Maidə surəsi
﴾ َ ِ ْن ُ ِ َ َ َ َأ ُ َ א ا ْ َ َ א ِإ ْ ً א َ َ َ َ ا ِن َ ُ َא ِن١٠٦﴿ َ ِ ِ َ ْ َو َ َ ْכ ُ ُ َ َ א َد َة ا ِ ِإ א ِإ ًذا َ ِ َ ا
َ َא َ ُ َ א ِ َ ا ِ َ ا ْ َ َ َ َ ْ ِ ُ ا ْ َ ْو َ َא ِن َ ُ ْ ِ َ א ِن ِא ِ َ َ َ א َد ُ َא َأ َ ِ ْ َ َ א َد ِ ِ َ א َو َא ا ْ َ َ ْ َא
﴾ َذ ِ َכ َأ ْد َ َأ ْن َ ْ ُ ا ِא َ א َد ِة َ َ َو ْ ِ َ א١٠٧﴿ َ ِ ِ ِإ א ِإ ًذا َ ِ َ ا א
tərəfgirlik edib, yalandan aşnadhiidçlmiyəirgikiz.lə(tَ mِ əِ َ rْ اikَ ,ِ َ א ِإ ًذا ِإşaِ h اi َةdא َدlَiyَ i ُ gُ ْכizَ ləَ d) َوib-,
Allah-Təalanın əmr etdiyi əgər
yalan şahidlik etsək, əlbəttə, həqiqətən, o vaxt biz günahkarlardan ola-
rıq”. (Şahidlikdə bu sözləri deyib şahidlik edərlər. Bu sözləri demək ancaq bu
şahidliyə məxsus deyil. Bəlkə, hər bir şahidlikdə bu sözləri demək lazımdır).
hidlə1r0g7ü) n(אaً hْ ِإ אqaَ zَ aْ اnאıَ bُ ,َ*أ yَ aَ laَ ِ nُ ) َ ِ ْن- əgər kənardan belə məlum olsa ki, şa-
şahidlik ediblər,
(Qeyd: Büdeyl ibn Əbi Məryəm (Əmr ibnül-Asın qulamı) iki nəfər xristian dostu
ilə Şama ticarətə getdi. Dostunun biri Adi ibn Zeyd, o birisi Təmim ibn Evs idi. Bü-
deyl Şamda naxoş oldu. Bir kağız yazıb libaslarının arasına qoydu. Dostlarına dedi:
“Əgər ölsəm, mənim qalan şeylərimi Mədinəyə aparıb mənim ailəmə verin”. Büdeyl
vəfat etdi. O iki xristian onun şeylərini axtardılar. Qızılla naxışlanmış gümüş bir qab
tapdılar. İçindəki 300 misqal gümüş sikkəni götürdülər. Kağızı görmədilər. Gəldilər
Mədinəyə, onun qalan şeylərini ailəsinə verdilər. Onlar o kağızı tapıb gəldilər, o xris-
tianlardan o qabı və pulu istədilər. Onlar inkar etdilər. Onları Hz. Peyğəmbərin hüzu-
runa gətirdilər. Ayə nazil oldu. Onlar and içdilər ki, bu qab bizimdir. Bir Əmr ibnül-As
, bir də Büdeylin adamlarından Mətləb ibn Əbi Dari and içdilər ki, bunlar yalan
deyirlər. O qabı və pulu aldılar) .
(laَ אrُ ınَ َא yَ a ِنlאaَ nُ َ ş ِنaاhَ َ idَ َ )li-k o vaxt başqa iki nəfər şahid onların yerinə durub on-
etdiklərinə şahidlik edərlər. “Əvvəlki şahidlərin şa-
iykailannəfoəlrmşaashıişdalhəridosizşəqxəsbləurldoəlnunomlaarzk”i,,(ə ِنv َאvَ ْوəَ lْ k اiُ ِ şْ aَ َ hidَ lَəْrا gَ üِ nاaَ hِ )ı
hidliyinin
- sonrakı
onların haqqında edib yalan şahidlik edərlər. Bu axırdakı şahidlər qo-
hum olduqlarına görə, başqa şəxslərdən şahidlik etməyə daha layiqdirlər.
(Yəni bu axırdakı şahidlər varislərdən olar, nə vaxt o şahidlərin xəyanəti
məlum olsa, o varislərdən iki nəfər şahidlik edib and içərlər ki, bu şahidlər
yyəyאçَloaaabِ xlllِ aəaaא َدqtnnnَtədəَdbd,aeueznْ ydlaِ ioişlrkıallmuəlhَ ərnَأlir)a)dmi.rl“(idhaƏِkaağאlِnqeabنtِqəlmoאaıtَlntyaəəِ dirrْ,qُaiıَkqdb).”aii-rz.n(.ivَdm(aَِאrْiِ içَşאsَialْbəh ااrאioََddَوnِ lə)َidny-ذاaً iإibِmnkאiiziِإs)znob-ənoufrnhəşaləraaqhşbriaiıeqdnhlələiitdşyədainəhmev,yivdibəzəlirdizldykəiibilnhəeşdərlaədə:hndoi(diאlَdalُaدəَ raşאrsıَhibaَna,,َ
108) ((ِ ِ ََכא ) َذ - َ bu varislərin şahidlərin xəyanətinə şahidlik edib, and
içmələri, ْ َو َ أَ ْن َ ْ ُ ا ِא َ א َد ِة َ )أَ ْد- vəsiyyətə şahid olanların varislərin
351
Kəşfül-Həqayiq I
﴾١٠٨﴿ َ ِ ِ َأ ْو َ َ א ُ ا َأ ْن ُ َ د َأ ْ َ א ٌن َ ْ َ َأ ْ َ א ِ ِ ْ َوا ُ ا ا َ َوا ْ َ ُ ا َوا ُ َ َ ْ ِ ي ا ْ َ ْ َم ا ْ َא
﴾ ِإ ْذ َא َل١٠٩﴿ َ ْ َم َ ْ َ ُ ا ُ ا ُ َ َ َ ُ ُل َא َذا ُأ ِ ْ ُ ْ َא ُ ا َ ِ ْ َ َ َא ِإ َכ َأ ْ َ َ ُم ا ْ ُ ُ ِب
ِ ا ُ َא ِ َ ا ْ َ َ ْ َ َ ا ْذ ُכ ْ ِ ْ َ ِ َ َ ْ َכ َو َ َوا ِ َ ِ َכ ِإ ْذ َأ ْ ُ َכ ِ ُ و ِح ا ْ ُ ُ ِس ُ َכ ِّ ُ ا א َس
َ ِ ْ ِ ْ ا ْ َ ْ ِ َو َכ ْ ً َو ِإ ْذ َ ْ ُ َכ ا ْ ِכ َא َب َوا ْ ِ ْכ َ َ َوا ْ َرا َة َوا
onların şahidliyinə razı olmayıb, onların xəyanətinə şahidlik etmələrindən
qorxub şahidliyi olduğu kimi edib, xəyanət etməmələri üçün daha müna-
ْ yِ aِ אlَ aْ َأnَ şْ َahא ٌنidَ ْ lَأikَ د َ א ُ ا أَ ْن َoوnْ َأl)a-rdyaandsaonşraahibdaləşrqabuşnahdiadnləqroarnxdsuinçliabr,
sibdir. ( ُ etsələr,
ki, əgər
onların yalanına şahidlik edərlər. O vaxt onların yalanı aşkar olub rüsvay
loHَ ilkəaِ qrِeאlitَaqmْ اrə).ət-(əyاnişnُ,aَ.AhAْilاdlَوlallَihayاh-iTا-gTəُ iaاəzَوlal)aəl-tafmnaeısyənikqşahvşhöəəikxdymslaləəllrəra,rinAihnlşaliaaqhehqşi-diTdtləiəirkbaəlefiatitdnaməaətənhkeiqddfoaairnsyx.iəqu(tlمbَ əeْ rtyَ miْ aاnlيəaəznِm.ْ َşəalhَidُidiاrو-َ.
pTeəyağl1aə0mp9eb)yə(ğrəlَ əmُ rib(اəqُ rilاyəarُ məَ ْəbَtugَمyüْuَn)rüu-nrd:qə“)oSrbxiizrunykeirodəügtnoüypnaldadəyanaxr.ka(liq,ْ ُ ıْAِdُأləlاaَذvאhəَ -tلTُ eədُ aَ َi)lba-mAbəülnltaüihmn-
ْ ِ َ ) َא ُ ا
-höpkemyğləəmrimbəirolənrlacraavaybetdiraddineyizə,rolənrl:ar“Bsiizzəimnəeclmavimabizvseərndiinləerl?m”i(nَאiَ nَ yanında
cَaْvَ أaכbَ ) ِإ- həqiqətən, sənsən başqalarından agah
oyloaxn,kimməixdliur.q(aبtِ bُ iُ zْ اə ُمnəَ verib, özün agahsan”. (O vaxt Allah-Təala
öz elmiylə xalq arasında hökm edər, hər bir şəxsin əməlinə görə, ona qarşılıq
verər).
Hz. İ1s1a0y)a(כvَ eِ rَ ِdَواiyi nَ َوeכmَ ْəَ tَ lərِ َiْ bِ əْ ُכy ْذa اnَ َ ْeَ dَ iْrا. Yَ əِnאiَ ُ ) ِإ ْذ َא َل ا- (bu ayədəAllah-Təala
İsa mənim bəndələrimdən bir
bəndədir, bu nemətləri ona bəxş etmişəm. Belə bəndəyə Allah deyib mənə
şərik qoşmaq layiq deyil. Ayənin mənası belədir:) o zaman ki Allah-Təala
İsaya dedi: “Ey İsa Məryəm oğlu, o nemətlərimi yadına sal ki, sənin özünə
dvsəً əəْn َכakə َوnipşِaiْanَokْ اlM)dv-uəəğromuyqnəüümqhvəəavdləbddnəaəixsnş-osheləatabmnnəsbirşıiuənkmhəia.isnnə(iسsnaqِ hnُüُəıvْnاmv ِحəaوbğiُellِ ıəşכiyَkqeُdütْ əkvَأviuذnْ əِإş)ltaik-vqezyoraaldmadinmıannh.aıa(slkdaِ alaسmkvَ iאiə,llاəhmşُəəəِّ m َכrn,ُ
hər iki halda da bir fərq olmadan danışırdın. Uşaqlıq və böyüklükdə sənin
danışmağında heç bir fərq yox idi. (Bu Hz. İsaya məxsus bir möcüzədir.
Ondan başqa heç bir peyğəmbər beşikdə ikən danışmayıb. 30 yaşında Hz. İsa
peyğəmbərliklə vəzifələndirildi. 30 ay peyğəmbərlik edib ondan sonra Allah-
(vכəَ ُ bْ üَ tüِإ ْذnَو
Təala onu vəfat etdirib, müqəddəs ruhunu ruhlar aləminə nəql etdi).
َ ِ ْ ِ ْ ْ َرا َة َوا َא َب َوا ْ ِ ْכ َ َ َوا )ا ْ ِכ- (ey İsa, o neməti yadına sal ki), yazmağı
352
Maidə surəsi
َو ِإ ْذ َ ْ ُ ُ ِ َ ا ِّ ِ َכ َ ْ َ ِ ا ْ ِ ِ ِ ْذ ِ َ َ ْ ُ ُ ِ َ א َ َ ُכ ُن َ ْ ً ا ِ ِ ْذ ِ َو ُ ْ ِ ُئ ا ْ َ ْכ َ َ َوا ْ َ ْ َ َص
ِ ِ ْذ ِ َو ِإ ْذ ُ ْ ِ ُج ا ْ َ ْ َ ِ ِ ْذ ِ َو ِإ ْذ َכ َ ْ ُ َ ِ ِإ ْ َ ا ِ َ َ ْ َכ ِإ ْذ ِ ْ َ ُ ْ ِא ْ َ ِّ َא ِت َ َא َل ا ِ َ َכ َ ُ وا
﴾ َو ِإ ْذ َأ ْو َ ْ ُ ِإ َ ا ْ َ َ ا ِر ِّ َ َأ ْن َآ ِ ُ ا ِ َو ِ َ ُ ِ َא ُ ا َآ َ א١١٠﴿ ٌ ِ ُ ٌ ْ ِ ِ ْ ُ ْ ِإ ْن َ َ ا ِإ
﴾ ِإ ْذ َא َل ا ْ َ َ ا ِر َن َא ِ َ ا ْ َ َ ْ َ َ َ ْ َ ْ َ ِ ُ َر َכ َأ ْن ُ َ ِّ َل١١١﴿ َوا ْ َ ْ ِ َ َא ُ ْ ِ ُ َن
﴾١١٢﴿ َ ِ ِ ْ ُ ْ ُ ْ َ َ ْ َא َא ِ َ ًة ِ َ ا َ א ِء َא َل ا ُ ا ا َ ِإ ْن ُכ
dknrşeıaaoِِ rذذyْْ nrdِِslِِ əavıqnِrləْ)uiَ.,ncْ ş(اoَü)تhْsِاz-uzəאaَُجaq(rِّmَemِəiْ אqyْtِ xiaُəİْəntkْذsُiإsِ iaوnََtmkْ ,əiِ ilyviəِذsْeذəْsrإəِ ِnuiِTnכnər َصöəəyْoَ vَtməَrnhdْ َaَəeuüْ tاnِmاوıdzَ ,َi)əmiəİْll-إntəِtidricözyəiilِnnlَüaiai.dlmmُşə(ıkrnْəliaَəِanْذَכrmşِ ssِْذəoإaəِاəfًَوlnlna)aْ َ əkinv-miنöُe)d(yr,yiُכəirszbelَəənَintnlyiאəldməaَ mirmxmِ llşəəəُəı.nnqُ(epiْ ِiَdəmَemَ bْ)iyَ riَכ-ğidrnzədِaeinmnmənّiِ .mnabə(اdətَldَ iərَamiِ ْכrnpَgiiُgْaəُاçyəlئlُْ dçılaَxmıِdiْذqanْ ُإıِ əوو---ََ,
yəhudilər qəbul etməyib istədilər ki, səni qətlə yetirsinlər. Yəhudilərin səni
qətlə yetirməsindən qoruyub, nicat verdim”. (Bu ayə buna dəlildir ki, bəni-
lİsaserrhaıridldeHirdz”i.l.əİ(rsBa:un(ıٌmqِ öəُ ctٌ lüəْ zyəِ elətِإirrاəmَ vَ əvْنdə ِإi)l)k-.i(“Aْ İُlsiْ a-ِ İnاmوınُ rَ a َכgnəَ stuiِ rrاdəلsiَ yאinَ iَ i)bn-u6bş4eə-ycnüliə-arİysarənasciinlaidnqəkaqçaeıfyqird-aooşllkauannr--
du. Yenidən burada təkrarlanmasının səbəbi odur ki, Ali-İmran surəsində Allah-
Təala Hz. Məryəmə Hz. İsanın doğumundan qabaq xəbər verdi ki, ey Məryəm,
sənə bir oğul verəcəyəm, adı İsadır, bu möcüzələri də ona bəxş edəcəyəm.
Amma bu ayədə Allah-Təala Hz. İsanın özünə verdiyi nemətlərini bəyan edir,
necə ki əvvəldə qeyd olundu. Burada qeyd olunmaqla Ali-İmran surəsində qeyd
olunması arasında bir ziddiyyət yoxdur).
“نpvَ Maeysُ iِəğt1nْəə1ُ əms1אiَ l)vbəَ ِəə)(vr-َməinِّhoرəِ ənyاnَ lxigَamaöْrاlnidpsdeَeiإəِdtyraiğُliəəbəْtrm*َ :e ْوhbdَ“ أəəəİ ْذmvrnَو ِإiai)makrn”-iəl,əg((rəeHətyizər.Mmdİisərkah,yeəşdama)ihbmiimddədeaod,nl,iomginləa:uthi(riy,iaِnbd”iıُz.nَ ِsa(َوəْ nsَ aəِْ lوااvَ kُəِאiَ)آsَ َآ,ə ْنnأَاİ)siُ nאa-َ
(*Qeyd: Həvari – Hz. İsanın ən yaxın yoldaşlarına deyilir, çünki Hz. İsanın 12
şagirdindən yaxın dostu yox idi. O səbəbdən onlara həvari deyilir) .
İsan1ın12ş)a(gَ iَ rْ dَ lَəْr اi (َ onِ uَא نaَ dıِرy اlَ aَ ْ ) ِإ ْذ َא َل ا- (ey Məhəmməd, yadına sal ki), Hz.
çağırıb) dedilər: “Ey İsa Məryəm oğlu.*
(k ِءiא,َ səاmَ aِ d ًةaَ nِ َ א iç َאiْ nَ َ də ِّ َلyَ ُ em أَ ْنəכkَ رoَ laُ nِ َ
yAelylaəhk-?T”ə(aَ laِ dِ ْaُ nْ qْ ُכoنrْ إxِ َuاbا bْ َir ْ sَ ü)f-rəbgəsönsdəənrinsinr,əbbbizindiən qüdrəti var
o yeməkdən
ُ ُ ) َא َل ا- (Hz. İsa) dedi: “Əgər iman gətiribsinizsə,
belə sözlər danışmayın”.
353
Kəşfül-Həqayiq I
﴾١١٣﴿ َ ِ ِ َא ُ ا ُ ِ ُ َأ ْن َ ْ ُכ َ ِ ْ َ א َو َ ْ َ ِ ُ ُ ُ َא َو َ ْ َ َ َأ ْن َ ْ َ َ ْ َ َא َو َ ُכ َن َ َ ْ َ א ِ َ ا א
ً َ َא َل ِ َ ا ْ ُ َ ْ َ َ ا ُ َر َא َأ ْ ِ ْل َ َ ْ َא َא ِ َ ًة ِ َ ا َ א ِء َ ُכ ُن َ َא ِ ً ا ِ َو ِ َא َو َآ ِ ِ َא َو َآ
ِّ ِ َ ْ ﴾ َא َل ا ُ ِإ ِّ ُ َ ِّ ُ َ א َ َ ْ ُכ ْ َ َ ْ َ ْכ ُ ْ َ ْ ُ ِ ْ ُכ١١٤﴿ َ ِ ِ ْ َכ َوا ْر ُز ْ َא َو َأ ْ َ َ ُ ا ا ِز
﴾١١٥﴿ َ ِ َ ُأ َ ِّ ُ ُ َ َ ا ًא َ ُأ َ ِّ ُ ُ َأ َ ً ا ِ َ ا ْ َ א
(*Qeyd: Şagirdlərin imanları hələ kamilləşməmişdən qabaq bu sualı cənab İsaya
verdilər. Necə ki çağıranda da: “Ey İsa, dedilər, ədəbə riayət edib, - ya peyğəmbər,”
demədilər və yenə dedilər: “Bu süfrəni gətir ki, sənin doğru peyğəmbər olduğunu
bilək,” bunlar aşkar dəlildir ki, bu sualı verəndə tam imanları yox idi. Buradan məlum
olur ki, əvvəlki ayədə dedikləri - biz Allah-Təalaya və İsaya iman gətirdik – sözləri
səmimi-qəlbən deyildi, süfrə gələndən sonra onların imanı kamilləşdi).
pömאdَ َteaْrəyَ qüşğَ1asə)ə1hmmd-3idöi)bvmcə(əoüאriَlzzsaaْ əəِgqonadَo.hُכkulْ(uiَ ro,َ نbْlokَأaِ nqِiiُ ,אmlaِkoُ arاiا,nydَُseِאaəَmg)nאəsَ-ətْəbkiَ şnrَidazməنəgَənəiirdmُכkdoَydوaَlğe)əənyrr-uəqgdkvəəde.lətedbi(yrאoiiَlmsiُ əriynrُsieُz:əlmən“rr.Bِə”aَAy.iْhzəlَ (aوilَOmatb)hnə-o-nydTleoais-əmnuİyansəselr.akoman(itiəlrəsْiakَnrtəəنHbmْ fyَأiizanzə.nَddkَıİədəْnsَnnəaو-َ
həvarilərə əmr etdi və onlar 30 gün oruc tutdular. 30 gün tamam olandan sonra
dua etməkdən ötrü bir yerə toplandılar. Hz. İsa qüsl edib, əyninə yun libas ge-
yib iki rükət namaz qıldı. Ondan sonra başladı dua etməyə. Bu əhvalat növbəti
ayədə qeyd olunur).
bgtəüirrnbyhi1ey1əmə4mə)vkb(eאriَ szəرüَ ənf,rhُ rəəəsاmbiَ bgَ bْiöَmunُ dizْ zاaə,rmA.َ (alِכlnَ aلdَْhِאaَ ıً)mَ oَآ-وlَıİazאsَn,aِ l(ِaءMِ َאآr ََوaəَאrvِ اوyəَ əَِhmِاəً ًةmoَِ ِğאאdََlَ uə َُنאbdْ َ uَُכuَna)ْلd-eِ ْadَأo)nibs-süodbfnerizrdəəani:igsn“əəEmlgəyənalbddləiairzynəəi
bayram olsun və sənin tərəfindən mənim haqq peyğəmbər olmağım haq-
dsüafrdəanimböizcəüzrəuzoilsvuenr..R(uَ zِ زiِ اve اrُ ənَ ləَ rْiَأn َوə َאnْ ر ُزyْ واaَ )xş-ısöızsəlnüstəfnv”ə. rəhmətindən bu
ossoülanfnrrə1aşn1əki5xa)ssfiəiz(rəْaُכolnəْlَsamَ az,lאiəl(َ ُrَ eِّ dَ dُِ əَəאnrَ ِّْəاh ِإmَeُ çِ,(ااbًَْ َلiُכאrََ ُْ)أnُِ -ِّəَُ fAُْأəَ rlَ ْləُאaًاْכheََ t-َ mTْ ُ َُəəَِّ ad)َ lُiأ-ayikِّmbِ iَ u)mky-uihomrədsiqüuəifq:zrəaə“tbEəgneyö,dnmİədsrəəaənr,milomə”nk.əda(nefəlinoər
ki Hz. İsa duanı bitirdi, səmadan üstündə qırmızı dəsmal olan bir süfrə gəldi,
Hz. İsa ağladı. Buyurdu: “Sizdən kimin əməli gözəldirsə, durub bu dəsmalı
gətirsin”. Həvarilərin rəisi Şimon dedi: “Sən özün buna layiqsən, ey Hz. İsa”.
Hz. İsa gedib süfrəni gətirdi. Gördü ki, bir balıqdır*, nə pulu var, nə sümüyü,
bədənindən yağ tökülür. Baş tərəfində duz, quyruq tərəfində sirkə, ətrafında
hər cür tərəvəz var. 5 ədəd çörək, birincisinin üstündə zeytun, ikincisində bal,
354
Maidə surəsi
َو ِإ ْذ َא َل ا ُ َא ِ َ ا ْ َ َ ْ َ َ َأ َأ ْ َ ُ ْ َ ِ א ِس ا ِ ُ و ِ َو ُأ ِّ َ ِإ َ َ ْ ِ ِ ْ ُدو ِن ا ِ َא َل ُ ْ َ א َ َכ
ِ َא َ ُכ ُن ِ َأ ْن َأ ُ َل َא َ ْ َ ِ ِ َ ٍّ ِإ ْن ُכ ْ ُ ُ ْ ُ ُ َ َ ْ َ ِ ْ َ ُ َ ْ َ ُ َא ِ َ ْ ِ َو َ َأ ْ َ ُ َא
ْ ﴾ َא ُ ْ ُ َ ُ ْ ِإ َא َأ َ ْ َ ِ ِ ِ َأ ِن ا ْ ُ ُ وا ا َ َر ِّ َو َر ُכ١١٦﴿ َ ْ ِ َכ ِإ َכ َأ ْ َ َ ُم ا ْ ُ ُ ِب
ْ ِ ِ ُ ْ َو ُכ ْ ُ َ َ ْ ِ ْ َ ِ ً ا َא ُد
üçüncüsündə yağ, dördüncüsündə pendir, beşincisində bişmiş ət. Şimon dedi:
“Ey İsa, bu dünya yeməyidir, yoxsa axirət?” Buyurdu ki, heç birisindən deyil,
bu elə bir yeməkdir ki, Allah-Təala öz kamil qüdrəti ilə onu yaradıb, yeyin,
Allah-Təalaya şükür edin. O yeməkdən yedilər, ondan sonra o süfrə götürüldü.
Süfrə xüsusunda müxtəlif hədislər varid olub. Burada bir hədis qeyd olundu).
(*Qeyd: Pulsuz və sümüksüz balıq o insana işarədir ki, zahir və batini təqva
ilə bəzənib, zahiri balıq pulu kimi parlaq, aydınladan, batini sümük kimi zərər verən
olmasın. Hətta balıqdan axan yağ kimi həmişə Allah-Təalanın məxluquna düz xəbər
çatdırsın. Allah-Təala tərəfinə hidayət etməkdə bəzən duz yeməyi ləzzətli edən kimi
ləzzətli və şəfqətli nəsihətçi olsun, bəzən də sirkə kimi yandıran, heç bir məzəmmət
edənin məzəmmətindən qorxmayıb, tərəvəz kimi həmişə təzə və canlı olsun. 5 çörək
isə xalq arasında - dünyanın ömrü 5 gündür, zərb-məsəlinə işarədir. Dünya həyatı
zeytun (meyvə) kimi bəyənilən, bal kimi şirin, yağ yeməyə dad qatan kimi şəxsin zahir
halını islah edib, lakin qiyamətdə pendir mədəni pozduğu kimi dünya əhli tamamən
fasid olub pişmiş ət kimi hamısı həşərata yem olub torpağa dönərlər. Ayə və hədislərdə
belə gözəl hikmətlərə müxtəlif işarələr olub, gərək həqiqəti dərk edək. Müvəffəq edən
Allahdır).
gbِ üa اnş ِنqوü1a ُدn1dm6ْ )əِ ə(Anِ َ ْiَlَmlَْ a َِإlhəَ َ -ِّْاaTُوأnَ əaaَ mlِ وaِ ıَُאİِdsُ aaااnلسöَ ıِאzَאçüْذanِو)ِإğَü)ı-zr-əıbb(AəesdyllesaMdəhniə:ehxd“əaEimnlyq?ma”İəsd(daAe),dMllyianaəhdr-kyTıniəə,amaAlsalaolablğhilklu-iirT,,dq(əiaiَ kylْiaaُ ,dmHَaəzْnَأt.َأ
İsa xalqa belə söz deməyibdir. Bu sözü Hz. İsaya deməkdə məqsədi odur ki,
İsanı Allah sayanlar Hz. İsanın özündən bu sözün inkarını eşidəndən sonra
daha onların heç bir bəhanəsi qalmasın). ( mِ üَqْ َəאdَ dَلəsُ sَأə ْنnَأ, hِ a ُنqُכqَ ımכ َ אoَ lَ אmَ aْ ُya َلnَא
smٍّöَ izşِ ü)o-dlsaaİnsmıaş,mdheaədqqii:mqə“ətİnəlnəah,lasi,əynişqiördkzeüdynəinla. g(pُaَahْ kِ sَ avnْ əَ ,َ
(ُ ُ ْ ُ ِْ ُ َaْmْن ِ ُכm) َِإאaُ-َ məْ َ g)əə-nrmsməənənniinmbmeqləüəqlsböəizdmdddəeəs-
ْ ُم) َاو - َ ْ َ ) ِإ َכ أ- həqiqətən, əlbəttə,
ozalatınnadsaəonlaönzüenlmbliəlrirəsaənga, h(َכdeِ yْ َ iləِmَ א. (ُ ُ أَ ْ ِ َب ُ َ
qeyblərə agah olan sənsən”. َ
onla1r1a7s)ə(nْiُכnَرm َوənِّ َرəَ dاeاm ُ وəُ ْyاi ِنəَأmِ ِ r eِ َ tْdَ َأiyَ אin إsِ öْ zُ َdəُ nْ ُ bאaَ )ş-qa(İhsaeçdebyirirs:)öz“İdlaemhiə, dmimən.
Xalqa dediyim o söz budur: “Mənim rəbbim və sizin rəbbiniz olan bir
Allah-Təalaya ibadət edin”. ( ْ ِ ِ ُ ْ ) َو ُכ ْ ُ َ َ ْ ِ ْ َ ِ ً ا َ א ُد- nə qədər ki, onla-
355
Kəşfül-Həqayiq I
ْ ُ ِ َ ْ ُ ْ ِّ َ ُ ﴾ ِإ ْن١١٧﴿ ٌ ِ َ َ َ א َ َ ْ َ ِ ُכ ْ َ َأ ْ َ ا ِ َ َ َ ْ ِ ْ َو َأ ْ َ َ َ ُכ ِّ َ ْ ٍء
ْ ُ ُ ْ ِ َ ِ ﴾ َא َل ا ُ َ َ ا َ ْ ُم َ ْ َ ُ ا א ِد١١٨﴿ ُ ِ َא ُد َك َو ِإ ْن َ ْ ِ ْ َ ُ ْ َ ِ َכ َأ ْ َ ا ْ َ ِ ُ ا ْ َ ِכ
َ ُ ْ َ א ٌت َ ْ ِ ي ِ ْ َ ْ ِ َ א ا ْ َ ْ َ א ُر َ א ِ ِ َ ِ َ א َأ َ ً ا َر ِ َ ا ُ َ ْ ُ ْ َو َر ُ ا َ ْ ُ َذ ِ َכ ا ْ َ ْ ُز
﴾١٢٠﴿ ٌ ِ َ ﴾ ِ ِ ُ ْ ُכ ا َ א َوا ِت َوا ْ َ ْر ِض َو َא ِ ِ َو ُ َ َ َ ُכ ِّ َ ْ ٍء١١٩﴿ ُ ِ َ ْ ا
nrْ ıəِ nْzَ aَarrəaَ tsçِ ıinاodlauَ bْiَأdoiَmnْ ُכl,a)mr-ıənnnəəomnzəallamlrəaarinnşadkhəiindmxiədənbimiərv,dədafeardtoikeldtldəurinrin.dOiinbn,illsairərdnınimöszö.üz(nləِ rَoْ innَ lَ daאərnَaَ
svəənaögzaühnoalagna,h(smanə.n(imٌ ِ َ ٍء dْ eَ dِiّ y ُכimَ iَ bَ ilْ iَوأrَ s)ə-nə, lmbəətntəb,esləənssöəzndheəmrəbmirişşəemyə.
nə şahid
Mənə
iftira edirlər).
obnənlad1rə1ls8əə)rni(niكnَ i ُدbאöَ aِ zğْ ıbُşəlِ aَnsdْaُənْ lِّ ,əَ rhُ iəنnْ q ِإd)iiq-rələətgər.nər,(sُaəs ِכniَ bəndələrinə əzab etsən, həqiqətən,
sْ اavُ aِ bَ ْ اveَ rْiَأbَכəzِ aَ bْ ُeَ tmْ ِ əْ َyəِإ ْنq) َوad-irəsgəənr.
Savab verməyin və əzab etməyin hər ikisi hikmət üzrədir”.
119) g(üْ nُ ُ üْ ِ eləَ ِ א ِد g اüُ nَ ْdَ ü ُمrْ َ kاiَ ,َ dُ oاğلrَ u) َאşə-xAsləllraəh-oTnəlaalraınbduoyğurrudus:öz“lBərui
qiyamət bir
mənfəət verər,” (Necə ki Hz. İsa doğru deyib, doğru sözü ona mənfəət verib,
nlaicraınt ıtnapvdəı)q. ə(sً اrَ lَأəאrَ iِniَ nِ aِ אlَ tıُرnאdَ ْ َaْ nא ا çَ ِaْ yَ laْ rِ يaxِ aْ nَ ٌتbאağَ laْ ُrَ ) - onlardan ötrü ağac-
var, həmişə o bağlarda
ooynlüalkcaaroqdlalaannr.xrHeayzerıçdəvıçra,axottınbol,arnraiddcaaantAtçalılpxammh-aaTzqəlaaArlla.lda(ُ haْ َn-Tاrəaُazرlَ ıaَوdnıْ rıُnlْ aَ rrُ a. (اzıُ َ oِ ِ lَرmَ ْ)ز اa-ُ sْ Aَıْdاllıכarَ .hِ َذ-)T-əbaöla-
120) ( hِ əِ rَ א b َوiضrِ şْرeَ yْ اiَوnِتsəَواlאtَənə اt ُכvْ əُ ِ ِ ) - səmaların və yerin, səmalarda və
yerdə olan padşahlığı Allah-Təalaya məxsusdur.
q( ٌ üِdَ r ٍءətْ iَndِّ ُכən َkَ ənَ ُ a َوr) - Allah-Təala
olmaz. hər bir şeyə qadirdir. Heç bir şey onun
Allaha həmd olsun, Maidə surəsinin təfsiri tamamlandı. Hz. Peyğəmbər
buyurdu: “Kim Maidə surəsini oxusa, Allah-Təala ona 10 əcr, savab verər, 10
günahını silər, axirətdə onu 10 dərəcə ucaldar”.
356
əl-ƏNAM SURƏSİ
6-cı surədir. Məkkədə nazil olub, 165 ayə, 3552 kəlmə və 12422 hərfdir.
ُ ا ْ َ ْ ُ ِ ِ ا ِ ي َ َ َ ا َ א َوا ِت َوا ْ َ ْر َض َو َ َ َ ا ُ َ א ِت َوا َر. ِ ِ ِ ْ ِ ا ِ ا ْ ٰ ِ ا
ُ ﴾ ُ َ ا ِ ي َ َ َ ُכ ْ ِ ْ ِ ٍ ُ َ َ َأ َ ً َو َأ َ ٌ ُ َ ِ ْ َ ُه١﴿ ا ِ َ َכ َ ُ وا ِ َ ِّ ِ ْ َ ْ ِ ُ َن
﴾ َو ُ َ ا ُ ِ ا َ א َوا ِت َو ِ ا ْ َ ْر ِض َ ْ َ ُ ِ ُכ ْ َو َ ْ َ ُכ ْ َو َ ْ َ ُ َא َ ْכ ِ ُ َن٢﴿ َأ ْ ُ ْ َ ْ َ ُ و َن
﴾٤﴿ َ ِ ِ ْ ُ ﴾ َو َא َ ْ ِ ِ ْ ِ ْ َآ َ ٍ ِ ْ َآ َא ِت َر ِّ ِ ْ ِإ َכא ُ ا َ ْ َ א٣﴿
Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim
dqğıüüyrdor1kxə)itd,i(ansضəniَ mرdْyَ aüaْ اlrوşaَ üarتdnِı ıdاvوbَ üאədَ kıyrde,اər(ni َ ََنyَsُaoِ يrnْ aَ ِrdaْاıِ ِbِّ kَِ dِ aُıواfrْ i,َُrَ(ْ)َراَכolَ -aِواnَhتاəşِ mə) ُאxَ dُ s--lsəAاərnliَ lnaَaَ hobَو-)üTA-təllaəlqarlaahirn-öaTıznnəlarıbğləuaıbvküləəaçrümiişnnıiə--l
bərabər şərik saymağa qüdrətləri olmaz.
2) ( ٍ ِ yaْ rِ adْ ُכıbَ َdَ ır, ِ(يaاtaَnُ ı)z - sizin rəbbiniz o Allah-Təaladır ki, sizi
palçıqdan Hz. Adəmi palçıqdan yaradıb, siz də onun
eödvilbad, ıssiızndızə,nsiöztirnüəmsliünəizyypəanlçbıqirdavnadxıtr),tə(yiً nَ َأediَbَ dirُ )
Aَ ْ ِllah-َ Tُ əٌaَlaََوأn)ın- - ondan sonra hökm
ki, o müəyyən vaxtda
ölüm sviazrədgırə,ləocnəukndeirl.m(هiُ bir də müəyyən bir vaxt (qiyamət
günü) yanındadır, o müəyyən vaxtda sizi
ْ َ) ُ أ
tvaəmsaizmi əönldbüirrüyberdəitroilptmlayəyaicnaəqdaıçrı.q(- َنaوşُ kَ ْaَ rْ ُ olan - Allah-Təalanın qüdrətinə
dəlillərdən sonra yenə siz
qiyamət gününə şəkk edirsiniz.
As-izlsliianzh3inq)-Ta(gضzəiazaِ lnرlْiaَ ndْdاığvırıə.ِ nَوOaıتzşِnkəاdوaَmאarَ nəəlblmاəarəşِilqnlُ əaiاzr,əiَ inُ,bوiَxaz)edd-yəəisntrəəmvaləagayaşliahəqrrdddoırəal.anv(nنəqَ yayُozeِxaכrْ dndَ udאəَrıh.ğُ (aıَ nْْq َُכıوqَzَ )ْ olan məbud
-َ َوoْ a ُכgaِ hُ dَ ْ ıَ r)
əməllərinizi
bilib, xeyrə savab, şərə cəza verər.
Təal4a)t(əَ rəِ fiِ nْ ُdאəَ nْ َ b اuُ َכאmə ِإxْ lِuِّ َرqتaِ tאaَ َآ eْ lِəٍ َbَآirْ ِ aْçِıqِ ْ -َ aאşَ وkَ )a-r(deyəlMil gəhələmməmzəkdi),, Allah-
ondan
üz döndərib baxmasınlar, (Necə ki Qurani-Şərifə baxmırlar), halbuki gərək
o dəlillərə baxıb diqqət etsinlər.
357
Kəşfül-Həqayiq I
﴾ َأ َ ْ َ َ ْوا َכ ْ َأ ْ َ ْכ َא٥﴿ َ َ ْ َכ ُ ا ِא ْ َ ِّ َ א َ א َء ُ ْ َ َ ْ َف َ ْ ِ ِ ْ َأ ْ َא ُء َא َכא ُ ا ِ ِ َ ْ َ ْ ِ ُ َن
ِ ْ َ ْ ِ ِ ْ ِ ْ َ ْ ٍن َכ א ُ ْ ِ ا ْ َ ْر ِض َא َ ْ ُ َ ِّכ ْ َ ُכ ْ َو َأ ْر َ ْ َא ا َ א َء َ َ ْ ِ ْ ِ ْ َرا ًرا َو َ َ ْ َא
﴾ َو َ ْ َ ْ َא٦﴿ َ ِ َ ا ْ َ ْ َ א َر َ ْ ِ ي ِ ْ َ ْ ِ ِ ْ َ َ ْ َ ْכ َא ُ ْ ِ ُ ُ ِ ِ ْ َو َأ ْ َ ْ َא ِ ْ َ ْ ِ ِ ْ َ ْ ًא َآ
﴾٧﴿ ٌ ِ ُ ٌ ْ ِ َ َ ْ َכ ِכ َא ًא ِ ِ ْ َ א ٍس َ َ َ ُ ُه ِ َ ْ ِ ِ ْ َ َא َل ا ِ َ َכ َ ُ وا ِإ ْن َ َ ا ِإ
5) ( tْ əُ kא َءzَ ib אeَ tِّdَ ilْ אəِ rا, ُ(ِ ْ ُ َכ َن َ xَْ َ)əْ-bَ əhِ ِrəاlqəُ rאiَכqi əَ–אtə ُءhאnَ aْ ,َأnhْ saِ ıqِ ْkqَ iفoَolْnaَ unَ )nQ-suəərlbbaəənbttionən,əltaəisrklazaimgbəledddiiniybii
zaman, etdikləri Quranın
istehza
ucalıb şirkə qalib olar, tezliklə gəlib onlara yetişər. (Hz. Peyğəmbər Mə-
dinəyə hicrət edəndən sonra islam dininin tərəqqi etməsi xəbəri Məkkə əh-
linə çatırdı, axırda Allah-Təala islama qüvvət verib, islam dini Məkkədə ya-
yılıb, müşriklər zəlil oldular. Bu xəbər Hz. Peyğəmbərin haqq olmasına bir
möcüzədir. Hələ Məkkədə olan zaman Məkkə əhlinə bu xəbəri veribdir. Neçə
ildən sonra Mədinəyə hicrət edib, ondan sonra islam dininin tərəqqi etməsi
xəbəri yavaş-yavaş Məkkə əhlinə yetişdi. Bir neçə zamandan sonra Məkkədə
islam dini yayılıb, birdəfəlik islama tabe oldu).
eşitm6i)r(lنəٍ rْ َ kْ i,ِ oْ nِ ِ lْ aَ rْ dِ aَאn َ ْכqْ َأabْ َכaاq َ ْوkَ eْ çَ َأə)n-ləbrədsəbnu(NMuəhk,kAədə,hSliəmbauxdı,bLguötrcmamüraavtə-
larından) nə qədər camaatı həlak etmişik? Hamısının xəbəri onlara çatıbdır.
َ ُכ qəْ d ِّכəَ ُr qْ َ üאdَ rضəِt,َ ْرqْ اüvvِ əْt,ُ אdכüَ n) y-aomcaalmı vaeartmlairşdkiki,
Bəs niyə ibrət almırlar?) ( ْ o
onları həlak etdik, onlara
bkoi,lsnizeəm-əMt vəekrkibə,ədhalilnbəadonallayraığvıeşrgmöənmdəişridki.k(.راYً َراaْğِ ışْ ِsْ əَ َbءəَ אbَ inاə َאoْ nَ رlْ َأa َوr)d-aonnölatrrüa
hoklَ aniərِrladَascَآariüאınًonrْ lَödn)ytue-remürloainnəqr,tldəalosəərnrrımlləəharmərəisılnəkaöilkunəzneggadəületəltnıindnraddidhkəial..nan((rAsْ aıoِnxlِ nlıْaanrَ nhas-ْ çTəbِ abəيayəaşlِblqaaْ iarَnhرbَvəəאeiَrhrْrَ əbdcْ اliaiarאkَmkْ a.َ sa(eَ iat َ ْوdo)ِtِıil-kadُ nُy.üِ e(ncrْ ْ ayُ ِ ümאaَِ כzْyْaüََ aaْ nْtَ gıَdِ )əhאət-َ əْiorlَeaniْlَأbkəو-َ
edib başqa bir camaat gətirib onların yerində sakin etməyə qadirdir).
mış 7b)ir(سkٍ iאtَ aْ bِ ı sِ əאmً ِכ َאadَכaْnَ َ nَאaْ zَ ilْ َ e) َوdi-b (ey Məhəmməd), əgər kağızda yazıl-
Məkkə əhli müşriklər o kitaba əllə stoənxuənguöbndinəarnsəska,la(rْ kِ iِ ,ْ َ ِbu ُه, ُ kَ aَ َ ğ) ız-dbaun
aِ ُncٌ aْ qِ aç ِإıاqَ -َ aنşْ k ِإaواrُ َ o َכlaَ nِ ) َ َא َل ا- yenə bu kafir olan şəxslər
dbeiryəkriltəarb:d“ırB, u(,ٌ sehrdir,” (necə ki bu Qurani-Şərifə
iman gətirmirlər, habelə səmadan yerə gələn kitabı gözləriylə gördükləri halda
yenə iman gətirməzlər. Məkkə əhlindən bir neçə nəfər dedilər: “Sən səmadan
bir kitab gətirməyənə qədər biz sənə iman gətirmərik”. Bu ayə onların cava-
bında nazil olubdur. Məkkə əhlindən bəzisi Hz. Peyğəmbərə dedilər: “Ancaq
358
Ənam surəsi
﴾ َو َ ْ َ َ ْ َא ُه َ َ ًכא٨﴿ َو َא ُ ا َ ْ َ ُأ ْ ِ َل َ َ ْ ِ َ َ ٌכ َو َ ْ َأ ْ َ ْ َא َ َ ًכא َ ُ ِ َ ا ْ َ ْ ُ ُ َ ُ ْ َ ُ و َن
﴾٩﴿ َ َ َ ْ َא ُه َر ُ ً َو َ َ َ ْ َא َ َ ْ ِ ْ َא َ ْ ِ ُ َن
mələyin sənə gəldiyini gördüyümüz zaman iman gətirərik”. O zaman bu gələn
ayə nazil oldu).
peyğ8ə)m(כbٌ əَ rَ dِ ْ iَ rَ sلəَ ,ِ ْ ُأniَyْ əَ اoُ n َאa) َوe-ləMməkəlkəəkəghəlilmdeirdik:i“, ƏbigzərdəbuonMuəahçəımq-maşəkdahragqöq-
vzُ üaْ َ xmْ اt)üo-znlələaggrəöırnrəbhkiaz?m”pıe(sAyı ğhlləəamlha-bkTəəoraləulabmoiənşllbəakirtıəngrcö. anBvdiarəbrnısnəədfkəar, bodunəylouanrrulard:ra)d(aoَ nnِ usُ aَ gאlًכaöَmrَ sאaəَ ْtlَəْqَأr,aْ َloو-َ
dməaoz.n(lنaَ وraُ َ mْ ُ öَ hlُ ə)t-vmerəilləmkə*zn. aHzailmolıasınhdəalnaksoonlraarlbairr. göz yumub açan qədər
(Çünki mələyi dərk edə
bilməzlər, elə ki mələyi əsl surətində gördülər, tamamən hamısı həlak olarlar).
(*Qeyd: Şəriət sahibi peyğəmbərlərə o ruhani qüvvəni bəzən mələk, bəzən Ru-
hül-qüds, bəzən xüsusi adla Cəbrayıl, Mikayıl şəklində göndərdiyi üçün biz də gərək,
ona tabe olub həmin adları işlədək, aqilə bir işarə də kafidir, əgər mələyin həqiqətini
bəyan etsəm, çox adam çaşıb qalar, əksər şəxslərdə o idrak və qabiliyyət yoxdur ki,
onu dərk etsinlər. Nə gözəl deyir Mövlana Cəlaləddin Rumi:
Əgər xalq örtülü və kəsif olmasaydı,
Əgər xalq zəif və dar düşüncəli olmasaydı.
Onun mədhində mənalar verərdim,
Bu məntiqdən başqa dodağımı tərpətməzdim.
Lakin şahinin loğması o sərçə deyil,
İndi çarəsi yağ və su əldə etmək deyil.
Mənim dediklərimi anlamaq çətindir,
İnsanlar bunları anlamaq həsrətindədir.)
9) ( ًmُ ü َرmَא ُهkْ üَ َnَ d ًכאeَ yَ iهlُ אdَ iْ rَ ,َ əْgَ وəَ )r - (əvvəlki ayədə buyurdu: “Onların mələyi
görməsi görsələr, hamısı həlak olarlar,” bu ayədə
buyurur: “Əgər mələyi görmək istəsələr, yenə gərək insan surətində də ol-
sun ki, onu dərk edə bilsinlər”), əgər biz peyğəmbəri mələk etsək, əlbəttə,
onu gərək, sizin kimi bir kişi edək. Sizinlə həmcins olsun ki, onu dərk
edəsiniz. Halbuki mələklərin sizinlə həmcinsliyi yoxdur. Necə ola bilər ki,
mgöənlədkərssiəzkə,peoynğləamr bHərz.olMsuənh?ə(m َنmُ əِ ْdَ iאnَ ْ pِ ْ َeَ yאğَ əْ mَ َ َ وbَ )ə-rlmiyəinləəyişiünbsahnə surətində
etdikləri
kimi yenə onları şübhəyə salardıq. Onlar - ona agah olduqları halda sən
peyğəmbər deyilsən dedikləri kimi, mələyə də - sən peyğəmbər deyilsən,
deyərlər. Çünki mələk də kişi surətində olacaqdır. İnsan surətində gəlmiş
mələyəm – desə də, onu qəbul etməyəcəklər.
359
Kəşfül-Həqayiq I
ْ ُ ﴾١٠﴿ َو َ َ ِ ا ْ ُ ْ ِ َئ ِ ُ ُ ٍ ِ ْ َ ْ ِ َכ َ َ א َق ِא ِ َ َ ِ ُ وا ِ ْ ُ ْ َא َכא ُ ا ِ ِ َ ْ َ ْ ِ ُ َن
﴾ ُ ْ ِ َ ْ َא ِ ا َ א َوا ِت١١﴿ َ ِ ِّ ِ ُ وا ِ ا ْ َ ْر ِض ُ ا ْ ُ ُ وا َכ ْ َ َכא َن َ א ِ َ ُ ا ْ ُ َכ
َوا ْ َ ْر ِض ُ ْ ِ ِ َכ َ َ َ َ َ ْ ِ ِ ا ْ َ َ َ َ ْ َ َ ُכ ْ ِإ َ َ ْ ِم ا ْ ِ َא َ ِ َ َر ْ َ ِ ِ ا ِ َ َ ِ ُ وا
﴾١٢﴿ َأ ْ ُ َ ُ ْ َ ُ ْ َ ُ ْ ِ ُ َن
10) h(əَכqِ iْqَ əْtəِ nٍ , ُ sُəِ nَئdəِ ْnُ ْ ə اvِvَ əَ َوl)ki-p(eeyyğəMməbhəərmləmrəədd),ə necə ki sənə istehza
etdilər, istehza etdilər. (Dil-
xs َنəobُ rِ əoْ bَ lmiْ َ ialِ əyِ ıəاbzُ אsa َכəbbَ אinraْezُtْi,lِ noاeوlcuُ əِ bkَ hi saَ əmِndıאsِ )əın-həəivlsavtkeəhlokzliadpueelydağərən. mşbəəxrslləərrsəəbisitreehdzibaləert)m. (əقlَ əَ אriَ
11) (sضəfِ ə ْرrَ ْ وا ِ ا ُ ِ ْ ُ ) - (ey Məhəmməd, Məkkə əhli müşriklərə de ki),yer
üzündə edib, (Allah-Təalanın əzab etdiyi şəxslərin diyarına gedin. Ad*
və Səmud qövmü Mədinə ilə Şam arasında məskun idi. Məkkə əhlinin yolu
Şama ticarətə gedəndə oradan keçirdi. Odur ki, Allah-Təala buyurur: “Gedib ِ
tِّ ə َכkُ zْ اibُ َ
goecdaəmnadaətnınsyoenrrləaribnaəxbıbaxgıöbriübrnətkai,lıhna).q(qَ ı ِ eَאdə َنn َכאlərَ iْ כnَ واaqُ ُ iْb اətُ )i - o yerlərə
necə olub-
dur?” (Onların izləri qalıb, özləri isə tamamən Allah-Təalanın qəzəbiylə
həlak olublar).
(*Qeyd: İndi də Şam yolu ilə Məkkəyə gedənlərin yolu həmin Ad və Səmud diya-
rından keçir. Ayənin hökmü ümumi olduğundan o yoldan Məkkəyə gedən hacılar da o
diyarlardan ibrət almalıdırlar).
təkzi1b2)ed(ضəِnرlْ َəْrواəَ تdِ eא َواkَ i, s اəmِ אaَ laْ rَ dِ aْ ُ )- (ey Məhəmməd), müşriklərə və haqqı
və yerdə olan məxluqatın səltənəti kimə
məxsusdur? (ِ ِ ْ ُ ) - (ey Məhəmməd), onların bu suala cavab verməməsi
üçün sən özün bu sualın cavabında de ki, səltənət Allah-Təalanındır,
(siz də bunu inkar edə bilməzsiniz), nəinki sizin bütlərə, onlardan insana
ِ ِا
hsəelçtəbniərtiznəərəsrahviəbmoləannfəAəltlaghəl-mTəəazl.a(َöَ zْ pak, mْ َ üَqَ ədَ dَ َכə)s-zasətımnaalvaarcınibveədyiberdiinr
ki, bəndələrinə rəhm edib onların tövbələrini qəbul etsin. Allah-Təalanın
tərəfinə gəlin, tövbə edin, Allah-Təalanın sifətləri ilə bəzənin, Allah-Təala
dgِ üaِ nsَ üizْ رnَ ədöَəzِ Aَrאəَlِlhْaاmh ِم-əْ Tَ tiənaَ إiِ )laş-asməizlibiləettodtpiəbl,aosyilazaəccaaaqğxdıinrırəa,thoəenzçadbabıninrdsşoaünnbrnhaiəcsaioztlimvneaərymsainnə.llq(əْirכyُ inaَ miَzْiənَtَ
s(a َنbُitِ qْ ُ ədَ əmْ ُ oَ أnواlaُ rِ imَ anِ )اgə-tiromşəəzxlsəlrə.r(Ekyi
qarşılığını sizə verəcəkdir. َ olْuُ bَ ,ُ ْ َ
özlərinə zərər verib, şirkdə
Məhəmməd, onların iman etməsindən ümidini birdəfəlik kəs).
360
Ənam surəsi
﴾ ُ ْ َأ َ ْ َ ا ِ َأ ِ ُ َو ِ א َא ِ ِ ا َ א َوا ِت١٣﴿ ُ ِ َ ْ َو َ ُ َא َ َכ َ ِ ا ْ ِ َوا َ א ِر َو ُ َ ا ِ ُ ا
َ َوا ْ َ ْر ِض َو ُ َ ُ ْ ِ ُ َو َ ُ ْ َ ُ ُ ْ ِإ ِّ ُأ ِ ْ ُت َأ ْن َأ ُכ َن َأو َل َ ْ َأ ْ َ َ َو َ َ ُכ َ ِ َ ا ْ ُ ْ ِ ِכ
ُ َ ِ ﴾ َ ْ ُ ْ َ ْف َ ْ ُ َ ْ َ ِ ٍ َ َ ْ َر١٥﴿ ٍ ِ َ ﴾ ُ ْ ِإ ِّ َأ َ א ُف ِإ ْن َ َ ْ ُ َر ِّ َ َ ا َب َ ْ ٍم١٤﴿
َ ُ َ ٍ ْ َ ِ ﴾ َو ِإ ْن َ ْ َ ْ َכ ا ُ ِ ُ ٍّ َ َ َכא ِ َ َ ُ ِإ ُ َ َو ِإ ْن َ ْ َ ْ َכ١٦﴿ ُ ِ ُ ْ َو َذ ِ َכ ا ْ َ ْ ُز ا
﴾١٨﴿ ُ ِ َ ْ ﴾ َو ُ َ ا ْ َא ِ ُ َ ْ َق ِ َא ِد ِه َو ُ َ ا ْ َ ِכ ُ ا١٧﴿ ٌ ِ َ َ َ ُכ ِّ َ ْ ٍء
lar, h13ey) v(aא ِرnَ laواrَ Aِ ْ llاah-ِ Tَ ə َכalَ aאnَ ınُ َ َوm) -ülgkeücdəü-gr.ünOdnüuznyqerüddərəstainkdinənolkaənnainrsaonla-
bbailtminəlzəlrəirn.d(əُ nِ َ aْ اgaُ hِ olاanَ ُ d َوı)r.- Allah-Təala xalqın sözlərini eşidib, onların
boaAşlql1aa4hs)ıns(אəıِmö َوzaُ ülِ amَأrِəı اvmَ əْ َəyَأbeْurُ )di -yv(oəexykdMöamnəhəməkmeçyimdeadədnim,am?güə(ştضririِ ki ْرblَ əْdاrَوiərتd.ِ eBَواkeאilَ )ə,AA اllِ llِ aaَאhh)---TThəəaaallnaasddıaaknni
başqasını mən özümə məbud edim, necə ki siz bütləri özünüzdən ötrü
َA َوllُ aِ hْ -ُ Tَ əُ وaَ )la-daondubraxşqaalqsıanıruözziüvmerəənm, əobnuudn
məbud edibsiniz? ((Bُ َeْ ləُ əْ ِmُ أrِّ ruziyə
ehtiyacı yoxdur. etməm
mhəüqmiqkəütnənd,emyiəldniAr).ll(aَhَ -ْTَ أəْ aَ laو َلtَə أr َنəf ُכiَأnْنdَأəتnُ ) ُ ْ ِإ- (ey Məhəmməd), de ki,
(kَi, ِכmِ ْüُ şْ اriَ kِ lərَ d ُכəَ nَ olunmuşam ki, Allah-Təalaya
وoَ )lm- (ae,y(AMlləahhə-Tməmaləady,adseit:a)y, Aişleladhib-
ilk itaət edən mən olum.
Təala mənə əmr edibdir
müvəhhid ol).
mən1r5ə)b(bٍ imِ َ A ْ ٍمlَ la َبhا-َ Tَ əaِّ رlَ ayُ aْ َ aَ siِإ ْنoفlsُ אaَ mَ أ, ِّ ) ُ ْ ِإ- (ey Məhəmməd), de ki, əgər
həqiqətən, böyük olan bir günün
(qiyamət gününün) əzabından qorxaram ki, o gündə mənə əzab etsin.
əzab1ın6d) (aُ nَ ِ q َرuْ rَ َtuٍ ِlَuْ bَ ُ,ْ َ oفnْ aَ ْ əُ zْ aَ b) - kim ki qiyamət günündə Allah-Təalanın
olunmasa, həqiqətən, Allah-Təala ona
eşdəkibil,doənnaiəczaatbtadpamn naqicaAtllvaehr-iTbdəairl.a(nُ ınِ ُ rْ اə ُزhْ mَ ْ اəכtَ iِ dو َذiَ r).-
rəhm əzabdan zahir və
aşkar
Təal1a7s)ə(nَ əُ bi ِإrُ َ َ ِ َכא (xَ َəsٍّ təُ lِ ikُ ,ا כyَ aْ dَ aْ َ y ْنo َو ِإx)s-ul(leuyq)Myəehtəirmsəm, əod)z,əərgəərri Allah-
zərər Allah-
TAٌ əlِ lَaaءlٍ haْ-dTَ a)ən-albəagahəşqrəarAbhlliearçhş-keTyiməəaqlsaaədnsiədrnədənirbd. iərfxeedyəirb(izlmənəgzi.n(liِّkُכ saَ ğُ lَ aٍmْ َ lıِ qَ)כ yْ eَ tْ iَrنsْ əَو ِإ,
َ َ
və
Təal1a8d)ır(. ِد ِهOِ َאnقlَ aْ rَ ُ qِ אəَ hْ اrَ ُ e َوd)i-ləbnənvdəəzləərliilndiinrlüəsrt. üOnnduənhaqküidmrvətə qalib olanAllah-
və səltənətindən
tkəəyninaredoliabn, oknilmardıinr?ba(tُ inِ َ vْ اəُ z ِכaَhْiاrlَ əُ r َوi)n-ə
və hikmət üzrə bəndələrinin işini
xəbərdar olan Odur.
361
Kəşfül-Həqayiq I
َ َ َ ْ َ ُ ْ َأي َ ْ ٍء َأ ْכ َ ُ َ َ א َد ًة ُ ِ ا ُ َ ِ ٌ َ ْ ِ َو َ ْ َ ُכ ْ َو ُأو ِ َ ِإ َ َ َ ا ا ْ ُ ْ َآ ُن ِ ُ ْ ِ َر ُכ ْ ِ ِ َو
َأ ِ ُכ ْ َ َ ْ َ ُ و َن َأن َ َ ا ِ َآ ِ َ ً ُأ ْ َ ى ُ ْ َ َأ ْ َ ُ ُ ْ ِإ َ א ُ َ ِإ َ ٌ َوا ِ ٌ َو ِإ ِ َ ِ ي ٌء ِ א ُ ْ ِ ُכ َن
ُ ُ ﴾ ا ِ َ َآ َ ْ َא ُ ُ ا ْ ِכ َא َب َ ْ ِ ُ َ ُ َכ َ א َ ْ ِ ُ َن َأ ْ َא َء١٩﴿
ki, si1z9m) (əد ًةnَ אdَ əَ nُ َ כmْ ٍَء أənْ iَ mأَيpeْ ُ y)ğ-ə(meybMərəohləmmamğıəmd)a, bu Məkkə əhli müşriklərə de
şahid və möcüzə istəyirsiniz,
o, hansı şahiddir ki, şahidlikdə hamıdan böyük olub, onun şahidliyi qəbul
edilsin? Belə ki, mən də onu sizdən ötrü şahid gətirim. (Məkkə əhli Hz.
Peyğəmbərin doğruluğuna şahid və möcüzə istədilər. Bu ayə onların cava-
oblınadnaşanhazidilAollldauh.)-T(əْ a ُכlَ aْ َ وdَ ır,ِ mَ ٌ ənِ iَ mُ lاə ُ) -
ْ ِ sizin (ey Məhəmməd), de ki, o böyük
aranızda şahiddir. Mənim haqq
ooَ llَ َumbْadَ ğَوuımrِ ِ )ak,-i,sbihzuəinmQibnuartbailuno*QlmAularlğaaınhnı-ınTzaəsaəşlbaaəhbtiədinrləiəkfisneizddəəQnr.üm(reْ əُכyn َرşِəْ cُ vِaəm ُنhَآayْ ُaْ اotıاlnَuıَ nvuəbَ ِإ nَ aِ وzُأiوlَ
hər o
şəxs ki, dünyada bundan sonra bu Quran ona yetişsə, onu Allah-Təala
stəizrəmfiünşərdikəlvəərtAedlliabh,-əTzəaablalailqəobrxiruldikudmə .b(aىşqَ ْ aُأ mً َ ِ əَآbِ u اdَ lَ aنrَأınو َنdُ aَ ْoَ َlmْ ُכasِ َأı)n-a
ْ ََ أ bəs
bu şa-
ْ ُ ) - (ey
hidlik edirsiniz? Bütləri Allah-Təalaya şərik qetosşəunriszudnəu,zm? (əُnَ şəhadəti
Məhəmməd), sən de ki, əgər siz bu şəhadəti
hِ əواqَ iٌ qَ ِإətَ əُ nא,َ ) ُ ْ ِإ- (ey Məhəmməd), de ki, bəlkə, mən şəhadət
etmərəm. ( ٌ Allah-Təala yeganə olan müqəddəs, pak zatdır,
edirəm ki,
şqəorşidkui qvəlatraıynıızydoaxndumr.ən( َنkُכəِnْ aُ rאamِ ي ٌء. ِ َ ِ ) َو ِإ- həqiqətən, Allah-Təalaya şərik
(*Qeyd: Ağıl sahibləri buna diqqət etsinlər ki, nə vaxt Hz. Məhəmmədin (ə.s),
peyğəmbərliyinə şahid və ya möcüzə istəsələr, hər dəfə Qurani-Şərif dəlil göstərilibdir.
Özgə yalançı iddia edənlər kimi xalqı aldadan sözlər deyilməyibdir. Bu mətləbdən
Hz. Peyğəmbərin müdrik və aqil insan olduğu məlum olur. Həmin ayə buna dəlildir
ki, Hz. Peyğəmbər bütün məxluqata peyğəmbərdir və Qurani-Şərif qiyamətə qədər
gələn məxluqat üçün nazil olubdur. Quranın dəvəti kimə yetişibsə, sanki indi Allah-
Təaladan nazil olmuş kimi o şəxsi Allah-Təala tərəfinə dəvət edər. Hz. Məhəmməd
(ə.s), Allah-Təala tərəfindən peyğəmbər gəlib, öz vəzifəsini edib, Allah-Təalanın
dərgahına getdi. Amma Qurani-Şərif – həqiqi peyğəmbər qiyamətədək gecə-gündüz
asi və zəlil şəxsləri Allah-Təalaya tərəf dəvət edir. Heç bir şəxs də deyə bilməz ki, mənə
peyğəmbər gəlməyibdir. Çünki həqiqi peyğəmbər – Qurani-Şərif bizim aramızda möv-
cuddur. Quranın dəvəti kifayət edər. Hz. Məhəmməddən sonra başqa peyğəmbər lazım
deyil. Qurani-Şərif qiyamətədək külli məxluqata kifayət edən bir əməl kitabıdır).
an) k2i0,)o(nُ lُa َءrَאaْ َأ k َنitُ aِ bْ َ v َ אe َכrmُ َ iُ şِ iْkَ ,َبoאnَ ِכlaْ اrıُ nُ َא üْ َ َآləmَ ِaاl)ar-ı o şəxslər (yəhudi, xristi-
bu peyğəmbəri öz oğul-
larını tanıdıqları kimi tanıyırlar, (çünki Allah-Təala Tövrat və İncildə onun
362
Ənam surəsi
﴾ َو َ ْ َأ ْ َ ُ ِ ِ ا ْ َ َ ى َ َ ا ِ َכ ِ ًא َأ ْو َכ َب٢٠﴿ ا ِ َ َ ِ ُ وا َأ ْ ُ َ ُ ْ َ ُ ْ َ ُ ْ ِ ُ َن
ُ ﴾ َو َ ْ َم َ ْ ُ ُ ُ ْ َ ِ ً א ُ َ ُ ُل ِ ِ َ َأ ْ َ ُכ ا َأ ْ َ ُ َ َכא ُؤ ُכ٢١﴿ ِ َ َא ِ ِ ِإ ُ َ ُ ْ ِ ُ ا א ِ ُ َن
﴾٢٣﴿ َ ﴾ ُ َ ْ َ ُכ ْ ِ ْ َ ُ ُ ْ ِإ َأ ْن َא ُ ا َوا ِ َر ِّ َא َא ُכ א ُ ْ ِ ِכ٢٢﴿ ا ِ َ ُכ ْ ُ ْ َ ْ ُ ُ َن
﴾ َو ِ ْ ُ ْ َ ْ َ ْ َ ِ ُ ِإ َ ْ َכ٢٤﴿ ا ْ ُ ْ َכ ْ َ َכ َ ُ ا َ َ َأ ْ ُ ِ ِ ْ َو َ َ ْ ُ ْ َא َכא ُ ا َ ْ َ ُ و َن
َو َ َ ْ َא َ َ ُ ُ ِ ِ ْ َأ ِכ ً َأ ْن َ ْ َ ُ ُه َو ِ َآ َذا ِ ِ ْ َو ْ ً ا
haqq peyğəmbər olduğunu xəbər veribdir. Məkkə əhli Hz. Peyğəmbərə dedi:
“Yəhudi və xristianlardan soruşduq ki, sizin kitablarınızda belə bir şəxsin
gələcəyi qeyd olunubmu? Onlar - bizim kitablarda belə şəxs haqqında xəbər
-onəlhalriı-nkiitdadbiaaslıinmı rləərdidkeatmfirəkolümçüanqlnaaözizlləorldinuə).z(əَ rəِ rا
yoxdur, dedilər”. Bu ayə iman gətirməzlər.
نvَ eُrِ ibْ ُ ləَ r,ْ ُ ْ َوا أ ُvaِ َx)t
oُ َnlْ aُ rَ heç
iftira21a)t(ıbِ ِ א,َ َ oِ بnَ unَכ ْوaَ أçًאıِq َכ-aِ ş اkaَ rَ ىayَ َ əْ اləِ riِniُ َ ْinَ أkْ aَ وrَ ) - o şəxslər ki Allah-Təalaya
edib, təkzib edir, onlardan
zaatalınmvoəlamnöcküimzədləirr?ini( َنtəkُ ِ z אibا eُ dِ ْəُ n َ zaُ l) ِإım-lahrəqaixqirəətətnə,zAabllıanhd-aTnəanliacyaat
daha
iftira
tapmazlar.
22) (v אəً ِmَ əْbُ uُ dُ lْ aَ r َمınْ َ وıَ )(q-imyaümşərtikglüənrübnudnəu) yadlarına salsınlar ki, onların
özlərini ِ َ ُ ُل tamamən bir yerə toplayarıq.
(qا َنoُُכşُuَ ْْbََ)أ ِ bu gün ) - ondan osomnrəabumdülaşrriıknlıəzrkəi,doeynəlarrikı :A(llْ aُ ْ כhُ -َTəِ a اlُa ُכy ُؤaَכא şَ əُ riَ kْ َأ
َ- ُ hanı sizin
-
bunlar bizdən ötrü Allah-Təala yanında şəfaət edərlər, deyirdi-
niz? Gəlib bu gün şəfaət etsinlər. O zaman müşriklərin hamısı sakit olub
cavab verə bilməzlər.
və şi2r3k)lə(rَאiِّn َرinِ واaَ q اibُ َאətْنiَأbuِإ oْ lُ aُ َ rْ ِ kْ iُכ, َ diْ nَ ləُ r)in-i o sualdan sonra onların küfr
ِ ِכ inkar edib cavabda deyərlər:
) َ א ُכ א- biz müşrik olmayıb, Allah-
“Rəbbimiz yeganə olan Allahdır. ( َ ْ ُ
Təalaya şərik qoşmamışıq”.
24) ( bْ ِuِ ُmْ َ أüşَrَ ikاləُ rَ َכözlَ əْ َכrinْ ُ iْ )ا- (ey Məhəmməd), bax gör ki, axirət
günündə necə təkzib edirlər, belə xəyal edirlər ki,
kaix, iornətlagrüınnüşənfdaəətoinnəlaürambidirefdaiybd, aAlvlaerhə-rT.ə(a اlُaَכאyaَ א qَoو-َ
bu təkzib etmək şəْ ُrْ iَ k
ş َنuوrُ َdْ َu) l-aro, bütlər
axirətdə onlardan qeyb olub onlara kömək etməzlər.
vard2ır5)k(iכ,َ Qْ َ ِإurُ aِ َ nْ َ oxْ uَ yْ aُ ْnِ وdَ )a-sə(enyə Məhəmməd), müşriklərdən bəzi şəxslər
qulaq asarlar, amma iman gətirməzlər.
( ) َو َ َ ْ َא َ َ ُ ُ ِ ِ ْ أَ ِכ ً أَ ْن َ ْ َ ُ ُه َو ِ آَ َذا ِ ِ ْ َو ْ ً ا- onların küfr və inadlarına görə,
363
Kəşfül-Həqayiq I
ُ ِ َو ِإ ْن َ َ ْوا ُכ َآ َ ٍ َ ُ ْ ِ ُ ا ِ َ א َ ِإ َذا َ א ُءو َك ُ َ א ِد ُ َ َכ َ ُ ُل ا ِ َ َכ َ ُ وا ِإ ْن َ َ ا ِإ َأ َ א
ْ َ ﴾ َو٢٦﴿ ﴾ َو ُ ْ َ ْ َ ْ َن َ ْ ُ َو َ ْ َ ْو َن َ ْ ُ َو ِإ ْن ُ ْ ِ ُכ َن ِإ َأ ْ ُ َ ُ ْ َو َא َ ْ ُ ُ و َن٢٥﴿ َ ِ ا ْ َو
ْ َ ﴾٢٧﴿ َ ِ ِ ْ ُ ْ َ َ ى ِإ ْذ ُو ِ ُ ا َ َ ا א ِر َ َא ُ ا َא َ ْ َ َא ُ َ د َو َ ُ َכ ِّ َب ِ َ َא ِت َر ِّ َא َو َ ُכ َن ِ َ ا
﴾ َو َא ُ ا ِإ ْن٢٨﴿ َ َ ا َ ُ ْ َא َכא ُ ا ُ ْ ُ َن ِ ْ َ ْ ُ َو َ ْ ُردوا َ َ א ُدوا ِ َ א ُ ُ ا َ ْ ُ َو ِإ ُ ْ َ َכא ِذ ُ َن
ِ َ ِإ َ َא ُ َא ا ْ َא
Quranı anlayıb dərk etməmələri üçün onların qəlblərinə pərdələr çəkib,
qulaqlarına ağırlıq (karlıq) verdik ki, Quranı anlamaqda və ilahi ayələri
omnaaniemoalsnugnə.t(iאrَ mِ اəُ zِ lْ ُərَ. ٍ(َ َ َآَכ ُכsُ oْאوِادnََ rَ ُ aَوو ِإَك ْنs)ءəُ א-nَ ibnاu َذl ِإəmmüَ şü)rb-ikamlhəiürsşəhryəiəkrlnvəəər
eşitməkdə onlara
möcüzə görsələr,
nə zaman sənin yanına gəlsələr, gələndən
ِ َو mْ ُ اücِ אaَdَأiləِإ e َ اdَ əنnْ ِإdاəوnُ َ َכsoَ nrِ aل اkُ aُ fَ )ir-vQə umrüaşnraikqluər-
mlaqücaasdıbil,əsyəənbinalşəlamyaürblaahr.is(əَ və
deyərlər: “Bu, Quranın sözləri deyil, bundan qabaq keçənlərin əslsiz olan
sözləridir. Biz o sözlərə iman gətirmərik”.
qada2ğ6a)n(ُ eْ َdنiَ bَ ْو,ْ mَ َوaُ ْ nَ e َنoْ َlْaَ rْ lُ a َوr).-ÖozmlərüişdriəkilməraxnaglqəıtnirQmuərkadnəanikməannargəotliurbmuəszianqi
hdəulraakrleadrə. r(l َنəوrُ,ُ öْzَ lאəَ r َوinْ dُ əَ nُ ْ َأba ِإşَنqaِ ُכhْ eُ çِإ ْنb َوi)r-koənsəlazrəarənrcayqetiörzələbriilnməəzzələrrə.rAvmermiba,
o qədər şüurları yoxdur ki, zərəri dərk edib zərərdən qaçsınlar.
27) (א ِر اcəhَ əَ nn اəُ mِ ُو o ْذd ِإuىnَuَ n ْ iَ ç َوi)nə-sa(elıynmMaəqhüəçmümnəodn)u, nqkiyəanmarəıtndgaüpniüsnbdiər
müşriklərin
khia,lkdaaşsnaəxloalnaırldmı,ablairzıindıübniyragyöarsqəany,t(aאrَ ِّ رaَ yِتdאıَ lَ aِ بrَ, rِّ َכəbُ bَ وiَ mَ دiُzאAَ َ ْ lَ lאaَ h ا-ُ T َאəَ )a-ladyeayiəmrlaənr
gətirib, onun tövhid və qüdrətinə işarə edən dəlillərini təkzib etməyəydik?
(َ ِ dِ 2ْ üُ 8nْ )اyَ (aِ ُy َْنaَ ْ ُכtَəِ َوk) َنr-aُ vrْ əُ gkاəaُlאiş َכbAא,َ lilmaْ ُhaَ -nاTَ َ əgaəْ َlt)airy-saixniemlyərra,.nmBgəüəltşkirrəiə,knbləluərrnidndəadnneodqliaayybidakıqqim.diüdneyyai-l
ki,
da gizlətdikləri qəbih şeyləri - əməlləri indi (qiyamət günü) aşkar olub,
görərlər ki, onlara əzab olunacaqdır. O səbəbdən dünyaya qayıdıb iman
lgaərt,irymenəəyiqaardzauğaendəerdləilrd.i(kُ lْ əَ rاi ُkُ üَ אfِrواvُدə َאşَ irواk ُردtəْ rَ َوə)fi-nəəgqəarydıdüınbymayüaşrqiakyotalarrıllsaar-.
l(a َنr,ُ ِذh َכאeَç ْvُ a ِإx) َوt
- həqiqətən, müşriklər axirətdə də iddialarında yalançıdır-
iman gətirən deyildirlər.
d2ü9n)y(aَאdْ aا qُ َאiאyَ َamِإətَ ِ gنüْ ِإn اüُ אnَ وüَ ) - bu iddianı edən müşriklər həmin şəxslərdir
inkar edib deyirdilər: “Həyat ancaq dünya-
ki,
364
Ənam surəsi
﴾ َو َ ْ َ َ ى ِإ ْذ ُو ِ ُ ا َ َ َر ِّ ِ ْ َא َل َأ َ ْ َ َ َ ا ِא ْ َ ِّ َא ُ ا َ َ َو َر ِّ َא َא َل٢٩﴿ َ ِ ُ ْ َ ِ ُ ْ َ َو َא
ُ َ ﴾ َ ْ َ ِ َ ا ِ َ َכ ُ ا ِ ِ َא ِء ا ِ َ ِإ َذا َ א َء ْ ُ ُ ا א٣٠﴿ َ ُ و ُ ا ا ْ َ َ ا َب ِ َ א ُכ ْ ُ ْ َ ْכ ُ ُ و َن
َ ْ َ ً َא ُ ا َא َ ْ َ َ َא َ َ َא َ ْ َא ِ َ א َو ُ ْ َ ْ ِ ُ َن َأ ْو َزا َر ُ ْ َ َ ُ ُ ِر ِ ْ َأ َ َ א َء َא َ ِ ُرو َن
﴾٣٢﴿ ﴾ َو َא ا ْ َ َא ُة ا ْ َא ِإ َ ِ ٌ َو َ ْ ٌ َو َ ا ُر ا ْ َ ِ َ ُة َ ْ ٌ ِ ِ َ َ ُ َن َأ َ َ َ ْ ِ ُ َن٣١﴿
dakı həyatımızdır. ə(gَ əِr tُ əْ kَ ِraُ r ْ dَ üאnَ وyَ )ay-aəqlbayəıtttsəa,labri,rydenəəbqiizyadmirəiltmi inəkriakr”e.d(əMrləürş)-.
riklərin halı belədir,
dmdِّ ieَ ünyْ אşiəِzr3rا,i0َlkbəَ)lr)əə(:s-rْ hi“Aِ nِّBaَرlqAləaqllhiَ l,َ ao-Trhlاmə-əُbTaِaوbُlədaiaْذımِإ,lmaىyinzüeَ ınşَ Anrəْ ilَ hklوiَan)ülhəkz-r-auTl(rəreəueydadnalMaidnryaısəaşihınsbəaaimzxndmldmeayinəo?əddl”rs)ı:uğ,(“אınəَ nِّBgر,َ ıوəuَ qbrgiiyüَqrَaniاmgyüُöaאəَrmk)tsi-əəgintnmü,kgnü(üaüşrnrَ hüeiْ َkaَdأnlqلidəَrqאər-َ
oglüannügnüüninimkaişr”e. t(dو َنiyُ iُ nَ ْכizْ üْ ُכçאüَ nِ َبdاaَ dَ ْ ıاnا ُ َא َل َ ُو ) - Allah-Təala deyər: “Qiyamət
ُ əzabı. İndi təsdiq etmək sizə bir fayda
verməz”.
gq-ً َ eiْ eytَ lmaُəَ3məאk1yəi)itا,q(ُvyəِ ُaefْءاiqَnlءאdِeiَ אdəَ oِاəذnَ ِlِإn)dاq-udiُ .yeirَכOlaəimlmَkvəiaِətqxyاgətiüfَ dtinəِladkَüəzpnniْeübَ ş)qmgei-yödaarənhdmnəüloəəqlltrəaiqrgrö,əlüzadtnlərəeü.nry(*,iəאnrَoAəlِnəlzאllrَaaiْ:yhr“aa-َ EnTאgkَyəəaalvərlَ aarَ o,nyאglَıdَntöَ əurْələtَasərsrrlאü,َəəfr(اfioُknאlَiəَ-),
sun bizə ki, dünyada günah edib Allah-Təalaya və qiyamət gününə iman
(yْüُ kا َرüو َزnْ َأü َنözُ lِ əْ rَ i ْöُ z) َوçi-yiqnilyəraimnəətgiöitnükraərrleədr.əHnleəçrböizr
gətirmədik”. müsibət və
günahlarının şəxs onlara
bpiilsmaəğzı.r(نoَ وla ُرnِ َ אyَ ü َءkَ א dَaَ أşْıyِ رaِ rُ lُ ar. َ
kömək olub ilahi əzabi onlardan dəf edə Oَ )
- xəbərdar ol ki, qiyamət günündə çox
yükdən heç vaxt xilas ola bilməzlər.
(*Qeyd: Ola bilər ki, bu qiyamətdən məqsəd kiçik qiyamətdir, yəni ölməkdir, ne-
cə ki Hz. Peyğəmbər buyurub: “Kim öldü, onun qiyaməti başlayar”).
32) (şٌeْ yَ وdَ irٌ َِ o ِإn َאdْ aاnא ُةhَ َeْçا אbَ i َوr) - dünya həyatı ancaq batil və aldadıcı
olan bir ki, fayda hasil olmaz, necə ki oyundan, əy-
ləncədən hasil olmaz, (yəni oyundan, əyləncədən mənfəət olmaz, əgər olsa
da, müvəqqəti mənfəət olar, buna görə də əgər kimsə Allah-Təalaya iman gə-
tirməsə, o vaxt o dünyadan həqiqi mənfəət əldə etməz, dünyanın həqiqi mən-
fəəti o vaxt olar ki, o şəxs Allah-Təalaya və axirətə iman gətirsin. İman olmasa,
نdsَ aühُniَybaَ ləhِ rəiِ ynٌ adْ tَ əınn ُةdَ öaِ tَnrْ )اühə-dqəüilqnbiyəmattəəten, zfaəxfəaitrnəhitaosyliaulnrod,lmauxadizra.əhBtaiusyəsaöəxzbşəəı dvdiəiqofqləaəzntildeədıtrli.ilds(iنiَnr.)ُ.Tِ (ْ əا َُرqَvَ ََأaَ)و
365
Kəşfül-Həqayiq I
﴾٣٣﴿ َ ْ َ ْ َ ُ ِإ ُ َ َ ْ ُ ُ َכ ا ِ ي َ ُ ُ َن َ ِ ُ ْ َ ُ َכ ِّ ُ َ َכ َو َ ِכ ا א ِ ِ َ ِ َ َא ِت ا ِ َ ْ َ ُ و َن
َو َ َ ْ ُכ ِّ َ ْ ُر ُ ٌ ِ ْ َ ْ ِ َכ َ َ َ ُ وا َ َ َא ُכ ِّ ُ ا َو ُأو ُذوا َ َأ َא ُ ْ َ ْ ُ َא َو َ ُ َ ِّ َل ِ َכ ِ َ א ِت
﴾٣٤﴿ َ ِ َ ْ ُ ْ ا ِ َو َ َ ْ َ א َء َك ِ ْ َ َ ِ ا
- bəs nəfsani arzuları tərk edib, ağlın hökmüylə hərəkət etməzsiniz? Ağıl
buna şahiddir ki, dünya fanidir, əgər axirəti təsdiq etsəniz, sizə nə zərəri
olar?
33) (َن ُmُ üَ şيrِik اlכəَ rُ iُ nْ َ sَ əُ n ِإəُ َ sْ eَ hْ rَ )b-az(,e*y Məhəmməd), həqiqətən, biz buna
agahıq ki, yalançı demələri səni məhzun və
(ِ َُ َכِכ ِّ ُ ا َ َאכ َوs)əَ -niْlnaُ kِ dَ i)ned-biyuoinnzlaaslrıömzhlləəarqriAAqəlllltaadhhə--,
qəmgin edir, bundan qəmgin olma. Çünki
ُinَ kْ aَ rِ اeتdِ iאrَ َ lِ əَr.ِ
səni təkzib etmirlər, (و َن
Təalanın möcüzələrini
Təalanın tərəfindəndir. Səni təkzib edənlər Allah-Təalanı təkzib edib
onun ayələrini inkar edirlər.
(*Qeyd: Qüreyşlilər Hz. Peyğəmbərə Əmin adını vermişdilər. Bilirdilər ki, o,
yalançı deyildir. Əbu Cəhl dedi: “Ey Məhəmməd, biz bilirik ki, sən yalan deməzsən,
amma bu Quran ayələrini inkar edirik”. Əxnəs ibn Şüreyq Əbu Cəhlə dedi: “Ey əbül-
Hikəm, mənə de görüm, bu Məhəmməd düz danışandır, yoxsa yox? Mənimlə səndən
başqa, burada başqa bir şəxs yoxdur”. Əbu Cəhl dedi: “And olsun Allah-Təalaya ki,
Məhəmməd heç vaxt yalan deməyibdir. Amma bəni-Haşimdə həm Kəbənin ixtiyarı,
həm də peyğəmbərlik olsun? Bəs sair Qüreyşlilərə nə qaldı?”)
verib34b)u(yَכuِrْuَ rْ:)ِ (ٌ eُ yُر Mْ َ ّəِ ُכhəْ mَ َ َوm) -əd(A),llbauh-TməüaşlaribkuləaryiəndəsəHnzi. Peyğəmbərə təsəlli
təkzib etmələrinə
səbir et, necə ki bunlar səni təkzib edirlər, həqiqətən, səndən əvvəlki
peyğəmbərləri də öz qövmləri təkzib ediblər. Peyğəmbərlər arasında
edْ َ ilْmُ אəَ َأləriَ nəواs ُذəأُوb َوirا eُ ِّtُכdiאlَ ər.َ
təkzib olunan ttəəkkzciəbsoəlnundueby,iləszəiny.y(əאtَ ُ Tَ aواkُ iَ Aَ َ l)la-ho-
peyğəmbərlər
Təala tərəfindən onlara kömək gəlib, təkzib və əziyyət edənlərin hamısını
həlak etdilər, sən də (ey Məhəmməd), səbir et, Allah-Təala sənə kömək
svəənhoönklmarləariqnailhibeçoblaircaşəqxssand.əy(تiِşd َ אiِr َכəِ b َلiّlِ mَ ُ əzَ َو.
olub, müşrikləri zəlil* edib,
ِ )ا- Allah-Təalanın vədlərini
Necə ki Allah-Təala peyğəmbərlərinin qalib gələcəyinə hökm edibdir,
bduə,oQlaucraaqndiı-rŞ. ə(rَ ifِ dَ əْ ُ kْ اeِ çَ َ ənْ ِ
əlbəttə, elə p َكe َءyَ אğəْ mَ َ َوb)ə-rl(əeryinMxəəhbəəmrlmərəidn)d, əənlbsəəttnəə,
həqiqətən,
gəlibdir. Onlara nə əziyyət olubsa, səbir ediblər, ondan sonra Allah-Təala
onlara kömək olub, qövmlərinə bəla göndərib, onları həlak edibdir. (ey
Məhəmməd), əvvəlki peyğəmbərlərə tabe olub, səbri özünə şüar seç,
əlbəttə, Allah-Təala sənə kömək olub, səni bu müşriklərə qalib edəcəkdir.
366
Ənam surəsi
َو ِإ ْن َכא َن َכ ُ َ َ َ ْ َכ ِإ ْ َ ا ُ ُ ْ َ ِ ِن ا ْ َ َ ْ َ َأ ْن َ ْ َ ِ َ َ َ ًא ِ ا ْ َ ْر ِض
(*Qeyd: Allah-Təalanın vədi doğru olub, Hz. Peyğəmbər onların əziyyətinə səbir
etdi. Elə ki izin ona verildi, Məkkədən çıxıb, Mədinəyə gəldi, ondan sonra islam dini
yayıldı. Allah-Təala müşrikləri tamamən zəlil edib, peyğəmbərini onlara qalib etdi).
35) ü(zْ ُ dُ öَ اnْ d ِإəَכriْ َbَ iَmُ َכaَنnכאaَ ْنdو ِإaَ )xi-l (ey Məhəmməd), hərçənd müşriklərin
səndən olmaması sənə çox ağır gəlir, səndən
bu Qurani-Şərifdən başqa möcüzələr istəyirlər. Sənin də istəyin budur
ki, müşriklərin iman gətirməsi üçün o möcüzələr olsun. Amma onların
istədikləri heç vaxt olmayacaqdır. Onların istəyinə görə, Qurandan başqa
bsəinr dməöncnüəzəqsəədnəərvmeröiclmüzəəyəisctəəksədidr.ə(,ضbِ uَ ْر Qْ اurِ a ًאnَ َ dَaِ nَ ْ َ b ْنaَ أşَqْaَ mَ ْ اöِنcِüَ )z-ə
müşriklər
yoxdur. *
(*Qeyd: Möcüzə barəsində nazil olan bu ayə və başqa ayələri düşünəndən
sonra demək olar ki, Hz. Peyğəmbər müşriklərin istədiyi başqa möcüzələr də edib-
dir demək Quranı təkzib etməkdir, o kitablar ki, möcüzə barəsində yazılıbdır, hamı-
sı Qurana müxalifdir, Qurana müxalif sözlər isə batildir. Müsəlman gərək etiqadı-
nı Qurani-Şərifdən alsın, Qurana zidd olan şeylərdən üz döndərsin. İndi gərək ya
Qurana yapışıb, möcüzələrdən bəhs edən kitabları bir kənara qoyaq, ya da Qura-
nı atıb o kitablara əməl edək, görən hansı doğrudur? Müsəlman Qurandan necə üz
döndərə bilər? Amma bu dövrdə Quran insanların arasında birdəfəlik etibardan dü-
şüb, filan mollanın möcüzədən bəhs edən kitabı Qurandan 100 dəfə mötəbər olub-
dur. O kitabdan bir hədis nəql edəndə cani-dildən onu qəbul edirlər. Amma elə ki
onun xilafına Qurani-Şərifdən bir ayə zikr olundu, “Onlara qorxu üz verdikdə can
üstə olan (ölüm xofundan bayılan) adam kimi gözləri (o tərəf-bu tərəfə) dolana-do-
lana sənə baxdıqlarını görərsən” (Əhzab, 19) ayəsində deyilən kimi çaşqın qalarlar,
Qurani-Şərifdən bir quru ad və meyit üstündə oxumaqdan başqa bir şey qalmayıb-
dır. Müsəlmanlar elə xəyal edirlər ki, o möcüzələri Hz. Peyğəmbərə isnad etməklə,
ondan ötrü bir şan və böyüklük olar, amma əgər diqqətlə fikir versələr, o möcüzə
deyilən şeylərin möcüzəyə oxşar olmayıb, oyunbazların əməlinə oxşaması səbəbi ilə
Hz. Peyğəmbərdən ötrü bir qüsur və nöqsan olduğu görülər. Bir halda ki, Qurani-
Şərifdə Allah-Təala o möcüzələri qadağan edir, necə demək olar ki, o möcüzələri o
edibdir. Möcüzə iki qisimdir: birincisi odur ki, Allah-Təala öz peyğəmbərinə iddia-
sının müqabilində bir möcüzə bəxş edər. Çünki onun peyğəmbərliyinin doğruluğuna
dəlil olan bir şey lazımdır. Bizim peyğəmbərə Allah-Təala bu Qurani-Şərifi möcüzə
olaraq bəxş edib, odur ki, Allah-Təala Qurani-Şərifdə peyğəmbərinə buyurur: “Xalqa
de ki, əgər mənim peyğəmbərliyimi qəbul etmirsinizsə, bu Quranın surələri kimi bir
surə gətirin” (Bəqərə, 23). Həmişə xalqa bu sözü deyibdir. İkinci qismi odur ki, xalq
peyğəmbərdən möcüzə istəsin, ona “müqtərih” (ani) möcüzə deyilir. Yəni xalq desin
ki, hökmən bu möcüzəni, gərək, gətirəsən, yoxsa sənə iman gətirmərik. Peyğəmbər
belə möcüzə göstərməz. Möcüzə kitablarında nəql olunan möcüzələrin hamısı bu
cürdür, necə ki Məkkədə peyğəmbərdən cürbəcür möcüzələr istədilər, onların cava-
bında Allah-Təala buyurur: “De ki, bu möcüzələr ki, siz istəyirsiniz, bunların heç
367
Kəşfül-Həqayiq I
َ ِ ِ َأ ْو ُ ً א ِ ا َ א ِء َ َ ْ ِ َ ُ ْ ِ َ َ ٍ َو َ ْ َ א َء ا ُ َ َ َ َ ُ ْ َ َ ا ْ ُ َ ى َ َ َ ُכ َ ِ َ ا ْ َ א
﴾٣٦﴿ ﴾ ِإ َ א َ ْ َ ِ ُ ا ِ َ َ ْ َ ُ َن َوا ْ َ ْ َ َ ْ َ ُ ُ ُ ا ُ ُ ِإ َ ْ ِ ُ ْ َ ُ َن٣٥﴿
biri olmaz, mən bir insanam, Allah-Təala tərəfindən gələn peyğəmbərəm (Kəhf, 110),
Allah-Təalanın bəxş etdiyindən başqa möcüzə göstərə bilmərəm”. Bu mətləb, inşal-
lah, İsra surəsinin təfsirində bəyan olunacaq. Bəs indi biz Qurana tabe olaq, yoxsa
xalqın nəfsani arzularına? Bir çox adam öz nəfsani arzuları ilə möcüzələr yazıb Hz.
Peyğəmbərə isnad edib, hamısının səbəbi ağıl sahiblərinin yanında məlumdur, gərək,
biz onları hökmən qəbul edək. Bu kitaba baxıb oxuyan şəxslər insaf üzrə baxsınlar,
əvvəlcədən tənə etməsinlər, Qurani-Şərifə tam diqqət etsələr, mənim sözlərimin haqq
olması onlara aşkar olar. Əgər desən ki, bu möcüzələr hədislərdə nəql olunub, cavab
verərik: “Hədisi gərək Quranla yoxlayaq, əgər Quranla uyğun olsa, o hədislə əməl
etmək olar,” əgər Qurana müxalif olsa, gərək onu batil bilib, tərk edək, o hədislərin
hamısı Qurana müxalifdir, heç birisinə inanmaq caiz deyil. İslam dini nəfsani arzula-
ra tabe olmaqla puç olub, Allah-Təala haqq yoldan uzaqlaşan rəhbərlərimizə hidayət
etsin. Anlayın!)
(ey Məhəmməd), əgər bir yol tapıb, yerin altına daxil olub oradan
stəanpiınbgsüəmcüanyvaəçqıxüıbd,roətriandvaanrmsaö, c(ٍüَ َ zِ əْ gُ َ əِ ْ tَ َir ِءm َ אəy اə qِ אüً dُrəأَ ْوt)in-
möcüzə gətirməyə
ya da bir nərdivan
varsa, onlardan ötrü möcüzə gətir, halbuki səndə o qüvvət və qüdrət har-
dandır ki, Allahın izni olmadan onlara möcüzə gətirəsən, hər bir möcüzə
ki, Allah-Təala sənə bəxş edib, onunla kifayətlən, müşriklər səndən qəbul
ىegtəmَ tُiْrə اiybəَ ,nَ idsْ ləُaَ msَ əَanَ )əd-aaxəğgiılrəergdAəəlrlml.a(əhAs-imTn.əmaOalanbliaustraəıslAəəm,llzaosher-çlTaiməbaüalatlüəymna mihdəüivrş,arAliəkllleaəthr.i-(Thُ əiاda َءalאayَ əinْ tَ əو-َ
sanları öz ixtiyarlarına buraxıb və bu səbəbdən öz əməllərinə görə onlara
َinِ sِ aَ אnْ lاaَ rِı
qarşılıq verəcəkdir). ( َ ) َ َ َ ُכ- (ey Məhəmməd), sən cahillərdən
olma, Allah-Təalanın bir dində toplaya bilmə qüdrətinə şübhə
etmə, (bu kəlam islam ümməti üçün kinayəli məzəmmətdir).
Allah36-T) ə(a َنlaُ nَ ıْnَ َgöِ n اdُərِdَ iyْ َ i אQَ ِإu) r-anhaəqqiquəlatəqn,aesıyb,Moənhuənmmhiəkdm, əotaşməxiszləorlakni
sözlərini dərk ediblər, onlar haqqı qəbul edib iman gətirərlər. Amma qu-
laq asmayan şəxslər (müşriklər) sən onların iman gətirməsini çox istəsən
də, ölü kimidirlər. Necə ki ölü eşidən və görən deyil, habelə bu müşriklər
d-əonhlaaqrqı ıAglölarhü-bTeəşailtamyəekndiədnənkodrirvilədkibarödzırtləarrə.f(in َنəُ qَ aْ ُyِtْaَ ِإraُ cُaq اdُ ُırُ َ ْvَ ə َoْ nَ ْlاa َو-)
rın cəzasını verəcəkdir, (bu küfrlə ölən müşrikləri də Allah-Təala diriltməyə
qadirdir, çünki bu aləm seçim aləmidir, küfr, iman da onların öz ixtiyarları ilə
gərək olsun).
368
Ənam surəsi
﴾٣٧﴿ َو َא ُ ا َ ْ َ ُ ِّ َل َ َ ْ ِ َآ َ ٌ ِ ْ َر ِّ ِ ُ ْ ِإن ا َ َא ِد ٌر َ َ َأ ْن ُ َ ِّ َل َآ َ ً َو َ ِכ َأ ْכ َ َ ُ ْ َ َ ْ َ ُ َن
ُ َو َא ِ ْ َدا ٍ ِ ا ْ َ ْر ِض َو َ َ א ِ ٍ َ ِ ُ ِ َ َא َ ْ ِ ِإ ُأ َ ٌ َأ ْ َא ُ ُכ ْ َא َ ْ َא ِ ا ْ ِכ َא ِب ِ ْ َ ْ ٍء
ْ َ ﴾ َوا ِ َ َכ ُ ا ِ َ َא ِ َא ُ َو ُ ْכ ٌ ِ ا ُ َ א ِت َ ْ َ َ ِ ا ُ ُ ْ ِ ْ ُ َو٣٨﴿ ِإ َ َر ِّ ِ ْ ُ ْ َ ُ و َن
ِ ﴾ ُ ْ َأ َر َأ ْ َ ُכ ْ ِإ ْن َأ َא ُכ ْ َ َ ا ُب ا ِ َأ ْو َأ َ ْ ُכ ُ ا א َ ُ َأ َ ْ َ ا٣٩﴿ ٍ ِ َ ْ ُ َ َ ْ َ ْ َ ْ ُ َ َ ِ َ ا ٍط
﴾٤٠﴿ َ ِ َ ْ ُ َن ِإ ْن ُכ ْ ُ ْ َ א ِد
(Məh3ə7m) (mِ ِّ ə َرdْəِ)ٌ bَ َآuِ ْ Qَ َ u َلrِّ aُ nَ dْ َ aاnُ אbَ َوa)ş-qma übşirrimklöəcrüdzeədnilaərz:ilnoilymə uArllkahi,-oTnəaaliamdaann
gətirək, (əvvəldə qeyd olunan saxta möcüzələrin rəddi üçün bu ayə bir
dməöliclüdizrə),g(öً َnَ آdَلəِّ rَ ُ m ْنəَ أyəَ qaد ٌرdِ אiَ rَdاirن, ِإlaْ kُ )in-
َ (ey Məhəmməd), de ki, Allah-Təala
Allah-Təala məsləhətə müvafiq ola-
raq möcüzə bəxş edər, sizin istəyinizlə olmaz. (َن mَ ْöُ cَüَ ْכzَأə g ِכöَ وnَ )d-əarmməmyaə
insanların əksəriyyəti Allah-Təalanın məsləhətə gُöَ rْ َə
qadir olduğunu bilməyib, sizdən möcüzə istəyirlər. Onların istəyinə görə,
möcüzə verilməyəcəkdir.
əiq(cnِhauْsmvَşaאalnَaa3lَlaar8aِ dtt)rıdُao(laضnِlönmَ ِvyرöhٍْaoَِ tאsixْrَ -اıüdmnud.َِəوər(َhٍ)Otkfداəَ-uniy,lzْ aiv(dnِrəْadُכאeَahُdאَ(وni)َaillْ avَöأ-ibhatٌ ry)idَü.eُأea(rld ٍءmإəhِü)ْ dezrَ-çəuüْ)oznbِinqdبivlerِəaəyאrَhqdِכədeaْcاoçnaəllaubsِ dtiniאəzrَ uyْivnhibunَə,krאrohuَiə)mlebku-çnəibitbubkübieiirrtddüquşüənearnm.ynvNiymaaooderəxnclltadıəlqavukurləraidçrbskaaıiinnnizr,
ksoənnraaraölqüomymoanmlaırşaıqg.ə(lَنib و,ُ rْ əِ bِّ َرlərَ إiِ ُ ) - təyin olunan vaxtları yetişəndən
َ öْ zُ Allah-Təalanın tərəfinə qayıdıb top-
lanacaqlar.
(Qur3a9n)a(yِتəאləَ ُrinاi) ِtəٌ kُ ْכzَوib eُ d َאiِ bَ َא,ِ h اaُ q َכqَ söِ zَواü) - o şəxslər ki bizim möcüzələrimizi
eşitməkdən qulaqları kar və haqq
söz danışmaqdan dilləri laldır, küfr və şirk qaranlığında qalıb qaranlıq-
çkAıüxllfmarhav-qəTiəşsaitrəlkamikisriəlməbriə.bi(siُ tْ iəِ lsəْ əُ ,zُ əoاlnaِ ulَ əَ tidْmَə)aq-noıAyslaəlarb.hə(-bTٍ i əِ iَ aləْ lُadٍطküاizَ mِ oiliasَ ntَ əُysْəoَ ,lْ doَ anْ ,uَ َhöaْ zqَ üَوq-)
dan
nün
- və
yolunda sabit və bərqərar edər.
de k4i,0m) (əُ nَ əא xاəُb ُכəْ rَ َأ وvْ َأeِ riاn ُبgَ اöَ rüْ ُכmأَ َא, ْنəِإgəْ ُכrَ ْdَ َرأüَ أnْ yُ a) d-a(eAyllMahə-hTəməamlaəndı)n, müşriklərə
əzabı gəlib
sizi tutsa, ya da qiyamət günü gəlib sizə yetişsə, əzabın qorxusundan
əvoَ zəlsِaدuِ qbאnidَ yl)aaan-rm?yxəƏotilxgagsəsüarneAdtüslonliğanürh?nu-TBşdiəəedasydliaAərdtsliliananndhizə-bsTnaəə,şkaqbilaəmaynbiaıünççtaleağədğrıriıinraça.rarsğsınıınrıazızr,ksıi(n,ْ ıُszْ i ُכzkə ْنiِإ,kنsَ öimzُ əْəَ kkِöom اlَuəْ َbkَأ
369
Kəşfül-Həqayiq I
ٍ َ ﴾ َو َ َ ْ َأ ْر َ ْ َא ِإ َ ُأ٤١﴿ َ ْ ِإ א ُه َ ْ ُ َن َ َ ْכ ِ ُ َא َ ْ ُ َن ِإ َ ْ ِ ِإ ْن َ א َء َو َ ْ َ ْ َن َא ُ ْ ِ ُכ َن
﴾ َ َ ْ َ ِإ ْذ َ א َء ُ ْ َ ْ ُ َא َ َ ُ ا٤٢﴿ ِ ْ َ ْ ِ َכ َ َ َ ْ َא ُ ْ ِא ْ َ ْ َ א ِء َوا ا ِء َ َ ُ ْ َ َ َ ُ َن
﴾ َ َ א َ ُ ا َא ُذ ِّכ ُ وا ِ ِ َ َ ْ َא٤٣﴿ َو َ ِכ ْ َ َ ْ ُ ُ ُ ُ ْ َو َز َ َ ُ ُ ا ْ َ א ُن َא َכא ُ ا َ ْ َ ُ َن
َ َ ْ ِ ْ َأ ْ َ ا َب ُכ ِّ َ ْ ٍء َ ِإ َذا َ ِ ُ ا ِ َ א ُأو ُ ا
-ğıremlə4ak1z)isıb(n َنiırzُ ,bْ əbَ lهəُ aאlnإkِ ıəْ ,َs)iAz-dll(əaenhy-dTMəəfəaheləatmmnıəmsçəiadüğ)ıç,rüoannrslAaınrllıaaz,hd-(eTא َءkəَ ia,نlْ ao ِإnِvıْ َaِإçxaَنtğhıُ reْdَçıאnkَ ıizm,ُ iəِ gכçْ əaَ َ r)-
dنAَ alُכlnaِ hْçُ -ıTאxَ a)əra-ılrəaszıöanzbıüzm. iOsətqəavsəmaxvıtnədymaegəAasllnəlaəhhəo-tlTagənöarAlsaəlyl,aaohş-əbTrəiəlkaanlqaıodsşaidznudğəbunanşgquöaztüşhereyəçrlə.br(ii َنryْ aşَ edْ َ yو-َ
yadınızda olmaz.
42) (üכmَ ِ mْ َ əْ tِlərٍ əَ ُأ َ ِإ אnَ ْ eَ ç ْرəَأ ْ pَ َ e َوy)ğ-əm(ebyərMgəöhnəmdəmrəddik),, həqiqətən, səndən
əvvəlki də (Necə ki səni bu
ümmətə peyğəmbər göndərdik, onları təkzib edib itaət etmədilər, necə ki sənə
qietdəaəhibtəteAltimlklaivrhəl-əTar)cə.laı(ğlِءaاan, ıpnاiوsَ təxא ِءrəəَsْftَ iəْ אnlِ iəyْ əqُ אaَdْyüَ ıçَtَsa)ırn-elatbdru.ik(tEəkyki,zM(ib َنəheُ ətmmَ َəmَ yəْ iُnd,َ
əvəzində onları
َ ) - bəlkə, tövbə
əgər səni təkzib
edənlər də tövbə edib dönməsələr, onlara da əzab göndərərəm. Məkkə əhli
müşriklər tövbə etməyib küfrdən dönmədilər, Bədir savaşında Allah-Təala on-
lara əzab göndərib zəlil oldular).
43) g(ə اldُ iyَ iَ nאdَ ُəْ ,َ tْ öُ ءvَ אbَ ə ِإ ْذedَ iْ bَ َ )q-a(yeıydaMydəhıləamr,mlaədk)i,ngbərizəikm, bizim əzabımız
onlara qْ alَ ıَ blْ a ِכrَ و.َ )H-elçakvianxot ntlöavrbınə tərəfimizə qa-
yvıətmzəaldaılləatr,iç(iْ nُ dُ əُ ُ qəlblərini sərtlik tutub, küfr
edib bizim tərəfimizə qayı-
dlüangödsetəyrililbə,r.ö(z َنəُmَ ْəَ llاəُrَכאinאiَ b ُنə َאyْ ənاibُ ,ُ َ pَeyو َزğَ )əm- bşeəyrtləarnə onlara əməllərini süs-
tabe olmayıb küfr və
zəlalətlərində qaldılar.
44) ( ِüِ çواüُ n ُذ ِّכA َ אllاahُ َ -אTَəَ a)l-ankıençəgnönpdeyəğrdəmiybi əbrəlləarliatrəıkyzaibdleadrəınndşaənxsçləıxratrödvıbbə,
etmələri (n ٍءeْ mَ əِّ t ُכləبrَ iاnَ ْiَأ
tövbə etmədikdə, bْ oِ ْ lَ َ etَאdْ iَkَ ) - hər bir xeyir və mənfəətin qa-
pısını onlara açıb ki, bəlkə, nemət səbəbinə Allah-
Təala tərəfinə qayıtsınlar. (Necə ki mehriban atalar övladlarına bəzən
qəzəblənər, bəzən lütf və mərhəmət edərlər ki, şərdən kənar olub xeyir tərəfinə
ِ َ ِإ َذا
yönəlsinlər. Habelə Allah-Təala da insanlarla belə rəftar edər). (sאoَ ِnاraُ heç biَr
)أُو ُ ا- hər bir xeyir və mənfəətin qapısını onlara açandan
tövbə əlaməti onlardan zahir olmadı. Ancaq o nemətlərə şad olub şadlıq-
370
Ənam surəsi
َ ِ َ ﴾ َ ُ ِ َ َدا ِ ُ ا ْ َ ْ ِم ا ِ َ َ َ ُ ا َوا ْ َ ْ ُ ِ ِ َر ِّب ا ْ َ א٤٤﴿ َأ َ ْ َא ُ ْ َ ْ َ ً َ ِ َذا ُ ْ ُ ْ ِ ُ َن
ْ ﴾ ُ ْ َأ َر َأ ْ ُ ْ ِإ ْن َأ َ َ ا ُ َ ْ َ ُכ ْ َو َأ ْ َ א َر ُכ ْ َو َ َ َ َ َ ُ ُ ِ ُכ ْ َ ْ ِإ َ ٌ َ ْ ُ ا ِ َ ْ ِ ُכ٤٥﴿
﴾ ُ ْ َأ َر َأ ْ َ ُכ ْ ِإ ْن َأ َא ُכ ْ َ َ ا ُب ا ِ َ ْ َ ً َأ ْو٤٦﴿ ِ ِ ا ْ ُ ْ َכ ْ َ ُ َ ِّ ُف ا ْ َ َא ِت ُ ُ ْ َ ْ ِ ُ َن
َ ﴾ َو َא ُ ْ ِ ُ ا ْ ُ ْ َ ِ َ ِإ ُ َ ِّ ِ َ َو ُ ْ ِ ِر٤٧﴿ َ ْ َ ًة َ ْ ُ ْ َ ُכ ِإ ا ْ َ ْ ُم ا א ِ ُ َن
dan başqa heç bir şey onlardan meydana gəlmədi. Küfr və zəlalətlərində
iqçainlddıəlaşra. d( َنvəُ xِ ْ üُ rْ rُ əmَ ِ َذا oًlَdْ َuqْ ُla َאrْ ıَ َ )أ- nemətlərini bol edəndən sonra nemət
halda, daha da tüğyan edib Allah-Təalaya
şükür etmədilər. O səbəbə görə, qəfildən onlara əzab göndərdik, əzab
içində çaşqın və sərgərdan qaldılar. Allahın rəhmətindən, bütün xeyir və
mənfəətlərdən binəsib olub hamısı həlak oldu.
küَ iz,ِüَ zאnَ4aْdا5l)ıə)mn-(اkboöُlüaَ ktَ nülənَtraiِaykاlfəəaِمmslْ aiَ llْriاəbırُ ,əِhَداbətiləَrarِ knbُ َ əi)eyfd-əəirbzvdaeylərıeəmronnüolrzaləüarbndnbaücnAəomlsnlaaliağyhry-qdTəaatəllnəmarlpaahaydəkaı.lahe(kبtəِّdmرoَi.ldِ u(ِ Aboُ ,ylْ səyَ udeْ اnərَو
Allah-Təalanın özü oz müqəddəs zatına həmd etməsi insanlara bunu öyrətmək
üçündür ki, zalım şəxslərin həlak olub onların şərindən xilas olmaları böyük
nemətlərdən sayıldığı üçün Allah-Təalaya həmd-səna etmələri vacibdir. Bu
ayə Ad və Səmud camaatının əhvalatına işarədir).
Ahaْ ُכlelıَرlçbאabhَ4kiْ6-َأarوTَ)rşə(ْevכaُْ yəُ lَْ aَأdkْ َرdَأəoَ arrُْ nkُ )اobeَ-lsdaَ (aَأşəe)nqyb-ıaziMəl,hmg(əaəْhənr ُכsəsِəAmınُ ilُmlilazaə,hhَ d(dَ-)ِTıِ,َrəmَْ َkכaُ وüliَ ِa,)ْşَbr-sِ uiivkz اqədlُ əْeəَqrynəəٌ dَlqإdِboueْlləَluk)arniiq-,nalxoianzərzəbqıanəübmırvizravvınməevlrəəyöirneghigöümsazrinlzəəvənəruəqoirn,laua(iyzْنbn-iِإ
tarsın? (Əlbəttə, yoxdur, əgər olsaydı, sizin bu bütlərdən olardı, hansı ki onla-
t(öِتvאhَ َ iْdف اəُ iِّşaَ ُrə eْ َכdəْ ُnْ )ا- (ey Məhəmməd),
rı Allah-Təalaya şərik qoşurdunuz). َ dəlilləri necə bəyan
bax gör ki, bu müşriklərdən ötrü
edirik? (ُ َن ِ -
dəlili təkzib edْ َ ərْ lُ ər.ُ ) dəlil aşkar olandan sonra yenə onlar etiraz edib
47) yَ(ْ aَْ ِ ُכdَ ْاaَأَ ُ َربأaاşَ ْ kَُ )aْ -r(א ُכgَ َأeöنyْ r) ِإsMə-nəəihgzəəmkriAm, sləliadzəh),-əmTzəaüabşlraninkaılznəirləəozladuberı,kqoiə,vfxialəxdbtəənor,əvbzeiaxrbiənıbsəmirzədsniəzənə,
y( ًةeَ tْ iَşsوəْ َأ,ً
نkmَ iamُ zِ א.d(əاSfُمizeْ َdmْ اəür?إşِ rכHiُ kَ elْ əُç)rk-Aiomllaəhdz-aəTfbəeaidlləaənzbıanillıməmzəazob.lıaOnndaəmnzaüqbşorrmixkuüləbşrriditkaələnətrbeddaəişnnq)aö. strı ühdəülark. (oْl-َ
anca4q8A) (lَlaِرhِ -ْ Tُ َوəَalِ aِّ nَ ُın ِإrَ əhِ mَ ْ ُəْ tاilُ əِ mْ ُ אüَ َوj)d-ə(ləeyyəMnəvhəəməzmabədın),dbainz peyğəmbərləri
qorxudan ola-
371
Kəşfül-Həqayiq I
﴾ َوا ِ َ َכ ُ ا ِ َ َא ِ َא َ َ ُ ُ ا ْ َ َ ا ُب٤٨﴿ َ َ ْ َآ َ َ َو َأ ْ َ َ َ َ َ ْ ٌف َ َ ْ ِ ْ َو َ ُ ْ َ ْ َ ُ َن
ِّ ﴾ ُ ْ َ َأ ُ ُل َ ُכ ْ ِ ْ ِ ي َ َ ا ِ ُ ا ِ َو َ َأ ْ َ ُ ا ْ َ ْ َ َو َ َأ ُ ُل َ ُכ ْ ِإ٤٩﴿ ِ َ א َכא ُ ا َ ْ ُ ُ َن
ِ ِ ﴾ َو َأ ْ ِ ْر٥٠﴿ َ َ ٌכ ِإ ْن َأ ِ ُ ِإ َא ُ َ ِإ َ ُ ْ َ ْ َ ْ َ ِ ي ا ْ َ ْ َ َوا ْ َ ِ ُ َأ َ َ َ َ َכ ُ و َن
ْ ِ ِّ ا ِ َ َ َ א ُ َن َأ ْن ُ ْ َ ُ وا ِإ َ َر
raq göndərmişik, səni də onlar kimi göndərmişik. ( َ yْ َoُ xْ َأdو ََوuَ َrْ,َ َ ِآmْ َ َْ əَ hٌَ)فz-uْ َ nkivَmَ ə)
(q َنorُ َxْuَ
Allah-Təalaya iman gətirib yaxşı əməl etsə,
- belə şəxslərə qiyamət gününün əzabından
qəmgin də olmazlar.
(A َنllaُ h4ُ ْ9-َ T) اə(ُ אאaِ ََכlאאaَ ََ nِِ ıباnُ ُ اəَ َכzَ ْa َاbُ ِ ıُ اoَ) َوnَ )l-a-rokaşüəyfxerstliləşərəricnkədkiədbiiisrzr.iamr Quran ayələrini təkzib edib,
edib itaətdən çıxdıqları üçün
ki, 50) (sِ iz اəُ ِdَ اeَ mيirِ əْ mِ ْ َ أَ ُ ُل َ ُכ ْ ُ ) - (ey Məhəmməd),* bu müşriklərə de
mən və iddia etmirəm ki, Allah-Təalanın xəzinələri və
eimnlməsaninnAlialdrlaıənhb-biTülmətaüilrnaənrmuın.z(ilşכəٌərrَ iَəmfliِّ ə ِإnmْ i ُכməَ xلlُyuaُqَأnuımَ َوo)dla-andvıərb,si(rizَ əmْ َ dəْ اleəُ mَyْ əiَأrməَ وm.َ )(-Akviğ,əıhlmdəaqəninqkqəətenəynabr,
iddialar etmirəm ki, qəbul etməyəsiniz, ancaq peyğəmbərlik iddiası edirəm,
noelَ uِإcnəuَ kbiُ ,)m-oəmnhdəöənknmanəlvəcrvaiəqlsoipzheəyöğkçəammtdlbəırərərmlətaarqbgleaəyləivbməzbkiufiə,ilAdiydləliaamnh.ı-TDeədaaihblalaədram).nə(mn َ אdəənn ِإə ِ َِإ ْن أ
ُ vəhy
ağıl-
dan kənar, oyunbaz əməl meydana gəlməyibdir ki, məndən kənar olub
eedyəasğinıliszı.z(cُ aِmَ ْ a َواat, َ bْ َəْsا يkoِ َrْ ْ ُ ) - (ey Məhəmməd),
nifrət َolaْ َn şəxslə göz sahibi olub müşriklərə
de ki, görən şəxs
bərabərdirmi? ( )أَ َ َ َ َ َכ ُ و َن- heç fikirləşmirsiniz (ki, bəlkə nicat tapasınız)?
(*Qeyd: Əgər Hz. Peyğəmbərin bu kəlmədən başqa heç bir sözü olmasaydı da,
təkcə bu sözünə görə ona tabe olub itaət edilməyə layiq idi, çünki bu söz həqiqətin
əsl məğzi və mahiyyətidir. Ağıl sahibləri yaxşı təfəkkür etsinlər. Kaş mən biləydim
ki, bu cür açıq-aşkar olan bir ayə ilə bəzi müsəlman üləmaları olmuş və olacaq hər
şeyin elminə və Allah-Təalanın xəzinələrinə sahib olmağı Hz. Peyğəmbərə necə isnad
edirlər? Nəinki təkcə Hz. Peyğəmbərə, hətta xeyir sahibi imamlara və səhabələrə də
bunu isnad edirlər. Ondan sonra kəşf və kəramət sahibi olduqlarını iddia edənlər
özlərindən bir neçə xurafat, mövhumat düzəldib, xalq da onlara aldanıb, onları dünya
və axirət işlərində ixtiyar sahibi hesab edib, onlardan şəfaət ümidi edərlər. İlahi, bu nə
cəhalətdir? Bəs bu cəhalətə səbəb nədir, səbəbi müsəlmanlar arasındakı təfriqədirmi?
Bu, açıq-aydın bir zəlalət və dindən çıxaraq müşriklərə qoşulmadır).
nan 5Q1u) r(aْ nِ ِّ رlَ a qَ ِإiاyوaُ mَ ْ əُ t ْنgَن أüَ nُ ü َ אnَ dَ əِ A اlِ lِ a ْرhِ -ْ َأT) َوə-al(aenyıMn ətəhrəəmfimnəədc)ə,msəneədivlməhəykodləun-
372
Ənam surəsi
﴾ َو َ َ ْ ُ ِد ا ِ َ َ ْ ُ َن َر ُ ْ ِא ْ َ َ ا ِة٥١﴿ َ ْ َ َ ُ ْ ِ ْ ُدو ِ ِ َو ِ َو َ َ ِ ٌ َ َ ُ ْ َ ُ َن
ْ ُ َوا ْ َ ِ ِّ ُ ِ ُ و َن َو ْ َ ُ َא َ َ ْ َכ ِ ْ ِ َ א ِ ِ ْ ِ ْ َ ْ ٍء َو َא ِ ْ ِ َ א ِ َכ َ َ ْ ِ ْ ِ ْ َ ْ ٍء َ َ ْ ُ َد
﴾ َو َכ َ ِ َכ َ َ א َ ْ َ ُ ْ ِ َ ْ ٍ ِ َ ُ ُ ا َأ َ ُ َ ِء َ ا ُ َ َ ْ ِ ْ ِ ْ َ ْ ِ َא٥٢﴿ َ ِ ِ َ َ ُכ َن ِ َ ا א
qorxan müşrikləri qorxut ki, bəlkə, imana gələrlər. Amma qiyamətə eti-
qadı olmayanlara bu Quranın sözləri heç bir təsir etməyib iman gətir-
məzlər. (Məkkə əhli müşriklər iki qisim idi: bəzilərinin qiyamətə etiqadla-
rqıiyoalumbə, tbgəüzinləürni dinəkAarllaehdə-Trdəia).la(dٌ aِ nَ bَ a َوşqaِ َوnِ ِə ُدوbiْ rِ kْ öُ َməَ kْ َ )o-laonnvlaərndəandəötbriür
şəfaət edən olmaz. (e َنdiُ bَ , ْ mُ َüَ )və-hshəind onları qorxut, bəlkə Allah-Təaladan
qorxub, şirki tərk olarlar. (Müşriklərin rəislərindən bir
neçə nəfər Hz. Peyğəmbərin hüzuruna gəlib dedilər: “Sənin hüzurunda olan
bu yoxsul şəxsləri əgər özündən uzaqlaşdırsan, biz gəlib səninlə oturub da-
nışarıq”. Müşriklər yoxsul müsəlmanlarla bir yerdə oturmağı özlərinə sığış-
dırmayıb, narahat olurdular. Hz. Peyğəmbər buyurdu: “Bu mümkün olan şey
deyil”. Müşriklər dedilər: “O zaman biz sənin yanına gələndə onlar sənin
yanından çıxsınlar, biz gedəndən sonra, yenə daxil olarlar”. Hz. Peyğəmbər,
bəlkə, onların iman etmələrinə ümid edib, bu mətləbə razı oldu. O zaman da
bu sıradakı ayə nazil oldu).
səhə5r-2a)x(şُ aَ mْ َو ُ و َن rِ əُ bِّ ləِ rَ iْ َواAا ِةllَ aَ ْh ِא-Tْ ُəa َرla َنnُı ْ َçaَ ğِırاıbُ ِد,ْ َibaَ َوd)ə-t (ey Məhəmməd),
öz edib, ibadətdən
məqsədləri ancaq pak, müqəddəs Allah olan şəxsləri müşriklərin istəyinə
gtəönrəə,eödzibünddeəynirluəzr:aqbluanşldaırrsmənaə, (d ٍءüْ nَ yْəِviْ ِmِ אəَ qِ səْ dِ lכəَ rْ lَ əَ אiَm) a-n(mgəütşirriikblləərr,haəmrçmənad)
osənnlainrındəhhaqaqqq-h-heseasbabınınınınsəonnəladrəaxldiəyxolixdyouxr.du( ٍءr.ْ َ(Hْ aِ mْ ınِ ْ ıَ zَ ın َכhِ אeَ sِ abْ ıِ Aَ אlوlَ a)h--
Təalayadır. Amma Allah-Təala onların ixlasına şəhadət edəndən sonra heçِ
ymoxödmuri)n.l(ərَ iِ אözü اnَ dِ ə َنnَ ُכ
kimin sözünün etibarı uَ zْ aُ q َدlُ aْ şَ َ d) ı-rsəagnə,r müşriklərin
istəyinə görə yoxsul zalımlardan
olarsan. (İslam dini hər kimin qəlbinə daxil olub, yerləşsə, o, din və millətə
faydalı hesab olunar, heç vaxt ondan islam ümmətinə zərər gəlməz, yoxsul,
ya da varlı, fərqi yoxdur, o şəxs islama görə mötəbər olub, bərabər hüquqlu
müsəlman sayılar).
iَאsٍِtْ َeْ hَْ ِ 5zِ 3aْ ْ ُ)eِ (َْdَََْכiَb))ِ )َ-- َכdوkَ m)eis,-üi(nmmşlrəüüirkşş:rrləiibkkrəliləsəmrrbkiüunüsnfyərlolamvxrəsdauzınrləlmlakarilü,əlastAdəilləmlmaothalad-nhTulaaqənrlaadlraeaıtnnmdaisikgınxön(ırlُ əəmاt, amqloَaüyءrsِ uəıَ lkbُmَimَأoanاnillُ (aaאrrُ َaَ ıَِ
bizim aramızdan islamdan ötrü seçibdir? (Halbuki onlar yoxsul və zəif olan
373
Kəşfül-Həqayiq I
ْ ﴾ َو ِإ َذا َ א َء َك ا ِ َ ُ ْ ِ ُ َن ِ َ َא ِ َא َ ُ ْ َ َ ٌم َ َ ْ ُכ ْ َכ َ َ َر ُכ٥٣﴿ َ ِ َأ َ ْ َ ا ُ ِ َ ْ َ َ ِא א ِכ
ٌ ِ َ َ َ ْ ِ ِ ا ْ َ َ َأ ُ َ ْ َ ِ َ ِ ْ ُכ ْ ُ ًءا ِ َ َ א َ ٍ ُ َא َب ِ ْ َ ْ ِ ِه َو َأ ْ َ َ َ َ ُ َ ُ ٌر َر
َ ِ ﴾ ُ ْ ِإ ِّ ُ ِ ُ َأ ْن َأ ْ ُ َ ا٥٥﴿ َ ِ ِ ْ ُ ْ ﴾ َو َכ َ ِ َכ ُ َ ِّ ُ ا ْ َ َא ِت َو ِ َ ْ َ ِ َ َ ِ ُ ا٥٤﴿
َ َ ِّ ﴾ ُ ْ ِإ٥٦﴿ َ ِ َ ْ ُ ْ َ ْ ُ َن ِ ْ ُدو ِن ا ِ ُ ْ َ َأ ِ ُ َأ ْ َ ا َء ُכ ْ َ ْ َ َ ْ ُ ِإ ًذا َو َא َأ َא ِ َ ا
ِ ِ ْ ُ ْ َ ِّ َ ٍ ِ ْ َر ِّ َو َכ
şəxslərdir, əgər islam dini haqq olsaydı, Allah-Təala bizə minnət qoyub bizi
bseəçsəArdlil.ahM-TüşəraiklaləirsilnamcadvaanbıöntdraüAslelçamh-əTkəaülçaübnuyşüukruürr:)e(dَ ənِ א ِכbəאnِ dَ əَ lْ əَ ِ rُin اə aَ ْ gَ َ)أah-
deyil? (Allah-Təala bəndələrinin əhvalına agah olduğuna görə bu şəxsləri seç-
di. Amma müşriklər küfr və zəlalətdə sabit qaldıqlarına görə, Allah-Təala on-
lardan hidayət və yardımını kəsib, zəlalət içində çaşqın və sərgərdan qaldılar).
r--rrA(-əəuَ Ahlohhَnləanlmmaْlqh5laَأaوiəə4َ-bhqrTtt)ِهi-iaəzِTgə(tiْsאaöəmsَəَ iِlnonzaْאaَ nəَ,dlِQِaoAəنبnoَdَnurllıאəlmursُnَaraِunhəəْrnnُُ yc-)əg.Təiَha-ü(əöymneِgَazəhaَüاəllthpaكəْntَ iirıaءraَtnאibaاköhnَıumvِıəzbاdbِذeَaaiِْإuədvوmtََğı)rəəenı,anş-datsَnldəəَia(zvnvəeygdnaaylْıəəُכəbcztsrMniöiرoَbitrkönkəəbaevhnَriamdrbəaَ ğَכlşiməı)ıbdəqcsşxmdaial-naseihətrlyirdöəi.dıəlqirvb)l(bbiə,bٍ ygَbbrnאədiəəَiuəlnüeehَ sldizzِməkzeüaاilءdًbiəmnA,erədy,dAُrlal.aə(ənalْnx(nlُْכhaٌُכşsdْg-hıəِْ iTَِün-ərَ رTَ.َnəmiٌِمnaٌرaəَəlahَ ahlُ lََْ aüeeَsttnُzْissُ uzَُıəəَََnأə)-)),,
sənd5ə5n)ö(trَ üِ ِ mْ üُ ْ ş اriُ kِ lَ ərَ inِ َ vْ َəِ َوgتüِ nَאaَ hْ اkُarِّ lَ aُ rכıَ nِ َ ə َכh) َوva-lı(neıybMəyəahnəemdmirəikd)k, ih, aobnelalə-
rın əhvalına agah olub, getdikləri yollarından xəbərdar olasan. O zaman
da hər bir şəxsin özünə görə onunla rəftar edəsən.
ki, h5ə6q)iq(ِ ət اə ِنnُدو, mْ ِ ə َنniُ Aْ َ lَlaِhا-Tَ ُ əْ َأaْنlaَ أdُ aِnُ ِّ ) ُ ْ ِإ- (ey Məhəmməd), müşriklərə de
başqa ibadət etdiyiniz bütlərə ibadət
etməkdən qoruyub-saxlayan və mane olan vardır (əql dəlili mənə mane-
dtairb)e, (oْ l ُכmَ ا َءaْ rَأaُ mِ َأ َ ْ ُ ) - ey Məhəmməd, de ki, mən sizin nəfsani istəklərinizə
(ki, yeganə olan Allah-Təaladan keçib sizin kimi bütlərə si-
tayiş edim. Əql dəlilindən keçib nəfsani istəklərə tabe olmaq aqillərin əməli
dsaemyil,)h. ə(qَ iqِ َ əْ tُ əْ اnَ , ِ َא َz أa َ אmا َوaإ ًذnِ ْ َ ) - əgər sizin
o ُ َْ َ kimi asi olub, nəfsani istəklərinizə tabe ol-
sizin haqq yolundan uzaq düşüb,
hidayət tapıb haqqa qovuşan şəxslərdən olmaram.
Allah57-T) ə( aّlِ رaَ nْ ıِ tٍ aَ ِّ َnımَ َ aqِّ إdِ aْ ُ )- (ey Məhəmməd), müşriklərə de ki, həqiqətən,
və ondan başqa məbudun olmamasında mənim
açıq-aşkar olan dəlil və sübutum var. (ِ ِ ْ ُ ْ ) َو َכ- amma siz dəlil və sübutu
374
Ənam surəsi
﴾ ُ ْ َ ْ َأن٥٧﴿ َ ِ ِ َא ِ ْ ِ ي َא َ ْ َ ْ ِ ُ َن ِ ِ ِإ ِن ا ْ ُ ْכ ُ ِإ ِ ِ َ ُ ا ْ َ َو ُ َ َ ْ ُ ا ْ َא
ُ ِ ﴾ َو ِ ْ َ ُه َ َא٥٨﴿ َ ِ ِ ِ ْ ِ ي َא َ ْ َ ْ ِ ُ َن ِ ِ َ ُ ِ َ ا ْ َ ْ ُ َ ْ ِ َو َ ْ َ ُכ ْ َوا ُ َأ ْ َ ُ ِא א
ِ ٍ َ َ ا ْ َ ْ ِ َ َ ْ َ ُ َ א ِإ ُ َ َو َ ْ َ ُ َא ِ ا ْ َ ِّ َوا ْ َ ْ ِ َو َא َ ْ ُ ُ ِ ْ َو َر َ ٍ ِإ َ ْ َ ُ َ א َو
﴾٥٩﴿ ٍ ِ ُ ُ ُ َ א ِت ا ْ َ ْر ِض َو َ َر ْ ٍ َو َ َא ِ ٍ ِإ ِ ِכ َא ٍب
kənara َ yqْ aَonאyَıu)mb-d, oaAəldlzaeayhbi-lıT. kəOai,lAasnilzlıaihtsə-tkTəzyəiiabrlsaienndıiinzbtyoeaznnlaiıknşldəəarsidikzırəq. ovNşaəuqrvesauoxnltsuuöznz.ü,(oيisəِtْəzِ saəאb,َ
mِ ِ ə َنnُimِ ْ
əzab göndərər. (Müşriklər Hz. Peyğəmbərə deyirdilər: “Əgər sən haqq
gd-öehnyaidqrəsqrəmnsösəəzk,dAaelnylacəahnq-ləTArəilanllaavhəs-əThməöakalmdaanneındbəhinzöləəkdrmianüşnyyadaxəğşddıisırrı.sA(ınَll”aِ .hِ (א-ِ َTِ ْ اəُ إaِ ْ lَُ a ْכdَ ُ ُ ıْوrَا.َ) ِإ ِن -
ْا əzab
َُ)
zhْ iُכənَlْaَ iوkَ5s)t8ə-o)dls(aiiِyrzِ idiنnَnıinlzُəıِ zməْ.zَ əaSْ nَbiziאmَimnيəabِnrْ uaiِ mmنsَأödqzْaüَlədirْşrُ i)nbət-iiztvmə(eəiysşiəxMobtliiaəryhraedərtmıım.mmHədyəöaədk)omm,ldsəeaendydkədrəiı,,dthi(aməqqِ ,ْəَittqaُ əyْmَtoْəاaxnmdَ, usəِ irnُ -.َ
Amma məndə heç bir zərrə ixtiyar yoxdur, hökm və qüdrət ancaq Allah-
Təalanın əlindədir. O da şəfqət qaynağıdır, sizə əzab etməkdə tələsməz.
b( َizِdِ אənِאdaُ َhْ aَ ُ أyاa َوx) ş-ı
Allah-Təala sizin kimi zalım və müşriklərin əhvalına
agahdır. Zalımların cəzasını özü verəcəkdir.
59) y(oَ ُlu y ِإoאxَ ُdَ uْ َ r, َ o eِ lْ mَ ْ اləُ rِ אinَ َ x ُهəَ ْzِ iوnَ )ə-sinoinqekyiblideilnminləarçi akriı, onları bilməyə
insanın Allah-Təalanın
ِّ Aَ ْ اllaِ hא-َTəُ aَ ْ lَ aَو
yanındadır. Allah-Təaladan başqa o elmləri bilən olmaz. ( tapa bilməz.
aِ gْ aَ ْ اh) َوdı-r.
dənizlərdə və səhralarda olan şeylərin hamısına
Allah-Təalanın əcaib məxluqatına heç bir şəxs yol
(ylaאeَ hrُ -iَ nTْ َ əqaaِإlraٍ aَ رoَnَوnlıdْğaِınnُ dُ aaْgَ eaאlhَə) َوbo-limratağosaxıcunlm.a(rضydِoaرxْnَ dْ اduتürِ şאkəَ ُinُ,
elə bir yarpaq yoxdur ki, Al-
ِ ٍlaَ rəَtوbَ )in-
miluabhiine)l(mٍ dِ ُəٍب- אaَ ِכçıqِ -aِإydٍıِnَא kَ i َوtaٍ bْ d َرa torpağın altında,
(və və la yabisin illa fi
s َوa)b-itvəolemləabsıinr.y(aAş-çqıqu-rauydşıeny
kitabin َ yox-
dur ki, kitab
Allah-Təalanın elmidir. Allah-Təala öz elmini kitaba oxşadır. Necə ki kitabda
yazılan şey həmişə qalıb, hər bir alim və oxuyan şəxsdən ötrü aşkardır, habelə
bütün əşyalar da Allah-Təalanın elmində sabit və bərqərar olub ondan ötrü
zahir və aşkardır. Allah-Təala bu təşbehi özündən ötrü özü zikr edir. Amma
məxluqdan ötrü belə sözləri danışmaq, Allah-Təalaya təşbeh isnad etmək la-
yiq deyil. Allah-Təala ayədə öz elminin bütün varlıqları ehtiva etdiyini bəyan
edir. Məxluqatın nə həddi var ki, Allah-Təalanın pak zatının elmi müqabilində
söz desin.
375
Kəşfül-Həqayiq I
ِ ْ َ َو ُ َ ا ِ ي َ َ َ א ُכ ْ ِא ْ ِ َو َ ْ َ ُ َא َ َ ْ ُ ْ ِא َ א ِر ُ َ ْ َ ُ ُכ ْ ِ ِ ِ ُ ْ َ َأ َ ٌ ُ َ ُ ِإ
َ ً َ َ َ ْ ﴾ َو ُ َ ا ْ َא ِ ُ َ ْ َق ِ َא ِد ِه َو ُ ْ ِ ُ َ َ ْ ُכ٦٠﴿ َ ْ ِ ُ ُכ ْ ُ ُ َ ِّ ُ ُכ ْ ِ َ א ُכ ْ ُ ْ َ ْ َ ُ َن
َ ﴾ ُ ُردوا ِإ َ ا ِ َ ْ َ ُ ُ ا ْ َ ِّ َأ٦١﴿ ِإ َذا َ א َء َأ َ َ ُכ ُ ا ْ َ ْ ُت َ َ ْ ُ ُر ُ ُ َא َو ُ ْ َ ُ َ ِّ ُ َن
﴾٦٢﴿ َ ِ ِ َ ُ ا ْ ُ ْכ ُ َو ُ َ َأ ْ َ ُع ا ْ َ א
İlahi qüdrətin qarşısında cəmi məxluqatın halı, naxış iynəsi qarşısındaki
gərgəfin halı kimidir. Naxış, nəqqaşın və qələmin qabağında ana rəhmində
olan uşaq kimi acizdir.
Onun hər şeyi ehtiva edən elmi nə ucadır. Allah-Təala bu ayədə və bun-
dan sonra gələn ayələrdə öz kamil qüdrətini bəyan edir).
bidir60k)i,(gِ eْ cאəِ lْə ُכrא yَ َaَ tيanِ d اaَ ُ وsَ )iz-i ey insanlar, Allah-Təala elə bir qüdrət sahi-
vəfat etdirib, bədənləriniz ruhsuz bədənlər
kimi qalar, əgər istəsə, gecələr etdiyiniz günahlara görə, həmin halətdə
syAiazltliَamُshaa-ٌxqTَ ləaَأv)ayə-laagrgü,gendücdanəühldəzaürlzədgrüüedtnndəyaiaAhyyilnealadizqhiba-gT,yüıəondanaaldahabylanialrmadsosaəinznosriladnmaimzaa.qug(rxرaِ dאühَ asdruאıِ rsş.uْeُ (ynْ ldَəََarْ ُאkَِ iِ mُ َِ ْiَ َْوdُ) ُכüَ-şْ َ üvbəُ
Allah-Təala
sizi dirildəcəkdir ki, sizdən ötrü təyin edilən vaxtın tamam olmağı məlum
sAsoizlnldarəhan-Tgheəacaqəl-qagn-ühınnesdtaüəbrzəçdfəiüknnsəiyntao.dp(alْ a ُכneُ taِdcْ iaَyqِinْ sَ ِإıinzُı)əzm-. (də َنilrlُəilَrəْinَndiْ zُəْ iُכnAאsَ olِ lnaْ rh ُכaُ-ِّTَ hُ əeasُ )laab-dsoianznə-
olub
ötrü
dan
xəbər verib o əməllərinizin cəzasını sizə yetirəcəkdir.
olan6A1)lla(ِهhא ِد-َTِ əقaَ lْ aَ dُ ıِrא.َ ْ ا əََ mُ َ ) ََوəl-lْ ə ُכrbْ َdüَ ətnüُ nِ qْ ُ bo َوr)əun-sduAənlləllraairhn.-TüNəsəatülaənmdsəiəzləheaptkseiəymnğiəzvm,əbbqəiarzlliəimbr
(ً
göndərir ki, sizi pis
tərəfimizdən olan peyğəmbərlər nəzarətçidirlər, (Allah-Təala insanlığı
bəzən behişt vədi ilə ümidvar edir, bəzən cəhənnəmin əzabından qorxu-
dur, gah əməllərinə nəzarət edildiyini deməklə (halbuki özü qeybdən agah-
dır) onlara xəbərdarlıq edir ki, bəlkə, zəlalətdən qurtulub, hidayət yoluna
qsiozvinuşəsmunəllalərr. i(n َنizُ əِّ َnُ əzَ aْ rُ ə َوtَאeُ dُ رəُ rُ lْ ərَ َ, تeُ ləْ َ ْk اiُ ُכsiَ zَ lَأəءrَ אdَ əاnِإ َذ birَ i)n-ə
peyğəmbərlər
ölüm gəldi, o
vaxt bizim tərəfimizdən gələn mələklər hökmü təxirə salmayıb müəyyən
edilən anda o şəxsin ruhunu alıb vəfat etdirərlər.
onla6rı2)ha( qِّ qَ ْ اvəُ ُ ədَ ْ aَ lِət اüzَ ِإrاəدوiُرşləُ r)in-imidəalərkəleədrəonnAlalrlaı hv-əTfaətaleatdtiərrəənfidnəənqsaoyntraa-
ْכetُ mْ اəُ َ k َ َ )أ- xəbərdar olun ki, qiyamət
rdaarhlaörk. m( ُ Allah-Təalaya məxsusdur. ( َ ِ günündə َ məxluqat arasın-
ِ أَ ْ َ ُع ا ْ َ א ُ ) َو- haqq-hesab
376
Ənam surəsi
َ ِ َ ُ ْ َ ْ ُ َ ِّ ُכ ْ ِ ْ ُ ُ َ א ِت ا ْ َ ِّ َوا ْ َ ْ ِ َ ْ ُ َ ُ َ َ ً א َو ُ ْ َ ً َ ِ ْ َأ ْ َ א َא ِ ْ َ ِ ِه َ َ ُכ
َ َ ﴾ ُ ْ ُ َ ا ْ َא ِد ُر٦٤﴿ ﴾ ُ ِ ا ُ ُ َ ِّ ُכ ْ ِ ْ َ א َو ِ ْ ُכ ِّ َכ ْ ٍب ُ َأ ْ ُ ْ ُ ْ ِ ُכ َن٦٣﴿ َ ِ ا א ِכ
َأ ْن َ ْ َ َ َ َ ْ ُכ ْ َ َ ا ًא ِ ْ َ ْ ِ ُכ ْ َأ ْو ِ ْ َ ْ ِ َأ ْر ُ ِ ُכ ْ َأ ْو َ ْ ِ َ ُכ ْ ِ َ ً א َو ُ ِ َ َ ْ َ ُכ ْ َ ْ َس
﴾٦٥﴿ َ ْ ٍ ا ْ ُ ْ َכ ْ َ ُ َ ِّ ُف ا ْ َ َא ِت َ َ ُ ْ َ ْ َ ُ َن
çəkənlərin hamısından sürətlə hesab çəkən Allah-Təaladır. Bir şəxsin
haqq-hesabı digər şəxsi haqq-hesab etməkdə Allah-Təalaya mane olmaz.
63) ( ِ ْ bsَ aْoواşnَ qِّ adَ ْ اəتsrِiəzאcəَ ُəُ bzəْ illِaləlْ aכtُ lrəّdِ ,َaُhnْəَmniْ ُca)aş-tk(vaeeryrvMəənəhhkəəimmmdmdiərəd?g),(izًxَlaْinُlq َوAaًאldlaeَhkَ -iTُ,َ Aəُalllْ aaَ )hn--ı
Təaladan
bəla vaxtı (ِه ِ əِ lאbَ אəَ tْtَأəْ, ِ
َ َ ُכ
çağırıb deyərsiniz ki, )َ -ْ َ ) - ilahi, əgər sən bizə bu bəladan nicat
versən, ( َ ِ ِ َ ا א ِכ َ sənə şükür edən bəndələrdən olarıq.
bütü6n4)şi(d ٍبdْə َכtlِّi ُכvْəِ وmَ אəَ ْşِ əْq ُכqəِّ tَ ُliُ ) ُ ِ ا- (ey Məhəmməd), de ki, o bəlalardan və
müsibətlərdən Allah-Təala sizə nicat verər.
yşoəxridkuqr.oş(نuَ r ُכsuِ ْnُ uْzُ .ْ َأ
Allah-Təaladan başqa nicat verən ُ ) - amma nicat
tapandan sonra yenə Allah-Təalaya
Məh6əm5)m(əْ d ِ) ُכ,ُ رdْ َأe ِ kْi,َ Aْ lِ laْوhَ أ-Tْ ُכəِ aْ َlaْ qِ aًאdَ اirَ diْ rْ ُכ َkَ i, َsiَ zْ َə ْنsَأəmَ aَ dُرa ِدn َא,ْ ( اNَ ُ ecْəُ )k-i (ey
Lut
qövmünə və Fil əshabına – Əbrəhənin qoşununa göndərdi), ya da ki, ayağınız
אtlaًəَ rmِəfüْd ُכməَnmِ ْ َ()əyte-inrdyiəennne)əçəəAzfalilbraqhgə-ö,Tnnədeaçələrasqiqnrau,dp(iNrededciirəbk,kaii,rNapunishızəqamöivxəmtlliəlüarnfiünsiatzuləıfbagnböairrəs-abslidirzıi*)n. ii(zsْوə-َأ
dqüadşmirdəniroklia,ssıinzılzə,r(dəٍ nْ َbسəَzْ iَ nْ iُכziَ dْ iَ gəَ rِ lُ وəَ )ri-nzəühlamkiemtdeiydiinbizoəngaözrüəl,mAüllnaüh-dTaədaılza-
danneırclsaəıynaı.bç(ı,تqِp-אiaَ sَ şْ اəkفmaُ rəِّ loَ lُəlarniَ ْt َכdərْəُ kliْ اl)eləd-ri(ibebyAəMlylaaəhnh-əTemdəimarliəakdn)kı,nib,ta(əxَنr,əgُfَiönْ rَ əkْ qُ i,aَ byَ )uıt-sxıbanəllqalkdr.əa,noöntlraür
(*Qeyd: Bu ayədə verilən xəbərin doğruluğu bizim bu zəmanəmizdə aşkardır,
bax, gör, islam ümməti neçə firqə olubdur? Həmişə ədavət və kin-küdurət içindədirlər.
Hər qrup o biri qrupun məzhəbini batil sayıb, özünü haqq sayır və vəhşi, canavar
kimi bir-birinin canına qəsd edib, qətl etmək müsəlmanlar arasında geniş yayılıb-
dır, Qurani-Şərifin ehkamı müsəlmanlar arasında unudulub, hökmsüz qaldığından
cəhalət müsəlmanlara qalib olub, bir-birilərinə düşmən gözüylə baxıb, islamdan
kənar olublar və bu səbəbdən zəifləyiblər, halbuki bir zamanlar şərqdən qərbə dünya-
ya malik olmuşdular. İslam ümməti Quran ayələrinə yaxşı fikir verib, nəfsani arzula-
rını bir kənara qoyub Qurani-Şərifə gərək tabe olsunlar. Bu xəbərin təsdiq olunması
Hz. Peyğəmbərin haqq olduğuna böyük dəlildir).
377
Kəşfül-Həqayiq I
﴾ ِ ُכ ِّ َ َ ٍ ُ ْ َ َ َو َ ْ َف َ ْ َ ُ َن٦٦﴿ ٍ َو َכ َب ِ ِ َ ْ ُ َכ َو ُ َ ا ْ َ ُ ْ َ ْ ُ َ َ ْ ُכ ْ ِ َ ِכ
﴾ َو ِإ َذا َر َأ ْ َ ا ِ َ َ ُ ُ َن ِ َآ َא ِ َא َ َ ْ ِ ْض َ ْ ُ ْ َ َ ُ ُ ا ِ َ ِ ٍ َ ْ ِ ِه َو ِإ א٦٧﴿
ْ ِ ِ ﴾ َو َא َ َ ا ِ َ َ ُ َن ِ ْ ِ َ א٦٨﴿ َ ِ ِ ُ ْ ِ َ َכ ا ْ َ א ُن َ َ َ ْ ُ ْ َ ْ َ ا ِّ ْכ َى َ َ ا ْ َ ْ ِم ا א
﴾ َو َذ ِر ا ِ َ ا َ ُ وا ِد َ ُ ْ َ ِ ًא َو َ ْ ً ا َو َ ْ ُ ُ ا ْ َ َא ُة ا ْ َא٦٩﴿ ِ ْ َ ْ ٍء َو َ ِכ ْ ِذ ْכ َى َ َ ُ ْ َ ُ َن
cama6a6t)ı(mَ üْ ş اrَ iُk َوləכrَ əُ ْ əَ zِ aِ b َبn َכa َوz)il- (ey Məhəmməd), sənin qövmün (Qüreyş)
olduğunu təkzib etdilər, halbuki haqdır,
onlara əzab nazil olmaqda heç bir şübhə yoxdur, (Necə ki Bədirdə Qüreyşə
tٍ əِכkَ zِ ibْ ُכeْ َ tَ mُ əyْ iَ
əzab nazil oldu), ( ْ ُ ) - (ey Məhəmməd), de ki, mən sizə vəkil
deyiləm ki, zorla sizə qadağan edim?
bir 67) ( َvَ aْ rُ dٍ َ ıَ r,ِّ ) ِ ُכ - Qurani-Şərifdə sizə verilən hər bir xəbərin müəyyən
vaxtı o vaxt da gecikmədən o xəbər mütləq vaqe olacaqdır,
(o xəbərlərdən biri də əzab xəbəridir, öz vaxtında vaqe olacaqdır. Bədir
savaşında vxaəxbtəıryinetdişoiğbrvualuqğeuosldizuə)m. (ə َنluُ mَ ْ َ oفlaَ rْ ,َ وbَ )il-ərəszinaibzınkiv, aəzxatıbyveatirş,əynodxə-
tezliklə bu
sa yox? (Məkkədə Qüreyş camaatının məclislərində Hz. Peyğəmbər Quran
oxuyanda ona tənə edib, istehza edirdilər. Sıradakı ayədə Hz. Peyğəmbərə belə
vaxtlarda onların məclisinə daxil olub oturub Quran oxumaq qadağan edilir).
cama6a8t)ı(nَאıِnآَ َאbiِzنiَ mُ şbaeayyُ şəََtqlaَəanْ rُِ isْQmَاö)zuَilz-rْəَأəaرrَonlاiذəَ sza ِإtوaَme)imsh-ətzaeş(ahğneuyzeüaldMzoiebəlddshiöutləənənmnndlaməəvrrə.aeidtbx(dُ)نt,,iאAoَynniْəlnllazaiاhargכm-ıَ önTrَaəmdِnaْ üُ ləkaאncin,إlِ وQiَıs()nضiün-sْrdəe(ِ əneyْ nَyəşَ
çِ ِهıxْ َ ٍ ِ Qَ urِ aاndُ anُ
ki, َ
Məhəmməd), əgər
onların məclisinə daxil olmağı qadağan etdiyini yadından çıxardıb, daxil
(dىüَş ْכəِّ nاdَəْ nَ
olsan, (nəfsin etdiyi hər bir pis əməl şeytana isnad edilir), ْsُ oْ nَ rَaَ
zَ aِlıِ אmاoمlِ aْ َnْ ا yadına
cَ aَ m) -aaAtlllaabhi-rTyəearladnəınotuqramdaağvaən etməsi
onların məclisinə daxil olma.
hesa6b9ın) (d ٍءaْnَ vْ əِ ْ gِ üِ אnَ aِ hْ ıِnَنdaُ nَ َ ِا bَ َirَ א وşَ e)y- müttəqi olan şəxslərə müşriklərin
heç yoxdur, onlara bir zərər aid ol-
kىi,َ ْכb ِذəlْ k ِכəَ َو,)im- laan-
maz. Günahlarının cəzası özlərinə yetişəcəkdir. (eَنtmُ əَ kْ dُ irَ َ
kin müttəqilərə lazım olan onlara öyüd-nəsihət
gətirib müttəqilərin sırasına daxil olsunlar.
oyun7,0ə)y(lاəً nْ َ c َوəًא sِ َayْ ُıbَ ِد, َ ُوا iاsَ teِ hاz ِرaَو َذe)d-ir(eləyr,Mhəahnəsmı kmiəidsl)a, mo mdüinşirioknlləarrkdia, nislöatmrüı
ona
göndərilibdir, belə şəxsləri tərk edib onlara etina iesttməkəl.ə(rאəَ ْ ta اbא ُةeَ َ oْ اluُ bُ ْ hَ a َوq) q-
dünya həyatı onları məğrur edib, aldadıb nəfsani
378
Ənam surəsi
ْ َ ْ ُ َ َو َذ ِّכ ْ ِ ِ َأ ْن ُ ْ َ َ َ ْ ٌ ِ َ א َכ َ َ ْ َ ْ َ َ َ א ِ ْ ُدو ِن ا ِ َو ِ َو َ َ ِ ٌ َو ِإ ْن َ ْ ِ ْل ُכ َ ْ ٍل
ْ ُ ﴾٧٠﴿ ِ ْ َ א ُأو َ ِ َכ ا ِ َ ُأ ْ ِ ُ ا ِ َ א َכ َ ُ ا َ ُ ْ َ َا ٌب ِ ْ َ ِ ٍ َو َ َ ا ٌب َأ ِ ٌ ِ َ א َכא ُ ا َ ْכ ُ ُو َن
ُ ْ َ ْ َ ْ َأ َ ْ ُ ِ ْ ُدو ِن ا ِ َא َ َ ْ َ ُ َא َو َ َ ُ َא َو ُ َ د َ َ َأ ْ َא ِ َא َ ْ َ ِإ ْذ َ َ ا َא ا ُ َכא ِ ي ا
ا َא ِ ُ ِ ا ْ َ ْر ِض َ ْ َ ا َن َ ُ َأ ْ َ א ٌب َ ْ ُ َ ُ ِإ َ ا ْ ُ َ ى ا ْ ِ َא ُ ْ ِإن ُ َ ى ا ِ ُ َ ا ْ ُ َ ى
﴾٧١﴿ َ ِ َ َو ُأ ِ ْ َא ِ ُ ْ ِ َ ِ َ ِّب ا ْ َ א
dasiniliərtəərökyeüddib-nləərs.ih( əْ tَ eَ َכt אkَ iِ gٌüْ nَ aَ hَ kْ ُ a ْنrَِ أ şِ əْ xذ ِّכsَ وlَ ə)r- (ey Məhəmməd), bu Quranla
qazandıqları əməlləri səbəbi
e(dٌ əِ nَ onِ َوlaِ rاd ِنaوnُد öْ tِ rאüَ َ
ilə həlak olub, ilahi əzaba düçar olmasınlar. vَ əَو şəَ fْ aَ )ə-t
Allah-Təaladan başqa onların işlərini idarə
eödzüənndyəonxdöutrrü. (n َ אəْ ِ fْidَ yْ ُə vَ e ٍلrْ sَ ə k ُכi, ْلoِ nْ َ aإ ْنəِ َوz)a-bəogləurnqmiyaasımn,ətyegnüənüonnddəanhəqrəbkuəsl
ooاq-lnaُoulzَ naَכsa)rəmndb-daaəiızbsnq,ləlaö(ahmgtrraöıüldrəbəiimunçkmkiəniil,əlimAəyorəlüyilsaumsohnənk-b,Tüədənəybəalridələianeclynəcəiəılənq,szafaQaiyydbnuıyabarə,ardtinsaüsuıtpçneaavıhraizbnraoidkllmeaıardrrə.əlz(aenنlَ trəlوd.ərُir()ُl.כəٍْ q(rَ ِאi.اyََ Oُِaَכاאmْnُِאləَaِ ِبtْ ٌrُ ٌأgdَِ َاüaَ َِأnnاٌبüْ כöُاnََ tَ )َِdrََووü-ə)ُأ
şiddətli əzab vardır.
ki, b7əs1)la(אyَ iqُ dَ irَ َوkאiَ ,ُ Aَ ْ َ llaَ אhَ -ِTاəِنaوlُدadْ aِ nُ ْ َ َ ) ُ ْ أ- (ey Məhəmməd), müşriklərə de
başqasına, bizə nə mənfəət, nə də zərər
eَ dْذə ِإnَ dْ əَ nِ َא אsَ oْ nَ أraَ َ
vlaeyriəqdbiirlmkəi,yAənllaohb-Tütəlaəlraəbibizaidisəltaemdaəkh?id(aُ y اəَאtَ ا oدnَ dُ َوa)n- bəs bu
dönüb,
oyאkَ ِeiْ ,şاnəىşəxeَysmُ itْ aاüçnşaَrlإğِaiُıkrَrıooُbnlْ aَudqبeٌ d?yאüَi(rz َنdْ اyََأi)oْləَ-lrdhضakaِ nli ْرb,َ kْubاəkinziaِ iomrُ aşِətsאxəaَ rsliıəاnbfُiymbْ َoiْiylَzaaْəاbbيgaəənlِ əld,אd َכay)oos-ləalarongbşyəəəroxldlədsadankişkilqm.aarBil*ııibozo?ldulaə(bnqُ ,َ
kənar olma. Biyabanda həlak olarsan. O şəxs yoldaşlarının sözünə qu-
laq asmayıb, şeytana tabe olub biyabanda həlak oldu. (Ey müşriklər,
istəyirsiniz, biz də bu şəxs kimi olaq? Allah-Təalanın Quranını qoyub siz
(şeeyytManəlhaərma mtaəbde),odluebk,iz,əhləaqləitqsəəthənra, hsıanqdqaohləalnakhiodlaaqyə?t),(Aىllَ aُ ْh ا-َ Tُ əِ a اlىaَ hُ iنd ِإayْ ُ ə)t-i
َyeِ gَ אaَ ْn اə ِّبrَ ِəbَ ِbْ Aِ אlَ lْ aِ ُأh َو-)
islam dinindədir. Ondan kənara düşən zəlalətdədir. ( ُ
- əmr olunmuşuq ki, bütün aləmlərə tərbiyə verən
Təalaya itaət edək. (Tövhidi əmr edən ağıldır. Neçə dəfə bu mətləbə işarə
olunubdur. Çünki ağıl Allahı bilmədə təkbaşına kifayət edər. Peyğəmbərlər
isə xalqı qəflətdən oyatmaqdan ötrü lazımdır. Ağıl sahiblərinin diqqət etməsi
tövsiyə edilir).
379
Kəşfül-Həqayiq I
﴾ َو ُ َ ا ِ ي َ َ َ ا َ א َوا ِت َوا ْ َ ْر َض٧٢﴿ َو َأ ْن َأ ِ ُ ا ا َ َة َوا ُ ُه َو ُ َ ا ِ ي ِإ َ ْ ِ ُ ْ َ ُ و َن
ِא ْ َ ِّ َو َ ْ َم َ ُ ُل ُכ ْ َ َ ُכ ُن َ ْ ُ ُ ا ْ َ َو َ ُ ا ْ ُ ْ ُכ َ ْ َم ُ ْ َ ُ ِ ا ِر َ א ِ ُ ا ْ َ ْ ِ َوا َ א َد ِة
ً َ ِ ﴾ َو ِإ ْذ َא َل ِإ ْ َ ا ِ ُ ِ َ ِ ِ َآ َز َر َأ َ ِ ُ َأ ْ َא ًא َآ٧٣﴿ ُ ِ َ ْ َو ُ َ ا ْ َ ِכ ُ ا
(*Qeyd: Bu məsəl ərəblərin etiqadına görədir, ərəblərə görə - cin və şeytan,
qulyabanılar insana çöllərdə, biyabanlarda hakim olub düz yoldan onu çıxarıb, həlak
edərlər. Bundan ötrü bəzi mənasız hekayələr və xurafat sözlər nəql ediblər. Allah-
Təala Qurani-Şərifində insanın adəti üzrə danışdığına görə, ərəblərin öz aralarında
adət olan məsəl və hekayələrlə əsl həqiqi mətləbi onlara bildirir, əsli və həqiqəti ol-
mayan şeyi məsəl kimi qeyd etməkdə heç bir maneə yoxdur. Bu, örf və adətdə olan
şeydir. Ya da ki Allah-Təala müşriklərin özlərini şeytan sayıb, onların azdırması ilə
asi olanları biyabanda yoldaşlarından kənara düşüb çaşqın və sərgərdan qalıb həlak
olan şəxslərə oxşadır. Diqqət edilsin).
72) q-(هıُ tlaıُnmا, َوaA َةmlَ ləanh ا-AاTlُ əlaaِ َأhlنaْ-َأdT َوa)əna-layqeotnərrəxəuAfbilnlaənhah-maTqaəqza-ılhateəbsriakzbədeətammnrəöytbirnuü.ytu(oِrpْ uَ ِإlbaيdnِuaاcraَkqُ iو-َ,
namaz
s َنıوnُ ıَz.ْ ُ )
übzirrəş7ey3ya)ər(aoِّ dَlaْ אdnِ ضeAsَ əرlْ ,lَ aْ اoh َو-تşTِ eاəوyَ aَ אloadاaınrَ .َ dَ (aيُنmاَ ُِכöَ َ vُْ c َُכوu)لd-ُ səmaları və yeri haqq və hikmət
ُ oَ lمaَ ْrَ .“() َو-oAl”llsaöhz-üTəAalllaahn-əTəzaalmanaınn
iradəsindən, istəyindən ibarətdir. Allah-Təala nə zaman bir şeyin olmasını
istəsə, o şey mövcud olar, “ol” sözünə ehtiyacı yoxdur). ( Hَ ْə اrُ ُ bْ َ i)r - Allah-
Təalanın sözü və fərmanı tamamən haqq və hikmətdir. məxluq
ancaq hikmət üzrə dünyaya gələr. (ِر اməِ hُ şəَ ْ rُ d َمəْ َ
surətlərə* ruh üflənib, hamısı dirilib, כhُ aْ zُ ıْ اrُ َ o) َوla-n məhv olan
gündə də
tsvüəəlntaəəşnkməatərlvaləəarpginaaddhəşoahlhailknıqmdAəatlAlsaalhlha-iThb-əiTdailəraa,ylxaaadmlıqrəı.nx(sُ euِtَsddْiاyuُ irِכ,x(eَ ِةyْا َدiאrََ ُ vا َوə) َو-şəِ Arْ َ ləْlاamُhِəא-lَTl)əə-raəqlaaegybabühə-
və xəbərdardır.
(*Qeyd: Sur – surətin cəmidir, surdan məqsəd bədənlərin surətidir ki, dağılıb
məhv olublar. Onlara ruh üflənməklə yenidən dirilərlər. Nəhv alimlərindən Əbu Übey-
də və təfsirçilərdən Həsən əl-Bəsri və Müqatil belə deyibdir. Sur barəsində başqa mə-
nasız sözlər də deyilib. Onları qeyd etmək layiq deyildir).
bözəüyan7nə4t)eat(n,ز َرorَ َآı*zِ aِvَ mِə aُ mnِ ə اkَbْ ِإiuلaَdאtَ aq ْذsإəِ وıَ b)(uA-l(zeeədyriərM)sdəənehd?əmi: m“(əً dَ )ِ َآ, xalqa İbrahimin əhvalatını
ُ أَ ْ َא ًא ِ َ َ )أ- Ey ata, bütləri
(*Qeyd: Hz. İbrahimin atası Azər büt düzəldən idi. Uşaqlıq vaxtı Hz. İbrahimə
verərdi ki, apar sat. Hz. İbrahim aparıb bazarda deyərdi: “Zərər və mənfəət verməyən
380
Ənam surəsi
﴾ َو َכ َ ِ َכ ُ ِ ي ِإ ْ َ ا ِ َ َ َ ُכ َت ا َ א َوا ِت َوا ْ َ ْر ِض٧٤﴿ ٍ ِ ُ ِإ ِّ َأ َرا َك َو َ ْ َ َכ ِ َ َ ٍل
ِ ﴾ َ َ א َ َ َ ْ ِ ا ْ ُ َر َأى َכ ْ َכ ًא َא َل َ َ ا َر ِّ َ َ א َأ َ َ َא َل َ ُأ٧٥﴿ َ ِ ِ ُ ْ َو ِ َ ُכ َن ِ َ ا
﴾٧٦﴿ َ ِ ِ َ ْ ا
bu şeyi kim alar?” Ondan sonra bütləri su kənarına aparardı, onları suyun içinə salıb
deyərdi: “Su için”. Elə ki camaat onun bu hərəkətini gördü, uşaqlıqdan onunla ədavət
saxlamağa başladılar. 16 yaşında peyğəmbərliklə vəzifələnib, onları imana dəvət etdi.
Heç bir nəfər köməyi yox idi. Hətta atası ona son dərəcə düşmən olub tək, yalqız
müşriklərin qarşısında durub, Allah-Təalanın hökmünü yaydı).
k( ٍarِ ُ َ َ ٍل zəlِ aכlَ ətَ dْ َ əَو g َكöَراrَأürِّ ə) ِإm-”E. (yYaegtaa,nhəəoqlaiqnəAtəlnla,hm-Təənalsaənnıiqvoəyuqbövbmütəünsiütaayşiş-
olan
edirsiniz).
sahib7i5)e(dضibِ َ ْرaْ اt َوaتsِın َواıאnَ vاə َتqُכöَvَ mَ üِ nَ اüْ ِإnيzِ ُ əכlَaِlَəَכtوdَ )ə-onldecuəğukni uİboranhaimbiildbiərsdirikət,
habelə Allahın səmalarda və yerdə olan səltənətini və kamil qüdrətini
ona göstərib zəlalət pərdəsini onun təmiz qəlbindən açıb götürdük ki,
mühakimə yoluyla hidayət tapıb Allah-Təalanın vəhdaniyyətini dəlil üzrə
Tisəbaaltanetıdni.v(əَhdِ ِ anُ ْ iاyَyِətَنinُכəَ ِ وtَ )am-
Hz. İbrahimin bəsirətini açdıq ki, Allah-
inanan şəxslərdən olsun. (Hz. İbrahimin
qövmü bütpərəst idi, bəzisi də günəşə, aya və ulduzlara sitayiş edirdilər. Hz.
İbrahim istədi ki, onların din və məzhəblərində xətalarını ağıl yoluyla onla-
ra bəyan edib bildirsin.Yəni bu şeylər ki, ibadət edirsiniz, heç birisi ibadətə
və məbud olmağa layiq deyildir. Çünki o şeylərin hamısının sonradan yara-
dıldığı, məxluq olduğu aşkardır. Məxluq məbud ola bilməz. Məxluqatı bir
yaradan lazımdır. O yaradan da mütləq qüdrət sahibi və yeganə məbud olan
Allahdır ki, bütün zərrələrin və kainatın idarəsi o pak, müqəddəs zata bağlıdır,
bu səbəbdən gələn ayədə qeyd olunan dəlillər üzrə onların dinini batil edib,
həqiqi və şəriksiz məbud olan yeganə Allah-Təalaya sitayiş edilməsinin va-
cibliyini isbat edir. İndi bu ayənin təfsirinə başlayaq).
vaxt7ı 6o)lu(bَ ِ ِ َ ْ أُ ِ ا َ َא َل َ َ ََ َ א أ ِّ َ َ ْ ِ ا ْ ُ َرأَى َכ ْ َכ ًא َא َل َ َ ا َر َ ) َ َ א- gecə*
ulduzlar zahir oldu,
(*Qeyd: Bu əhvalat Hz. İbrahimin peyğəmbərliyinin əvvəlində vaqe olubdur).
Hz. İbrahim, ulduzu (Zöhrə) gördü, hansı ki qövmü ona sitayiş edirdi. On-
ların dinini dəlil üzrə batil etməkdən ötrü o da onlara qarışıb onlar deyən
sözü dedi: “Mənim rəbbim və məbudum (Zöhrə) ulduzudur, (Necə ki siz
deyirsiniz, mən də ona sitayiş edirəm”. Ondan sonra gözləyib gördü ki, Zöhrə
qürub etdi. Ondan sonra geri qayıtdı ki, onların dininin batil olduğunu bəyan
etsin. Dedi: “Bir məbud ki, dəyişib, bir haldan digər bir hala və bir məkandan
381
Kəşfül-Həqayiq I
َ َ א َر َأى ا ْ َ َ َ َא ِز ً א َא َل َ َ ا َر ِّ َ َ א َأ َ َ َא َل َ ِ ْ َ ْ َ ْ ِ ِ َر ِّ َ َ ُכ َ ِ َ ا ْ َ ْ ِم
ِّ ﴾ َ َ א َر َأى ا ْ َ َא ِز َ ً َא َل َ َ ا َر ِّ َ َ ا َأ ْכ َ ُ َ َ א َأ َ َ ْ َא َل َא َ ْ ِم ِإ٧٧﴿ َ ِّ ا א
﴾ ِإ ِّ َو ْ ُ َو ْ ِ َ ِ ِ ي َ َ َ ا َ א َوا ِت َوا ْ َ ْر َض َ ِ ًא َو َא َأ َא٧٨﴿ َ ِ ي ٌء ِ א ُ ْ ِ ُכ َن
﴾٧٩﴿ َ ِ َ ا ْ ُ ْ ِ ِכ
digər bir məkana keçsin, bəzən zahir olub, bəzən pərdə arxasına keçsin, belə
məbuda ibadət etmək istəmərəm, mənə belə məbud lazım deyildir”).
ay 77) (ًא a ِزy َאa َ sَ əَ cْ اdىəَرأeَ dאənَ َ l)ər- (ondan sonra Hz. İbrahim dayanıb gözlədi ki,
doğdu, səcdəyə düşüb sitayiş etdilər), elə ki Hz. İbra-
him ayın doğduğunu gördü, ( ّkِ َرiاaَ yَ aא َلsَ i)ta-ydişededi:ən“lBəur ddeudrilmərə,nHimz. rəbbim və
məbudum,” (Zöhrə deyil. Necə İbrahim də
onlar kimi dedi: “Mən də sizin kimi qəbul etdim, bəs görün belə şey rəbb və
( َ َ َ ) َ َ א أ- elə ki ay da ulduz kimi bat-
məbud olmağa layiqdir, yoxsa yox?”) ) َא َل- dedi: “Ağıllı şəxs də bu ulduza
sdiıt,a(yَ işِّ א edاəمrِ ْmَ ْ اi?َ َِ əvِّ َرvəlِ kِ iْ َ kْ iَ mْ iِ َ bir ulduzdur. Onun kimi batdı. Aqil
Bu َ َ ُכ
da
şəxs belə şeylərə necə sitayiş edər? Əgər Allah-Təala məni öz sitayişində
sabitqədəm etməsə, əlbəttə mən də sizin kimi asi və haqdan kənara düşən
camaatdan olaram”.
dlaür,a(7gq8üa)nrə(ışً sıَ biِزtאaoَ ynilَşaْ erdkاəiىnmlَأəَرirאdseiَ tَda)iy-:i“şHBeztud.diİlubərrr)am,h(əiُ mnَ ْכiَأmاeَ lَərəkbِّ i َرbgاiَ ümَ nلvَəאşəَ )imn- ədHbozuğ.ddİubumrğau.hnBiumugöoöznrü--
َ) َ َ א أ
-dəeloənklairgdüannəbş ödyəükbavtədın, uHrza.nİidbirra. hİbimaddəetdeid:i“lmEəyyqəöbvuml,aybiuqddiar”o.n(laْ rَ َ kimi
qeyb oldu, bunların heç biri ibadət edilməyə layiq deyildir, çünki bun-
ların seyr və hərəkətindən məlum oldu ki, məxluqdurlar. Məxluq olan
şey necə məbud olar, halbuki məxluqun özünün Xaliqə ehtiyacı var. Belə
şeyləri Allah-Təalaya şərik qoşmaq, ya da ona Allah demək layiqdirmi?”)
אşəِ rٌءiيk qَ oşِّ ِإdِمuْ qَ אlَaلrَ אıَ n)ı-zdİbarnauhzimağdamed”i:.
(ُ ْ ِ ُכ َن ِ “Ey qövm, həqiqətən, mən sizin
Allaha
dinlə7r9in)i(dضəَ lرiْ َlْ اü َوzتrِ əَواbאaَ tilا eَ َtdَ iي, oِ nِ daَ ِnْ وsَ onُ rْ a وyَ egِّ إaِ )n-ə (elə ki Hz. İbrahim onların
olan Allah-Təalaya sitayiş
etməyin vacib olduğunu bəyan etməkdən ötrü buyurur:) həqiqətən, mən üzü-
mü bu şeylərdən ibadət məqamında yeganə olan, səmaları və yeri yaradıb,
iy-boəaxldbdəəattnitnəyd,amərnaədknaesçniizbAinlblakirhimo-TliaəAnallAlaalyhlaa-hTç-eəTvaəilraadylaiamyşa.ə(riאbiً kaِ dَ q)əot-şeabdnüiltraüərnmdba. na(tَ dilِכeoِylْialُ ənْ اmşَ e.ِ yאlَ َأəאrَ iَوn)
382
Ənam surəsi
َو َ א ُ َ ْ ُ ُ َא َل َأ ُ َ א ِّ ِ ا ِ َو َ ْ َ َ ا ِن َو َ َأ َ א ُف َא ُ ْ ِ ُכ َن ِ ِ ِإ َأ ْن َ َ א َء َر ِّ َ ْ ًא
ْ ﴾ َو َכ ْ َ َأ َ א ُف َא َأ ْ َ ْכ ُ ْ َو َ َ َ א ُ َن َأ ُכ٨٠﴿ َو ِ َ َر ِّ ُכ َ ْ ٍء ِ ْ ً א َأ َ َ َ َ َ כ ُ و َن
﴾٨١﴿ َأ ْ َ ْכ ُ ْ ِא ِ َא َ ْ ُ َ ِّ ْل ِ ِ َ َ ْ ُכ ْ ُ ْ َ א ًא َ َي ا ْ َ ِ َ ْ ِ َأ َ ِא ْ َ ْ ِ ِإ ْن ُכ ْ ُ ْ َ ْ َ ُ َن
﴾٨٢﴿ ا ِ َ َآ َ ُ ا َو َ ْ َ ْ ِ ُ ا ِإ َ א َ ُ ْ ِ ُ ْ ٍ ُأو َ ِ َכ َ ُ ُ ا ْ َ ْ ُ َو ُ ْ ُ ْ َ ُ و َن
نTmِ اəüَ aَ bl8aْaَ0hَوm))is(-əəُ nُHviْ َəzöُ.mzİאbütَ örnَوav)ahh-qiimideşliəəndykəeəidhgHiii:drz“ia.şSyİibibəzt,rnateöəhdviqimhbəi,ddqməiörqəviənmdbrAüuanllkleüasthnımz-dTbəidiənraiilncləaairn.mbı(aِavtaاialthseِ ıitnddı,ِّiz,ş,oəAאnrَ liuُlkَأansلhَliאaz-َ
bilərkən, siz mənimlə münaqişə və mübahisə edirsiniz?” (Müşriklər Hz. İb-
rahimi öz məbudları ilə qorxudub deyirdilər: “Onların haqqında nalayiq sözlər
فmُ אəَ nَ أimَ َو
אdoً enْ َmlaərِّ,d َرsaَءəאnnَ əَqنoْ zَأrəxrəu ِإrmِ ِ y) e-ytoiorxədşreluəyrrl”ə(.rkiOi,knmil,aəArnınləlaczhaə-vrTaəəbraıynlaedytaiarbsşuiənyrluiəkrru,qrç:o)üşn(uَنkris ُכuoِ nnْ ُ ulaאzَr, heç bir
zərər yetirməyə qadir deyillər). Ancaq mənim rəbbim Allah-Təala bir
zərər yetirmək istəsə, o vaxt mən qorxaram. (Çünki mənim rəbbim zərər və
molmənafsəıəttəyəectcirümbləüyədeqyaidl)i.rdÇirü).n(kאiً ْ mِ ءəٍ nْ iَ m ُכrəbِّ َرbiَ mِ َوA) -lla(vhə-Tzəəraəlranyıentiremlməyiəbqüatüdinr
şeyləri ehtiva edər. (Hər bir şeyə agah olan şəxs onları istədiyi kimi idarə
eatcmizəayrəadsəınqdaadifrəorlqarq)o. y(َنaوsُıכnَ ıَzَ ?َ َ َ )أ- bəs fikir vermirsiniz ki, qüdrətli olanla
81) m( ْəُ כnْ َ ْoَأnאlَ aفrُ d אaَ َأn nَ ْ َכeوcَ )ə-qoorşxeuylmər?i ki, siz Allah-Təalaya şərik qoşur-
sunuz, ِّşَ eُ yْ lَ əאrَ iِ Halbuki onlardan heç bir zərər
gməalmyıəbz.Al(lאaً אhَ -ْ Tُ əْ a ُכlْaَ َyaِ ِ qْ oَ أşْ u ُכrَأsu َنnُ uَ אzَ
ْل şאəِ rْiُkَ ْכ kَiو,َ )A-llhaahl-bTuəkailasioznqlaorrıxn-
o
şərik olması haqda heç bir dəlil göndərməyibdir. (Çünki hər bir şeyə gərək
Allah-Təaladan dəlil olsun. Əgər onlar Allah-Təalaya şərik olsalar, gərək,
Allah-Təala onların haqqında bir dəlil göndərsin. Necə ola bilər ki, Allah-
Təala özündən ötrü şərik təyin etsin? Siz belə bir şeydən qorxmursunuzsa,
ma َنməُ naَ ْnَnliْıyqُ ْ əُכdنaْsِإiozِ liunْ َ bْ אbِ )xüa-tltəbirrədcsəənimkiqofolirmrxquaəmğnai,nlha(eymçiqüqşdoriirrkx?luəƏnmcgüədrveəyehlimlhdiidsrilanəhr))ihb. ai(sninsَ ıiَأzbsِ iərْ َ,i ِ َ ْ َ َي ا
əmin-
bəyan
edin. (Sizdə nə elm, nə də fərasət vardır ki, müşriklə müvəhhid arasında fərq
qoyasınız, əgər fərq qoyan olsaydınız, müşrik olmazdınız).
82) i(mٍ ْ aُ nِ lْaُ rَ אıَnإıِ اAُ lِ lْ aَ hْ -َ وTَ ə اaُ lَ aَ آyَ a ِ )ا- o şəxslər ki Allah-Təalaya iman
gətirib şərik* qoşmaqla bulaşdırmayıblar,
( )أُو َ ِ َכ َ ُ ُ ا ْ َ ْ ُ َو ُ ْ ُ ْ َ ُ و َن- Allah-Təalanın əzabından əmin-amanlıqda olub
383
Kəşfül-Həqayiq I
﴾٨٣﴿ ٌ ِ َ ٌ َو ِ ْ َכ ُ ُ َא َآ َ ْ َא َ א ِإ ْ َ ا ِ َ َ َ َ ْ ِ ِ َ ْ َ ُ َد َر َ א ٍت َ ْ َ َ א ُء ِإن َر َכ َ ِכ
َو َو َ ْ َא َ ُ ِإ ْ َ א َق َو َ ْ ُ َب ُכ َ َ ْ َא َو ُ ً א َ َ ْ َא ِ ْ َ ْ ُ َو ِ ْ ُذ ِّر ِ ِ َدا ُوو َد َو ُ َ ْ َ א َن َو َأ َب
﴾ َو َز َכ ِ א َو َ ْ َ َو ِ َ َو ِإ ْ َא َس٨٤﴿ َ ِ ِ ْ ُ ْ َو ُ ُ َ َو ُ َ َو َ א ُرو َن َو َכ َ ِ َכ َ ْ ِ ي ا
﴾٨٦﴿ َ ِ َ ﴾ َو ِإ ْ َ א ِ َ َوا ْ َ َ َ َو ُ ُ َ َو ُ ً א َو ُכ َ ْ َא َ َ ا ْ َ א٨٥﴿ َ ِ ِ ُכ ِ َ ا א
xatircəm olmaq o şəxslərdən ötrüdür, nəinki sizin kimi müşriklərdən ötrü
və həqiqət yoluna da hidayət tapan onlardırlar.
(*Qeyd: Allah-Təalaya şərik qoşmaq böyük zülmdür, şirkdən böyük hansı zülm
var? Necə ki Loğman oğluna nəsihət edib deyir: “Ey oğul, Allah-Təalaya şərik qoş-
ma, Allah-Təalaya şərik qoşmaq böyük zülmdür”. İnşallah Loğman surəsində qeyd
olunacaqdır).
dəlil8lə3r)im(ِ iِzْdَ ir.َ Oَ nَ laِ اrَ ıْ ِإİאbَ אrَ aْ َ َآhiאmَ ُ əُ bכəَ xْ şِ َوe)td-ikb.u(BqueyddəloillluərnaağnıldvəalisliltəərsilbəizHimz.
İbrahimə verilmişdi ki, onlarla dəlil gətirib qövmünə qalib olsun. O səbəbdən
Hz. İbrahimin dərəcəsini ucaltdıq, halbuki o da həmin qövm və camaatdan
uidcia).ld(ءıُ bَ א تbٍ aאşَ qَد َرalaُ َ rْ ıَ )na-
oَ nْ uَ kimi istəsək, onun dərəcəsini elm və hikmətdə
üstün edərik. Necə ki Hz. İbrahimi üstün etdik.
(hٌikِ mَ ٌət ِכsَ aכhَ ib َرiنv) ِإə-x(aelyqıMn əəhməəmllmərəidn)ə,
həqiqətən, sənin rəbbin hər bir elmdə
agahdır.
onun84o)ğ(lאuَ ْ *َ َ Yaُכqu َبbuُ ْ َb َوəقxَ şَ א eْ t ِإdُiَkא,َ ْ oَ وnَ َوl)ar-ı və Hz. İbrahimə oğlu İshaqı və
haqq yoluna hidayət edib, hər
birinə peyğəmbərlik verdik.
(*Qeyd: Yaqub İshaq oğlu Hz. İbrahimin sağlığında dünyaya gəlibdir).
hida(yəُ ْtَ eْ dِ iאbَ ْ,َ َonً אa ُp َوe) y-ğəvmə bNəurhliuk da Hz. İbrahimdən əvvəl haqq yoluna
verdik. (və min zurriyyətihi Davudə və
Spyو َنaüeرyxُlאeğşَ yıوəَ mməmabَnəəəlrُ وlَveədərəَiEnُ hyaُşyَوəquxبqbَ səltəəَvأrوrَ əə)əfY-minuvüəsəkuhyfaəiefdanvatəəyvHəMetrzuei.btsİda,biorvknaə, lh(aHiَrmaıِ riِdunْ nanُəْh)ə اas(يlنqَ iِאnqَْ dَْ َtəכəُ nَ rِ َوəَqَدfوَכieوnُ َوy)اəدdَ -hِ oِhilرdِّau ُذabnyeْaəlِ nəوtَ
etdik.
nəsli8n5d)ən( َ ِ ِא Z اəَ kِ ərُכiyسyaَ א,َ ْ إYِ َوəhyَ aِ , َوİsaَ ْ vَ وəَ אİlِ yز َכaَ وsَ ) - və yenə Hz. İbrahimin
olan peyğəmbəri haqq tərəfinə
hidayət etdik. Hər biri də saleh olan şəxs idi.
nəsli8n6d)ə(nَ nِ eَ אçَ əْ ا nəَ َfəאrَ ْi dَ ə* ُכ- َوİאsً mُ وaَ yılَ ,ُ Əُ َوlyَ əَ sَ aْ وا,َ Yَ uِ nَ אisْ ِإv َوə) - və Hz. İbrahimin
Lut peyğəmbəri də
haqq tərəfinə hidayət edib hər birini öz aləmlərində olan məxluqata üs-
tün etdik.
384
Ənam surəsi
﴾ َذ ِ َכ ُ َ ى٨٧﴿ ٍ ِ َ ْ ُ َو ِ ْ َآ َא ِ ِ ْ َو ُذ ِّر א ِ ِ ْ َو ِإ ْ َ ا ِ ِ ْ َوا ْ َ َ ْ َא ُ ْ َو َ َ ْ َא ُ ْ ِإ َ ِ َ ا ٍط
َ ِ ﴾ ُأو َ ِ َכ ا٨٨﴿ ا ِ َ ْ ِ ي ِ ِ َ ْ َ َ א ُء ِ ْ ِ َא ِد ِه َو َ ْ َأ ْ َ ُכ ا َ َ ِ َ َ ْ ُ ْ َא َכא ُ ا َ ْ َ ُ َن
﴾٨٩﴿ َ ِ ِ َآ َ ْ َא ُ ُ ا ْ ِכ َא َب َوا ْ ُ ْכ َ َوا ُ َة َ ِ ْن َ ْכ ُ ْ ِ َ א َ ُ َ ِء َ َ ْ َوכ ْ َא ِ َ א َ ْ ًא َ ْ ُ ا ِ َ א ِ َכא
ُأو َ ِ َכ ا ِ َ َ َ ى ا ُ َ ِ ُ َ ا ُ ُ ا ْ َ ِ ِه
(*Qeyd: Hərçənd Lut Hz. İbrahimin nəslindən deyil, ancaq Hz. İbrahimin qar-
daşı Harunun oğludur. Qardaşı oğlu olduğu üçün övlad sayıldı. Yəni qardaş oğlu
insanın övladı kimidir. Hz. İsa da Hz. İbrahimin nəslindən olan qız övladıdır. Bu ayə
buna dəlildir ki, şəxsin qız övladı oğul övladıyla eyni səviyyədədir).
sinin87a)ta(-ْ bِ aِ اbَ ْa ِإs َوınْ aِ ِ,א رöِّ ُذv َوlaْ dِ ِlאaَ َآrıْ nِ aَو )- bu qeyd olunan peyğəmbərlərin bəzi-
və qardaşlarına hidayət edib öz aləmlə-
rində olan məxluqata üstün etdik. (Peyğəmbərlərin bütün ata-babaları, öv-
ladları və qardaşları müvəhhid olmadığından Allah-Təala buyurur: “Onlardan
bəzisinə hidayət edilib). ( ٍ sِ َeْçُib ٍط,ا dَ üِ z َy ِإoْ lُaَא hْ َ iَ d َوaْyُ əאtَ ْ َeَ tْ dَواi)k-”.insanların
dan qeyd olunan şəxsləri arasın-
şərik8q8)oş(mא ِد ِهaَ ِmْ aِ q ُءA َ אlَ laْ hَ -ِ Tِ يəaِ lْ aَ nِ ıاnىhَ iُdכaَ yِ ذəَ )ti-dAir.lAlalhla-Th-əTaləaanlaı şəriksiz bilib ona
öz bəndələrindən
bنkmَ aiümُ tَivliْ əَ ohiاslhutُ əאibَכdsəpא,şَ uətçxْ öُ svoْ lَ həl)aridr-,hinşhiidəərarkhyhibədatüdaltdyəüanəntdsəeoümdnnəəryrlaa.lədA(raاilُכlbeaَ athdْ tَأ-iiTlkْ eəَlوəَda)rləia-ry.ya(əaHgxşəəşərırrçəipəkmnedyqəğlopləəşemsryağboləaənmrrl,albər(ərdَ ralِvəَ nərَ
Allah-Təalaya şərik qoşmazlar, amma bu, ona işarədir ki, peyğəmbər də olsa,
kim Allah-Təalaya şərik qoşsa, onun yaxşı əməlləri tamamən batil olar).
tءMhِ əaَrəlُ əhaَ f8əliאnm9vَ ِ)də)m(əh- َةnəadُ(gr)eاa,əوyَ hlməَ Məכnْ qbُəkiaqْhاirوətəَ əamtبsَəbimnאnlَ aِכ,dərْpdاəıe)ُ iky,ُnאiğəَktْəgaَ aَآməbrَr,beeِMətlsاrməכləَilkyəِvَkərوə,ُəأv)(pə-əَehkbyِ liğِuiאtכəَaqpmِbeeאlbَyyaِ dğərاrəaolmُ iliْkumَ bnאbəaً arəْnnَ lxiאgyşpَ əiِ ee,tאytiَ Adrْğכmiləَوklmaə.ْ hyَb(َ i-)ْəTُsr- ْכəəlَ nəa(نerْilnayِəَ
ümmətindən elə bir camaata həvalə edərik ki, onlara iman gətirib heç
vaxt kafir olmazlar. (Bu ayənin ehtivasına mühacir, ənsar və onlardan sonra
gələn bütün müsəlmanlar daxildir, hansı ki Hz. Peyğəmbəri təsdiq edib, Qu-
rana iman gətirib, Quranın fərmanıyla qeyd olunan peyğəmbərləri və onlara
nazil olan kitabları təsdiq ediblər. Bəs bizim bu zəmanədə olan müsəlmanlar
da bu ayənin ehtivasına daxildirlər, yoxsa yox? Allah-Təala bilir, amma onla-
rın əməlləri daxil olmadıqlarını göstərir).
bərlə9r0d)i(rُ ىا َAَ llَ ahِ - اT َכəِ aَ وlُأa) - (ey Məhəmməd), onlar bu qeyd olunan peyğəm-
ki, onlara hidayət edib peyğəmbərlik bəxş edibdir.
( ) َ ِ ُ َ ا ُ ُ ا ْ َ ِ ِه- sən də (ey Məhəmməd), dində müvəhhid olmaqda bu qeyd
385
Kəşfül-Həqayiq I
﴾ َو َא َ َ ُروا ا َ َ َ ْ ِر ِه ِإ ْذ َא ُ ا َא٩٠﴿ َ ِ َ ُ ْ َ َأ ْ َ ُ ُכ ْ َ َ ْ ِ َأ ْ ً ا ِإ ْن ُ َ ِإ ِذ ْכ َ ى ِ ْ َ א
ُ َ ُ َ ْ َ َأ ْ َ َل ا ُ َ َ َ َ ٍ ِ ْ َ ْ ٍء ُ ْ َ ْ َأ ْ َ َل ا ْ ِכ َא َب ا ِ ي َ א َء ِ ِ ُ َ ُ ًرا َو ُ ً ى ِ א ِس
ِ ْ ُ َ َ ا ِ َ ُ ْ ُ و َ َ א َو ُ ْ ُ َن َכ ِ ً ا َو ُ ِّ ْ ُ ْ َא َ ْ َ ْ َ ُ ا َأ ْ ُ ْ َو َ َآ َא ُؤ ُכ ْ ُ ِ ا ُ ُ َذ ْر
﴾ َو َ َ ا ِכ َא ٌب َأ ْ َ ْ َא ُه ُ َא َر ٌك٩١﴿ َ ْ ِ ِ ْ َ ْ َ ُ َن
olunan peyğəmbərlərin hidayətinə tabe olub onların yolunda ol ki, əsl iman
Mvəətkökvəhiədhlpineyəğdəemkbiə, rmləərninsiyzodləunduArl.la(اhً -ْ Tَ أəِ aْ َ lَ a ْ e ُכhُ َ kْ aَ أmَ ınْ ُı)s-izə(eyyeMtirəmhəəmk müçəüd)n,
bir əcr və muzd istəmirəm. Niyə məndən qaçırsınız? (Hz. Peyğəmbər əvvəlcə
onları xatircəm edir ki, sizdən dünya malı istəmirəm ki, güman etməsinlər ki,
bəlkə dünyəvi səbəblərlə bu iddianı edirəm, çünki iki dost, iki qardaşın bir-
birinə ehtiyacları olanda dünya malı onların arasına təfriqə salar, ehkamı təbliğ
etmədə əcr və muzd istəməyin təfsilatı bu kitabın 2-ci cildi Yunis surəsinin 81-ci
aayləəmsinləirndtəənfsiörtinrüdəabnəcyaaqnboilrunöaycüadq-dnıər)s.ih( َətِdَ אirَ ْ)ِ . ) ِإ ْن ُ َ ِإ ِذ ْכ َ ى- bu Quran bütün
ki A9ll1a)h-(T ِر ِهəْ aَ lanَ ınَ اlاüوt ُرfَ َ vאəَ َوr)ə-hmAəlltaihh-Tərəakləasnəı haqqı ilə tanımadılar, halbu-
şamil olub özlərindən onlara
ءppٍ eeْ yyَ ğğْəəِmm) bb-əədrredggööilnnərdd:əərr“imAbl,əlyabihub-”Tb.öə(ayYlüaəknininsbeaumnMaəthiəheinçəkmbamirrəeşdedyipben,ya(ğzٍ əiَlmَ ebtəmَ rَ ədُ yeاiybَلi,lَ .iْ َأnBאsَ uaاnsُdöَאazذnüْ ِإ
yəhudilər də dedilər. Yəhudilərin bu sözü çox təəccüblüdür. Çünki Hz. Mu-
saya və Tövrata iman gətiriblər). (qul mən ənzələl-kitabəlləzi caə bihi Musa
nMuərəhnəmvmə əhdu)d,ədnel:in“nDase)yi(rسsِ iאniِ zىkً iُ, َوAًراllaُ h-Tَ əُ alِ aِ َءh َ אeçيbِ iاr َبinכ َאsِ aْ اnلaَ َ ْ َأbiْrَ - (ey
ُْ) nazil
şey
etməyib, bəs o kitab (Tövrat) ki, Musa onu xalqdan ötrü nur və hidayət ol-
ğאdَ ıuَ zوğlُauْ ُr)ha-ayleadyzaıybgə,əhbtuiirrdibqi diüsilmrə,mibnaəislxaoarlıkq,iöatazabşdıkiMnairnueiszdaəiybam, dküeivmyaifrnisqainzTiilzö:evdTriaöbtvdıripara?trb(çuaَd-puِ اarَ ,rَ xçُ aaَ lُ qkَ ıaْ n-َ
arasına ixtilaf salırsınız. (Hər bir millətin arasına ilk ixtilaf salan o millətin
sü(Höləzzml.əMarsiıəadhşıərk)ma. rm(اeًətِdm َכəَ)نirnsُ aiْnzُ iوiَzl),o-(laْ Tُכnُؤöאevَ َآlrmaَ وltَ əınrْ ُdْ َأeəhاnkُ oَaْ mqَ əْınَdאıəَnrْ
çoxunu gizlədib haqq olan
öُ yْ ِّ rُ ə َوn) i-bs(einyizyəkhiu, dniəcsaizmbaailtiır)-,
diniz, nə də sizin ata-babalarınız, elmin qədrini bilməyib Hz. Məhəmmədə
iman gətirmirsiniz. Quranın Allah-Təala tərəfindən nazil olduğunu inkar
-eeddoiirrnlsdəinra,inzs.əsn(oُ ndاreِ aُ k)oi-,nQ(leauyrrıMatnəərıhkAəmlelamləh,ə-dqT)oə,yaolnablaantrailQzisluöerzdalənibrıindnidsrə.ən(نqَəanُ lَ aıْ bَziْ liِsotِlemhْ َ zaasıِnetıْ sُiinْرn َذkləarُ r).
Allah-Təala onlardan intiqam alar.
92) (ç ٌكo َرxَא ُ mא ُهəَ ْnَ ْfَأəبəٌ tאlَi ِכvَ اəَ وfَ )ay-d(aelyı Məhəmməd), bu Quran sənə nazil et-
diyimiz olan bir kitabdır. Faydası həmişə və
386
Ənam surəsi
َ َ ْ ُ ُ َ ِّ ُق ا ِ ي َ ْ َ َ َ ْ ِ َو ِ ُ ْ ِ َر ُأم ا ْ ُ َ ى َو َ ْ َ ْ َ َ א َوا ِ َ ُ ْ ِ ُ َن ِא ْ َ ِ َ ِة ُ ْ ِ ُ َن ِ ِ َو
ِ ْ َ ﴾ َو َ ْ َأ ْ َ ُ ِ ِ ا ْ َ َ ى َ َ ا ِ َכ ِ ًא َأ ْو َא َل ُأو ِ َ ِإ َ َو َ ْ ُ َح ِإ٩٢﴿ َ َ ِ ِ ْ ُ َ א ِ ُ َن
ُ َ ْ ٌء َو َ ْ َא َل َ ُ ْ ِ ُل ِ ْ َ َא َأ ْ َ َل ا
daimidir. Ağıl sahibləri hər bir zaman din və dünya işlərində Qurani-
Şərifdən o zamanın şərtlərinə görə faydalana bilərlər. Və bu səbəbdən
-Qə َ אhَ bulْ iurَ naiQnْ َivuو-َ ə)Şraə-Mnr(iefəoydknəkMdnəaənsnhionəənmvrəvamtərbəladanf)ışan,qzsdaiəalnboəoilralbankuniktQamitubaərbxlaallnauzırıqmınatatəıdzsiedAlyielqiltladdehiidrk-.əTkn(əِidaْ,َiloَra.nnَ (uıْ َىnnَيlُaəِْ اzMماaأُقbُ əَرıِّ kِ َْkiُ lُِ əəَ)و
qorxudasan ki, islam dininə daxil olsunlar. (Bu ayə buna dəlildir ki, Hz.
Peyğəmbər bütün insanlığa göndərilibdir, çünki Məkkənin ətrafı şərqdən
qərbə, cənubdan şimala bütün dünyadır. Hz. Peyğəmbər də Məkkə və ətrafına
ehkamı təbliğ etməklə məsuldur. Necə ki ayədə qeyd olundu, təfsirçilər də belə
deyiblər. Amma ayənin bu mətləbə işarəsində təfəkkür etmək lazımdır. Hz.
Peyğəmbərin bütün bəşəriyyətə göndərilməsinə işarə olaraq Qurani-Şərifdə
başqa ayələr, dəlillər də vardır. Bəzisi əvvəldə, bəzisi bundan sonra qeyd olu-
nacaq. Amma bu ayənin işarəsi aydın deyildir). (ِ Qِ َنurُ aِ ْnُ aَ ِة dِ َaْ ِאim َنaُ nِ ْ ُ gَətِ irواiَ r)l-əro.
şəxslər ki axirətə iman gətirirlər, belə şəxslər
א ِ ُ َن َmُ ö( hْ ِkِ əَ mَ yَaَ pıْ şُ ıَوb)
rına - axirətə və Qurana iman gətirən şəxslər namazla-
hər bir vaxt namazlarını qılarlar. (Ey Peyğəmbər,
indi Mədinə torpağından baş qaldırıb bu ümmətinə tamaşa et. Allah-Təalanın
sənə əmr etdiyi ibadət müsəlmanlar tərəfindən gör necə tərk edilibdir. Hətta
namaz qılana bəzən məsxərə və istehza da edirlər? Ey Peyğəmbər, bu namaz
həmin ibadətdir ki, onu qılmaqdan sənin mübarək ayaqların şişmişdi, əfsus,
ümmət belə ibadəti tərk edib, ondan ötrü cürbəcür yozumlar edirlər ki, heç
sənin xəyalına gəlməzdi).
dir, 9h3a)n(sאıً ِ ِ َכ اAllَ aَ hى-Tَ َ əْ اalِ ayِ aُ َ yْ aَ أlْaَn َوd) a-nbuiftşirəaxsdedənibd, a-hamzəanliımAlolalahn-Tkəiamla-
ki Hَ aِ ْ lَ إbِ حuَ kُ iْ Aَ َوllaَ ِإh-َ Tِ وəُأaلlَ aَא وoْ َأn) a-
pTeəyağlaəmmbəənrəgövnəhdyəriebddibird, idreydiers?in(ْ ٌ?ء
ya da Allah-
heç bir şey
vəhy göndərməyibdir. (Belə* olan halda bu Məhəmməd necə özünü zalımlar
cərgəsinə daxil edib Allah-Təalaya yalan, iftira atar, halbuki sizin aranızda
əmin və sadiq şəxsdir. Belə şəxs Allah-Təalaya iftira etməz. Hz. Məhəmmədin
Q(ُ uاrلaَ َnْ َأınَ א bَ əْ ِ nلzُ əِ ْ rُ iَ nلiَ َאgəْ tَiوrَ )ər-əvmə
dediyi hər bir söz Allah-Təaladandır). yenə -
mən də Allah-Təalanın göndərdiyi deyən
şəxsdən daha zalım olan kimdir?* (Bu şəxs Nəzr ibn Haris idi).
(*Qeyd: Bu sözü deyən Yəmamə əhlindən Müseyləmə, Səna əhlindən Əsvəd Ansi
idi. Hər ikisi peyğəmbərlik iddiası etdilər. Əsvədi Hz. Peyğəmbərin zamanında vəfa-
387
Kəşfül-Həqayiq I
َو َ ْ َ َ ى ِإ ِذ ا א ِ ُ َن ِ َ َ َ ا ِت ا ْ َ ْ ِت َوا ْ َ َ ِ َכ ُ َא ِ ُ َأ ْ ِ ِ ْ َأ ْ ِ ُ ا َأ ْ ُ َ ُכ ُ ا ْ َ ْ َم
﴾٩٣﴿ ُ ْ َ ْو َن َ َ ا َب ا ْ ُ ِن ِ َ א ُכ ْ ُ ْ َ ُ ُ َن َ َ ا ِ َ ْ َ ا ْ َ ِّ َو ُכ ْ ُ ْ َ ْ َآ َא ِ ِ َ ْ َ ْכ ِ ُ و َن
ْ َو َ َ ْ ِ ْ ُ ُ َא ُ َ ا َدى َכ َ א َ َ ْ َא ُכ ْ َأو َل َ ٍة َو َ َ ْכ ُ ْ َא َ ْ َא ُכ ْ َو َرا َء ُ ُ ِر ُכ ْ َو َא َ َ ى َ َ ُכ
ُ َ َ א َء ُכ ُ ا ِ َ َز َ ْ ُ ْ َأ ُ ْ ِ ُכ ْ ُ َ َכא ُء
tından əvvəl Feyruz Deyləmi qətlə yetirdi. Hz. Peyğəmbərdən sonra Əbu Bəkir Mü-
seylimənin üstünə qoşun göndərib, Vəhşi (Həmzənin qatili) onu qətlə yetirdi. Və hətta
o, belə demişdir: “Mən kafir olarkən insanların ən yaxşısını (yəni Həmzəni), mömin
olarkən isə insanların ən pisini (yəni Müseyliməni) öldürdüm).
Lakin Məkkə əhlindən və başqa istehza edənlərdən heç kim Quranın
(beəynMzəərhinəimgmətəirdm), əədgiəvrəbguətqieryəddəolbuinlmanəzzdail.ı(m ِتlaْ rَ ْıت اöِ lاüَ mَ َ anِ نıَ ndُ ِa אşاidِإ ِذdىətَ lَ əْ َ c َوa) n-
ovnerlaərrkaətnərbəifragçöıbrsdəeny, ə(rُ l ُכərَ :ُ ْ َا“أGُətِ iْ rَأinْ ِ ruِ ْ َh أlaُ rِıאnَ ıُz َכıِ bَ əَ dْ واəَ )n-lərminəilzədkələnr
əllərini
çıxarın.
İndi sizə bir dəqiqə də möhlət yoxdur”. (Necə ki borclu şəxsə deyərlər:
gətir bu saat mənim malımı ver, malımı almayınca buradan gedən
deyiləm. Zalımların canını almaq da buna oxşadılır, borc sahibi malını
zorla alan kimi mələklər də onun canını zorla alarlar, almadıqca oradan
ِّdَ eْ y اiَ lْəَ rِ : “اDَ َüنnَ yُ adُ َ aْ ُ hْ ُכaאqَ qِ ِنolُ mْ ( اaبyَ a َ اnَ نsَ ö ْوzَ lْ əُ rَمiْ Aَ ْ )اll-ahca-Tnəvaelraəyrakiəsn-
getməzlər).
o zalımlara
nad etdiyiniz üçün bu gün sizə son dərəcə zəlil və həqir edən əzab cəzası
vAelrlailhir-.Tə-a(lَنaوnُ ıِ n َ ْכmْ َ öِ cِ אüَ َآzəْ lَ ərْ iُ nْ ُכə) َوimvəanbigrədtiərmo əsdəbinəibzə”.görə ki, təkəbbürlənib,
94) (ٍة mَ لüَ وşَأrikْ ُכlאəَ rْ əَ َ bאuَ َכyuىrدaَ اrَ :ُ ) َא düُ ُ nْ ِyaْ dَ َ a) َو - (qiyamət günündə Allah-Təala
asilərə və ömürlərinizi cah-cəlal və dün-
ya malı qazanmaqla fani etdiniz. Allah-Təaladan başqa özünüz kimi
məxluqlardan, hətta cansızlardan kömək istəyib onlara etimad etdiniz.
Bugünkü gündə sizə heç bir fayda verməyib, bizim tərəfə yalqız, mal,
övlad, cah-cəlaldan ayrılmış halda gəldiniz, necə ki sizi ilk dəfə dünyaya
təkbaşına gətirmişdik. Həmin halətdə bizim tərəfimizə gəldiniz. Hanı o
nedemirdətinviezr?m( iْ ş ُכd ِرikُ ُ , oا َءnو َرlَ aْr ُכd َאaْ nَ hאeَ çْ ُ bَ ْכiَr) َوfa-yo-
şeylər ki, dünyada onlara etimad
şeyləri ki, dünyada lütf edib sizə
da əldə etmədiniz. (Dünya malı dünyada xərclənən şeydir, din və məzhəbin,
ümmətin övladlarının tərəqqisi yolunda bir dinar da sərf etmədiniz). Hamısını
yığıb, dünyada varislərdən ötrü qoydunuz, əliboş halda bizim tərəfimizə
gəldiniz. (Bəs dünya malından nə əldə etdiniz? Ondan bir fayda əldə etmədiniz,
qaldı sadəcə Allah-Təalaya itaət etmək, ona da əməl etməyib özünüzdən ötrü
şəfaətçilər xəyal etdiniz. İndi hanı sizin o şəfaətçiləriniz ki, bugünkü gündə
sizə fayda versinlər?) ( ) َو َ א َ َ ى َ َ ُכ ْ ُ َ َא َء ُכ ُ ا ِ َ َز َ ْ ُ ْ أَ ُ ْ ِ ُכ ْ ُ َ َכא ُء- hanı?
388
Ənam surəsi
َ ْ ﴾ ِإن ا َ َא ِ ُ ا ْ َ ِّ َوا َ ى ُ ْ ِ ُج ا٩٤﴿ َ َ ْ َ َ َ َ ْ َ ُכ ْ َو َ َ ْ ُכ ْ َא ُכ ْ ُ ْ َ ْ ُ ُ َن
َ ْ ﴾ َא ِ ُ ا ْ ِ ْ َא ِح َو َ َ َ ا٩٥﴿ ِ َ ا ْ َ ِّ ِ َو ُ ْ ِ ُج ا ْ َ ِّ ِ ِ َ ا ْ َ ِّ َذ ِ ُכ ُ ا ُ َ َ ُ ْ َ ُכ َن
﴾ َو ُ َ ا ِ ي َ َ َ َ ُכ ُ ا ُ َم٩٦﴿ ِ ِ َ ْ َ َכ ًא َوا ْ َ َوا ْ َ َ َ ُ ْ َא ًא َذ ِ َכ َ ْ ِ ُ ا ْ َ ِ ِ ا
Bugünkü gündə sizinlə birlikdə o şəfaətçi saydığınız şeyləri görmürük,
onların barəsində etiqadınız bu idi ki, onlar Allah-Təalaya şərikdirlər.
Necə oldu onlar, bugünkü gündə harada qalıblar? Gəlib sizə kömək ol-
şsəurnilkalrə.r(ləْ ُכsَ iْ َzinَ َaَ raْ َnَ )ız-daykoıx,əlhaeqçə
bilməz. (َن ْs ُכizאdَ əْ nْ ُכ kəsə kömək ola bilməzlər, həqiqətən, o
saydığınız kəsildi. Heç vaxt onlar sizə kömək ola
qَ eybَ َوo)lu-bögzüetndüilzəər
şُ eُ yْ lَ ərْ ُ şəfaətçi və Allah-Təalaya şərik
və onlardan sizə heç bir kömək
olmaz.
çəyir9d5ə)y(iىdَ ə, َواtoِّxuَ ْm اuُ ِ אdَ aَ ) ِإن ا- (ey Məhəmməd), xalqa de ki, həqiqətən,
yarıb onlardan bitki və ağac göyərdən Allah-
vTvçِِّ ıəaəxَِّ naَaْaاıْ lاrğ)asَ aapd-ِ nc)eıdçrr-,səmaiyynözaoi)lirdünxçdansınəAaxüy,alAbildraiylaətlhakar-d.rihTıiv(-brəنTəَ iadgəal ُכöəağaَnylanْaəُcı(yzrlsaaddprَıəeışَrnərç.ُmrəABiاyakeliُnlrlُכqadıəِhoəذhَ A)şk-eTdyl-vluəvaəadğahtluino-ardnTxidnauuəniizamr,löibadçnlüdaəüinytadöl)inəəlrüçrdnındədxkveəaecnəyrvəai(əölirü.ln.tü(zos(nَ axdِِünuِّöımَ dnvَْ اuidəْجrُاəbiجhُِdrieْ iِtəybkُْ nو-iَ,ُ
ondan başqasını özünüzə məbud edərsiniz?
AeTtəldlaai.lh9a(6-dאTً )אıَrə(.ْحaِ ُ(lאאaًَ َ ْ ََכsََِ iْْ اzََواdُْ ِəاאnََ )َْ - gecənin zülmətini yarıb sübhü ondan ayıran Allah-
َöَ tوواrََ ))ü--hAgeülslnaaəbhş-əTöliəçsaünlsaaüdsieezdtddiəliənnköih,trəoürnəglkaeərctləianvihəiesastyiarıban*hhətəturztəaaksməıntaiınnziı.
bayir).A(lِ laِ hَ ْ ا-Tِ əِ aَ ْ lاaُ nِınْ َ ) َذ ِ َכ-
(Bir şəmsi il bərabərdir bir qəməri il + bir təyini günəşin
və ayın hesabı, məlum olan hərəkətləri və hök-
müdür, onlar onun qüdrətinə tabedir, Allah onları idarə etməyə və onları
necə hərəkət etdirməyə agahdır (sübhanəhu ma azəmə şanuhu)
(*Qeyd: Belə xəyal edilməsin ki, göyün və ayın faydası ancaq hesab tutmaq-
dan ibarətdir. Ayənin mənası bu deyil, bəlkə ayənin mənası odur ki, ayın, günəşin
hesab tutmaqda da faydası var. Amma əsl faydaları çox olub, insanın idrak gücü-
nün üstündədir, burada məqsəd onların əsl faydasını tamamilə bəyan etmək olmayıb,
sadəcə onların hərəkət etməsindəki faydanın bir qismini bəyan etməkdir).
yara9d7a)n(َمdaُ Aاllُ a ُכhَ -َ Tَ əَ aيlaِ dاıَrُ. ) َو- sizə lütf edib sizdən ötrü nurani* ulduzlar
(*Qeyd: Ulduzların səhrada və dənizdə yol göstərdiyi hər bir şəxsə məlumdur.
İnsanın əgər astronomiya elmindən bir qədər məlumatı olsa və ulduzların bəzilərini
389
Kəşfül-Həqayiq I
ْ ِ ْ ﴾ َو ُ َ ا ِ ي َأ ْ َ َ ُכ٩٧﴿ ِ َ ْ َ ُ وا ِ َ א ِ ُ ُ َ א ِت ا ْ َ ِّ َوا ْ َ ْ ِ َ ْ َ ْ َא ا ْ َ َא ِت ِ َ ْ ٍم َ ْ َ ُ َن
﴾ َو ُ َ ا ِ ي َأ ْ َ َل ِ َ ا َ א ِء٩٨﴿ َ ْ ٍ َوا ِ َ ٍة َ ُ ْ َ َ َو ُ ْ َ ْ َد ٌع َ ْ َ ْ َא ا ْ َ َא ِت ِ َ ْ ٍم َ ْ َ ُ َن
َא ًء َ َ ْ َ ْ َא ِ ِ َ َא َت ُכ ِّ َ ْ ٍء َ َ ْ َ ْ َא ِ ْ ُ َ ِ ًا ُ ْ ِ ُج ِ ْ ُ َ א ُ َ َا ِכ ًא َو ِ َ ا ْ ِ ِ ْ َ ْ ِ َ א
ِ ِ ْ َ ِ ْ َ ا ٌن َدا ِ َ ٌ َو َ א ٍت ِ ْ َأ ْ َא ٍب َوا ْ ُ َن َوا א َن ُ ْ َ ِ ً א َو َ ْ َ ُ َ َ א ِ ٍ ا ْ ُ ُوا ِإ َ َ َ ِ ِه ِإ َذا َأ ْ َ َ َو
adlarıyla tanısa, gecə vaxtı hava saf və sakit olanda səmaya baxanda onların bir-
birindən uzaqlığını və yaxınlığını və xüsusiyyətlərini, vəziyyətlərini, dəyişib müxtəlif
surətlərə girdiyini dərk etsə, sanki, o vaxt ondan ötrü yeni bir alim peyda olub Allahın
vəhdaniyyətini aydın bir şəkildə ona aydın edər).
d( ِəْ nَ iْ اz َوdəِّ َ ْ اgتeِ cאəَ ُnُ in ِ qאaَ rِ aواnُ lَ ıْğَ ِı)nd-aBehliədakyi,əto ulduzların səbəbinə səhrada və
(َن ُqَ üْ َ dمrٍ ْəَ tِ iتmِ אiَzَ əْ ا אiَ şْ arَ əْ tapıb yolunuzdan azmayasınız.
və َ ) - (ey Məhəmməd), həqiqətən, bizim vəhdaniyyət
edən əlamətləri elm sahibi olan camaatdan ötrü
təfərrüatı ilə bəyan etdik. Ta ki elm sahibi olan şəxslər bu qeyd olunan
məxluqlarla Allah-Təalanın qüdrətindən agah olsunlar.
dan 9y8a)r(a ٍةdَ aِ اnَو Aٍ lْ lَ aْhِ-Tْ ُכəَ aَ lْaَ أdيırِ .ا (َ Hُ َوə)rç-əbnüdtübnütiünnsainnlsıağnıltıqəkAbdiərmnəvfəər adam-
xanımı
Həvvadan törəyibdir. Amma Allah-Təalanın soyu təkcə Adəmə isnad etməsi
söotryüdaaantaanlaınrımn örtəəhbmərionlim, aastıanlaarişınarəodniur)r.ğ(aَد ٌع sْ َüْmُ َوüyَ üَ ْnُ üَ ) - Allah-Təala sizdən
(belini) əmanət yeri
etdi. İlk olaraq atanın onurğa sümüyünü (belini), ondan sonra ananın
iyşearriəeetddiə.n(نəَ laُ mَ ْ َ əمtٍ lْ əَ ِri ِتdَאiَqْ اqאəَ ْtləَ bْ aَ )x-ıbhhəəqqiqiqəitəmn,ətbləizbiimdəkrak-
rəhmini əmanət
mil qüdrətimizə
edən bir camaatdan ötrü təfsilatı ilə bəyan etdik.
bsאymşAًَِ ٌٍَنüeِאכeאəِ lاuyاrnَدzlَ َ alَdrَibəُناsٌُh9cوəَrüiאاu)9dnَ dَdlْ )ğَْıَ-ِəəri)وuhَç(n)אvkoء-nəًiَ אnəxriِ-tَo,ْdəişَ ءçssِbazbbəאiəiəmizَnuimrْorddtِalməkabəaاəzndrِönni.َetəkaْ(kyِövdaMndvitلəاəsnَ)ərəszaənَ inüluْls-nَأəəəəgarllgيrülsəıö,dyəöqziryِ znrənbüləاdaın,(dimlrbrüəaَ ədsubnُzn,rakوiğüəَ dbzl)öbdözmxeikiaut-.ıyçsürm,d(dıitü(nءxٍauəaelr,arnْanyqyəpnrrَ lneaatnMavtdِ,grّçrəeiı ُכdııdşəndçqxəتnühəəaَab.nyəanאrəvb(mَürَdzاxəbud,ًِimauِsidaddِ rאrriənَaanaıَ-mْdqrbqidın)bَ,ُiald,rْْvaar(َِaisərəنağََnə)אnğlَ isbnça-gُnْa.ْıiir)ixَcronüvْ-اçıayوnsbََsəAırَauxtdi)بtüdrrlayٍdalai-anaruאnınَdtqdəhnْdəoıَأ.aıçcıesnorqıəg(ْəyxıُxm.öbِqenْaşyِl(əiت,naəٍאoəbجo(ًُyאrlِilbtَuَaِnəauَ iِْْrbnrərوو-ََُ,,ُ
ombnəezlyaisvriəınnliənyrerinətinəşgmbi,aədxsaiınndəıkbbi,aaşnxqeıancəoklzia,arnh).eir(cəَ oَ tlْ َأəuاdrِإ َذrlaهiِ crِ əَ?َn(ِbَ ِ ِإöْ َاy) َووüُ ُ -yْ اü)obn-,diglakünnçsəıoxşniannrahdəafrikbaiurrənvtliaeorrniıbn-
390
Ənam surəsi
﴾ َو َ َ ُ ا ِ ِ ُ َ َכא َء ا ْ ِ َو َ َ َ ُ ْ َو َ َ ُ ا َ ُ َ ِ َ َو َ َא ٍت٩٩﴿ ِإن ِ َذ ِ ُכ ْ َ َ َא ٍت ِ َ ْ ٍم ُ ْ ِ ُ َن
ْ َ ﴾ َ ِ ُ ا َ א َوا ِت َوا ْ َ ْر ِض َأ َ ُכ ُن َ ُ َو َ ٌ َو١٠٠﴿ ِ َ ْ ِ ِ ْ ٍ ُ ْ َ א َ ُ َو َ َ א َ َ א َ ِ ُ َن
َ ُ ﴾ َذ ِ ُכ ُ ا ُ َر ُכ ْ َ ِإ َ َ ِإ١٠١﴿ ٌ ِ َ َ ُכ ْ َ ُ َ א ِ َ ٌ َو َ َ َ ُכ َ ْ ٍء َو ُ َ ِ ُכ ِّ َ ْ ٍء
﴾ َ ُ ْ ِر ُכ ُ ا ْ َ ْ َ א ُر َو ُ َ ُ ْ ِر ُك ا ْ َ ْ َ א َر١٠٢﴿ ٌ َ א ِ ُ ُכ ِّ َ ْ ٍء َא ْ ُ ُ و ُه َو ُ َ َ َ ُכ ِّ َ ْ ٍء َو ِכ
ları bişirib yeyiləcək hala gələrlər. (Bəs bunlarda sizdən ötrü Allah-Təalanın
qüdrətli varlığına bir dəlil yoxdurmu? Bəs xəyal edirsiniz ki, materialistlərin
dediyi kimi bunlar qüdrətli bir yaradıcıları olmadan əmələ gəliblər? Hey-
hhaətq,inqeəctəənd,əsiazğəlıznikyroloulnudnaannkbənuaşreoylluəbrsduənuimz)a. n( َنgəُ ِtiْ ُrə ٍمnْ َlِərٍتdאəَ َnَ öْ ُכtrِ َذü ِ ) ِإن-
Allah-
Təalanın kamil qüdrətinə dəlil və sübutlar vardır.
100) (hْaُ lَbَ uَ وkَ i cِ iْn اl َءə َכאrَi ُ ِِ اAُlَlaَ h) َو-T-əmalüaşryiakrlaədrıcbidnılrə.rNi Aeclləaho-laTəbailləaryakiş,əornik-
saydılar, də
slaizr,Aclalhahil-cTəsəianləayAallşaəhr-ikTəoalslauynalaorğ?la( nٍ ْ lِarِ ْ َ vِ ə ٍتq َאıَ وzَ laَ rِ َ iُ sَ n اaُ dَ َ e َوt)d-iliənrs. a(nXlrairsteilamn--
lar dedilər: “Məsih Allah-Təalanın oğludur,” yəhudilər dedilər: “Üzeyir
Allah-Təalanın oğludur,” Qüreyş dedi: “Mələklər Allah-Təalanın qızları-
dır”). (ُ َن öِ َvאlaَ d sَ אaَ hَ َوibُ َ אi oْ lُm) -aAqdllaanh-pTaəka,lamoünqaəidsdnəasdveədiuləcnadxıür.susiyyətlərdən
– şərik və َ
vlaədoı x1oş0laa1rr)ı?(yضÖoِ xرvْ َdlْaاuَوdrت.ِ c(اüאَ َ ٌوtَِlü אkَ اdُُ َəِnَْ ) ُכm-َ seْ əَ yوmَ dٌ aaَ وnlَ aaُ rَ dg ُنaəlُכvəَər,yheَ)أar-dlbəAuAlkllailahAh-lT-lTaəhaə-alTalanənıanılnannbeıəcnnəyzöəovrl--i
daşı (zövcəsi) yoxdur. Bənzəri, oxşarı olmayan Allah-Təalanın yoldaşı
(yzoölvdcaəşsıio) loalabibləirlm? əHza. l(bٌ uِ kَ i ٍءbْ üَ tüِّ ُכnِ şَeُ y َوlə ٍءrْi َAll ُכahَ -َ Tَ وəَ )a-laAylalarahd-Tıbədaılra.nMınəxnleucqə
Xaliqə oxşar ola bilməz. Oxşarı yoxdursa, yoldaşı da olmaz. Yoldaş olma-
yanda övlad da olmaz. Bəs siz necə deyirsiniz ki, Allah-Təalanın övladı
vardır? Halbuki Allah-Təala bütün şeylərdən agahdır. Buna da agahdır
ki, yoldaşı və övladı yoxdur. Lakin siz ona iftira edirsiniz.
Allah10-T2)əa(lَ aُ dır ِإ, َ sَ ِإiziَ nْ ُכrə َرbُ bاinُ ُכizِ ) َذvə- bu qeyd olunan xüsusiyyətlərin sahibi
ibadətə layiq olan ancaq yeganə olan
--Ahhlləəarrh-bbTiirrəaşşleeayydiinnır,xvoaənklidiqlaii nvAəblloaanşhql-aTarəmıaiədlabadurıədr,leaodrnə,anbüiAbtalllədarəhbt-Taetdəialidnlai,rd(. ıٌ(r ُه.ُ َووِכ َא ٍء ِّ ُכ ِ א
ُ ْ ٍء ْ ِّْ َ ََ ُ ُ َ)) َو
َ ُכ َ
görə1b0i3lm) (ə ُرzאlَəْrَ .ْ (اGُ ر ُכöِ zْ ُ َ ) - gözlərdə olan qüvvələr Allah-Təalanı dərk edib
ancaq cismi dərk edə bilər, Allah-Təala cisim olmaq-
dan pak və müqəddəs olduğu üçün dərk edilə bilməz). () َو ُ َ ُ ْ ِر ُك ا ْ َ ْ َ א َر
391
Kəşfül-Həqayiq I
﴾ َ ْ َ א َء ُכ ْ َ َ א ِ ُ ِ ْ َر ِّ ُכ ْ َ َ ْ َأ ْ َ َ َ ِ َ ْ ِ ِ َو َ ْ َ ِ َ َ َ َ ْ َ א١٠٣﴿ ُ ِ َ ْ َو ُ َ ا ِ ُ ا
﴾ َو َכ َ ِ َכ ُ َ ِّ ُف ا ْ َ َא ِت َو ِ َ ُ ُ ا َد َر ْ َ َو ِ ُ َ ِّ َ ُ ِ َ ْ ٍم َ ْ َ ُ َن١٠٤﴿ ٍ ِ َ ِ ْ َو َא َأ َא َ َ ْ ُכ
﴾ َو َ ْ َ א َء١٠٦﴿ َ ﴾ ا ِ ْ َא ُأو ِ َ ِإ َ ْ َכ ِ ْ َر ِّ َכ َ ِإ َ َ ِإ ُ َ َو َأ ْ ِ ْض َ ِ ا ْ ُ ْ ِ ِכ١٠٥﴿
ا ُ َא َأ ْ َ ُכ ا َو َא َ َ ْ َא َك َ َ ْ ِ ْ َ ِ ً א
- Allah-Təala gözlərin həqiqətini dərk edər. (Gözün batinində olan damar-
larda əmanət qoyulan qüvvənin həqiqətini Allah-Təala dərk edər, heç vaxt o
A( ُ mِ َ mْ اa ُِ اhəَ rُ َوb)ir-
qüvvə Allah-Təalanı dərk edə bilməz). özü Allah-Təala elə
lətifdir ki, gözlər onu dərk edə bilməz. lətif və incə olan
şeylərdən agahdır, onları dərk edər və heç bir şey onun elmindən qeyb
olmaz.
Allah10-T4)əa(lْa ُכdِّ َرanْ ِ eُ lِ əא َ dَ əْ l ُכiءlَ lאəَ r ْ َ ) - (ey Məhəmməd), xalqa de: sizə rəbbiniz
(Qurani-Şərifin surələri və ayələri) gəldi ki,
(oِ lِuْ bَ ِ َ hَ aَ qْ َأqaْ َ ) - kim
onlarla qəlbiniz nurani olub haqqa qovuşarsınız. َ qovuşsa,
o dəlillərin səbəbinə bəsirət sahibi və qəlbi nurani
qoəmnauəqnloləvmruiənşnmizfəai əsmtai,üöohznaüufninzəəzaeəidrdəibroilsaöarzx.ül(anאyَ əaْ َ naَ َ iddَ eِoyَ lialəْr.mَ ٍ)(َوk-iِ ,vَ oəِ nْ kl ُכaiْrmَ aَ
ki kor olub, haq-
אcَ َأəאzَ a) َوv-erməmən. sizin
Sizin
əməllərinizi mühafizə edib cəza verən Allah-Təaladır.
Şərif1d0ə5)sə(nَ dəْ َرnَد اötُ rüُ َ ِ َوhə ِتrَ َאbْ اirُفhِّ öَ kُ m َכdِ əَ و َכaَ )yə-lə(reynMazəilhəemtdmikə,d)o, biz Qurani-
səbəbə görə
müşriklər sənə deyirlər ki, bu Quranı özgədən öyrənibsən, qoy o ayələrə
fikir verib özgədən öyrənmədiyini anlasınlar, əgər özgədən öyrənmiş ol-
so َنanyُuَdnْ ıَ n)h,-abQqeqluəroablnimri-akŞsəəınlraiımfidnəorankyləaelrətırsniinnölizəelrəl.mr(iYnsdəaənhniibədlqəəlrmivnəedyəkdnaamöntaarlügsəablhəəiyrbdaləni.rie(مdٍQْiَruِ irkُ aَ ّnِ kَ ُıِ inَو,
həqiqətini bilib ona tabe olarlar).
olun1a0n6h) ö(כkَ mِّ َرləْ rِ ə َכtaْ َ إbِ eَ ِ oوlُأuאbَ sْ əِ n)اə-ta(ebye Məhəmməd), Allah-Təaladan vəhy
t(saöَ bُzləgrِإöiَnnَ ِإdəəَc)rai-vbaAdbilrl.vae(hrَdmכaِ nِəْ, olan şəxslərə də o hökmləri yetir.
başqa haqq olan məbud yoxdur, hansı ki sənə ki-
çْ ü اnِ kَ iضoْ nِ lْ aَوأrَ )a-ğlma üuşyrğiuknlərhdəərnəküəzt onların
ُ döndərib
etmirlər.
bilm1ə0z7lə)r,(اzo ُכrَ lْaَأ iאnَ sُ aاnl َءa אrَ ınْ َ َوh)a-mıəsgınərı Allah-Təala istəsə, ona şərik qoşa
müvəhhid edər. (Amma bu aləm se-
çim, ixtiyar aləmidir, kim özündən ötrü nə seçsə, Allah-Təala da onun qar-
şılığını* o şəxsə yetirəcəkdir). (ًא eِ dَ ibْ ِ oْ َ nَ lكaَ אrَ aْ َ َcəאzَ وaَ ) - (ey
müşriklərin əməllərinə nəzarət verən Məhəmməd), səni
təyin etməmişik.
392
Ənam surəsi
ٍ ْ ِ ِ ْ َ ِ ﴾ َو َ َ ُ ا ا ِ َ َ ْ ُ َن ِ ْ ُدو ِن ا ِ َ َ ُ ا ا َ َ ْ ًوا١٠٧﴿ ٍ َو َא َأ ْ َ َ َ ْ ِ ْ ِ َ ِכ
﴾١٠٨﴿ َכ َ ِ َכ َز א ِ ُכ ِّ ُأ ٍ َ َ َ ُ ْ ُ ِإ َ َر ِّ ِ ْ َ ْ ِ ُ ُ ْ َ ُ َ ِّ ُ ُ ْ ِ َ א َכא ُ ا َ ْ َ ُ َن
s(əٍ n ِכdَ əِ oْ ِlsْ َ uَ n َ ْ َأ o َ אn) َوla-ravrəuzoinqlaisrmınətdeadvəsəəknil,i(bduenylialsrəınn ki, işlərinin ixtiyarı
və hamısı Allah-Təalanın
qüdrətindədir. Heç bir məxluq bu işləri idarə edə bilməz).
(*Qeyd: Əbu Talib (Hz. Peyğəmbərin əmisi və yardımçısı) Məkkədə naxoş oldu.
Qüreyş camaatı yığılıb dedi: “Gəlin gedək Əbu Talibin yanına, qoy qardaşı oğlu Mə-
həmmədə nəsihət etsin ki, bizdən əl çəksin. Həya edirik ki, Əbu Talib öləndən sonra
onu öldürək. Onda ərəblər də deyər ki, nə qədər ki əmisi Əbu Talib var idi, ona yar-
dımçı idi, elə ki Əbu Talib öldü, onu qətlə yetirdilər”. Qüreyşin rəislərindən Əbu Süf-
yan, Əbu Cəhl, Nəzr ibnül-Haris, Ümeyyə ibn Xələf, oğulları Uqbə və Əmr ibnül-As,
Əsvəd ibn Əbül-Büxtəri Əbu Talibin yanına gəlib dedilər: “Ey Əbu Talib, sən bizim
böyüyümüz və ağamızsan. Məhəmməd bizə əziyyət verib məbudlarımızı batil edir,
səndən xahiş edirik, ona deyəsən ki, bizim məbudlarımızdan əl çəksin, biz də onun
məbudundan əl çəkək, öz məbuduyla qalsın”. Əbu Talib Hz. Peyğəmbəri dəvət edib
dedi: “Bunlar sənin əmin oğlanlarıdır. Gör nə deyirlər?” Hz. Peyğəmbər buyurdu:
“Nə deyirsiniz?” Dedilər: “Səndən istəyirik ki, biz öz məbudlarımızla olaq, sən də
öz məbudunla. Bizim məbudlarımızdan əl çək”. Əbu Talib dedi: “Qardaş oğlu, insaf
üzrə danışdılar, ey Məhəmməd, onların sözünü qəbul elə”. Hz. Peyğəmbər buyurdu:
“Əgər məndən bircə söz qəbul edib, o kəlməni desəniz, bütün ərəb və əcəmə malik
olub sizə xərac verərlər”. Əbu Cəhl dedi: “Onun kimi on kəlmə də qəbul edərik”.
Hz. Peyğəmbər buyurdu: “Bir dəfə deyin ki, la ilahə illallah”. Bu sözü eşidən kimi
hamısı nifrətlə ondan üz döndərdi. Əbu Talib dedi: “Qardaş oğlu, bundan başqa söz
de”. Hz. Peyğəmbər buyurdu: “Əmi, bundan başqa sözüm yoxdur. Əgər bu Qüreyş o
böyüklükdəki günəşi götürməyə qadir olub, mənim əlimə qoysalar da, mənim bundan
başqa deyəcək sözüm yoxdur”).
108) ( mٍ ْ ِüşِ rْ َ iِkاlًوəْrَ inَ اbاütlُ əَ َriِ nاi ِنsوö ُدyüْ ِrd َنüُləْ rَ . َ Aِ llاaاh-Tُ َ əaَ وlَ )a - (müsəlmanlar
Məkkədə bu ayədə onla-
ra söyüş söyməyi qadağan edir, buyurur:) ey müsəlmanlar, müşriklərin
Allah-Təaladan başqa ibadət etdiyi bütlərə söyməyin. Yoxsa buna səbəb
olarsınız ki, onlar da elmsizliklə, cəhalət üzrə Allah-Təalaya nalayiq sözlər
َkiٍ mُ أiِّ ) َכ َ ِ َכ َز א ِ ُכ- bu müşriklərin əməlləri öz nəzərlərində
dgöeyzəəlrloərld. u( ğْ ُ uَ َ kafirlərin nəzərində də (Allah-Təalaya şərik qoşma)
əməllərini gözəl göstərib, yardımımızı onlardan kəsdik ki, imandan bir
dəنhَ məaُfməَəlْlılَisəkıاrniُkıאnכnَ əcnאqəَaِaz)ray-sıodılnOuaıcboda,nğailımadyraüeannryyögeazətditrriarəəmcebətlədkəzridlkiəilrArə..rll(iaْ əhُ mُ-Tِ əْəlَlaəlrْaiِ nnِّ َرıinoَtn ِإəlraُər)fai-nxəoənbodləurabnv, es(roْ inُbُ rِّ َ aoُ َ
393
Kəşfül-Həqayiq I
َو َأ ْ َ ُ ا ِא ِ َ ْ َ َأ ْ َ א ِ ِ ْ َ ِ ْ َ א َء ْ ُ ْ َآ َ ٌ َ ُ ْ ِ ُ ِ َ א ُ ْ ِإ َ א ا ْ َ َא ُت ِ ْ َ ا ِ َو َא ُ ْ ِ ُ ُכ ْ َأ َ א
ْ ُ ﴾ َو ُ َ ِّ ُ َأ ْ ِ َ َ ُ ْ َو َأ ْ َ א َر ُ ْ َכ َ א َ ْ ُ ْ ِ ُ ا ِ ِ َأو َل َ ٍة َو َ َ ُر١٠٩﴿ ِإ َذا َ א َء ْت َ ُ ْ ِ ُ َن
﴾ َو َ ْ َأ َא َ ْ َא ِإ َ ْ ِ ُ ا ْ َ َ ِ َכ َ َو َכ َ ُ ُ ا ْ َ ْ َ َو َ َ ْ َא َ َ ْ ِ ْ ُכ١١٠﴿ ِ ُ ْ َא ِ ِ ْ َ ْ َ ُ َن
ِّ ﴾ َو َכ َ ِ َכ َ َ ْ َא ِ ُכ١١١﴿ َ ْ ٍء ُ ُ ً َא َכא ُ ا ِ ُ ْ ِ ُ ا ِإ َأ ْن َ َ א َء ا ُ َو َ ِכ َأ ْכ َ َ ُ ْ َ ْ َ ُ َن
ِّ ِ ْ َ ِ ٍّ َ ُ وا َ َא ِ َ ا ْ ِ ْ ِ َوا
109) m( öْ ِhِ אkَ əْ َأmَ ْ aَ ndِ ِאiçاdiُ ləَ ْrَأ.א() َو mَ-ِ ö(ecُ yِüْ zُ َMəٌləَəَآrhdəْ ُəmْ n َءm َ אbəidْr)ِ َ,)mb-öucəügmzəərüşgorənilklsaləər,raəAAlblləllaatthhə--,
Təalaya özləri istəyən
Təala tərəfindən
immöacnüzgəəAtilrliabhi-sTlaəmalaandınaxyialnoılnadraladrı.r,(ِəg اəَ rْ ِmُتəsَאlَ əْ اhאəَ tِإgöْ ُr)sə-,
i(s َنtəُ dِ iْ ُyiَ m ْتöא َءcَ üz َذاəِإ אgَ əَأlsْ כiُ nُ ِ kْ ُi,َ אiوmَ ) a-n(egyətMirəshinəlmərm, əadm),msiaz müşriklərə de ki,
möcüzə göndərər.
istəyirsiniz ki, onların
bunu bilmirsiniz ki, o
möcüzə onlara gəlsə də, onlar iman gətirməzlər. Onlara başqa möcüzə
lazım deyil. Həmin Qurani-Şərif kifayət edər.
və g1ö1z0lə)ri(nْ iُ َرdאəَ yْ َأiَوşdْirُ َəَ rِ iْ َأk. ُ Tِّ aَ ُ َوk) i-hoanqldaarnın(Qözuraənmdəalnlə)rbinirə görə qəlblərini
şey görüb dərk
eilmatmraı ənksüginəflrtəirrv.mə(əٍةşdiَrilkلəَ lوrəَ,أriiِ nnِ dd اiəُ ِdtْ əُəriْ mkَ אaeَ nכdَ )igb-ətenilreəmcbəəizrkləihrəa.vl(əv َنtədlُ cəَ əْ qَ noْ ayِ ِzaَאirْlُıqolakِ ni,ْ dُ sa ُرəَ rQَ وgَ )uə-rrdaoannna-
qalıb heç bir tərəfə yol tapa bilməzlər.
111) (َ َ ِ َכ mَ ْ اəُləِ ْkَ ِإlə َאrْ َgאöَ nَ أdْ َ ə َوr)s-ək(e, y(NMecəəhəkmi mözəldə)r,i əgər biz bu müşriklərə
möcüzə üçün istəyib deyirdilər: “Bizə
möAşellıüylzailıəhcrd-əTimdrəiilardeliiadlbiibm,bgöogəcnəlüiltbazirrəbslgaəizökldn,əadtdanəarıksşnisiınaşs,s,əıo(nnnnlidaenrac”vnə)ə.skoQ(indًurُ eُardaٍءiimnlْ əıaَ nrn: h“g ُכaBəqْtiiِzqrْ iəَ mَokl”אmَ k)ْ,eaَ ç(ğَ əوıَnَn)ْ aَ-aْ tاşavaُ-əhbُ َahidbَכəوarَo)llab-uriıbor-
şəhadət etsinlər, (necə ki dedilər: Allah-Təala və mələklər gəlib sənin doğru
ُTolاə)ma-alağəgıinsəatrəşmməhüədaşdrikiəkctləeə,trsidminəalnənrö,gtorənütidrbamunəmszolönəcrrü,aaziənmlcəaarnqingAəhltəliarrəhbk-i)Tr,iə(na َءiאlaَgَ əöنtْ ziَأrüsiə ِإskاtəُdsِ əəْ ,ُ,ِ A اlُlאa َכhא-َ
onları
oimnlaanraındçaoxxiluecdaəhri.ldBiur,ncuəhdaalAətldlaəhn-sTəənaəlaqaisrtşəımçıixr.ıb(ن,َ imُ َ aْ nَ gُ əَ tَ כiْ rَ أm ِכirَ َوl)ər-,
zorla ْ
lakin
əgər elm sahibi olsaydılar, iman gətirərdilər.
ki 112) d(üِّ şِ mْ َواəniِ nْ ِ ْ v اaَ rِdאıَ rَ , اhوaُ bَ eٍّləِ َ sِّ ə ُכnِ d َאəْ َnَ qכaَ bِ َ a َכq) َو - (ey Məhəmməd), necə
sənin keçən peyğəmbərlərdən
ötrü də insan və cinin şeytanlarından - Allah-Təalanın itaətindən kənar
394
Ənam surəsi
﴾١١٢﴿ ُ ِ َ ْ ُ ُ ْ ِإ َ َ ْ ٍ ُز ْ ُ َف ا ْ َ ْ ِل ُ ُ و ًرا َو َ ْ َ א َء َر َכ َא َ َ ُ ُه َ َ ْر ُ ْ َو َא َ ْ َ ُ و َن
َ ْ َ َ ﴾ َأ١١٣﴿ َو ِ َ ْ َ ِإ َ ْ ِ َأ ْ ِ َ ُة ا ِ َ َ ُ ْ ِ ُ َن ِא ْ َ ِ َ ِة َو ِ َ ْ َ ْ ُه َو ِ َ ْ َ ِ ُ ا َא ُ ْ ُ ْ َ ِ ُ َن
ا ِ َأ ْ َ ِ َ َכ ً א َو ُ َ ا ِ ي َأ ْ َ َل ِإ َ ْ ُכ ُ ا ْ ِכ َא َب ُ َ ً َوا ِ َ َآ َ ْ َא ُ ُ ا ْ ِכ َא َب َ ْ َ ُ َن َأ ُ ُ َ ٌل
﴾١١٤﴿ َ ِ َ ْ ُ ْ ِ ْ َر ِّ َכ ِא ْ َ ِّ َ َ َ ُכ َ ِ َ ا
olanlardan düşmənlər yaratdıq, (itaətdən çıxana şeytan deyilir, həmin
surənin bundan sonra gələn 130-cu ayəsindən məlum olur ki, cinlər dünya-
da bir tayfa olubdur. Onların özlərindən olan peyğəmbəri olubdur, buna görə
bu ayənin mənası belədir. İnsanların peyğəmbərlərinə insan şeytanlarından,
cinlərin peyğəmbərlərinə cin şeytanlarından düşmən yaratdıq. Bu şəkildə
ayənin mənasında ziddiyyət, şübhə yoxdur. Ya da ki cindən məqsəd bədəvilər,
اəieرnً gdوsəəُarُnn),ds-aaənlnidnimansdaəıqrncəsıəbvdsbəöişzncəlihənAərrşlçleəaayhhttld-aiTdınriəlraa,arrltlaəıanfrəıi.nkst(kəُهbüsərُəَz,eَ idspאiiَ nedכy)َ.iğg(رəَلəِmrא َْءlَbəَْ اrəفirْnََlوəَُə)rْ زəzُ -iyd(ٍneüْyəşَ tmlMiَ ə ِإvənْəhçُ əimُmliْkəmَ ğəerdِdu)ər,ُ
bşeiylmləərzlələbr.ir(نlَ iوkُ dَ ْ əَ אtَ ə َوrkْ ُ ْرeَ dَ )ib-
(ey Məhəmməd), bu müşrikləri iftira etdikləri
onlardan üz döndər, Allah-Təala onlara cəza
verəcəkdir.
və şe1y1t3a)n(ıِةnَ ِ vَ əْ אsِ v َنəsُ əِ sْ ُinَə َ ِ أَ ْ ِ َ ُة ا iِ mْ َ ِإanَ gْ əَ ِ t َوi)r-mpəeyyəğnəşməxbsəlrəlrərqəuqlaaqrşaısəıdbaivtaəətət
axirətə
eنonَ dnınُəlِarَv.rْ əُd()s ُهav-ْ nəَnsiْəənَ sِ وtqَii)nqəə-darəm(areyzagılüMoıbnləu,ahbhhəapmqmeamyzısğəaıədnnm)ıı,rnblqacəorəryszlaəabr,suəıqndomıyüoüşqnmşalraəzikrnaalnçəivsrlıeinkbrlaəaecttriəs,liybnsəöulməzərl..əm(rəəْ lُ lvəאəَrاəşeُ gyِ َötْ rَaِ əو-َ
Təal1a1d4a)n(b ً אa َכşَqa bِ َiْrَ أhِ a اkَ ْiَ mَ َ)أa-xt(aeryıbMtaəphıəmmmkiə,dm),ənmimüşlrəiksilzəirnəadrea:nıbzədsaAhlölkahm-
etsin ki, haqla batil bir-birindən aralanıb məlum olsun? (Allah-Təaladan
h( aً kiَmُ بtَ aَאp ِכıْm ُ ا, ُכhْ َ a ِإlلbَ َ uْ َأkيi ِhاaَqُ lَوa)b-anteilcinə
başqa mənə hakim lazım deyil). ola bilər
ki, mən Allah-Təaladan başqa fərqinin
ُvkَأeirt َنairbُ ıَkْ (iَ Q, بsَuiאrzَ aِכdnْ əاı)n) -Aq(laleabyha-MqTəoəhnaəllaamrsmaizə(ədy)gə,öhdnuedd:iəArviəlbladxhirri-s.Tt(iəُaaُnאllَ aaْ َ rَآmaَ)əkِ niاəو-َ
bəyan olunduğu
ِّ şْəِאxsَכləِّ رrَ i xِ əلbٌ əَ rُ
o َ ْ
tab göndərmişik, bu Quranın haqq olduğuna sənin rəbbin Allah-Təala
tərəfindən agahdırlar, gedin onlardan soruşun, əgər gizlətsələr, şəhadəti
gşəizklkəmvəişşoülbahrləariç. i(nَ dِəَ oُ lْ m َ اaِ . َ َ ُכ َ َ ) - (ey Məhəmməd), əlbəttə, sən öz işində
ْ (Bu kəlam müsəlmanları Qurandan möhkəm ya-
pışmağa təşviq etməkdən ötrüdür, yoxsa necə ola bilər ki, xalqı Qurana dəvət
edən şəxsin özünün ona şəkki olsun).
395
Kəşfül-Həqayiq I
ْ َ َ َ ﴾ َو ِإ ْن ُ ِ ْ َأ ْכ١١٥﴿ ُ ِ َ ْ َو َ ْ َכ ِ َ ُ َر ِّ َכ ِ ْ ًא َو َ ْ ً َ ُ َ ِّ َل ِ َכ ِ َ א ِ ِ َو ُ َ ا ِ ُ ا
َ ُ ﴾ ِإن َر َכ١١٦﴿ ِ ا ْ َ ْر ِض ُ ِ َك َ ْ َ ِ ِ ا ِ ِإ ْن َ ِ ُ َن ِإ ا َو ِإ ْن ُ ْ ِإ َ ْ ُ ُ َن
ِ ْ َ َ ِ ﴾ َ ُכ ُ ا ِ א ُذ ِכ َ ا ْ ُ ا١١٧﴿ َ ِ َ ْ ُ ْ َأ ْ َ ُ َ ْ َ ِ َ ْ َ ِ ِ ِ َو ُ َ َأ ْ َ ُ ِא
115) (söً zْ lَ ə َوriًא dْ oِ ğrَכuِّ l َرuُqَ ِ َכ əْ daَ َوl)ət-ü(ezyrəMtaəmhəammmoəldu)b, sənin rəbbin Allah-
Təalanın və onda heç bir nöqsan
xyoaonlxdqdaıunnrə.dma(ِhəِ אalَ lِəd َכrِoinğ َلirِّ uَeُ şvidَə)əə-ndhvaəeləçatlgbiaisrhöşzoəldxasenmAAəlllylaaəhh-q-TTaədəaiarllaaondlımınr.aszö.z(ləُ rِ iَnْ اi
dəyişdirib,
ُ ِ ) َو ُ َ ا-
oِ l)اan-1m1o6ə)xv(lauضxqِ tرaْ َstْıəاnniçِ oAْxlَ ulanَ َhכuْ -َأnTْ əsِ aöُ lzنaْ lِإə َوry)ion-ləu(neqyduaMlanqəhkaəəsmnıbamriəatda)sə,atləeıgbtəsrəznəs,ləa(nlِəytِ əeَ rsْ üaَ lzaكüَ rnladِrə.ُ
Necə ki özləri zəlalətdədirlər. ( ا إoِ l َنubُ ِ َaنtْ a) ِإ-b-açbüanlakriı xalqın əksəriyyəti
nəfsani arzularla öz zənlərinə tabe gedən yolu haqq
bilib onları təqlid edirlər. O səbəbdən həmişə o fikirdədirlər ki, səni də
özləriylə həmdin etsinlər. Əlbəttə, sən onlardan kənar olub ata-babanı
tv َنəəqُmliُ dəْ zَ ehtəm ِإbْəُiyx)it-iurxnaaueldqduıinbb*,AHəlklaasqhəqr-Tidyəayanəltaisnəzınənənsnvöəzvhləəyrtiəonxlimukniənannləarsöaözzlqləəorryinəudbtəanöbzeöntorəlü.fs(da ْنniِإnوiَ
istəklərinə tabe olurlar.
(*Qeyd: Sanki, bu kəlam bizim zəmanəmizdən ötrü nazil olubdur, islama mənsub
olanlara baxıb görürsən ki, hər biri özündən ötrü bir məzhəb və bir təriqət seçib,
Qurani-Şərifdən üz döndəriblər. Əgər onlara Qurani-Şərifin ayələrini bəyan etsən,
rəylərinə müvafiq olanı alıb, digərlərini tərk edərlər. Bunun bütün təqsiri ruhanilərin
rəhbərlərindədir ki, hər biri özündən ötrü avam aldadan bir yol seçib, onunla avam
insanları ətrafına yığıb, o biçarələri cəhalət qaranlığında çaşqın və sərgərdan qoyub-
lar. Onların fitvalarına görə, məsələn, bir evdə iki qardaşdan birinin bişirdiyi yeməyi
biri pak bilib, o birisi murdar hesab etsə, o qardaşın özündən və bütün əşyalarından
çəkinər. Allahım, bu nə din, nə məzhəb, bu nə cəhalətdir? Müsəlmanlar kimi parça-
lanmış bir ümmət yer üzündə varmı? İlahi, sən özün bunları əsl islam dininə qaytar!)
117) (ِ ِ ِ Aَ llْ aَ h-Tِ əَ alْaَ yُoَ lْuَ أnَdُ an َכk َرənنa) ِإra- (ey Məhəmməd), həqiqətən,
sənin rəbbin hَ aِ qَ ْ qُ ْaِא düşüb zəlalətdə qalan şəxsin
vُ aَ sْ iَأl َoُ lوaَ )n-şəyxesnləərAi bllialhir-.Təala
əhvalından agahdır. ( hidayət tapan,
zəlalətdən kənar olub
118) (ِ ْ َoَ luِ nاmُ aْ s اıَn ِכı ُذnא ِ َ ُכ ُ ا ) - (bu ayədə qurban kəsərkən Allah-Təalanın
adının zikr vacib olduğu bəyan edilir). Əti yeyilən o heyvan-
lar ki, kəsilən zaman Allahın adı zikr olunub, onların ətindən yeyin. On-
dan başqa, heç bir heyvanın ətindən yeməyin. (Müşriklər müsəlmanlara
396
Ənam surəsi
﴾ َو َא َ ُכ ْ َأ َ ْ ُכ ُ ا ِ א ُذ ِכ َ ا ْ ُ ا ِ َ َ ْ ِ َو َ ْ َ َ َ ُכ ْ َא َ َم١١٨﴿ َ ِ ِ ْ ُ ِ ِ ِإ ْن ُכ ْ ُ ْ ِ َ َא
َ ِ َ ْ ُ ْ َ َ ْ ُכ ْ ِإ َא ا ْ ُ ِ ْر ُ ْ ِإ َ ْ ِ َو ِإن َכ ِ ًا َ ُ ِ َن ِ َ ْ َ ا ِ ِ ْ ِ َ ْ ِ ِ ْ ٍ ِإن َر َכ ُ َ َأ ْ َ ُ ِא
﴾١٢٠﴿ ﴾ َو َذ ُروا َ א ِ َ ا ْ ِ ْ ِ َو َא ِ َ ُ ِإن ا ِ َ َ ْכ ِ ُ َن ا ْ ِ ْ َ َ ُ ْ َ ْو َن ِ َ א َכא ُ ا َ ْ َ ِ ُ َن١١٩﴿
ْ َو َ َ ْ ُכ ُ ا ِ א َ ْ ُ ْ َכ ِ ا ْ ُ ا ِ َ َ ْ ِ َو ِإ ُ َ ِ ْ ٌ َو ِإن ا َא ِ َ َ ُ ُ َن ِإ َ َأ ْو ِ َא ِ ِ ْ ِ ُ َ א ِد ُ ُכ
﴾١٢١﴿ َو ِإ ْن َأ َ ْ ُ ُ ُ ْ ِإ ُכ ْ َ ُ ْ ِ ُכ َن
dedilər: “Siz ki Allah-Təalaya ibadət edirsiniz, gərək, Allah-Təalanın
öldürdüyü heyvanın ətindən yeyəsiniz, nəinki özünüzün öldürdüyü hey-
avyaəndvaəne, hokvaamxtlabruınaayəimnaanzilgoəltdiruə)n. s(iَniِ zِ sْ ُə,ِ ِ gَ َאəِ rْəُ kْ ُכ, ْنA) ِإll-aəhg-TərəAallalanhın-Taədaılaznikınr
olunan heyvanın ətindən başqa, heç bir heyvanın ətindən yeməyəsiniz.
119) (aِ dْ َ ıَ zِik اrُ oْ lاuَn ِכa ُذrאaqِ اkُə ُכsْ iَ lənَأ hْ ُכeَyאvَ a) َوnı-n nə məqsədiniz var ki, Allah-
Təalanın ətini yemirsiniz? Həmin hey-
vanın ətindən, gərək, yeyəsiniz, çünki o sizə haram olunmayıbdır. (Ondan
bbauşkqiah,əhqeiyqvəatənnın, Aəltliashi-zTəəhaalraasmizdoəlunnöutrbüduorş)e.y(lْə ُכrْ iَ َhمaَ rَam َ אeْ ُכdَ ibَ diَr ْkَ وiَ ,)o-nhlaarl-ı
bu Qurani-Şərifdə təfsilatı ilə bəyan edibdir. Allah-Təalanın adı zikr olu-
naraq kəsilən heyvan haram sayılmayıbdır. Onun ətindən başqa, haram
nnoٍ lْaəuِfəsnlِaaaْ َncnِ iqْ hiaِsِeltاsyəَ akvْ َnalِ )əınzr-l,iahzirləəıənrqueiqərlmtəəittnləəmdnrə,iənqəolalybmmeəyatıtnədəda,banxilaomhlqavəlıazanxslitıənkyhizesa.əmrr(aəiِ mykْ َ y ِإ,cəْhatُ iرaiْ zzِrُdəailmْra.اlıəَ(אthَنəavl ِإa)aِ lُq-َ eeاdaً oniِ כrَ lculنaəbإrِqَو.,
(aَşıbِ َ ْ hُ ْ a ِאrُaَ mْ َأıَ ُ hכaَ la َرlن, ) ِإh-al(aelyı
Məhəmməd), həqiqətən, sənin rəbbin hədlərini
haram edən şəxslərdən agahdır, əməllərinin
cəzasını onlara verəcəkdir.
نntَ əarُ hkِ َ 1ْeqَ 2daا0izُn)אa َכ.n(A ُאıََ bşِِ k,و ََنאaوAَ ْ rَ lِ ْlvْaُِəhَْ اg-َTَiْzِ ِəאlَْ iاa)nlا-aوhnُرhəَذırəوnَ )qikhi-qiasəaritnşaəkdmnaə,nroedAtşadəlilxyvasiəhlə-şgTreiyzəkllaəiilnraaidşaəkygaeeayrthdidrdai,yırəvi.nləb(iَنzgətiُztgəlِ üiכ,ْ nnَ odaَ nəhlِ lagaاrürنa-ıِإ
qazandıqları günahın cəzasını verəcəkdir.
121) o( lٌ uْ nِ َ mُ إaِ َوyِ aْ َnَ ِ hاeُyvْ اaِn َכıْ nُ ْ َ ْ ُכ ُ ا ِ א َ yeَ وmَ ) -əykiəns.ilHənəqviaqxəttAənll,aoh-hTeəyavlaannıınn
zikr ətindən
adı
ətini yemək pis əməldir. O şəxs onun səbəbinə günahkar olub fasiqlər
mözəndsoustblaorlıarm. ü( şْ כrُ ikُ ِدlאəَ rُ əِ ْvِ əِ אsَ ِv ْوəَ أsəَ ِإeنdَ irُ ləُ rَ َkiِ ,َא sizاinإنlِ وəَ ) - həqiqətən,
cərgəsinə münaqişə və
şeytanlar
mübahisə etsinlər ki, nədən ötrü siz Allah-Təalanın öldürdüyü heyvanın
ətindən yemirsiniz? ( ) َو ِإ ْن أَ َ ْ ُ ُ ُ ْ ِإ ُכ ْ َ ُ ْ ِ ُכ َن- əgər müşriklərə* itaət edib
397
Kəşfül-Həqayiq I
َأ َو َ ْ َכא َن َ ْ ًא َ َ ْ َ ْ َא ُه َو َ َ ْ َא َ ُ ُ ًرا َ ْ ِ ِ ِ ِ ا א ِس َכ َ ْ َ َ ُ ُ ِ ا ُ َ א ِت َ ْ َ ِ َ א ِر ٍج
﴾ َو َכ َ ِ َכ َ َ ْ َא ِ ُכ ِّ َ ْ َ ٍ َأ َכא ِ َ ُ ْ ِ ِ َ א١٢٢﴿ ِ ْ َ א َכ َ ِ َכ ُز ِّ َ ِ ْ َכא ِ ِ َ َא َכא ُ ا َ ْ َ ُ َن
ِ َ ْ ُכ ُ وا ِ َ א
Allah-Təalanın adı zikr olunmadan kəsilən heyvanın ətindən yesəniz,
həqiqətən, o zaman siz də müşriksiniz.
(*Qeyd: Kim dini ehkamda Allah-Təaladan başqasına tabe olsa, həqiqətən,
Allah-Təalaya şərik qoşmuş olar. Bir çox müsəlman bu ayənin ehtivasına daxil olub
müşriklərdən hesab olunar. Vay olsun bizə, Qurani-Şərifi ölü üstündə oxumağa həsr
edib özümüzdən təzə bir din və ayin düzəltmişik. Əgər Qurani-Şərifə dürüst diqqət
etsən, bizim aramızda olan dini qanunların tamamən Qurana zidd olduğunu görərsən.
Ey Peyğəmbər, kaş həyatda olaydın, baxıb görəydin ki, sənin bu pak olan müqəddəs
dininə nə dəyişikliklər ediblər. Nə gözəl deyir şeyx Nizami Gəncəvi:
Ey Məkkə, Mədinənin pərdələnən günəşi,
Zülmət pərdələyərmi nur ələyən günəşi?!
Torpağının ətrindən ətir saçandı yurdun.
Fitnə, nifaq qoxuyur sənsiz haçandı yurdun.
Harınların əlindən bu taxtı al geri sən,
Alçaqlar ləkələdi, təmizlə minbəri sən.
Cin-şeytan yuvasına döndərdilər dünyanı,
Qoy zalımın, namərdin yerdə çürüsün canı.
Şeyx Nizami h. 500–cü ildə bu şikayəti edib, o vaxtdan h. 1320-ci ilə kimi islam-
da nə qədər dəyişiklik olubdur, bu mətləb bəsirət əhlinə məxfi deyildir).
iman12s2əb) ə(bא ُهiَ nْ َ əْ َ dَ iאrً ْiَldَنəאk َכ, (ْ )אأَ َِو َس - bəs o şəxs ki, küfrlə öldüyü halda, onu
ا ِ ِِ nِ uْ َrاlًرa yُ oَ lَא gَ eَ d) َوib-,
nuru verək ki, xalqın arasında o ُ ْ və ondan ötrü iman
hidayəti zəlalətdən
vfəərkqüləfnrdqirasriann,l(ıאğَ ıْ nِ جdٍ رaِ א َqِalıَ bْ َ تhِ eאçَ ُ ِا oُ ُrَ aَ dْ aَ َכn) - bu
vaxt çıxa qeyd olunan şəxs cəhalət
bilməyən şəxs kimi olar-
gنmَ öıُz?َ əْ l(َ Bg اöuُ אs َכatəyאrَəiَbm,ِ öoِ אm َכsْəiِ nbَləəِّ زbُ )kəa-gfönirreinəcəkvükəfimrqvüeəşyrdşiikroiknluqhnaadrlıuan,ndşlaıenğyıtnöatdnraükqbaaifrliırmbləəirmsəəalədnmirt)əə,lrl(əəכfrَ iiِnnَ əَכi
çıxmırlar.
bir ç1o2x3v)a(אrَ lıِ ِşْəxُ sَ ِlאə َכrَ ٍ أxَ ْaَ lqِّ ُכın ِ iאmَ ْ َaَnכgَ ِəَ t َכiوrَ )m-ə(seiynMə məhaənmemoəludr),lanre,chəakbieMləəskikzdədənə
qabaq keçən peyğəmbərlərin zamanında da hər bir qəsəbədəki başçıları
xoanllqaırnınimgüannaghəktiarrmlaərsıinndəamnatnəyeionlseutdnilkark. Oi, (fאaَ sِ iqواlُə ُכrْəَ ِ ) - məkr və hiylə edib
belə bir ixtiyar verdik
ki, görək xalq onların sözlərinə qulaq asır, yoxsa onların sözlərini zəif
398
Ənam surəsi
َ ْ ِ َ ْ ُ َ َ ِ ْ ُ ْ َ ﴾ َو ِإ َذا َ א َء ْ ُ ْ َآ َ ٌ َא ُ ا١٢٣﴿ َو َא َ ْ ُכ ُ و َن ِإ ِ َ ْ ُ ِ ِ ْ َو َא َ ْ ُ ُ و َن
َא ُأو ِ َ ُر ُ ُ ا ِ ا ُ َأ ْ َ ُ َ ْ ُ َ ْ َ ُ ِر َ א َ َ ُ َ ُ ِ ُ ا ِ َ َأ ْ َ ُ ا َ َ א ٌر ِ ْ َ ا ِ َو َ َ ا ٌب
﴾ َ َ ْ ُ ِ ِد ا ُ َأ ْن َ ِ َ ُ َ ْ َ ْح َ ْ َر ُه ِ ْ ِ ْ َ ِم َو َ ْ ُ ِ ْد َأ ْن١٢٤﴿ َ ِ ٌ ِ َ א َכא ُ ا َ ْ ُכ ُ و َن
َ ِ ُ ِ ُ َ ْ َ ْ َ ْ َر ُه َ ِّ ًא َ َ ً א َכ َ َ א َ ُ ِ ا َ א ِء َכ َ ِ َכ َ ْ َ ُ ا ُ ا ِّ ْ َ َ َ ا
﴾١٢٥﴿ َ ُ ْ ِ ُ َن
olan yel kimi hesab edib, Allah-Təalanın tərəfinə gedib imana daxil olur-
valaənrcc?aəq(zaْ öِszıِ lُöəْ َzrِ liənrِإəiنnَ aوəidُ ُכaoiْ dَlaאocَ وlَaa)qc-daqıornd. lı(ar َن.rوBıُ nُelْeəَ tאdxَ وəiَ y)yi-amlaemədkimrrlavərəbkihlimi,ybilrəulnəmirnəkgki,üronvnaəuhhnıi,ygclüəənzdaaəshnı
onlara heç bir zərər gəlməz. (Əbu Cəhl dedi: “Ona vəhy gəldiyi kimi bizə
də vəhy gəlmədikcə heç vaxt Məhəmmədə iman gətirmərik. O zaman sıradakı
ayə nazil oldu).
124) (ٌ bَ َآirْ ُömiْ mzא َءöَapcneüذاyَ z ِإgğوəَ )əəgtm-iərblmdoəirə,zlraə(irmkَ iِ naْ(ُənِ ْاvَkeُاirُ ُdMَ ُאرi)yəَi-kِ وokُأdəeאmَdəöihlَcəْlüِirz:Qə(َleüəْ ُyrreiMnyşَ vəə)həA-əkmlkəlamlia,hmə-AdTll,aəlabrahılinaz-
tərəfindən
heç vaxt sənə
Təala bizə də
Mbəənhzəəmrimniəvde),rosinnl.aOrınvacxatvabbizınddəaimdea:nAglləathir-əTrəika.la(ُ hَ َ aَ אn ِرsıُ şَ əْ xَ səُ ْpَ eyُ َğْ əَ أmُ اb) ə-r(leiky
verib göndərəcəyinə agahdır. Heç kim öz xahişi ilə peyğəmbər ola bilməz.
(yِ aاdَaْ ِ oٌرnَאlaَ ra اsُ oَ ْnَ أdَ əِrاəcُ ə zِ iُ llَ ə)t-yoetşiəşxərs.ləArllkaihA-Tlləaahl-aTyəaanlaıynadaasziəolilluobllmara,qdüonn--
li َنamوrُad ُכnaْ َn)gə-öttiorrümsəəbssaəibbniəətdgmiöra.rnəGekəior,əlouknrll(aaorr,zmoilnləəlkta)rrdovnaənlhairöyatlrəyüeedtaixişbsirixnəat.dl(qəاınُd َכאəAאşlَ liِadhٌd-əِ Ttَ ləiبaٌəlza َ اayَ baَو
vardır.
hida1y2ə5t )et(mُ َ əِ sَin ْنiَ أiُstاəدsِ əِ ُ , (iْ مsِ َlَaَ )mْ -ِ ْ kim hidayətə qabil olub Allah-Təala onun
sı üçün qəlbini açar ki, ِn ُهu َرrْ uَ
o ْحnَ uْ َn) - ona lütf edib islama daxil olma-
qəlbinə daxil olub dində sabit və
Hbאbgً əəeeَlrlçməَq)vşəəə-arsxaixe,srtlisəooaönlşnzsəukuixnxins,t.iqisny(əəُalmqbrəِıiannlُ ybنaəْ aiَأnihدmْyiəِ üُdvakaanْ slrَ əوədَ )lvaemə-dxəiisklbkəiormkiltsmütehfəadrimdzdib.aəə(,ysِءqioəאaَtnkəluimmqاnaaiqsdbِ ıəiinُ rll.ıboi(ilsNَmmtאəeَ asöcَ yəכəhَ ,ı)kbk(-אə,iً moAِّsnَəllmubُهaرnَahaْğy-ilَmTaaənaçْ aَıanxlْraa-.َ
maq mümkün deyil, imana daxil olmağı ona təklif etmək də səmaya çıxmağı
vetəmaəxkirkəitmdəidiimr).a(n َنgُ əِ tْ iُ rmَ َəyِ əاn əْ zَ a َכbِ
ona təklif şَ əَ xsَ ləْ rِّ əا ُ bاelُ əَ َ ) َכ- Allah-Təala
dünyada edər.
399
Kəşfül-Həqayiq I
ْ ِ ِّ ﴾ َ ُ ْ َدا ُر ا َ ِم ِ ْ َ َر١٢٦﴿ َو َ َ ا ِ َ ا ُط َر ِّ َכ ُ ْ َ ِ ً א َ ْ َ ْ َא ا ْ َ َא ِت ِ َ ْ ٍم َ כ ُ و َن
َ ِ ْ ُ ْ َ ﴾ َو َ ْ َم َ ْ ُ ُ ُ ْ َ ِ ً א َא َ ْ َ َ ا ْ ِ ِّ َ ِ ا ْ َ ْכ١٢٧﴿ َو ُ َ َو ِ ُ ْ ِ َ א َכא ُ ا َ ْ َ ُ َن
ا ْ ِ ْ ِ َو َא َل َأ ْو ِ َא ُؤ ُ ْ ِ َ ا ْ ِ ْ ِ َر َא ا ْ َ ْ َ َ َ ْ ُ َא ِ َ ْ ٍ َو َ َ ْ َא َأ َ َ َא ا ِ ي َأ ْ َ َ َא َא َل ا א ُر
ُ َ ْ َ ا ُכ ْ َ א ِ ِ َ ِ َ א ِإ َא َ א َء ا
bil 126) (hאiً dِaَ yْ əُ t َכeِّt َرm ُطəاkَ ,ِ qاaَ َb َوi)l - (ey Məhəmməd), bu qeyd olunan yol (qa-
olana olmayanı zəlalətdə saxlamaq) sənin rəbbin
qAو َنəlblُ aכuhlَ -)eT-dəəahnləaqcnaiıqmnətayəaontl,duadbnuu*r.QötHurürikatmnəifə-sŞtiləüarztiırfiiənləbabuyəəyyloaəlnruinestiedçaiikgba.dhiro. l(u ٍمbْ َ ِ öتyِ ü َאdَ ْ -اnَאəْ sihَ əْ tَ
(*Qeyd: İlahi, öyüd-nəsihətə qulaq asan varmı? Müsəlmanlar Qurani-Şərifin
nəsihətlərini və ehkamını qəbul etsələr, belə sərgərdan qalıb başqa ehkam və qanun
axtararlarmı? Halbuki heç bir qanun Qurani-Şərifin qanununa çata bilməz. Qurani-
Şərif bu zamanda müsəlmanlar arasında gövhər kimi olan sözlərinə etina edilməyən
qərib bir şəxs kimidir. Amma Quran indi hiyləbazlıq edib, dünya malı əldə etməkdən
başqa, bir şeyə lazım deyildir. “Onu az olan bir məbləğə satarlar” ayəsi bizim zama-
nımıza uyğundur. Ar olsun müsəlmanlara!)
öz r1ə2b7lə)r(inْ ِ iِّ nَر َ yْ ِaمnِ ıَ ndاa َدا ُرeْləُ َ ) - nəsihət qəbul edən şəxslərdən ötrü axirətdə
əmin-amanlıq evi vardır ki, o evdə bütün
bəla və kədərlərdən əmin olarlar. (ُ َن kَ öْ َ m اəُ אy َכi אAَ ِ llaْ ُhِ -َوTَəُaَوl)ad-ıor.nların
əməllərinin səbəbinə onların dostu və yaxşı
tdkdnaıieıِ y,,zْdِ”bfoْiaا.1l)iərs(g2-ır-ü8nb:ِ“)nıiْ(nrِÖ(ْiאbاmٍiًzütَ gْaِitَِ əzِəَüdْאtnَiُdnəْ ُُُؤənsmُ ْאnَaَِ fُوənْaََأçْxَlyıلaَْlَxdَuمאrَaَ ْaqوdَْاnَl)aaאوaَlَ )-tnanرıَ r-)cıbbbıi-n(niierlra“ləyəEçzyvrMozyeiəənxrəbtşuəiheiannzəytlsuiomdtmaapınmöqnlzral.ləaüəayBdrbrna)diıbr,üznaıiqzqoamnəin.ydiolt(zaalaa,ِّamrbbnِdaeəiْeاztdtyeiaoَgdəbcَsüriiteْbinnlَka,olüאə:rlzَn)mrıə(üclz-َ aaaəِyqlovləaalْ atadُgləbəْ ıüَdtכnْ svnəüَaaenْslcrاdsayiiaılِnba--lَ
ləzzəti aldığımız üçün mənfəət əldə etdik. Onlar da bizə rəhbərlik etməklə
mənfəət əldə etdilər”. (Hər şəxsin içində bir şeytan vardır, hünərli şəxs odur
rşeəybtbainmıniız,itbaiəztimetdüirçsüinn).tə(y َאiَ n َ ْ َِ ي أ اoَא mَ َ üَ أə َאyْ yَ َ وəَ )n - yenə dedilər: “Ey
ki, öz etdiyin vaxt (qiyamət günü)
bizim obnuayuyreutirş:di“kC”.əh(אəَ nِ nَəmِ ِ אinَ ْo ُכdَ اuْ َ s ُرiאzاinَא َلm) ə-nAzilllavhə-
ki, biz onu inkar edirdik, oَ lאaَ caإqِ )s-ınAızn.cİasqtəsAəl,lasihz-i
Təala onların cavabında
hoəlmmaişqəllaikhəqmaliaşcəaoqdsıənzıazb. ı(nُ d اaא َء
məkanınızdır. Orada
Təalanın istəyi istisna
od əzabından çıxarıb, şiddətli soyuqluq əzabına düçar edər”. (Cəhənnəm
əhlini bəzən cəhənnəmdən çıxarıb, soyuq olan biyabana apararlar, onlar ora-
400