950 оны 9 дүгээр сарын 30. Үнэн сонин. 1950.10.1. №230 (4610) 2-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулсны ойд зориулсан баярын хуралдаан Хятадын ажилчны төв клубт болсон нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулсны 1 жилийн ойд зориулан, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын харьяат нарын баярын хуралдаан, 9 дүгээр сарын 30-ны орой Улаанбаатар хотын Хятад ажилчны төв клубт болов. Баярын хуралдааны тэргүүлэгчид Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Цзи-Я-тай, СССР-ээс Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа элчин сайдыг хамаарсан Г.И.Иванников, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч нөхөр Сүрэнжав нарын зэрэг хүмүүс байв. Баярын хуралдаанаас дэлхий дахины хөдөлмөрчдийн их жолоодогч, багш И.В.Сталин, Хятадын ард түмний жолоодогч Мао Цзе-дун, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Төрийн Захиргааны Зөвлөлийн Ерөнхий сайд Чжоу Энь-лай, Монголын ард түмний жолоодогч нөхөр Чойбалсан нарт явуулах баярын илэрхийлэлтийг их баясгалантай батлав. Бас, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын талаар америкийн явуулж байгаа түрэмгийллийг эсэргүүцэн, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хууль ёсны төлөөлөгчийг Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагад оруулахыг шаардсан цахилгааныг тус баярын хуралдаанаас НҮБ-ын Ерөнхий ассамблейн 5 дугаар чуулганд явуулав. Үнэн сонин. 1950.10.1. №230 (4610) Ням. 2-р нүүрт. Замын тэмдэглэлээс

25 Манай өмөнө зүгт зөвхөн газар нутгийнхаа хэмжээгээр СССР-ийн дараа ордог бөгөөд дэлхий дээр хамгийн олон хүн амтай хамгийн эртний соёлтойгоор бус, их хувьсгалыг үйлдсэнээр алдартай агуу их Хятад Ард Улс оршдог. Энэ их улсын нийслэл Бээжин хотод өнгөрсөн оны сүүлчээр, тус улсын үйлдвэрчний эвлэлийн төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж очих завшаан над тохиолдсон юм. Гагц Хятадын ард түмний бус, нийт шударга хүн төрөлхтний их баярын өдөр болсон өнөөдөр, тэр дурсгалт өдрүүдийг дахин дахин санахад над сайхан байна Хятад улсын нутагт ормогц, бидэнд хамгийн түрүүнээ зүрх хөдөлгөсөн зүйл бол агуу их Хятадын ард түмнээм манай монголын ард түмнийг өөрийн ах дүү мэт маш их дотночлон үзэж, түүнээ зүйл бүрээр илэрхийлж байсан явдал мөн. Ямар нэгэн хот, үйлдвэрийн газар, сургууль соёлын газар, үй олон хүн, туг далбаатай жагсан ирж, гжим эгшиглэж, цэцэг бэлэглэх зэргээр биднийг угтаж аваад, өөрсдийн зүрхнийхээ үгийн хэлцгээж, нийтээрээ “Мөн гү жэнь минь тансүй!” (Монголын ард түмэн мандтугай!) Жүн мөн юу хао вансүй! (Монгол, Хятадын ард түмний нөхөрлөл мандтугай!) Чойбалсан түнжин вансүй! (Нөхөр Чойбалсан мандугай!) гэж нэгэн зэргээр хашгирч байсан нь Эх орон эцэг Чойбалсангаа энхрийлж үздэг бидэнд сайхан санагдана. Бидний буулгүй, зөвхөн дайраад өнгөрсөн Шанхай гуань хотод хүртэл, ажилчид, сэхээтэн, сурагчид, цэрэг 3000 хүн хотын даргын хамтаар төмөр замын буудал дээр хүрэлцэн ирж, бидэнтэй уулзалт хийж байсан. Замд тохиолдсон Харбин, Мукден, Шанжань зэрэг бүх том хотод биднийг заавал үдлүүлэхийг хүсч байснаар бид аргагүй бууж, тэд, бидэнд хот орныхоо байдалтай сэтгэл харамгүй танилцуулж байв. Очсон очоогүй олон хотууд, засаг захиргаа, аж үйлдвэр, олон нийтийн байгууллагууд ба энгийн ард иргэдээс хайр талархлаа илэрхийлж өдий төдий бэлгийг ирүүлсний дотор, үйлдвэрийн үйлдэхүүн, урлагийн зүйлс, дурсгалын үг үсэг бүхий торго, энгэрийн янз бүрийн тэмдгээс гадна, Хөх мөрнийг гаталсанд дурсгасан байлдааны медаль хүртэл байв. Хятадын ард түмэн нь манай орныг туйлын их сонирхож манай орны байдалтай гүнзгий танилцахыг хүсэж байлаа. Үүний урьд манай хоёр ард түмэн бие биетэйгээ харицан танилцах явдалд гадаадын эзэрхэг түрэмгийчүүд ба гоминданыхан саад хийж байсан юм. Хаа ч очсон манай ард түмний амьдрал байдал улсын хөгжлөөс аваад цаг уурын байдлыг хүртэл сонирхож асууж байв. Мөн Бээжингийн Гүн Жен ть бао сонин, бас Шанхай нэг, Тьянзиний хоёр сонин, бидэнд хэдэн асуулт тавьсан бөгөөд бидний өгсөн хариулт, Хятадын сонинуудад тэр даруй хэвлэгдсэн билээ. Бид нараар дуу дуулуулж, танц хийлгэж байв. Шинэ Монгол хүнийг өөрсдийн нүдээр зөвхөн харах, түүнчлэн гарын үсгийг дурсгал болгон авах нь манай хятад нөхдөд сонин байдаг байв. Мукденг завод хот гэж хэлдэг. Үнэхээр тийм. Хотын төвөөс дөнгөж гармагц үйлдвэр битүү үргэлжилж байна. Тэнд, Японы эзэлж байх үед аж үйлдвэр дээр 800 мянган хүн ажиллаж байсан. Энэ үйлдвэрийн районыг их эвдсэн учир, бидний явж байхад тэнд, дөнгөж 250 мянган хүн ажиллаж байв. Ингэж эвдэж сүйтгэх талаар америкчууд, япончуудаас хоцрохгүйг их оролдсон байна. Америкийн нисэх онгоцнууд, Мукдений тэндэх, Аньшаний металл боловсруулах комбинат ба бас бус том үйлдвэрүүдийг бөмбөгдсөн юм.

26 Хятадын ард түмэн нь эдгээр сүйдсэн аж үйлдвэрийг сэргээн босгохоор барахгүй, өөрийн улсыг аж үйлдвэрийн орон болгоно гэж зорилго тавиад, маш их амжилт гаргаж байна. Жишээ нь: Зүүн Өмнө Хятад (Манж)-г бидний очихоос урьдхан, 9 дүгээр сард бүх үйлдвэрийн дөнгөж 65 хувь нь ажиллаж байсан атал, бидний ирсний дараа хэдхэн сарын хойно, (энэ оны 3 дугаар сард) бүх үйлдвэрийн 90 хувийг ажиллуулжээ. Бид, Бээжинд байхдаа цэргийн нэгэн үйлдвэрт очсон. Тэхэд, тэр завод фронтод гранат зэргийн зэвсэг хийхийн оронд, улс, ардын аж ахуйд зориулж анжим зэргийг үйлдвэрлэх болоод байсан. Тэр үед эх газар байлдааныг дуусгахад бас нилээд хоног хэрэгтэй байсан. Ажилчид эх орондоо маш их идэвхтэйгээр ажиллаж, хөдөлмөрийн баатар өдөр ирэх тутам олширч байна. Мөн хятадын тариачид нуруу тэнэгэр хөдөлмөрлөж байна. Хятад орны газар нь хөдөлмөрт дуртай Хятадын тариачныг гомдоохгүй газар юм. Хятадад жилд нэгэн газар 2-3, зарим нь 4 дахин ч тарьж болно. Бээжин, Тьянзиний тэр хавиар жилд 2 дахин ургац авч болно. Биднийг 11 дүгээр сард явж байхад, саяхан таригдаад нэлээд цухуйсан буудай хариурч байв. Урагшлах тутам, ашиглагдахгүй үлдсэн газар гэж бараг харагдахгүй болох юм. Уулыг хүртэл үелүүлж тэгшлээд, тариалсан нь их сонин харагдав. Бид, Хятадын түүхт дурсгалын ба соёлын газруудаар явсан үүнд бид, Бээжин хотноо Манжийн хааны ордыг үзэв. Тэр ордыг 1406 оноос эхлэн байгуулсан бөгөөд 116260 хавтгай дөрвөлжин метр газрыг эзэлнэ. 1911 онд Манжийн хаант ёсыг устгасан боловч Хойт Хятадын харгис цэргийн эрхтний ивгээлээр Манжийн хуучин хаан Фу-И энэ ордондоо 1924 он хүртэл байж байсныг хөөж гаргаад 1925 онд энэ ордыг музей болгосон юм. Чан Кай Ши энэ музейн баялгаас америкчуудад 4 дахин худалдаж ашигласан байна. Энэ ордны барилга ба түүнд тавигдсан үзвэрийн зүйлс нь Хятадын ард түмний бүтээгч их сод ухаантайг дүүрэн харуулж байна. Бид, бас Бээжингийн номын санд орж үзэв. Үүнийг Манжийн хааны морины байран дээр барьсан юм гэнэ. Энэхүү номын сан нь дэлхийн гарамгай номын сангуудын нэгэнд ордог бөгөөд 2 сая илүү нэрийн номтой гэнэ. Хувьсгал ялсны дараа, Зөвлөлт Холбоот Улс ба ардчилсан орнуудын хэвлэлийг захиалан авдаг болсон ба мөн шинэ соёлын уншлагын газрыг нээсэн байна. Тэр номын санд орогчдын тоо нэг өдөрт 700 гарах болжээ. Сургуулиудын дотроос бид, Бээжин хот дахь Чин хуагийн их сургуульд очив. Америкууд, хятадын боксёрын хөдөлгөөнийг даралцаад төлбөрт авсан хөрөнгөөс, чулуугаар нь овоогий нь тахих гэгчээр Хятадад эргүүлж өгсөн мөнгөөр энэ сургуулийг байгуулсан юм. Тэхдээ америкчууд нь Хятадын залуучуудыг өөртөө татаж Хятадыг колончилоход гар хөл болгох гэсэн юм. * * * Хятадын ард түмэн нь энх тайвныг хязгааргүй их хүсэж байна. Хятадын ард түмэн нь энх тайван суухыг хүсэж байгаа боловч энэ нь америк мэтийн империалист нарын боолчлох гэсэн бодлогыг энгийн номхноор хүлээнэ гэсэн үг огт биш тийм бишийн баримтыг бид бас нүдээр үзсэн. Мукден хотод ирээд, хотыг үзэхээр гудамжаар явж байтал, дотор байшингууд, хэрмэн хашааг зэвсэг бүхий хятад цэргүүд тал

27 талд нь чандлан зогссон харагдав. Хамт явсан хятад нөхдөөс асуувал “Энд Америкийн ерөнхий консул байгаа юм. Дүрсгүй загнаад хөл хориулчихаад байгаа юм” гэж хэлж байсан. Америкийн ерөнхий консул Уордын бие, тус консулын газар ажиллаж байсан нэг хятад ажилчныг балмадаар зодсон байсан. Дараагаар тэр консулийг тэр хэрэгт оролцсон этгээдийн хамтаар нь Мукден хотын шүүх таслах газраас шийтгэжээ. Үүнд Уордыг 6 сар, бусдыг 3-4 сар хүртэл хугацаанд гянданд хорихоор таслаад, уул ялыг жил тэнсэн харгалзах явдлаар сольж, тэднийг Хятад Ард Улсаас хөөж гаргасан. Энэ юуг үзүүлж байна вэ? Гэвэл, Хятадын ард түмнийг дахин боолчлохыг оролдох хэнийг ч хамаагүй, тэр нь америкийн ерөнхийлөгч Трумен байлаа ч гэсэн Хятадын ард түмэн өөрийн хуулиараа шийтгэнэ шүү гэсэн дохио юм. ЖАГВАРАЛ Үнэн сонин. 1950.10.1. №230 (4610) Ням. 2-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын нэг жилийн ойг тохиолдуулан Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Элчин Сайдын Яаманд дайллага болсон нь Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын нэг жилийн ойг тохиолдуулан, энэ 10 дугаар сарын 1-ний орой Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд ноён Цзи-Я-тай дайллага хийв. Энэ дайллага дээр Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа СССР-ийн Элчин сайдыг хамаарсан ноён Г.И.Иванников, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа СССР-ийн Элчин Сайдын яамны дипломат бүрэлдэхүүн, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд, Маршал Чойбалсан, Монгол Ардын Хувьсгалт Намын төв Хорооны нарийн бичгийн дарга нөхөр Цэдэнбал, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайдын орлогч нөхөр Сүрэнжав, Ламжав, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын сайд нар, Монгол Ардын Хувьсгалт Армийн генералууд, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Гадаад Явдлын яамны хариуцлагатай ажилтан нар, шинжлэх ухаан, соёл-урлагийн зүтгэлтэн, хэвлэлийн төлөөлөгч нар байв. Мөн энэ дайллага дээр, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа СССР-ийн худалдааны төлөөлөгч ноён А.Г.Аваков, мөн худалдааны төлөөлөгчийн газрын хариуцлагатай ажилтан нар байв. Дайллага, дотно элэгсэг байдалтай өнгөрөв. Төгсгөлд нь дайллагад оролцогсод, “Шинэ Хятад Улсын үүсэл” гэдэг баримтат фильмийг үзэв. Үнэн сонин. 1950.10.2. Даваа. №231 (4611) 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд маршал Чойбалсангаас

28 Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн газрын дарга ноён Мао ЦзеДун, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн захиргааны зөвлөлийн Ерөнхий сайд бөгөөд гадаад явдлын яамны сайд ноён Чжоу Энь-Лай нарт бэлэг явуулав Монголын ард түмний жолоодогч Маршал ЧОЙБАЛСАН-гаас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхагласны нэгэн жилийн ойн баярыг тохиолдуулан их Хятадын ард түмний шалгарсан жолоодогч нөхөр Мао-Цзе-Дунд захидлаар баяр хүргэж мэндчилээд түүнд бүх дэлхийн хөдөлмөрчдийн их жолоодогч бөгөөд багш И.В.Сталины дүрийг хатгамлан урласан зураг, алтан аягыг монгол үндэсний заншлаар хадгийн хамт, түүнчлэн монголын урчуудын урлан хийсэн гэр, морин хуур болон фото зургийн альбомыг бэлэглэв. Мөн үүнээс гадна маршал Чойбалсангаас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн захиргааны зөвлөлийн ерөнхий сайд ЧЖОУ ЭНЬ-ЛАЙД монгол үндэсний урлан хийсэн шатар, фото зургийн альбомыг бэлэглэж захидлын хамтаар явуулжээ. Монголын ард түмний чин үнэн нөхөрлөлийн тэмдэг болсон энэ бэлгийг тус улсаас Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин Сайд нөхөр Жаргалсайханаар дамжуулан илгээжээ. Нөхөр МАО ЦЗЕ-ДУНД явуулсан энэ бэлгийг их Хятадын ард түмэнд зориулан, уран зохиолч Ц.Дамдинсүрэнгийн бичсэн ерөөлийн хамт явуулжээ. Ерөөлийг энэ өдрийн сонинд нийтлэв. Үнэн сонин. 1950.10.3. Мягмар. №232 (4612) 1-р нүүрт. Хятад Ард Улсын хөдөө аж ахуйн амжилт Хятад улсын эдийн засгийн үндэс нь хөдөө аж ахуй бөгөөд хүн амын 80 хувь нь голдуу газар тариалангийн ажлыг эрхэлдэг юм. Хөдөө аж ахуй бол Хятадын хагас миллиард хүн амыг хүнс тэжээл, үйлдвэрүүдийг түүхий эдээр хангах үндсэн баз нь мөн бөгөөд улсын орлогын 80 хувийг хөдөө аж ахуй нь оруулдагийн дээр гадаадад гаргах зүйлийн дийлэнхийг хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн эзэлдэг байна. Энэ учраас газар тариалангийн асуудал, Хятад улсын хөгжилд шийдвэрлэх ач холбогдолтой юм. Ардын Бүгд Найрамдах Засаг тогтохоос өмнө Хятадын хөдөө аж ахуй нь техникээр маш дорой, феодалын хамжлагат ёсны үлдэгдэлд чөдөрлөгдсөн, бүтээлээр дорой хоцрогдмол мал аж ахуй байсан бөгөөд хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн нь улсын хэрэгцээг бүрэн хангаж чадахгүй байв. Хятадад Бүгд Найрамдах засаг тогтохын өмнө, тариалангийн талбайн дийлэнх нь, аль шимтэй нь газрын эзэд ба нударганы гарт байв. Газрын шинэчлэлийг хийхийн өмнө Хятадын хөдөө аж ахуйн хүн амын 10 хүрэхгүй хувийг эзэлж байсан помещик ба нударган баячууд тариалангийн бүх газрын 70-80 хувийг эзэлж, хүн амын 90 хувийг эзэлж байсан ядуу, дунд тариачид, зарц нар тариалангийн газрын 20-30 хувийг эзэлж байлаа.

29 Тэр үед Хятадын олон сая тариачин нь газрын эзэд ба нударган баячуудад хамгийн ширүүнээр мөлжигдөж, туйлын зовиуртай амьдарч байлаа. Тариачдын аж ахуйн 55 хувь нь түрээс авч амьдарч байв. Түрээсийн хэлэлцээ нь туйлын хүнд бөгөөд боолчлолын чанартай байжээ. Түрээслэгчид ихэнхдээ, тариачдын ердийн газрын ургацын 50-60 хувь, ашиг шимтэй газрын ургацын 70-80 хувийг авдаг байсан ба заримдаа 80-90 хувийг ч авдаг байлаа. Помещикууд, түрээсийн татвар төлөхгүй тариачдыг шоронд хорин, эрүү шүүлт тулгахын дээр татвар төлөх найдваргүй болсон тариачдыг боол болгодог байжээ. Тэрчлэн, өр төлөхийн тул хүүхдээ худалдаж байсан явдал ч цөөнгүй гарч байжээ. Нөгөө талаар Хятадын хөдөө тосгонд мөнгө хүүлэгчид их өссөн нь тариачдын амьдралыг улам доройтуулах их нэрмээс болжээ. Жил тутам, олон сая хүн хөдөө тосгонд амьдрах аргагүй болсны улмаас ажил, олз эрж хотод очиж, цэрэгт орох, зарим нь гадаадад тэнэх зэргээр явдаг байжээ. Хятадын тариачид, газар эзэмшлийн энэ боолчлолын хүнд байдлаас гарах, амьдралын чөлөөт газартай болохыг хүсэж олон зуун жил тэмцсэн түүхтэй юм. Гэвч, тариачдын олон удаагийн тэмцэл, 1911, 1925 ба 1927 оны хувьсгалуудын алин ч газар тариалангийн асуудлыг шийдвэрлэн, тариачдад газар ба үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг өгч чадаагүй байна. Гоминданы урвагчид “тариачид өөрийн газрыг эзэмших ёстой” гэсэн Сун Ят-сений лозунг биелүүлнэ гэсэн боловч хэрэг дээрээ биелүүлж чадаагүй ба чадах ч үгүй байсан нь илэрхий юм. Ганцхүү, коммунист нам ба Мао Цзе-дунгээр жолоодуулан, Хятадын пролетари нарын манлайллын дор үндэсний эрх чөлөөний төлөө удаан жилийн турш явуулсан, Хятадын ард түмний баатарлаг тэмцлийн дүнд 1949 онд хийсэн түүхт ялалт нь Хятад орны түүхэнд хөгжлийн шинэ үеийг нээсний үрээр газрын асуудлыг зөв шийдвэрлэх бололцоотой болжээ. Энэ түүхт ялалтыг бэхжүүлэх, бүх нутаг орноо чөлөөлөн, гоминданы үлдээсэн хоцрогдмол бөгөөд олон жилийн дайнд сүйдсэн аж ахуйг сэргээн босгож хөгжүүлэх, үүний үндсэн дээр үйлдвэржүүлэх бодлогыг биелүүлж шинэ Хятад улсыг социализмд дэвших явдлыг хангахын тул хөдөө аж ахуйг үндсээр нь шинэчлэн байгуулах зорилго коммунист нам ба ардын ардчилсан диктатур Ардын Төв засгийн газрын өмнө дайчин программ болон тавигджээ. Хөдөө аж ахуйг социалист ёсоор байгуулах гэгч нь хөдөө ау ахуйн үйлдвэрлэх хүчийг хамжлагат ёсны үлдэгдлээс чөлөөлж, хөгжлийн чөлөөт замд оруулан, техникжүүлэх үндсэн дээр хөгжүүлж, хамтын аж ахуйн шатанд дэвшүүлэх явдал юм. Хятадын коммунист нам, Ардын Төв Засгийн Газар, хөдөө аж ахуйг шинэчлэн байгуулах, газрын шинэчлэл хийх, хөдөө аж ахуйг гоминданы ноёрхлын үеийн хүнд байдлаас гаргах шийдвэртэй арга хэмжээг авч байна. Бүх хүн амын 145 сая нь хөдөө аж ахуйг эрхэлдэг, хуучин чөлөөлөгдсөн районд газрын шинэчлэлийг үндсэнд нь хийж гүйцэтгэжээ.

30 Манжуур ба Хойт Хятадын зарц, ядуу тариачид, хөдөө тосгоны хөдөлмөрчдийн бусад хэсгүүд нь газар ба үйлдвэрлэлийн хэрэгслийг авчээ. Газрын шинэчлэл хийсэн газруудад хөдөө аж ахуйн, ялангуяа тариалан их амжилтыг олж байна. Жишээ нь: Манжуурт 1948 онд тариачдын боловсруулж тариалах талбай хагас сая гектараар нэмэгдсэн ба мөн онд дайны өмнөх ургацын 80 орчим хувийн хэмжээний ургацыг авчээ. Ардын Төв Засгийн Газар, хөдөө аж ахуйг хөгжөөн босгох их ажлыг зөвхөн хуучин чөлөөлөгдсөн районд биш, бүх улсын хэмжээгээр зохион явуулж байна. Тариачдад тарианы үрийн ба мөнгөн зээллэг өгч байна. Мөн сайн үр, хөдөө аж ахуйн зэвсэг, агротехникийн тусламж үзүүлж байна. Улсын дотор, зохиомол бордоо үйлдвэрлэх явдал их өсөж байна. Хөдөө аж ахуйг хөгжүүлэх төлөвлөгөөгөөр, тариа боловсруулан авах явдал 1949 оныхтой зэрэгцүүлбэл 1950 онд Хэнань, Хубэй, Хунань зэрэг мужуудад 800 мянган тонн, Дотоод Монголын автономит районд 13 хувь, бүх Хятадын хэмжээгээр 10 хувиар нэмэгджээ. Энэ жил хөдөө аж ахуйгаас 240 миллиард цзинь тариа авахаар төлөвлөсөн бөгөөд урьдчилсан тоогоор энэ нь биелэгдэх ба давж биелэгдэх бололцоотой байв. Идэш тэжээлийн зүйлийг урьд олон жилийн турш гадаадаас оруулдаг байсан бол 1950 онд тэхгүй, дотоодын хүнс тэжээлийн зүйлийн хэрэгцээг хангаж чадна гэж Ардын Төв Засгийн Газар шийдвэрлэжээ. Түүнчлэн ардын аж ахуйд ихээхэн ач холбогдолтой, байгалийг өөрчлөн байгуулах арга хэмжээ биелэгдэж байна. Манжуур ба Хойт Хятадын засгийн газрууд, Зөвлөлт Улсын туршлагыг түргэн эзэмшиж, хөдөө аж ахуйн чухал районуулыг цөл говиос үлээх хуурай салхинаас хамгаалах зорилгоор мод суулгалт хийж байна. Мөн төв Хятадад сувгуудыг цэвэрлэх, далангуудыг сэргээн байгуулах ажил өргөн явагдаж байна. Бээжингийн орчмоос эх авч Ханьчжоу хүртэл 1600 километр үргэлжилсэн их сувгийн хамгаалалт даланг сэргээн босгожээ. Хятадын хөдөө аж ахуйд машин трактор хэрэглэх, тариачдыг хамтын аж ахуйд дасган сургах гол хэлбэр хоршоодууд өсөж байна. 1949 оны 6 дугаар сард Төв Хятадад түүхт явдал болж, Хубэй хотод 14 трактортой машин тракторын станцыг анх нээжээ. Манжуурт машин тракторыг улсын хөдөө аж ахуйн фермын журмаар ашиглаж байна. Энд үлэмжхэн талбайд 200 орчим трактор бүхий 20 гаруй ферм ажиллаж байна. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хөдөө аж ахуй ингэж амжилттай хөгжиж байна. Гэвч, хөдөө аж ахуйг шинэчлэн байгуулах явдал төгсөөгүй байна. Одоо хөдөө аж ахуйн 264 сая (бүх хүн ам нь 310 сая) хүн амтай хөдөө аж ахуйн районд газрын шинэчлэл хийгээгүй байна. Мао Цзе-дун, энэ оны 6 дугаар сард хуралдсан Хятадын Коммунист Намын Төв Хорооны 3 дугаар бүгд хурал дээр хийсэн илтгэлдээ, улсын эдийн засагт үндсэн эргэлт хийх явдлыг хангахын тулд газрын шинэчлэлийг явуулж дуусгах хэрэгтэй гэж зааж байв. 1950 оны 6 дугаар сард хуралдсан Хятадын Ардын Улс Төрийн Зөвлөлдөөний Зөвлөлийн үндэсний хорооны хоёрдугаар чуулган, нөхөр Мао Цзе-дун-гийн заалтыг биелүүлэхийн тул газрын шинэчлэлийн тухай хуулийн төлөвлөгөөг хянан хэлэлцэв.

31 Чуулганы бүх төлөөлөгч, хуулийн төлөвлөгөөг нэг дуугаар хүлээж сайшаав. Үүний үндсэн дээр 1950 оны 6 дугаар сарын 28-нд Ардын Төв Засгийн Газар нь газрын шинэчлэлийн тухай хуулийг батлав. Газрын шинэчлэлийг биелүүлэх байгууллага нь тариачдын нийгэмлэгүүд мөн. Тариачдын олон шатны хурлуудаар тариачдын байдал, анги чанарыг шүүмжлэн хэлэлцэж байж, хэмжээт газрыг тогтоон өгнө. Иймээс тариачдын байгууллагын удирдлага нь үнэнч шударга ядуучууд, ядуу амьдралтай шударга сэхээтнүүд байвал зохих бөгөөд түүнд газрын эзэд шургалах ёсгүй. Газрын шинэчлэлийн тушаах, тулган шаардах аргаар биш, харин ухамсарлуулах аргыг голлон явуулна. Одоо энэ өвөл, газрын шинэчлэл хийх районд бэлтгэл ажил явагдаж байна. Газрын шинэчлэл хийхэд холбогдох ажил өргөн хийгдэж байна. Мао Цзе-дун ба коммунист намаар жолоодуулсан Хятадын ард түмэн, газрын шинэчлэлийг амжилттай биелүүлж, хөдөө аж ахуйгаа хөгжүүлэн, түүгээрээ Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын санхүү, эдийн засгийг үндсэн сайн эргэлтэд хүргэх гол нөхцөлийг тавьж чадах нь дамжиггүй. Б.ЖАМБАЛДОРЖ Үнэн сонин. 1950.11.21. Мягмар. №271 (4651) 2-р нүүрт. -оОо-

32 “Үнэн” сонин. 1951 он (1-12-р сар) Хятадын ардчилсан залуучуудын төлөөлөгчид Улаанбаатар хотод ирсэн нь Бүгд найрамдах Хятад ард улсын Шинэ Ардчилсан Залуучуудын Эвлэлийн төв хорооны нарийн бичгийн дарга Фын Вин-бинээр толгойлуулсан хятадын ардчилсан залуучуудын төлөөлөгчид, Москвагаас Бээжинд буцах замдаа 1 дүгээр сарын 20-нд Улаанбаатарт ирлээ. Улаанбаатар хотын аэродом дээр энэ төлөөлөгчдийг Монголын Хувьсгалт Залуучуудын Эвлэлийн Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга нөхөр Дангаасүрэн, Энхтайвныг хамгаалах Монголын хорооны даргын орлогч нөхөр Удвал, Зөвлөлт Холбоот Улстай соёлоор харилцах Монголын нийгэмлэгийн дарга нөхөр Дүгэрсүрэн нар угтжээ. Хятадын залуучуудын төлөөлөгчид мөн өдөр Улаанбаатараас Бээжин орохоор нислээ. Үнэн сонин. 1951.1.21. Ням. №13 /4699/ 1-р нүүрт. Кино Хятадын ард түмний ялалтын тухай кино найруулал Манай нийслэлийн кино театр, үзвэрийн газруудад “Хятадын ард түмний ялалт” гэдэг уран сайхны баримтат өнгө ялгарсан фильм гарсаар байна. Энэ фильмийг 1950 онд Зөвлөлт Холбоот Улсын улаан тугийн одонт Баримтат киноны төв үйлдвэр ба Бээжингийн кино үйлдвэр хамтын хүчээр гаргажээ. Зохиогч, найруулагч нар нь энэ фильмийн гол үзэгдлүүдэд хятадын ардын чөлөөлөх дайны онцлог явдлуудыг үнэн зөв яруу тод харуулсан бөгөөд бас хятадын ажилчин ангийн баатар тэмцлийн түүхийн зарим үеийг товч оролцуулсан байна. ...1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд Хятад улсын эртний нийслэл Бээжин хотын ардын талбайд хувьсгалын улаан туг өндөр мандаж, олон зуун сая хүний өнөөдрийн мөрөөдөл биелээд коммунист намын жолоодогч Мао Цзе-дун, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглажээ. Коммунист намын энэ тугийг Октябрийн гэрэл, Оросын их хувьсгалын туяа гийгүүлсэн билээ. Америкийн империализмийн дарлал гоминданы харгислалыг эцэс их гүрэн ёсолж Ардын чөлөөтэй арми, энд их буугаар зэрэг зэрэг буудаж байлаа. Ардын армийн ялгуусан байлдагчид, америкийн их буу, америкийн танк, америкийн хуягт, америкийн машинуудаар зэвсэглэжээ. Тэд, энэ бүхнийг байлдаанд дайснаас олзолсон юм. Америкийн зэвсэг яван явсаар ёстой сайн эзний гарт орсон байна. Мао Цзе-дун, Вашингтонийг “зэвсгийн сан”, Чан Кай-шийг ардын чөлөөлөгч армийн “ерөнхий бэлтгэгч” гэж ёжлон хэлсэн нь түмэн зөв байжээ. Хятадын газар нь баялаг, хүн нь хөдөлмөрч боловч, хэдэн зуун мянган жилийн өмнө байтугай, тун саяхан тавхан жилийн өмнө ч хятадын ажилчин анги, хөдөлмөрчин тариачид,

33 гадаад дотоодын давхар дарлалд байсан юм. Үүнийг уг фильмд маш үнэн үзүүлсэн байна. Үүнд Америк, Англи, Бельги, Швецийн мэдлийн газрууд, тэдний байгуулсан шорон гяндан, өргөстэй төмөр утсан тор, пулемёт буунууд нь, хятадын эх оронч нарыг хорих, хядахад зориулагдсан байв. Гадаадын империалистүүдийн гар хөл бологч нь гоминдан байжээ. Гэвч хятадын ард түмний зориг хэзээ ч мохолгүй, коммунист намыг хүрээлэн нягтарч, өөрийн орны тусгаар тогтнолын төлөө, улс төрийн ардчилсан эрхээ олохын төлөө баатар тэмцлийн тугийг улам өндөр мандуулж байлаа. 1928 онд Мао Цзе-дун Чжу Дэ хоёрын анх уулзсан тэр түүхт газар-Цзиньгашань уулын тэнд хятадын коммунист намын удирдлагаар ажилчин, тариачны отрядуудаас хятадын улаан арми байгуулагдаж Хятадын анхны зөвлөлт засаг тогтож байсан билээ. Цааш нь Мао Цзе-дун, Чжу Дэ нар, гоминданы 4 удаагийн давшилтыг зогсоож, ардын чөлөөлөгч армийг хойт зүгийн баатар аялалд хөдөлгөж байлдаанд удирдсан юм. Дараа нь 1935 онд ардын чөлөөлөгч арми, хятадын хувьсгалын хэрэм, японыг эсэргүүцсэн эх оронч тэмцлийн төв Яньань хотод хүрсэн билээ. Тэндээс хятадын ард түмэн, коммунист намын уриалгаар, японы эзлэгчдийг эсэргүүцсэн зэвсэгт тэмцэлд улам зоригжиж газар бүхэн партизины партизины дайнад босчээ. 1945 оны намар Зөвлөлтийн армийн ачаар японы цэрэг дарагдаж, хятадын ард түмний удаан хүлээсэн энх тайван цаг ирэх нөхцөл бүрдсэн юм. Гэтэл америкийн империализмийн уяаны нохой Чан Кай-ши, хятадын дотор ах дүү нарыг алалдуулах иргэний дайныг үүсгээд зуун хотыг эзэлж чадсан боловч, олон зуун мянган аль дөмөг цэргээ гарздажээ. Хятадын ардын чөлөөлөгч арми, өөрийн ар талыг бэхжүүлэхийн хамт ажилчин анги, хөдөлмөрчин тариачдын тусламжийг түшиглэн байлдаж, тэдний саналыг дагуулан газрын реформыг хийж, бусдын хөлс, хөдөлмөрийг шулагч шунахай мөлжигч этгээдийн өмчийн газрыг тариачдад хувиарлаж, ардчилсан ёсыг улам дэлгэрүүлж байлаа. Яг нэг жилийн дараа 1948 оны намар, Хятадын ардын эрэлхэг арми, Хятадын аж үйлдвэрийн чухал район-зүүн хойт гурван мужийн Чанчунь, Цзинь чжоу, Манжийн нийслэл-Мукден хотыг дараалан авч, Хойт Хятадын нутагт Цагаан хэрмийн цаана гараад, чуулалт хаалга, Тянцзин, Бээжин энэ гурван хотыг эзэлжээ. Энэ байлдааны үеэр хятадын ажилчин анги, ардын армийг эх оронч үнэнч үр хүүхдээрээ зузаатгасан төдийгүй, түүнийг хүнс хувцсаар хангаж байлаа. Тэр үед гоминдааны найман зуун мянган хүнтэй арми бүслэгдэж бут цохигдов. Тэдний зарим нь зэвсгээ хураалган ардийн армийн талд оржээ. Америкийн зургаан миллиард долларыг зарцуулсан зэвсэг, энд ардын армийн гарт орлоо. Мао Цзе-дунгийн тушаалаар дайснаас олзолсон бүх зүйл, улсын мэдлийн болж байсан юм. Харин нутгийн ард иргэдээс нэг ч зүү утас авах ёсгүй байжээ. 1949 онд ардын чөлөөлөгч арми өмнө зүгт улам давшиж хэзээний алдарт Хөх мөрний хэдэн километр өргөн усыг гурван чигт 500 километрийн туушид нэг зэрэг гаталж, 22 жилийн турш гоминданы нийслэл байсан Нанжин, 6 сая хүнтэй Шанхай хотыг чөлөөлжээ. Ардын армийн ангиуд удалгүй Баруун Өмнөд Хятадын Чунцин, Куньмин, Ценду, Ганьсю мужийн нийслэл-Ланьчжоу зэрэг олон хотыг дараалан чөлөөлөв. Мөн энэ завсар ардийн армийн цэргүүд өмнө зүгт Кантон хүртэл, мянга шахам километр явж Хятадын

34 хувьсгалч нарын хэдэн үеийн өлгий Кантон хотыг чөлөөлөөд, Вьетнамын хилийн ойролцоо, Чан Кай-шийн бүлэглэсэн их цэргийг бүсэлжээ. Ингээд эцсийн эцэст гоминданы таван сая хүнтэй арми бут нэргэгдсэн юм. Энэ бүхнийг “Хятадын ард түмний ялалт” гэдэг фильм, түүхийн ёсоор үнэн зөв, утга төгөлдөр харуулж байна. Энэ бол Азийн орнуудад ардын чөлөөлөх хөдөлгөөнийг дарах, түүнчлэн дэлхийг ноёлох гэж оролдсон америкийн империализмийн горьдлого тасарсныг гэрчилж байна. Хятадын ард түмний хийсэн их ялалтын үед тэргүүний бүх хүн төрөлхтөн, хөдөлмөрчдийн жолоодогч нөхөр Сталины 70 насны ойг угтаж байсан юм. Хятадын, ажилчин, тариачин, сэхээтэн, ардын чөлөөлөгч армийн цэрэг, коммунизмын их залуурч И.В.Сталинд хязгааргүй хайртайгаа илэрхийлж “нөхөр Сталин, түм насалтугай” гэж ерөөж, бэлэгдэж байгааг энэ фильмийн эцсийн үзэгдлүүд, сэтгэл хөдөлтөл сайхан харуулжээ. Хятадын баатар ард түмэн, түүхт тэмцлийн үрээр олсог их ялалтад улам бэхжүүлж, Зөвлөлт Холбоот Улсын тусламжтайгаар эх орныхоо эдийн засаг, соёлын байгуулалтад шинэ амжилтыг олж, энх тайван, ардчилал, социализмын төлөө тэмцлийн үйлст өөрийн нэмрийг оруулж байна. Хятадын ард түмний энэ их ялалт бол Марксизм Ленинзмийн бүрэн ялагч сургаалын ялалт мөн. Д. Батсүх Үнэн сонин. 1951.1.31. Лхагва. №20 (4706) 3-р нүүрт. Кино Чөлөөлөгдсөн Хятад улс Иргэний дайныг дэгдээсэн билээ. Хятадын ард түмэн, ардын чөлөөлөгч арми, иргэний дайныг ялалтаар дуусгах тууштай тэмцэлд босож, улс, Эх орноо бэхжүүлэн ардчилсан ёс дэглэмийг дэлгэрүүлж эхэлсэн юм. Дэлхий дахины ач холбогдолтой, Хятадын ард түмний энэ бүх тэмцлийг уг фильмд тодорхой харуулж байна. “Чөлөөлөгдсөн Хятад Улс” гэдэг фильмийн ихэнх хэсэг хоёрдугаар хэсэгт нь гадаад дотоодын дарлагчдын ноёрхлоос үүрд чөлөөлөгдсөн Хятадын хувь заяаг ард түмний баясгалант амьдралыг үзүүлж байна. 1949 оны 10 дугаар сарын 1-нд Хятадын хөдөлмөрчид, ялагч армийнхан, Бээжин хотын их талбайд цугларч, ардын Төв засгийн газрын дарга бөгөөд хятадын коммунист намын дарга МАО Цзе-дун, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхаглаад, төрийн шинэ далбххг өндөр мандуулж, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын төрийн сүлд дуулал орон даяар анх удаа цууриатан, агуу их орны амьдарлын түүхэнд хамгийн шинэ үе нээгдэж байгаа нь экран дээр сэтгэл бахдам харагдаж байна. Хятадын олон зуун сая ард түмний урт удаан цагийн тууштай тэмцэл ялж, тэдний хүсэл эрмэлзлэг сая биелэлийг олоод, шинэ Хятад орноо цэцэглүүлэн хөгжүүлэхийн төлөө энх цагийн баатарлаг хөдөлмөр оргилж байгаа нь харахад бахтай байна, ингэж шинэ замд ороод эдийн засаг, соёл, урлагийн бүх салаа мөчөрт цэцэглэж эхэллээ.

35 Хятадын Коммунист Намын Төв Хороо, Ардын Төв Засгийн Газрын тогтоол ёсоор газар тариалангийн шинэчлэлийг хийж помещикийн газрыг ядуу тариачдад олгож байна. Хятадын тариачид үүний урьд энэ тухай зөвхөн хүсэн мөрөөдөж байсан бол одоо тэд, төрөлх орныхоо хөрст газрын эзэн нь болж, хийсэн бүтээсэн бүхэн нь өөрийн төлөө болжээ. Америкийн нэгдсэн улс. Гоминданыханд танк, нисэх онгоц явуулж байсан бол одоо Зөвлөлт Холбоот улс Хятадад трактор, суурь машин илгээж байна. Хүчирхэг тракторыг анх удаа эзэмшиж байгаа Хятадын эмэгтэйн баясгалант царай үзэгчдийн өмнө гэрэлтэн үзэгдэж, чөлөөт орны иргэн хүний баяр жавхлант шинэ аж байдлыг ил тод харуулж байна. Тэрчлэн хот, тосгон, улс даяар фабрик завод, сургууль, соёл, урлаг, эрүүлийг хамгаалах ажил өрнөн дэлгэрч Хятадын хөдөлмөрчин анги сурах хөдөлмөрлөх эрхээр бүрэн хангагдаж байгаагийн үнэн бодит байдлыг уг кинод утга төгөлдөр үзүүлж байна. Хятадын ард түмэн алдчилал, энх тайвны бат тулгуур зөвлөлт холбоот Улс, их жолоодогч Сталиныг гүнээ талархан биширч байдаг нь энэ фильтийн зүйл бүхэнд тодрон гарч байна. 1950 оны 2 дугаар сарын 14-нд Зөвлөлтийн Засагт Социалист Бүгд Найрамдах Холбоот Улс ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хооронд найрамдал, холбоо, харилцан туслалцах тухай гэрээг Москвад байгуулсан нь Хятад улсын цаашдын цэцэглэлтэд маш чухал түүхт явдал болсон бөгөөд улс түмний аюулгүй байдал, энх тайвны үйлст гайхамшигт нэмэр боллоо. Энэ гэрээ байгуулагдсан явдлыг Хятадын ард түмэн хязгааргүй их баяр баясгалантайгаар хүлээн авч байгааг “Чөлөөлөгдсөн Хятад Улс” гэдэг фильм бол Хятадын ард түмний өнгөрсөн үеийн ба одоогийн шинэ амьдралыг дүүрэн ойлгоход тусалж байгаа бөгөөд уран сайхны гайхамшигт шинэ бүтээлийн нэг, түүхийн маш чухал баримт юм. Энэ фильм бол шудрага хүн төрөлхтний эрх чөлөө, энх тайван байдлын төлөөний тэмцлийн агуу их үйл хэргийн санд үнэт нэмэр болж орох нь дамжиггүй. Энэ кино хоёр их ард түмэн, хоёр их үндэстний соёлын хамтын ажиллагааны нэг илэрхийлэл болж байна. Д.Цэрэндагва Үнэн сонин. 1951.2.22. Пүрэв. №38 (4724) 3-р нүүрт. Хятадын Коммунист Намын Төв Хороонд Хятадын их ард түмний алдарт удирдагч Хятадын Коммунист Намын гучин жилийн ойг тохиолдуулан Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооноос халуун баяр мэндчилгээг хүргэе. Хятадын Коммунист намын цаглашгүй баатар үйл хэрэг нь Хятадын ард түмний үндэстний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг мандуулан Хятадын хувьсгалыг ялуулах ба Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын найрамдалт их хөрш болсон Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг байгуулахад хүргэж чаджээ. Шинэ Хятадыг байгуулах, өөрийн эдийн засаг, соёлыг хөгжүүлэхэд ба эв найрамдал, ардчилал, социализмын төлөө тэмцэлд Хятадын ард түмний гялалзсан амжилтыг цаашдаа улам өсгөхийг Хятадын Коммунист Намд Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо хамгийн сайн сайхан хүслээ илэрхийль.

36 Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хороо 1951 оны 6 дугаар сарын 29. Үнэн сонин. 1951.7.01. Ням. №147 (4833) 1-р нүүрт. Хятадын коммунист намын 30 жилийн ойд ХЯТАДЫН АРД ТҮМНИЙ ЯЛАЛТЫГ УДИРДАГЧ, ЗОХИОН БАЙГУУЛАГЧ Дэлхий дахины түүхэнд үндсэн эргэлтийг хийсэн Октябрийн Социалист Их Хувьсгал, Дорно зүгийн дарлагдсан олон түмнийг сэрээж, тэдний үндэстний чөлөөлөх хөдөлгөөний замыг зааж, марксизм-ленинизмийн үзэл онолоор зэвсэглэв. “Октябрийн хувьсгалын их буугийн дуу нь марксизм-ленинизмийг бидэнд хүргэж ирэв. Дэлхий дахины ба хятадын дэвшилтэт хүмүүсийн улс орныхоо хувь заяаг төлөвлөн тогтоох, өөрсдийн асуудлыг хянаж үзэх явдалд пролетарийн суртлыг хэрэглэхэд нь Октябрийн хувьсгал туслав.” (Мао Цзе-дун “Ардын ардчиллын диктатурын тухай” гэдэг зохиолд бий) Октябрийн хувьсгалын ялалтын дараа, Хятадын оронд үндэстний эрх чөлөөний хөдөлгөөн үүсч эхэлсэн үед, ажилчин олон түмний зохион байгуулалттай хөдөлгөөн гарч ирсэн. Нэг талаар, оросын пролетари нарын туршлага нөлөөний дор, нөгөө талаар, Хятад дахь империализмийг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн хүчтэй өрнөсний улмаас, ялангуяа тус орны томхон төв газрын үйлдвэрийн ажилчдын ухамсар өсч нэмэгдсэн байлаа. Энэ явдалд хятадын коммунист намын роль нэн их юм. Хятадын ажилчин ангийн биеэ даасан ангийн тэмцэл нь юуны урьд империализмийн эсрэг шинж чанартай байв. Хятадын ажилчин ангийн анхны тэмцэл, үүнд: Гон-конг-д ялалтаар төгссөн ажил хаялт, Макао-д болсон ажилчны тэмцэл, хойт мужуудын төмөр замын ажилчдын баатарлаг тэмцэл, эд бүгд нь тэр цагт хятадын ажилчин ангийн удирдагч-хятадын коммунист нам бий болсны үр дүнд болсон юм. 1919 оны сүүлчээр, Бээжин, Шанхай, Кантон, Чанша зэрэг үйлдвэр ба их сургуулиудтай томхон хотод, ялангуяа ажилчны байгууллагууд, хувьсгалч оюутан, сэхээтэн нарын дунд анхны марксист дугуйлангууд үүсч, тэр дугуйлангууд дээр большевик намын тухай, зөвлөлт засгийн тухай, агуу их Лениний тухай илтгэл тавигдах болжээ. Тэдгээр дугуйланд 1920 он бол нэн тэргүүнд марксизмын сонгодог зохиолуудыг судлах ба хятад хэлээр орчуулах он байжээ. “Марксизмыг судлах нийгэмлэг”, “Мандал”, “Шинэ хятад” гэхчлэн нэртэй дугуйлангууд ажиллаж байв. Мөн онд, дугуйлангууд хоорондоо харилцан эхэлсэн бөгөөд “Шинэ залуучууд” гэдэг сэтгүүл, “Хөдөлмөрийн ертөнц”, “Ажилчны цуурай” гэх зэрэг сонин гаргах болжээ. 1921 онд Хятадын ард түмний зол жаргал, эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгчХятадын коммунист нам байгуулагдсан юм. Бээжинд Ли, Да-Жао (хожим 1927 онд дайсанд алагдсан), Хунань мужийн Чанша хотод Мао Цзе-дунгийн удирдлагаар мөн бусад чухал төв газруудаар, анхны коммунист байгууллагууд бий болж, зохион байгуулагджээ. 1921 оны 7 дугаар сарын 1-нд Шанхайд,

37 Хятадын коммунист намын түүхт анхдугаар их хурал хуралдсан. Энэ бол шинэхэн бий болоод байсан коммунист бүх дугуйлангийн 50 гаруй гишүүнийг төлөөлсөн төлөөлөгчийн бүрэлдэхүүнтэй нууц хурал болжээ. Жинхэнэ тууштай хувсгалч нарын хэсгийн удирдагч нь нөхөр Мао Цзе-дун байлаа. Энэ хурлаар Мао Цзе-дун Коммунист намын Төв Хорооны бүрэлдэхүүнд сонгогджээ. Намын анхдугаар их хурлын дараа, дайсагнагч элементүүдийг намаас зайлуулах ширүүн тэмцлийг явуулсан байна. Хятадын коммунист намын цаашдын өсөлт, үзэл суртлын бэхжилтэд Б.Х.К нам коментери, нөхөр Сталины хувьсгалт ажиллагааны баялаг туршлага, тусламж нь нэн их ач холбогдолтой. Октябрийн хувьсгалын туршлага нь тариачныг нэгтгэх хэрэгт зөв хэлбэр, методыг хэрэглэх явдалд хятадын коммунист нарт их тус нэмэр болсоон. Хятадын өмнө зүгийн Кантон хотод ардчилсан үзэлтэн их хувьсгальч Сун Ят-сен, үндэсний засгийн газрыг байгуулж, 1923 онд империализм ба милитарист харгислалын эсрэг тэмцэх тухай тунхаглаж байлаа. Мөн оны зун, тэр хотод, Хятадын коммунист намын 3 дугаар их хурал нууц хуралджээ. Энэ хурал нь хятадын коммунист намын түүхэнд маш их ач холбогдолтой хурал юм. Хятадын тэр үеийн байдлаас үндэслэн импералистүүдийн эсрэг бүх хүчний үндэсний нэгдмэл фронтыг бий болгох үүнд юуны өмнө коммунист нам, гоминдан нам хоёрын нэгдмэл фронтыг зохион байгуулах явдал чухал гэж намын их хурлаар шийдвэрлэжээ. Үүнд нэг зүйлийг тэмдэглэвэл, тэр үед Сун Ят-сэний удирдаж байсан гоминдан нам нь импералистүүдийн эсрэг байсан билээ. Энэ нь хожим, америкийн импералистүүдийн дуулгавартай зарц бөгөөд харгис нам болж хувирсан юм. Тийнхүү коммунист нам гоминданд нэгдэж орохдоо гоминданыг сохроор дагах гэсэн хэрэг биш, харин үндэстний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд гоминданыг аль болох өргөн оролцуулж, улмаар тэр хөдөлгөөнийг өргөтгөн гүнзгийрүүлж, энэ тэмцэлд пролетари нарыг толгойлогч хүчин аажмаар болгох зорилго тавьсан байна. Энэ нэгдэлд, Хятадын коммунист нам, зохион байгуулалт ба улс төрийн талаар биеэ даасан байдлаа хадгалсан хэвээр байлаа. Тэр үед, Хятадын коммунист нам, ажилчны хөдөлгөөний манлайд зогсож, хөдөлмөрийн тариачидтай холбоо тогтоож, гоминдантай хамтран ажиллав. Октябрийн хувьсгалын шууд нөлөөгөөр 1925 онд Хятадын хөрөнгөтний ардчилсан хувьсгал үүсч, 1927 оны эцэс хүртэл үргэлжилжээ. Хятдын олон сая ард түмний энэ тэмцэл нь феодал ба импералист дарлалыг устгах зорилго тавьсан юм. Энэ хувьсгал туйлдаа хүрч чадаагүй, түр ялагдсан, коммунист нам нууц байдалд орж, шинэ тэмцэлд хүчээ зохион байгуулж байв. Хөрөнгтнүүд, олон түмний хөдөлгөөний өрнөлтөөс айж, гадаадын импералистүүдад бууж өгч, хятадын ард түмний дайсны лагерьт шурган оржээ. Хувсгалын ялагдсаны дараа 1928 оны нэгдүгээр сард засгийн эрхийг Чан Кай ши-гаар толгойлуулсан хамгийн харгис гоминданууд атгаж, хөрөнгөтөн, эздийн харгис дэглэмийг тогтоогоод, улмаар хувьсгалт ажилчин, тариачны эсрэг довтолгооныг зохион байгуулав. Гэвч, 1925-1927 оны хувьсгалын түр ялагдал ба гоминданы харгислалын цуст яргалын аль нь ч гэсэн, эрх чөлөөний тэмцэлд хятадыг хөдөлмөрчин олон түмний зоригийг огт мохоож чадаагүй.

38 Мао Цзе дун: “Хятадын коммунист нам ба хятадыг ард түиэн ер айсангүй”, тэднийг эрхшээлдээ ч оруулж чадаагүй, устгаж ч чадаагүй билээ. Үгүй, тэд хөл дээрээ босч, өөрөөсөө цусыг арилгаж нөхдийгөө оршуулаад, тэмцэлд дахин гарав. Хувьсгалын тугийг өндөр өргөж, тэд зэвсэгт хариу үйлдлтйг өгч эхлэв.., Хятадын ард түмний хувьсгалт хүчин хадгалагдаж цаашдын хөгжлийг олсон билээ. Нөхөр Сталин, большевик намын 14 дүгээр их хуралд хэлэхдээ: “Бид, Хятадын ард түмнийг импералистүүдийн дарлалаас чөлөөлөх ба Хятадыг нэгэн улс болгон нэгтгэхийн төлөө явуулах тэмцэлд нь Хятадын хувьсгалыг талархаж байгаа бөгөөд цаашид ч талархах болно. Энэ хүчийг хэн тоомсорлохгүй байгаа буюу цаашид тоомсорлохгүй бол тэр зайлшгүй хожигдоно” гэж маш мэргэн хэлж байсаан. (Зохиолуудын 7 дугаар боть, 294 дэх тал) Дотоодын ба гадаадын бүх дайсны эсрэг хятадын хөдөлмөрчин ард түмний тэмцлийн манлайд коммунист нам зогсов. Хятадын коммунист нам, хувьсгалын түр ялагдлын дараа, хувьсгалт хүчийг шургуу хуралдуулан бэхжүүлж, шийдвэртэй шинэ тулалдаанд бэлтгэв. Хятадын өмнөт, талаар Цзянси мужийн Зингань (Цзинган) гэдэг уулархаг газар, Зөвлөлүүд ба Хятадын Улаан армийг байгуулжээ. Энд 1927 оны эцсээр, Мао-Цзэ-дун өөрийн зохион байгуулсан ажилчин-тариачны армын анхны отрядыг нэгтгэж, Хятадын Улаан армыг үндэслэн байгуулсан юм. Дараахь онуудад зөвлөлт засаг бүхий район нь Фуцзян, Гуандун, Хубэй, Гуанси мужид бий болжээ. Эдгээр газарт Хятадын түүхэнд, ардчилсан байгууллын үндсийг тогтоох ба олон түмний дунд явуулах улс төрийн ажлын их туршлагыг хуримтлуулах боломжийг хангасан. Гоминданы довтолгоог улаан арми тухай бүр ширүүн цохилтоор няцааж байлаа. Хувьсгалын эсрэг Чан-Кай-Ши, америк, Герман, япон, англи, зэрэг импералистүүдийн тусламжтайгаар, хятадын зөвлөлүүдийг устгах зорилгоор, Хятадын улаан армийн эсрэг зургаан удаа их хүчээр довтолгоо 1930-34 онуудад хийсэн боловч эрэлхэг улаан арми баатарлагаар эсэргүүцэж давав. Японы импералистүүд 1931 онд Хятад руу өнгөлзөж, Манжийг эзлээд Хятадын ард түмний боол болгох, түүний бүх баялгийг эзэмших, улмаар бүх дэлхийг ноёрхох гэсэн солиотой төлөвлөгөө гаргасан билээ. Хятадын коммунист намын японы түрэмгийллийг эсэргүүцэн, эх орноо хамгаалах тэмцэлд олон түмнийг уриалан дуудаж, тус орны бүх нутгийг нэгтгэж Японы эсрэг үндэсний фронтыг бий болгох зорилгыг тавьжээ. Японы цэрэг, ямар ч эсэргүүцэлгүй шахам давшсаар Хятадын гүнд нэвтэрч байсан.1934 оны намар, Хятадын Коммунист намын Төв Хороо нь орчин үеийн байдлыг судлаад, улаан армийг тус орны баруун хойт зүг шилжүүлэн нүүлгэх түүхт шийдвэрыг гаргах. Энэ шийдвэрээр улаан арми 1934-1935 онуудад Цзянси мужаас Шеньси Ганьсу Нинся зэрэг муж хүртэл 13000 км алсын алдарт аяныг хийжээ. Тийнхүү Хятадын баруун хойт зүгт шилжиж, улмаар япон эзэрхэг түрэмгийчүүдийн эсрэг үндэсний чөлөөлөх дайныг тэнд зохион байгуулах чухал зорилготой байжээ. Хятдын ард түмэн, коммунист намын уриалгыг халуунаар угтан авав. Гэтэл, Чан Кай-ши (Жян Жэ-ши), бүлэг хөрөнгтөн, газрын эздийн эрх ашгийг хамгаалан, коммунист намын уриалгыг хүлээж аваагүйгээр барахгүй, харин хятадын улаан армын эсрэг довтолгоог ичгүүргүй үргэлжлүүлэв.

39 Гэвч хятадын ар түмний эсэргүүцэл нь бас нөгөө талаар японы милитаристууд дотвтолгоо нь хятадын төв, хойд хэсгийг шохоорхож байсан америк, английн импералистүүдийг түгшүүртэй болгосон байна. Тэгээд америк, английн импералистүүдийн ятгалгаар гоминдан, японы эсрэг нэгдмэл фронтыг коммунист намтай байгуулжээ. Гоминданы харгис этгээдүүд, коммунистуудтай хэлэлцээр байгуулахдаа японы эсрэг дайны явцад коммунист намын хүчийг сулруулж, дараа нь түүнийг устгах гэсэн хорт зорилгыг далдуур хадгалж байжээ. Олон сая ард түмнээр өөрийгөө хүрээлүүлэн нэгтгэж, түрэмгийлэгчдийн эсрэг ширүүн тулалдааныг явуулж байсан коммунистууд бол эх орон, ард түмнийхээ, ашиг сонирхлын төлөө хамгийн тууштай бөгөөд үнэнч тэмцэгчид мөнөө тод харуулав. 1945 оны наймдугаар сард Хятадын хувь заяаг шийдвэрлэгч явдлууд гарчээ. СССР-ийн засгийн газар, Японд дайн зарлаж, Өрнө зүгт германы фашизмыг бут ниргэсэн зөвлөлтийн баатарлаг арми нь Хятад дахь Японы зэвсэгт хүчинд сүрхий цохилт хийсэн учир япон бууж өгөв. Хятадын баатарлаг ард үмэн өөрийн заналт дайсан японы эзэрхэг түрэмгийчүүдийн эсрэг 8 жилийн турш цуцалтгүй тэмцэж, боолчлолын аюулаас гарч чадав. Гэвч, зөвхөн японы импералистуудыг бут ниргэснээр, Хятадын ард түмний энх түвшин оршин амьдрах явцад мөрөөдөл нь бүрэн биелсэнгүй. Энэ дайны дараа, Хятадын ардчилсан хүчний эсрэг хятадын харгис хүчин ба түүнийг ивээгч америкийн имперализмын тэмцэл ширүүсч эхэлжээ. Хятадын коммунист намын удирдлага нь өөрийн орны дотор иргэний дайныг гаргахгүйн төлөө шийдвэртэй тэмцэж, гоминдантай аливаа асуудлын энх тайвнаар шийдэж чаддаг байх талаар их чармайлт гаргасан юм. Гэтэл гоминданы харгис хүч нь ард түмний эсрэг америкийн имперализмын дэмжлэг, тусламжинд бишрэн итгэж сагсуураад, коммунист намыг дараагийн сонины тухай няцааж байлаа. Гоминданы толгойлогчид ба тэдний зээл, америкийн империалистүүд нь ардын чөлөөлөгч армийг хэдхэн сарын дотор устгаж дуусгана гэж галзуурч байсан. Гэвч, энэ түрэмгий бодлого нь бүрэн баларсан юм. Тусгаар тогтнолын төлөө шинэ шат хятадын ард түмний түүхэнд эхлэв. Энэ тэмцэл нь ардын ардчилсан хувьсгал болон хувирав. Тийнхүү иргэний дайны явц дундуур коммунист нам нь ард түмний иргэний фронтыг байгуулав. “Ардын Улс Төрийн Зөвлөлгөөний зөвлөлийн ерөнхий программд”-д хятад дахь ардын ардчилсан диктатур бол, ажилчин ангиар удирдуулсан ба ажилчин тариачны холбоон дээр үндэслэсэн, ажилчин, тариачин, жижиг хөрөнгөтөн ба эх оронч бусад ардчилсан элементүүдийн ардчилсан нэгдмэл фронтын улсын засаг мөн гэж дурджээ. Шалгарсан жолоодогч Мао Цзе-дунгийн чадамгай удирдлагын дор коммунист нам ба ажилчин анги, хувьсгалын бүх зорилгыг бөгөөд бүрэн шийдвэрлэх чадвартай гэж олон түмэн нь тэмцлийнхээ дундуур улам бүр итгэж, тэдгээрийг улам бүр нягт хүрээлэн алдарт тэмцлээ улам бүр хүчтэй болгосон юм. Ард түмний хайр дэмжлэгийг хүлээсэн ардыг чөлөөлөгч баатарлаг арми, хүнд хүчир бэрхшээлүүдийг гарамгай давж, 1950 оны 5 дугаар сарын эхэнд, бүх нутгийн ихэнхийг нөлөөлсөн билээ Хятадын коммунист намын санаачлагаар 1949 оны 9 дүгээр сарын сүүлчээр Бээжинд ардын зөвлөгөөний бага хурал хуралдав. Хятадын ард иргэдийн дийлэнх олонхийн санал зоригийг илэрхийлсэн энэ бага хурал нь үндэсний ардын хурлын бүрэн эрхийг өөртөө

40 хүлээж аваад, бүгд найрамдах хятад ард улс тогтсон тухай 10 дугаар сарын 1-нд тунхаглан зарласан билээ. Ийнхүү тунхаглаж хятадын коммунист намын жолоодогч Мао Цзе-дун тэргүүнтэй ардын төв засгийн газрыг байгуулсан явдал бол хятадын түүхэнд шинэ үеийг нээжээ. Олон зуун жилийн түүхт хятад улсын ард түмэн анх удаа ардын бүгд найрамдах улс байгуулж, засгийн эрхийг гартаа авлаа. Хятадын коммунист нам, Хятадын ард түмэнд социализмын гэгээн замыг нээж өглөө. Нөхөр Мао Цзе-дун хэлэхдээ: Үргэлжид цэцэглэн хөгжих үндэсний эдийн засаг, соёлтой болсны дараа, бүх нөхцөл боловсорч гүйцсэний дараа, энэ бүхэн нь манай орон даяар сайшаагдмагц бид, хэлбэршгүйгээр урагшаа явахдаа, социализмын шинэ үед дэвшин орно гэжээ. Ардын Улс Төрийн зөвлөлдөөний программын зааснаар юуны урьд нийгэм, эдийн засаг соёлын өөрчлөлтүүдийг хийж, батлан хамгаалах явдлыг хэрэгжүүлэх хэргийг амьдралд биечлэн зохион явуулахаар төлөвлөгдсөн юм. Тэдгээр өөрчлөлтийн зорилго бол хятадын хоцрогдмол байдал ба учирсан бүх сүйтгэлийн уршгийг арилгаж, үйлдвэрлэх хүчнийг бүх талаар хөгжүүлэн, хоцрогдмол газар тариалангийн орныг хүнд аж үйлдвэрийн хүчирхэг орон болгон хувиргахахд оршиж байна. Хятадын хөдөлмөрчин ард түмэн, тэмцэлд хатуужсан алдарт коммунист намаараа удирдуулж, бүтээн босгох, шиэнчлэн байгуулах ажилд богино хугацааны дотор маш их амжилт олжээ. Ардчилсан Хятад улс, өөрийн орныг хүнд аж үйлвэржүүлэх бэлтгэл ажилдаа 1950 онд нэгэнт эхэлж орсон. Газар эзэмших феодалын системийг устгахын тулд хятадын ардын ардчилсан төр, газар тариалангийн реформыг явуулж байна. Энэ реформ бол хөдөө аж ахуйн үйлдвэрлэлийг өргөн хөгжүүлэн, тус орныг хүнд аж үйлдвэржүүлэх замд оруулах нэн чухал зорилготой. 1950 оны хавар, 100 сая хүний оршин суудаг нутагт, мөн энэ оны өвөл ба 1952 оны хавар, 170-180 сая хүн бүхий нутагт газрын реформ явуулна. Энэ богино хугацааны дотор, хөдөлмөрчин ард түмний аж амьдралын байдал маш дээшлэв. Өдөр ирэх тутам, хөдөлмөрчдийн улс төр, хөдөлмөрийн идэвх нь улам их өсч, тэдний улс төрийн ухамсар улам дээшилсээр байна. Тэдэнд зориулагдсан хэдэн мянган сургууль, курс, номын сан, үзвэрийн газрууд, хэдэн зуун больниц, амралт, сувилалтын газар байгуулагджээ. Б.Н.Х.А.Улсын бүтээсэн бүх амжилт нь ангийн тэмцлийн дундуур бүтсэн хэрэг. Хятадын хөдөлмөрчин ард түмэн, коммунист намын удирдлагын дор, Эх орныхоо эдийн засаг, соёлын сэргэлт хөгжилтөд урьд урьдахаас илүү идэвх санаачлагыг гаргаж, шургуу хөдөлмөрлөсөөр байна. Хятадын ард түмний олж авсан бүх амжилтад, Зөвлөлт Холбоот Улс ба ардын ардчилсан орнуудын үзүүлж ирсэн тусламж их ролийг гүйцэтгэсээр байна. Б.Н.Х.А.Улс, гадаад бодлогынхоо хувьд, тогтсон анхныхаа өдрөөс эхэлж, их, бага улс түмний тэгш эрх, тусгаар тогтнолын байдлыг хүндэтгэн үзэх зарчим дээр дэлхий дахины олон улстай нөхөр ёсны харилцааг тогтоож ирлээ. Б.Н.Х.А.Улсыг тогтносон улс мөн гэж зөвхөн СССР ба ардын ардчилсан намууд биш, хөрөнгөтний хэд хэдэн улс зөвлөрөн хүлээсэн юм. Б.Н.Х.А.Улстай хамтран Зөвлөлт Холбоот Улс дипломат харилцааг тогтоож, 1950 оны 2 дугаар сарын 14-нд СССР ба Б.Н.Х.А.Улсын хоорондын нөхөрлөл холбоо харилцан, туслалцах тухай гэрээ байгуулах явдлаар Б.Н.Х.А.Улсын гадаад байдал нэн сайн

41 бэхжив. Хятадын ард түмэн Солонгос ба америкийн түрэмгийллийг эсэргүүцэж энх тайвны төлөө тэмцлийг орон даяар хүчтэй өрнүүлж байв. Таван их гүрний хооронд энх тайвны гэрээ байгуулах тухай Энх Тайвны Дэлхий дахины Зөвлөлийн уриалад үсэг зурах амжилт улам өсч, одоо Б.Н.Х.А.Улсад 250 сая гаруй улс үсгээ зуржээ. Энэ нь 5 дугаар сарын сүүлчээр, Бээжинд Хятадын Ардын Төв засгийн газар ба Түвдийн орон нутгийн засгийн газрын хооронд Түвдийг энх тайвнаар чөлөөлөх арга хэмжээний тухай хэлэлцээр байгуулагдсанаар, Түвдийн ард түмэнд Б.Н.Х.А.Улсын ард түмний их гэр бүлд буцаж орох бололцоог хангалаа. Б.Н.Х.А.Улс, СССР ба дэлхий дахины ардчилсан хүчний тусламжийг түшиглэж, цаашид лут их амжилтад хүрэх нь эргэлзээгүй. Үүний ундаргат хүч нь марксист-ленинист сургаалд чин үнэнч-Хятадын алдарт коммунист нам мөн. 1921 онд анх бий болж, 30 жилийн турш тэмцэл ба шалгалтуудын бэрх бартаат замыг баатарлаг давж туулсан хятадын коммунист нам өсөн бэхжиж, хатуужсан юм. Одоо өөрийнхөө эгнээнд 5 сая 800000 гишүүнийг нэгтгэжээ. Хятадын дотоодын ба гадаадын дайснуудтай тэмцсэн тэмцэлд Хятадын Коммунист Нам, хятадын үй олон сая ард түмний дунд үлэмж их нэр хүндтэй болж, тэдний хайр талархлыг дүүрэн хүлээжээ. Хятадын коммунист нар намын дотоодод шүүмжлэл ба өөрийн шүүмжлэлийг өргөнөөр дэлгэрүүлж хүнд суртал гаргах явдалтай эрчимтэй тэмцэж, намын гишүүдийн улс төрийн үзэл суртлын хэмжээг цаг ямагт дээшлүүлэн, тэргүүний ажилдыг намд үргэлж элсүүлэн авч, олон түмэнтэй хэзээд нягт холбоотой байж, хувьсгалч сонор сэрэмжийг улам дээшлүүлсээр байна. Хятадын Коммунист Нам, өдөр тутмынхаа ажилд Ленин, Сталины намын баялаг туршлагыг түшиглэж шинэ, ардчилсан Хятад улсын байгуулалт үйлсэд хятадын ард түмнийг манлайлах хүнд үүргийг нэр төртэй биелүүлж байна. Э. ТҮМЭНЖАРГАЛ Үнэн сонин. 1951.7.01. Ням. №147 (4833) 2, 4-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Бумцэнд танаа Монгол Ардын Хувьсгалын 30 жилийн ойн баярыг тохиолдуулан, би Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засгийн газар хийгээд ард түмнийг төлөөлж Танд, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газар болон ард түмэнд халуун баярыг хүргэе. Үүний хамт Монголын ард түмний дэлхий дахины энх тайвныг хамгаалах хийгээд өөрийн эх орны бүтээн босгох үйлсэд улам их амжилт олохыг ерөөе. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газрын дарга МАО ЦЗЕ-ДУН Үнэн сонин. 1951.7.13. Баасан. №158 (4844) 1-р нүүрт.

42 Бээжин Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд маршал Чойбалсан танаа Монгол Ардын Хувьсгалын 30 жилийн ойн баярыг тохиолдуулан Танд, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын засгийн газар болоод ард түмэнд миний хүргэсэн чин сэтгэлийн баярыг хүлээн авна уу. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газрын Төрийн Зөвлөлийн Захиргааны Ерөнхий сайд ЧЖОУ ЭНЬ-ЛАЙ Үнэн сонин. 1951.7.13. Баасан. №158 (4844) 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газрын дарга МАО ЦЗЕ-ДУН-д Монголын Ардын Хувьсгалын 30 жилийн ойгоор тохиолдуулан танаас элэгсэг дотноор мэндчилж, сайн сайхныг хүссэн явдалд чин сэтгэлээс баярлаж байна. Агуу их Хятадын ард түмэнд Улс төр, аж ахуй, соёл боловсролын байгуулалт ба бүх дэлхий дахины энх тайвныг хамгаалах хэрэгт шинэ их амжилтыг чин сэтгэлээсээ хүсье. Б.Н.М.А.Улсын их хурлын тэргүүлэгчдийн дарга Бумцэнд Улаанбаатар хот. 1951 оны 7 дугаар сарын 13. Үнэн сонин. 1951.7.14. Бямба. №159 (4845) 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн Газрын Төрийн Зөвлөлийн Захиргааны Ерөнхий сайд ЧЖОУ ЭНЬ-ЛАЙ-д Монгол Ардын Хувьсгалын 30 жилийн ойг тохиолдуулан монголын ард түмэнд үнэн зүрхний баярыг хүргэсэн явдалд танд гүнээ талархаж байгааг минь нөхөр Ерөнхий сайд Та хүлээн авна уу. Монголын бүх ард түмэн, өөрийн их хөрш баатарлаг Хятадын ард түмэнд чин үнэн нөхөрсөг сэтгэлтэй байдгийг илэрхийлж Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн Газар ба ард түмэнд эрх чөлөөт тусгаар тогтносон төр улсаа цэцэглүүлэн хөгжүүлэх хэрэг ба энх тайвны төлөө тэмцэлд улам их амжилт гаргахыг чин сэтгэлээсээ ерөөе. Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайд, Маршал Х.Чойбалсан Улаанбаатар хот. 1951 оны 7 дугаар сарын 12. Үнэн сонин. 1951.7.14. Бямба. №159 (4845) 1-р нүүрт. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Б.Н.М.А.Улсад суугаа Элчин сайдын яаманд дайллага болсон нь

43 Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас Б.Н.М.А.Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт элчин сайд Цзи-Я-тай, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн Газрын төлөөлөгчид Улаанбаатарт байгаа явдалтай холбогдуулан, энэ 7 дугаар сарын 13-ны орой дайллага хийв. Энэ дайллага дээр, Б.Н.М.А.Улсын Ерөнхий сайд маршал Х.Чойбалсан, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Их Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Г.Бумцэнд, Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны Ерөнхий нарийн бичгийн дарга Ю.Цэдэнбал, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайдын нэгдүгээр орлогч Ч.Сүрэнжав, Монгол Ардын Хувьсгалт Намын Төв Хорооны нарийн бичгийн дарга Д.Дамба, С.Сосорбарам, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсын Ерөнхий сайдын орлогч бөгөөд Гадаад Явдлын Яамны сайд Н.Лхамсүрэн нарын зэрэг засгийн газрын гишүүд, Гадаад Явдлын яамны хариуцлагатай ажилтан нар байв. Энэ дайллага дээр СССР-ийн Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн Даргын орлогч бөгөөд РСФСР-ийн Дээд Зөвлөлийн Тэргүүлэгчдийн Дарга М.П.Тарасов тэргүүтэй СССР-ийн засгийн газрын төлөөлөгчид, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Ардын Төв Засгийн үндэсний хорооны гишүүн бөгөөд Өвөр Монголын улсыг аюулаас хамгаалах яамны сайд Ван Цзай-Тян тэргүүтэй Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын Засгийн газрын төлөөлөгчид, Ардчилсан Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улс, Ардын ардчилсан орнууд, Ардчилсан Бүгд Найрамдах Герман Улсын Засгийн газрын төлөөлөгчид, СССР-ээс Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд Ю.К.Приходов, Ардчилсан Бүгд Найрамдах Солонгос Ард Улсаас Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн Эрхт Элчин сайд Ким Ён-Дин, СССР-ээс Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улсад суугаа худалдааны төлөөлөгч Л.Г.Аваков нарын зэрэг хүмүүс байв. Дайллага дотно нөхөрсөг байдалтай болж өнгөрөв. Үнэн сонин. 1951.7.14. Бямба. №159 (4845) 1-р нүүрт. Хятадын ардын чөлөөлөгч арми Энэ 8 дугаар сарын 1-нд Хятадын ард түмний гайхамшигт зэвсэгт хүчин-Ардын чөлөөлөгч арми үүсэн байгуулагдаж дайчин түүхт үйл ажиллагаагаа эхэлсний 24 дэх жилийн ой болж байна. Хятадын Ардын чөлөөлөгч арми, коммунист намын удирдлагаар 1927 онд Өмнөд Хятадын районуудад тархай бутархай олон жижиг отрядуудын байдлаар байгуулагдсанаас эхлэн, 1927-1936 онд явагдсан Хятад дахь иргэний дайны 10 жилд өсөн бэхжиж биеэ даасан нэгдмэл том арми болоод, 1937-1949 онуудад үргэлжилсэн ардын чөлөөлөх ба ард иргэний 13 жилийн тасралтгүй дайнд Хятадын ард түмний эрх ашгийг туйлбартайгаар хамгаалан, эрэлхэг баатарлагаар тулалдаж, японы империалист түрэмгийлэгчдийн довтолгооноос улс үндсээ бүрэн чөлөөлж, улмаар америкийн империалистүүдээр дэмжигдсэн гоминданы харгисуудыг бут цохиж, Хятадын ард түмнийг төгс ялалтад хүргэж Бүгд Найрамдах Хятад

44 Ард Улсыг байгуулагдах явдлыг хангасан, дэлхий дахины одоо цагийн хүчирхэг арми болтлоо 24 жилийн түүхт замналыг туулжээ. Хятадын Ардын улс төрийн зөвлөлдөөний зөвлөлийн ерөнхий программд Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улс нь үндэсний батлан хамгаалах хүчнийг бэхжүүлэх зорилгоор одоо цагийн маягийн хуурай замын цэргийг улам хүчирхэгжүүлэх, агаарын цэргийн хүчин ба далайн цэргийн флот байгуулах ёстой” гэжээ. Хятадын Ардын Төв Засгийн Газар энэ программыг биелүүлж батлан хамгаалах хүчээ бэхжүүлж, түрэмгийллийг эсэргүүцэн тэмцэж байна. 1925-1927 онуудад Хятадад хятадыг империализмийн хагас колонийн байдлаас гаргаж тусгаар улс болгох, Хятадын дотоодод ноёрхож байсан феодализмын үлдэгдлийг устгаж үндэстний нэгдлийг тогтоох зорилготой буржуйлэг ардчилсан хувьсгал болжээ. Хятадын коммунист нам ба гоминдан нам хоёр энэ хувьсгалд нэгдмэлд фронт байгуулжээ. 1927 оны 3 дугаар сарын үед гоминдан ба коммунист намын армийн нэгдсэн фронт хувьсгалын довтлогооныг цааш үргэлжлүүлэн, гадаадын империалистүүдтэй холбоотой байан. Хойт Хятадын цэргийн эрхтнүүдийн эсрэг довтолгооныг явуулж, цохилт өгсөөр Ханькоу, Чжу чжян хотуудыг эзэлж, тэнд байсан Английн түрээсийн газрыг эзлэн авч, бас харгис цэргийн эрхтнүүдийг цээрлүүлэх арга хэмжээ авчээ. Энэ нь гоминданы дургүйцлийг хүргэсэн учир 1927 оны 4 дүгээр сард гоминданууд Сун Ят-сений зарчмаас няцаж, коммунистуудтай байгуулсан хувьсгалын нэгдмэл фронтоос урваж, Хойт Хятадын дайсагнагч цэргийн эрхтнүүдтэй нийлж, Шанхайн ажилчны бослогыг цус урсган даржээ. Дараа нь 1927 оны 7 дугаар сард гоминданы харгисууд зөвлөлгөөн хийж, коммунистуудаас тусгаарлах шийдвэр гаргаж, хувьсгалын эсрэг харгислалыг эхэлжээ. Хятадын хувьсгал түр ялагдаж, засгийн эрх Чан Кай-шигийн гарт шилжиж, харгис дэглэм тогтжээ. Энэ үед Хятадын ард түмний эрх ашгийн төлөө туйлбартай тэмцэгч коммунистууд өөрийн ард түмний жинхэнэ хүчирхэг зэвсэгт хүчнийг байгуулж, гоминданы харгисуудад цохилт өгч, улмаар Хятадын ард түмэнд эрх чөлөөг олгохоор шийдвэрлэжээ. 1927 оны 7 дугаар сарын 31-нд Наньчанд хувьсгалчид бослого гаргаж, гоминданы харгис цэргийг бут цохиод, 8 дугаар сарын нэгэнд Хятадын коммунист намын удирдлагаар Хятадын улаан арми байгуулагдсаныг тунхаглажээ. Тэгж, Хятадын ард түмний жинхэнэ зэвсэгт хүчин-Ардын чөлөөлөгч арми байгуулагдаж эхэлжээ. Хувьсгал түр дарагдсаны дараа Хятадын коммунист нам, шийдвэрлэх шинэ тулалдааныг хийхийн тулд хувьсгалын хүчийг цуглуулан, бэхжүүлж эхлэв. Хятадын өмнөд хэсэгт Цзянси, Фуцзян, Гуандун, Гуанси, Хубэй мужуудад зөвлөлт хөдөлгөөн өрнөж, зөвлөлт засагтай районууд бий болж тэнд улаан армийн анхны отрядууд бий болжээ. Хунань, Цзянси мужийн өмнөд хэсэг дэх Цзинган уулын район нь зөвлөлт хөдөлгөөний гол чухал баз байв. Тэнд 1927 онд Мао Цзе-дун, 1928 онд Чжу Дэгийн отрядууд тус тус ирж нэгдсэнээр Хятадын улаан армийн суурь тавигджээ. 1931 оны үед зөвлөлүүд ихээхэн бэхжиж, 60 сая хүн амтай уудам нутгийг эзлэх болжээ. Зөвлөлт районыг хамгаалан бэхжүүлэх үндсэн гол хүч нь ард түмний өргөн дэмжлэгийг

45 хүлээсэн улаан армийн ангиуд байв. Улаан арми 1928 онд 10 мянган хүнтэй байсан нь 1933 онд 200 мянган хүнтэй болж өссөн ба 1934 онд үндсэндээ 6 арми, тусгай корпус, дивизүүдтэй, инженерийн цэрэг, сапёрын батальон, радио батальон ба холбоочидтой тоогоор цөөн боловч төлөв уулын их буутай болсон байв. Армийн нийгмийн бүрэлдэхүүнийг үзвэл 16-24 насны идэрчүүдээр бүрдсэн бөгөөд зөвлөлт районы төвд байсан цэргийн 30% нь ажилчин, 68% нь тариачин, нэг хувь албан хаагч, нэг хувь нь бусад хүмүүс байв. Түүнчлэн улаан армийн цэрэг, дарга нарын 28% нь коммунист, 10.6 хувь комсомолчууд байжээ. Зөвлөлт Хятадын нутаг дэвсгэр дээр явган цэргийн дээд сургууль, цэргийн академи, цэргийн улс төрийн сургулиудыг байгуулж, боловсон хүчнийг бэлтгэж байв. Хувьсгалт цэргийн зөвлөл, цэргийн ангиуд нь сонинуудыг гаргаж, цэрэг, дарга нарын дунд улс төр-гэгээрлийн ажлыг явуулж байв. Улаан армийн дайчин нэг бүр ухуулагч байв. Тэд, өөрсдөө бийр, бэх, хувьсгалын дууны эмхэтгэлүүдийг авч явж, байшин гүүр зэрэг дэээр “Империализм сөнөтүгэй”, “Түрэмгийлэгчид сөнөтүгэй!”, “Бидэнтэй нэгдэгтүн!” гэж бичдэг байжээ. Ийм ухуулга ихээхэн үр дүн өгч, улаан армийн хүчийг бэхжүүлэн ард түмний өргөн их дэмжлэгийг олж, заримдаа дайсны бүтэн анги цэргийг ч өөрийн талд татан авч чаддаг байжээ. Хятадын улаан арми бие даасан том хүчин болон өсч, зөвлөлт районыг бат хамгаалж, улмаар шинэ газар нутгийг эзлэн ирэхийн хамт, Нанжины засгийн газар, улаан армийг устгахын тулд зургаан удаа том довтолгоо хийжээ. 1930-1931 онд хоёр удаагийн довтолгооныг үйлдэж бут цохигджээ. 1931 онд японы түрэмгийлэгчид манжуурыг эзэлж түүнийг зөвлөлт улс, Бүгд Найрамдах Монгол Ард Улс ба бусад улсуудыг эсэргүүцэх дайны талбар болгожээ. Хятадын коммунист нам үндэсний нэгдсэн фронт байгуулж, японы түрэмгийллийг эсэргүүцэх саналыг тавихад гоминданы бүлэг хэрэгссэнгүй. Чан Кай-ши 1931 оны 7 дугаар сараас 1932 оны 3 дугаар сар хүртэл улаан армийн эсрэг 3.4 дэх довтлогооныг хийсэн авч мөн бүтэмжгүй болжээ. 1932 оны 7 дугаар сард Яньцзын мөрний хойт эргээр Хубэй, Хэнань, Аньхой мужийн зөвлөлт районруу улаан армийн 4 дүгээр армийн эсрэг 5 дахь довтолгооноо сайн зэвсэглэсэн 30 гаруй дивизээр үйлджээ. Энэ довтолгоон “Тосгоныг цэвэрлэх” гэдэг нэртэй энгийн номхон ард иргэдийн эсрэг цагдаагийн харгислалтай хослон явагджээ. Гоминданы 2300 мянган хүнтэй сайн зэвсэглэсэн арми бүгд 15 мянган хүнтэй хятадын 4 дүгээр улаан армийг шахаж амжжээ. 4 дүгээр арми урьдын эзлэж байсан нутгийг орхиж Хубэй мужийн хойт хэсгээр өнгөрч, Сычуань мужид дайсанд алдсан газраасаа бараг 2 дахин их нутаг дээр 1932 оны өвөл зөвлөлт шинэ районыг байгуулав. Нанжины цэрэгч эзэлсэн газраа удтал барьж чадсангүй. Эзлэгдсэн районы тариачид зөвлөлт засгийн зарчмыг устгах, помещикийн хуучин журмыг тогтоох гэсний эсрэг партизаны дайныг эхэлж 25, 28 дугаар корпусуудыг байгуулж, гоминданыг бут цохиод Хубэй, Хэнань, Аньхой мужуудад зөвлөлүүдийг дахин сэргээжээ. Ийнхүү 5 дахь довтолгоонд зөвлөлт район суларсангүй, харин бэхэжжээ. Чан Кай-ши 1938 оны 9 дүгээр сард хятадын зөвлөлүүдийн эсрэг хамгийн том, 6 дахь довтолгооныг эхэлжээ. Энэ довтолгоонд Англи, Герман, Япон, Америкийн ба бусад империалистүүдийн

46 тусламжтайгаар бараг бүтэн жил бэлтгэжээ. Америкийн нэгдсэн улс гоминданд 90 сая долларын зэллэгээ, үлэмж олон нисэх онгоц оролцсон зэвсгийн зүйлийг өгчээ. Англи нилээд хэдэн сая фунт стерлинг өгчээ. Чан Кай-ши, Германы генерал Фон Сектийг урин ирүүлж 6 дугаар довтолгооны үед өөрийн цэргийн жанжин штабын даргаар томилжээ. Дайснууд (техникийн ба нисэх онгоцны) тусгай бригад наймыг оруулахгүйгээр, 70 дивиз буюу 700 мянган цэрэг, 300 гаруй нисэх онгоцыг зөвлөлт районы төврүү явуулжээ. Түүний эсрэг улаан армийн 1.3.5 дугаар арми 7.8.9 дүгээр корпусын 120 мянган цэрэг тулалджээ. Энэ довтолгоон бүтэн хагас жил үргэлжилжээ. Нанжины засгийн газрын цэрэг, зөвлөлт районыг бүрэн бүсэлж америкийн нисэх онгоцнууд тасралтгүй бөмбөгдөж байв. Хөрөнгөтний хэвлэлүүд генерал Сектид ялна гэж баяр хүргэж байв. Хятадын дотоодод иргэний дайнтай байдлыг ашиглаж 1934 оны эх хүртэл японы түрэмгий цэрэг ямар ч зэвсэгт эсэргүйцэлгүйгээр Хойт Хятадын өргөн их газар ба Дотоод тонголыг эзэлж улам ахисаар байв .хятад оронд сүрхий аюул тулгарав. 1934 оны намар Хятадын Коммунист Намын Төв Хороо цаг үеийн байдал ,улаан армийн техникийн сул ба дайсны давуу байгаа байдлыг үндэслэж, улаан армийг бүслэлтээс гаргаж, тус орны баруун хойт талд шилжүүлэх, тэнд хүчийг төвлөрүүлж японы түрэмгийлэгчдийн эсрэг үндэсний чөлөөлөх дайныг хийх тухай түүхт шийдвэрийг гаргажээ. Хятадын улаан арми энэ шийдвэрийг нэр төртэй биелүүлжээ. 1934 оны намар улаан армийн ангиуд хэд хэдэн газраар генерал Сектийн бүслэлтийг эвдээд 1934 оны 11-р сарын 10-нд баруун хойт зүгийн аяллыг эхэлжээ. Аялал нь бараг 8 сар үргэлжилжээ. Улаан арми, Чан Кай-ши-гийн цэргийн бүслэлтийн 4 шугамыг эвдэн ялж, 18 уулын нурууг давж, 24 гол мөрнийг гаталж мужуудын империалистүүдийн армиудыг бут цохиж 12 мянга орчим километрийн бартаат замыг туулж, 1935 оны 10 дугаар сард хойт Шэньси мужид ирж, Яньань хотод төвлөрчээ. Хятад улсын өмнөд хэсэгт байсан зөвлөлт районууд улсынхаа баруун хойт талд шилжин иржээ. 1935-36 онуудад Шэньси, Ганьсу, Нинсэ мужуудад зөвлөлт шинэ район бий болов. Сычуань мужид байсан улаан армийн ангуд энд хүрэлцэн ирж, энэ бүх цэргийг нэгтгэж Чжу Дэгийн командын дор Хятадын ардын хувьсгалт 8 дугаар арми байгуулагджээ. Энэ бүх түүхт явдлыг Хятадын коммунист нам, түүний мэргэн жолоодогч Мао Цзе-дун удирдан зохиожээ. Хятадын өмнөд мужуудад партизаны дайн үргэлжилсээр байсан бөгөөд энэхүү партизан отрядуудаар Етингээр командлуулсан ардын хувьсгалт 4 дүгээр армийг зохион байгуулжээ. Энэ арми Ханьжуо, Шанхай, Нанжины районд түрэмгийлэгчдийн эсрэг баатарлаг тэмцэл хийж байлаа. Коммунистуудын эсрэг гоминданы хийсэн 6 дахь довтолгоон ийнхүү төгсжээ. Хятадын улаан арми давагдашгүй том хүчин болон өсчээ. Ийнхүү 1928-36 онуудад Хятад улсын үндэсний эрх чөлөөний тэмцлийн жилүүдэд хятадын коммунист намаар удирдуулсан хятадын ард түмний зэвсэгт хүчин бий болж бэхжээд цаашдын замналдаа японы түрэмгийлэн эзлэгчид гоманданы харгисууд, түүнийг дэмжигч америкийн инпериалистүүдийг бут цохиж, хятадын ард түмнийг төгс ялалтанд хүргэжээ. 1937 оны 7 сард Япон дайныг зарлалгүйгээр Төв хятадад цөмрөн оров. Ийнхүү Японы түрэмгийлэгчдийн эсрэг үйлдсэн 8 (1937-1945 он) жилийн дайн эхэлжээ. Хятадын

47 коммунист нам дотоодын дайныг зогсоож үндэсний нэгдсэн оронг байгуулж, японы түрэмгийлэгчдийг эсэргүүцэхийг гоминданы засгийн газарт уриалан тунхаг гаргажээ. Хятадын ард түмэн, коммунист намын тунхгийг нэг дуугаар дэмжиж, улс үндсээ хамгаалахыг шаардсан шууд шахалтын дор гоминданы засгийн газар нэгдсэн фронтыг байгуулжээ. Гэвч хэргийн явц нь гоминданы бүлгийн бодлого цөм хуурамч байсныг үзүүлжээ. Коммунист зөвлөлт шинэ район ба бүх хятадын ард түмнийг японы түрэмгийлэгчдийн эсрэг дайчлав. Японы түрэмгийлэгчид 1938 оны эцэс хүртэл Хятадын нутгийн гүн тийш давшиж, Тянцани, Бээжин, Шанхай, Нанжин, Кантон, Ухань зэрэг олон том хотыг багтаасан их нутгийг эзэлжээ. Дайсан давшиж байхад коммунистууд түүнд шийдвэртэй цохилт өгөх бэлтгэлийг хийж байв. Улаан армийг шинэчлэн нэг сая цэрэг, офицер бүхий ардын чөлөөлөгч армийг байгуулав. Тэр үед хязгаарын тусгай район гэж нэрлэгдэж байсан баруун хойт зөвлөлт районд цэргийн үйлдвэрүүдийг хөгжүүлж, армийн зэвсэгт хүчнийг сайжруулав. Ардын чөлөөлөгч арми нисэх онгоц, их буу, танкийн ба морин цэргийн ангиудтай болж сум хэрэглэлээр хангагдах нь сайн болжээ. Ардын чөлөөлөгч 4.8 дугаар арми ба партизаны дайны хүчээр 1945 оны эх хүртэл 100 орчим сая хүн амтай 19 том районыг япончуудаас чөлөөлжээ. Тэр районуудад коммунист намын удирдлагаар, ардын ардчилсан байгууллагыг тогтоож үндэсний нэгдсэн фронтын программтай зохицуулан помещикийн бүх газрыг ядуучуудад хуваан өгөх зэрэг ардчилсан өөрчлөлтүүдийг хийжээ. Мөн чөлөөлөгдсөн районуудын үйлдвэр, зам харилцааг сэргээн босгож бас цэргийн үйлдвэрүүдийг байгуулжээ. Ардчиллын бэхжилтээс айсан гоминданы бүлэг, үндэсний нэгдсэн фронтоос зайлжээ. Гэвч коммунист намаар удирдуулсан ардын чөлөөлөгч 4.8 дугаар арми нь партизанууд ба хятадын бүх ард түмний дэмжлэгтэйгээр японы түрэмгийлэгчдэд 8 жилийн турш шийдвэртэй цохилтыг өгч нэг сая гаруй цэргийг устгаж ,шархдуулж олзолсон ба 1000 гаруй их буу, 8000 пулемёнт, хагас сая орчим винтовыг олзолжээ. 1945 оны 8 сард Япон, Хятадын дайны хувь заяа шийдвэрлэгдэв. Дэлхий дахины дайныг түргэн төгсгөж, нийтийн энх тайван байдлыг тогтоохыг хүсэгч зөвлөлт засгийн газар нь германы фашизмыг бут цохисны дараа 90 хоноод Японы эсрэг дайн зарлажээ. Зөвлөлтийн арми японы түрэмгийлэгчдийг бут цохиж Хятадыг зүүн хойт талын баялаг хэсэг, 40 сая хүн амтай Манжуурыг чөлөөлж хятадад эргүүлэн өгчээ. Японд эзлэгдсэн хятадын бусад мужууд, ардын чөлөөлөгч 4.8 дугаар армийн хүчээр Японы дарлалаас чөлөөлөгджээ. Үүгээр дэлхийн 2-р дайн төгсчээ. Дайны дараа дэлхий дахины ард түмэн ялангуяа олон жилийн дайнд нэрвэгдсэн ба иргэний шинэ дайны аюулын өмнө зогсож байсан Хятадын ард түмэн энх тайвныг бүр ихх хүсэж байв. Гэтэл Герман, Итали, японы милитаристуудын орыг эзэлсэн америкийн империалистүүд, хуурай усан ба агаарын цэргийн хүч, цэргийн төлөөлөгчдөө Хятадад оруулж стратегийн чухал газруудыг эзэлжээ. Хятадын ард түмний эрх ашгаас уравсан Чан Кай-шид цэргийн ба материалын тусламжийг үзүүлж хятадын ард түмний эсрэг иргэний

48 дайныг бэлтгэжээ. Хятадын коммунист нам энх тайван ардчилал нэгдлийн тугийг өндөр өргөж, дайны аюулаас зайлан гарахыг эрмэлзэж хэрэв Чан Кай-ши-гийн бүлэг энх тайван байдлыг эвдэх гэсэн тэдэнд цохилтыг өгөхөд коммунист нам, чөлөөлөгч арми, хятадын ард түмэн бэлэн байв. 1946 оны 7 дугаар сард америкийн үлэмжхэн тусламжийг авсан Чан Кай-ши, Хятадын ард түмний хүслийг үл хайхран, ардын чөлөөлөгч армийн эсрэг хятадын түүхэнд үзэгдээгүй өргөн фронтоор иргэний дайныг эхэлжээ. Ардын чөлөөлөгч арми нь гоминданыхаас тоогоор 2-3 дахин цөөний дээр зэвсэглэл ресурсээр дорой, зөвхөн 100 сая хүн амтай, төдий л баялаг биш нутагтай байв. Харин улс төрийн санал сэтгэл ард түмэнтэй нягт холбоотойгоороо гоминданаас давуу байв. Коммунист нам, ардын чөлөөлөгч арми, нэг талаас арми ард түмний холбоог бэхжүүлэх, нөгөө талаас давуу тоотой дайсныг хэсгээр нь бут цохих гэсэн Мао Цзе-дунгийн зааврыг биелүүлэв. Дайн 4 жил үргэлжилжээ. Энэ хугацаанд ардын чөлөөлөгч арми өөрийн эгнээг 1 сая 200 мянгаас 5 сая хүртэл нэмэгдүүлж давуу байдлыг олоод гоминданы 8070000 цэргийг устгаж, 177000 цэргийг олзолсон буюу буулган авч гоминданы дээд тушаалын 1668 офицерыг олзолж 50000 их буу, 300 мянга гаруй пулемёт, 1000 гаруй танк, 20 мянган авто машиныг олзолж америкийн империализмын гинжний нохой Чан Кай-шийг бут цохин, эх нутгаа чөлөөлжээ. Чан Кайшийн харгис бүлэг хэсэг бусаг дээрэмчид болон сарнижээ. 1950 оны 4 дүгээр сар хүртэл эх газар дээр Чан Кай-шигийн дээрэмчдийн үлдэгдэл үндсэндээ устгагджээ. 1951 оны 4 дүгээр сард Төвд, энх тайвны журмаар чөлөөлөгдөв. Одоо зөвхөн Тайван арал ба бусад хэдэн жижиг арлыг чөлөөлөх зорилго ардын чөлөөлөгч армийн өмнө зогсож байна. Хятадын коммунист нам, Мао Цзе-дунгээр жолоодуулсан ардын чөлөөлөгч арми ялалт дийлэлтийнхээ 24 жилийн ойг бүх ард түмнийхээ хамт баяр баясгалантай тэмдэглэж байхдаа, хэрэв хэн нэгэн этгээд эх оронд халдвал тэднийг бут цохиход бэлхэн байгаагаа илэрхийлж байна. Б.Жамбалдорж Үнэн сонин. 1951.8.01. Лхагва. №171 (4857) 2-р нүүрт. Хятадын их ард түмний яруу сайхан баяр Манай найрамдалт Хятадын их ард түмэн, Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсыг тунхагласны хоёр жилийн ойг өнөөдөр ёсолж байна. Дэвшилт бүх хүн төрөлхтөн, манай монголын ард түмэн, энэ гайхамшигт өдрийг хятадын ард түмний хамт тэмдэглэж байна. Орос оронд мандсан Октябярийн Социалист Их Хувьсгал днлхий дээр ахн дугаар социаолист улсыг байгуулахад, фашизм ба империалист харгислалын эсрэг тэмцэхэд зөвлөлтийн ард түмний олсон даян дэлхийн түүхт ялалтууд бол Хятад улсын дотор үндэстний чөлөөлөх тэмцлийг ялалттайгаар төгсгөхөд шийдвэрлэх ролийг гүйцэтгэсэн юм. Өөрийн чөлөөт эрх, тусгаар тогтнолын төлөө Хятадын ард түмний тэмцэл бол хүн

49 төрөлхтөний сайн санаатны анхаарал ба халуун талархлыг татаж байлаа. “Хятад улсын доторхи хувьсгалт хөдөлгөөний хүч цаглашгүй их билээ. Энэ нь зохих ёсоор мэдэгдээгүй байгаа бөгөөд энэ нь ирээдүйд мэдэгдэх юм” гэж 1925 онд их Сталины урьдаар мэдсэн суут сургаал биелэгджээ. Хятадын ард түмний жолоодогч Мао Цзе-дун, Зөвлөлт Холбоот улс ба нөхөр Сталинд хятадын ард түмний хамгийн гүнзгий талархаж байдгийг илэрхийлэн, “Нөхөр Сталин бол бүх дэлхийн олон ард түмний багш бөгөөд хань мөн... Дарлагчдын эсрэг хэцүү тэмцэлд хятадын ард түмэн, нөхөр Сталины хөрөглөлийн хамаг чухал учрыг хэзээд гүнзгий бөгөөд хурц мэдэрч байсан ба мэдэрч ч байна” гэж хэлсэн юм. Хятадын ардын чөлөөлөх хувьсгалын ялалт бол дэлхийн капитализмын бүх системд сүрхий цохилт болсон билээ. Хятадын ард түмний ялалтын үрээр ардчиллын ба энх тайвны лагерийн хүч ихэд өсөөд, харин империализмийн ба дайны хүч сүрхий хохирлыг үзжээ. Хятадын ард түмэн Зөвлөлт Холбоот улсаар манлайлуулсан дэлхий дахины ардчилсан лагерьт хүндэт суурийг эзэллээ. Хятад улсын дотор ардын засгийн тогтносны хоёр жил бол тус улсад ардчилсан асар их өөрчлөлтийн он болжээ. Газрын реформыг амжилттай биелүүлсний үрээр, огт газаргүй ба өчүүхэн бага газартай олон сая тариачин газартай болж, газрын эзний мөлжилгөөс үүрд ангижирлаа. Аж үйлдвэр нь сэргээд, амжилттай хөгжиж улсын үйлдвэрлэх хүчин түргэн өсөж байна. Ажилчин ангийн ба өргөн ард түмний үндсэн чухал ашиг тусийг илэрхийлэгч намын бодлого бол хөдөлмөрчдөд хязгааргүй дэмжигдэж байна. Коммунист нам ба өөрийн алдарт жолоодогч нөхөр Мао Цзе-дуны удирдлагаар хятадын ард түмэн, ардчилсан хөгжлийн замаар итгэл төгс явж байна. Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засаг төр, аж ахуй, соёлын байгуулалтад амжилтуудыг олоход, их Зөвлөлт Холбоот Улсын сэтгэл харамгүй асар их тусламж шийдвэрлэх ач холбогдолтой байна. Коммунист нам ба Ардын Төв Засгийн газрын энх тайвныг тууштай эрхэмлэгч мэргэн бодлогын ачаар хятадын ард түмэн, саяхан шинэ сайхан гялалзсан ялалтыг хийж, Түвдийн ард түмнийг Хятад улсын чөлөөт өнөр олон ард түмний гэр бүлд буцааж нэгтгэжээ. Түвдийг Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсаас таслахыг оролдсон америк-английн империализмийн горьдлого бүр мөсөн баларчээ. Хятад улсын тусгаар тогтносон бөгөөд ардчилсан хөгжлийн итгэлт баталгаа бол СССР ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын хоорондын нөхөрлөл, холбоо, харилцан туслалцах тухай 1950 оны хоёрдугаар сард байгуулагдсан гэрээ мөн. Энэ гэрээ бол Зөвлөлт Холбоот Улс ба Бүгд Найрамдах Хятад Ард Улсын засгийн газруудын энх тайвныг заавал эрхэмлэгч бодлоготой бүрэн нийцэж, энх тайвныг ба олон улсын хоорондын хамтын ажиллагааг халуунаар эрмэлзэж байгаа юм. Дэлхийг ноёрхох гэсэн америкийн санаархагчид нь Хятад улсын дотор ичгүүртэйгээр баларсан, боловч, эзлэх төлөвлөгөөгөө орхиогүй байна. Америкийн империализм, 1950 оны 6 дугаар сард Солонгост цуст харгис түрэмгийллийг дэгдээсэн юм. Америкийн нэгдсэн улсын түрэмгий зэвсэгт хүчин, Трумэний тушаалаар Хятад улсын мэдлийн Тайван арал, Пескадорын ба Параселийн арлуудыг эзлээд, хятадын хот, тосгонуудад халдаж байна. Америкийн нэгдсэн улсын засгийн газар, олон улсын хооронд хүлээсэн үүргийг хэрцгийгээр зөрчиж, дайнд шууд бэлтгэх ялт шинэ хэргийг өдүүлж улмаар өөрсдийн