Kesful Heqayiq I cild

Ali-İmran surəsi

ُ ِّ ‫ْ ِ ُ ا‬ ََ ْ َ ِ ُ ﴾١١١﴿ ‫و َن‬ َُ ُْ َ ُ ‫َא َر‬ ‫ا ْ َ ْد‬ ُ ‫ُכ‬ ِ َ ُ ْ ‫ُ ُכ‬ ُ‫َأَ ِأَ ْ ْכًذ َُِ ُْى ٍاوَْوَِنإِِכ َِْنאََ َ ُאِاَب ِא ِِتأ‬ ‫ِإ‬ ْ ‫و ُכ‬ ُ َْ َ
ُ َ ‫ا ْ َ ْ َכ‬ ُ ِْ َ ِ ُ ‫ا ِ َو‬ َِ ٍ َ ‫َو َא ُءوا‬ ‫א ِس‬ ‫َا‬ ُ ُ ‫ِإ‬ ‫ا‬ ُ ُِ ‫َא‬ َ ْ َ‫أ‬
﴾١١٢﴿ ‫ُ و َن‬ َ َ ْ َ ‫َ َ ْ ا َو َכא‬ ‫ِ َא‬ ‫ِ َכ‬ ‫َذ‬ َ ِ ْ ٍ َْ ِ ‫َو‬ ِ ‫ِ َכ‬ ‫َذ‬
‫ا‬ ُ َ ‫َو‬ ‫ا‬ ‫ا‬
ْ َ ٍّ َ ِ ْ َ ِ ‫َن ا ْ َ ْ ِ َא َء‬ َِ ‫ا‬ ُ ِ‫ُ َ ْا ًء َכא‬ َ ُ َْ
ْ
ٌ ‫ٌ َא‬ َ

islam11a1d) a(‫ن‬xَ ‫و‬ilُ oَ lْ mُ aَ saُ l‫ر‬aَ ‫א‬rَ ‫ َ ْد‬dْ ‫ا‬a,ُ ‫ ُכ‬əlbَ ُətْ t‫ ُכ‬ə,ُ ِd‫ َא‬iُ ll‫ْن‬ə‫ِإ‬r‫ َو‬i‫ى‬il‫ ًذ‬əَ‫أ‬ si‫ ِإ‬zəْ ‫و ُכ‬tənُ əَ eْ dَ )ib- Bu yəhudilər
sözlə əziyyət

etməkdən başqa, siz müsəlmanlara bir zərər yetirə bilməzlər. Ancaq,

sizinlə savaşsalar, o vaxt tab gətirməyib arxalarını çevirib savaşdan qa-

çarlar, ondan sonra onlara kömək edən də tapılmaz. (Bu xəbərin doğrulu-

ğu tarixdən məlumdur, bu ayədən sonra neçə dəfə yəhudilərin müsəlmanlarla

savaşı olsa da, hamısında məğlub olublar. Bu, uca peyğəmbərimizin haqq ol-

duğuna aşkar bir dəlil və möcüzədir).

112) (‫ا‬ ُ ُِ ‫א‬hَ əَqْ َ‫أ‬irُ liِّ k‫ا‬ oُ nِ ْ lَ aَ raْ َ ِ ُ )– yəhudilər harda olursa-olsunlar dün-
yada zillət və şamil olub əhatə etdi. (Bu ayənin məzmunu

Bəqərə surəsinin 6-cı ayəsində keçdi. Yenidən burada qeyd olunması təkiddən

ötrüdür. Yəni əlbəttə bu mətləb vaqe olacaqdır. Hz. Peyğəmbərimizin doğrulu-

ğuna bundan böyük möcüzə nə ola bilər? Bu xəbərdən 1320 il keçib, dünyanın

hər bir yerində və hər bir dövlətində yaşayan yəhudilər tamamən zəlildirlər. İn-

saf üzrə baxanda bu mətləbə agah olan şəxslərin islamdan başqa dində qalma-
lzaərlıilsoonladrəlarər,cəanincsaaqfsAızlllıaqhdı-rT).ə(a‫س‬laِ ‫א‬nı‫ا‬nَ ٍِ mَ ‫ َو‬üِ s‫ا‬əlَ mِ aٍ nْ َ laِ rı‫ِإ‬n)
və ْ - həmişə yəhudilər
əhdinə daxil olub

cizyə verməyi qəbul etsələr, o vaxt zillətdən çıxıb əmin-amanlıqda ola-
cvO(vgpِ ‫َن‬aəəəe‫ا‬n‫و‬qly‫ت‬həmuُِlğnَəan‫א‬əْ öqَ rََmə.ِci‫ا‬qzrü(‫ن‬bَaُoِ ‫א‬oz‫و‬ə‫כ‬bَy‫ا‬əlُ‫و‬rَmadُlَl‫כ‬əْ‫ا‬əuِlraَْra)ğiqَiٍnyu-َqiioَqoə‫א‬nhَiَtnِloəِlsa)‫ا‬kdələ‫و‬rd-ad‫ء‬bُ yau‫א‬rioəَ e‫و‬lşَbtaaeas)iərtrəşm.-dıibgrr(iaiəllöُdlmaəbَ r‫כ‬oَirrləəl.m.əْddrg(َ (ua.iْöDr‫ٍّا‬.(rbَ‫ُכ‬o(kəَu‫ِכ‬ğdَiِِْ n‫َذ‬,rَِْiَ)َu‫َذ‬uryِ)d-nək‫ْء‬-َuhl‫א‬yiَrَab,eِِu,ْ uَnAbُdbْ ‫وا‬əehَilu)lll‫َن‬əəayə-qrahəُyiyihُ-AnrəْTəuَ hs‫و‬lvَ ədal)uyəaaniədl-hlzləhaia-ərnluyTləriaidanrıəlnhiaoAlabaəllnsalqrumilənazboazvıhənaləqəu-rrl,Tiəibabln(səy‫ا‬oiodhanəşُlələ‫א‬ldm‫َכ‬aəmyəzdraْedəiiaُsrlnşiinrıَəəli,,ِ
amma millət qanunlardan kənar olsa, o millət zəlil və məhv olacaqdır. Biz
müsəlmanların bu dövrdəki əhvalı yəhudi millətinin əhvalına yaxındır. Bunun
da səbəbi islam qanunlarını tərk edib, özgə qanunlara göz dikmək deyilmi?
Gərək, Qurana baxaq, Qurandan alınan qanunlara itaət edək. Quran kimi din
və siyasət qanunlarını ehtiva edən başqa hansı kitabdır?)

və bə1r1a3b) ə(‫ء‬rً ‫ا‬ َdَe‫ا‬yilُ lْ əَ )r.- əhli-kitabın hamısı küfr və inadda bir-biriləri ilə eyni
(ٌ َ ِ ‫ ) ِ ْ أَ ْ ِ ا ْ ِכ َא ِب أُ ٌ َא‬- əhli-kitabdan gecə vaxtı ibadət

201

Kəşfül-Həqayiq I

‫ُ و ِف‬ ْ َِ ْ ‫ِא‬ ‫و َن‬ ُ ُ ْ َ ‫َ ْ ِم ا ْ َ ِ ِ َو‬ ْ ‫َُدِ َْאو﴾ َِْא َِِ َכُכ ََُِْْوُُْا‬١‫َاونَا‬١ْ َُ٦ْ َُِ ُ﴿ِ‫و َِِأَِو﴾ْ َ َََُنُא ََْכ ً َِכ‬١ُ‫ِاأوُاا‬١‫ُنَُאو‬٣َ َ‫ََمن َاَ﴾אِ﴿َِِإت‬١ٍِ ْ‫ْو‬١ََ َْ ُ٥‫ََِْآَْא َ ِرَُ﴿ ُاث ُْا‬ ْ ُ ‫ِ َو‬ ْ ‫َن آَ َא ِت ا ِ آَ َא َء ا‬ ُ َْ
ٍَْ ْ ‫ا‬ ‫א‬ َ ِ َ َ ‫َو‬
ْ ُ ‫ُد‬ ُ َ َْ ُ ‫﴾ َو‬١١٤﴿ َ ‫א ِر ُ َن‬ ُ َ‫ْ َ ُِ َכ َِ َכ َِوأ‬ ُ ْ‫ِ ا‬ َ ‫َن‬ ْ َ ْ َ
‫ا ْ َא‬ َ ‫أَ ْو‬ ُ َ‫أ‬ ِ ُ ْ ‫ِא‬ َ‫ِ أ‬ ُ ِ ‫ا‬ َ ِ
ُْ َُ ‫َ َא ِة‬ َ ‫ِه َوا‬ ِ ْ َ ‫ا‬ َ ِ ْ ‫َن‬ ْ ُ َْ َ ٌ ‫و ُه َوا‬ َ ‫ُ ِ ْכ‬ ْ َ َ ‫َכ‬
ْ َ‫ْ أ‬ ْ ُ ُ ِ ُْ ‫َא‬ ْ َ َ ْ َ
‫َو َ ِכ‬ ‫َ א ُب ا‬ ‫ِ َوأَُ אو‬ ‫ًא‬ ْ ِ
‫َو َ א َ َ َ ُ ُ ا‬ َ‫َ א‬ ٍ ‫ِر‬
َ ْ ‫َא ا‬
ِ َ‫﴾ َא أ‬١١٧﴿ ‫ُ َن‬
َ

(reİadbnəanıdnləəıtnrləvariaynrədləənırr.iyn(üiِkoْ sxə‫ا‬uy‫א َء‬iyَ َ‫آ‬Aaِrlll‫ا‬aa‫ت‬hrِ .-‫َא‬T(َ‫َنآ‬ə‫و َن‬aُlُ aُْ َ y)ْa-َ gecə saatlarında Allah-Təalanın Qu-

sْ əُ c‫ َو‬d) ə- özləri də səcdə halında olarlar.
etməkdir).

gَ üِnِ ‫א‬ü1n1ə4‫َ) ا‬im(ِ ‫כ ِت‬a‫ َا‬nَ ِ َْ ‫ َو‬gُ‫و ْأ‬ə‫) َا‬tirِ-i‫ َن‬bəhُ xl‫ِر‬ie‫א‬-ykَ ُii‫و‬rَtaiِ ‫כ‬bَ əْdmُ aْ ‫ا‬rn,ِ َim‫ َن‬aْ َnْ َ ‫ َو‬g‫ف‬əِt‫و‬irُ əْ nَ ْ ‫א‬lِə‫ن‬rَ ‫و‬oُ ُ ْ şَ ‫و‬əَ xِ sِləَ ْr‫ ا‬d‫ ِم‬iْ rَ ْ ‫وا‬kَ iِ ,‫ِא‬a‫َن‬xirُ ِəْ tُ
şəri qadağan edib xeyir əməllərə cəhd

edirlər. Onlar saleh şəxslərdəndirlər.

115) ( َxeِ yُ iْ r‫ِא‬ əmٌ ِ əَ l eُ t‫ا‬s‫ َو‬əl‫ُه‬ə‫و‬rُ,َ o‫ُ ْכ‬əmْ َəَ l oٍ ْnَ larْ dِ a‫ا‬nُ sَ iْ َlin‫َ א‬m‫) َو‬əy-iby,əəhlbuədtitləə,roinəmiməlainn
gətirənləri

mükafatı onlara yetişəcəkdir. Allah-Təala müttəqi şəxslərin əhvalından

agahdır, onlara əməllərindən artıq mükafat verəcəkdir.

‫ُ و َن‬ dِ ‫א‬1əَ 1ö‫א‬6َ v)ِl(a‫ ِْر‬d‫ ُא‬l)a‫ ا‬-‫ب‬rُ ıh‫א‬həَ qeْçiَ‫أ‬qb‫כ‬əَ itrِəَ ‫و‬nşُ‫وأ‬,eَ yA‫ًא‬dْlləَ aِho‫ا‬n-Tlَ aəِ raıْ lُaA‫ ُد‬nlılَ ‫و‬aْ iَ‫أ‬hn-kَ T‫َو‬aərْ aُ elُ ‫ا‬adَ dəْ َ‫أ‬annْ şُ ْəeَ xhstَ liِəyْ rُaicnْ sَ ın‫ا‬z‫و‬əُ eَ mt‫ َכ‬maَ əllِza‫ا‬rv‫ن‬ıə,‫ِإ‬
nə

cəhənnəm əhli olub həmişəlik cəhənnəmdə qalarlar.

düəْ kaçُ ِ iüَ n‫א‬fُnَəْ1-َ‫أ‬bx1ِö‫ا‬ir7zçٍ ُ)lieَən‫(َِر‬tr)‫א‬imiَ‫ٍْم‬n-mْəəَok‫)ا‬ənzh‫ة‬,ِ-‫א‬lüvَyaoَlarmeْ ş‫ا‬ıdnid‫ِه‬deiِabdmdَ əəxqətnasulِ iəlrbq‫ن‬lَsuiiıorndsُyaِoquْ oُryöğ,nu‫א‬vuَ(lqmanorُeüoَlıcaَ ln)əatnən-əkrkkoiibüfibnilşreəu-əbtkxkməisüAçkləiəlilnsənrlikaidnkhüəəki-çnTiüymməemnaatidiəllsşalinəəaryrfnraəfkıdəniaəet,ı,dsə(ib(i‫ث‬lrَُoduْl‫َכ‬ləəْ ddََrueْ,üَ tqَ(nْm)lَِya‫א‬-َəarََko‫َכ‬-ıَ‫أ‬

olmaz, habelə o mal ki Allah-Təaladan ötrü xərclənməyib, o maldan da

mfTaəəyahdlvaalyeaatnmamsəiakqoləldooulnmqlalaarzra)ı.züü(çُ lüm‫ا‬nُeöُtzَmlَ əَ ərzi‫א‬.nَ ‫(و‬əَ ‫ َ)ن‬z-üُ ِlAْmَ llْeaُdhَi-rُ Tْ lَ‫أ‬əəْra‫כ‬.ِ lَa‫) َو‬ onların əkin-biçinini
- əksinə, onlar Allah-

öz di1n1i8n)iz(d‫ ا‬əُ nَ َ‫آ‬ kَ əِn‫ا‬a‫א‬rَ oَ‫ أ‬l‫א‬aَ )n- ey iman gətirən şəxslər, d(oْ ‫ُכ‬stِ ‫و‬v‫ ُد‬əْ ِ ً َ ‫ ) َ َ ِ ُوا ِ َא‬-
şəxsləri özünüzdən ötrü sirdaş etməyin.

(Hz. Peyğəmbərin zamanında müsəlmanlar bəzi yəhudilərlə dostluq edib,

202

Ali-İmran surəsi

‫א‬ ِّ َ َْ ُ ‫ِאأَ ْ ْכ َِכ‬ ُْ ‫ِو ُ ُر‬ ُ ُ ِ ْ ُ ِ ‫א‬ َ ‫ِ ِ ْ َو‬ ‫ا‬ َ ْ َ‫أ‬ ِ ْ ِ ‫َ א ُء‬ ْ َ ْ ‫ِ ْ َ ْ َ َ ِت ا‬ َ ‫َא‬ ِ ‫َودوا‬ ً ‫َ َא‬ ‫ََ َאُכ ْ ِت‬ ُْ َ َ
ِ ‫ُכ‬ ‫َא ِب‬ ‫َن‬ ْ ُ ‫ْ َو‬ ‫َ ُכ‬ ِّ ُ َ َ ُ ‫ِء‬ َ ‫أُو‬ ْ ُ ْ َ‫﴾ َ א أ‬١١٨﴿ ‫ُ َن‬ َْ ُْ ‫ُכ‬ ‫ِإ ْن‬ ْ‫ا‬ ُ ‫َ ُכ‬
ِ‫ُا‬ ْ ِ‫ِْ ََوْْ َ ُכ‬ ْ ُ َ ِ ‫َ َ ْ ا َ ا َ َ ْ ُכ‬ ْ
ٌ ِ َ َ ‫ِإن ا‬ ْ ‫َ ْ ِ ُכ‬ ُ َ َْ ُ َ ‫ا‬ ِ ‫ُ ا ْ َ َא‬ ٌ َ َ َ ْ ‫َ ْ َ ْ ُכ‬ ‫ا آَ َ א َو ِإ َذا‬ ُ ‫َא‬ ‫ُכ‬ َ ‫َو ِإ َذا‬
ٌَ ُ ُ ْ ‫﴾ ِإ ْن‬١١٩﴿ ‫ُ و ِر‬ ْ ُ ‫ِ َ ا ِت‬
‫ا‬
‫َو ِإ ْن َ ْ ِ ُ وا‬ ‫ا ِ َא‬ ْ ‫َو ِإ ْن‬ ُ ْ َُ
‫َو َ ُ ا َ َ ُ ُכ ْ َכ ْ ُ ُ ْ َ ْ ًא‬

sirlərini onlara izhar edərdilər. Yəhudilər də onların sirlərini aşkar edib onlarla

düşmənçilik edərdilər, bu ayədə Allah-Təala müsəlmanlara yəhudilərlə dost-

luq edib onlara sirlərini izhar etməyi qadağan edir. Yəhudilər xəyanətkar bir
qhْْ öəِ ِ ِvqَ ‫ا‬miَ‫א‬qَْ َ‫أ‬d)ə)üt--ərlnssəii,zzrn)i.nmif(rüzًəəs‫َא‬trəَ əlvmrəْ ‫ ُכ‬avəَ ndəُ laْ amَ vrəəَ )ytşləə-əqhryquiəəodhtniuəllədadrirliüəınnşrmkafiəğənsyıazvidlnəaitrzəöıidnriaədsvttaməənytəiiçnkrıilxəfbairkn.ilrm(siْnöiِzrdls‫ُء‬əə‫א‬idnrَ idiْrzəَ l,ْ ə‫ا‬nar‫ت‬.zِma(َ ‫ا‬mhَ‫دو‬iْar‫ََو‬
szv‫ِت‬iiəz‫َא‬sdaَ eْəş‫ا‬v)knia-bmr,hdiəəxıqxrl.fiaqiAsəlsmıtaəoxmnllua,aybssiıizbAzdlfgəlianikzhilör-əTttvrdəeüiarklmolaənairrıyisnəiənlddəirüazi.vşm(bəُtəَə‫ْכ‬yinَ‫أ‬saləْnəُ r‫ر‬dُ ei‫و‬adiُ hliərُaikdboِ ökْsyitُ ,lü‫א‬uoَk‫و‬qَnd)lü-eatrqrm.əö(ləzbُm‫ُכ‬ldəَəiryn‫א‬iniiَnndiiْəz-َ
(‫ِ ُ َن‬ eَ dْ əُ ْ s‫ ُכ‬i‫ن‬nْ ‫ِإ‬i)z-.
üçün bir dəlildir. əməl ْ əgər söz anlayıb əməl edənsinizsə, əlbəttə,
gərək bu sözlərə

oeqsِ ِّitna‫ُכ‬zmlri‫ب‬anşِə1rık‫א‬l1kَ as‫ِכ‬l9iiəşْtz)‫א‬daِxi)ıb(əsq‫ء‬-ِ eatlavsَa‫و‬əimreُz‫أ‬sıdlinTْariُ dbْlöَ‫أ‬iəasmvr‫א‬irَ,nda)abienzte-yı.lnigsə(riəْlozbə‫כ‬tُ lüirَamrtnmküüِ inhə,ُsyəabeَlil‫و‬ihmbَdzklaْ aədaُ rsnَəm.ilzas(ıِ‫א‬inrnzُ )َəaiَ‫آ‬bny-‫ا‬uiəsmkُi‫א‬gzmiَ amöynüْrəi‫ ُכ‬ənhgkoaُəuiَ nfttdi‫ا‬ail‫ذ‬qَriab‫ِإ‬l‫و‬iَərbıy)nrısə-isıihznesyauveiəzvdiihr.imisruAliəsadnmrinniillzəmiəg?zrdə,a(tsao‫َن‬iiomsrzntُdilmِnluiaْklُqaər‫َو‬.
i(sِ əْ َ sْ ‫ا‬izَəِ َ ِ ‫َ َא‬ bk‫ا‬ai‫ َذ‬,‫ِإ‬r‫َو‬bm)u–akqbilnairri-nıbniizıriindləişirçliəinyildəərəltəəörkl.üb(nəْ,t‫ ُכ‬əAِ klْ َlaqِ h‫ا‬a-lُ dTُıəqalْ laُ a)r-ıins(ldeaay-
olan ْ q‫ ا‬əُ z‫ ُכ‬əْ َbَ lə‫ ا‬rinَ d‫ا‬əْ nَ َ

Məhəmməd), yəhudilərə de
T‫ر‬mِ ‫و‬əaُ alraö‫ ا‬v‫ت‬aِ ng‫ا‬əaَ ِqhٌ dvِıeَr)r. i-bh,əsqiziqi əztəəifn,emdiübnhaəfmiqilnərqinəzsəinbələlədriənhdəəlaoklanolsaicraləqrsdınənızA. (lَla‫ا‬h‫ن‬-‫ِإ‬

mən1fə2ə0t)y(eْ tُişْ sُ əَ ,ٌ oَ َ xَ eyْ ‫ُכ‬irْ vَ əْ َ ‫ ) ِإ ْن‬- ey möminlər, əgər * dünyada sizə xeyir və
mənfəətin sizə yetişməsi yəhudiləri münafiqləri
ysqieəztmimşgsəiön,m(‫א‬viَnəِ l‫ا‬əmrُ əَyhْ əَ )zhu-unodzieləədrrəəirnr.in(vٌ əyَ ِّ eَmtişüْ ‫כ‬mُ nْ aəِ fsُ iiqn‫ ْن‬lə‫ِإ‬ə‫ َو‬rş)ain-d
əgər dünyada sizə bir zərər
eْ dَ i‫ ْن‬b‫و ِإ‬,َ )A- ləlaghər-
olarlar. (‫ُ ا‬ sَ ə‫ َو‬b‫وا‬irُ ِ
əziyyətinə

Təalanın haram etdiyi şeylərdən çəkinsəniz, (‫ ) َ َ ُ ُכ ْ َכ ْ ُ ُ ْ َ ْ ًא‬- onla-

203

Kəşfül-Həqayiq I ِ ُ ‫َن‬ ُ َ ْ َ ‫َ ِ َא‬ ‫ِإن ا‬
ٌ ِ َ ُ ‫﴾ َو ِإ ْذ َ َ ْو َت ِ ْ أَ ْ ِ َכ ُ َ ِّ ُئ ا ْ ُ ْ ِ ِ َ َ َא ِ َ ِ ْ ِ َא ِل َوا‬١٢٠﴿ ٌ ﴾١٢١﴿ ٌ َِ

yrıənhumdəilkərrivnəehtdiyiyləishi əsrizbəirzəşreəyrAvlelarhm-əTzə.a(laٌ nِınُ ‫ن‬eَ lmُ َ iْ َ d‫א‬aَ xِ iَ li‫ا‬n‫ن‬d‫) ِإ‬ə - həqiqətən,
olub, onlar-

dan agahdır.

(*Qeyd: Allah-Təala bu ayədə düşmənə qalib olmağın yolunu son dərəcə
incəlik və diqqətlə bəyan edir. Ayədən hasil olan budur. Hansı millət başqalarına,
düşməninə qalib və hakim olmaq istəsə, gərək, öz şan və şövkətini, fəzilət və cəlalını
zamanın adətinə görə inkişaf etdirib artırsın. Elə ki o millətin şanı və qüvvəti artdı,
özgə millətlər istər-istəməz ona tabe olub onun qarşısında zəlil və məhv olacaqlar.
Bu mətləb Allah-Təalanın bu sözündən məlum olur ki, buyurur: “Əgər sizə dünyada
bir xeyir və mənfəət yetişsə, düşmənləriniz ondan qəmgin olarlar”. Buna görə də
düşməni qəmgin və zəlil edən şeyi əldə etmək lazımdır, həmişə düşmənin nəzərində
böyük olub onu qəmgin və zəlil edən şeyləri əldə etmək üçün çalışmaq lazımdır. Lakin
heyif olsun ki, müsəlmanlar Qurani-Şərifin siyasi ehkamlarından qafil olduqları üçün

az qalıblar ki, yəhudilər kimi başqa millətlərin arasında zəlil və həqir olsunlar).

və 121) ( ٌ soِ َ nrٌa ِ gَ əlُ ən‫َوا‬ b‫ ِل‬i‫א‬rَ ِ ْnِ eçَ əِ ‫ َא‬aَ yəَ ِ Uِ ْ hُ uْ ‫ا‬d‫ ُئ‬sِّ aَ ُ va‫َכ‬şıِ nْ َ‫أ‬a ْ işِ a‫ت‬rَ ə‫و‬dْ َirَ . ‫ذ‬Bْ ‫َو ِإ‬u)yu- r(ubru: ayə
bundan ”Ey

Məhəmməd, yadına sal), o zaman ki Uhud* yerində möminlər üçün savaş

mövqeləri təyin etmək üçün səhər vaxtı öz ailənin yanından çıxmışdın,

Allah-Təala möminlərin danışdığı sözləri eşidib, onların niyyətlərindən

agahdır ki, görəsən, cihad niyyəti ilə çıxıblar, yoxsa yox. (Uhud savaşının
qissəsi müxtəsər şəkildə belədir ki, qeyd olunur).

(*Qeyd: Uhud bir dağın adıdır, bir mil Mədinədən kənardadır. Orada hicri 3-cü
ildə Hz. Peyğəmbərin Məkkə əhliylə savaşı olubdur).

Hicrətin 3-cü ilində, şəvval ayının 12-ci günündə, çərşənbə günü
Məkkə əhlindən 3000 nəfər toplanıb Mədinəyə Hz. Peyğəmbərlə savaşa
gəldilər. Uhud dağının ətrafında yerləşdilər. Hz. Peyğəmbər bu mətləbdən
xəbərdar olub, səhabələrini toplayıb onlarla məşvərət etdi ki, bəs
Mədinədən çıxıb Uhudda savaşaq, yoxsa şəhərin içində qalaq. Əgər onlar
şəhərə gəlsələr, bizimlə şəhərdə savaşa bilməzlər, biz onlara qalib olarıq.
Bu barədə məşvərət edib səhabələrindən rəy istədi. Hz. Peyğəmbər bu
dəfə münafiq Abdullah ibn Übeyi də şuraya dəvət etmişdi. Bundan baş-
qa, heç bir şuraya onu dəvət etməmişdi. Abdullah ibn Übey və ənsardan
bir qrup dedi: “Ey Peyğəmbər, məsləhət odur ki, Mədinədən çıxmayın,
bundan qabaq nə vaxt ki düşmən bizə hücum edib, şəhərdə qaldığımız
zamanlar düşmənə qalib olmuşuq, amma şəhərdən çıxdığımız vaxtlarda
düşmən bizə qalib gəlibdir. Çünki şəhərin küçələrində onlar bizimlə sava-

204

Ali-İmran surəsi

şa bilməzlər, bir tərəfdən biz savaşarıq, o bir tərəfdən də qadınlar, uşaq-
lar damların üstündən daşla onları qovarlar”. Hz. Peyğəmbər bu rəyi
bəyənib xoşladı. Amma ənsardan bir qrup da belə dedi: “Ey Peyğəmbər,
necə ola bilər ki, biz qadınlar kimi evlərdə gizlənək, düşmənlər də de-
sin ki, bizdən qorxdular, gərək biz onların qabağına çıxıb onlarla sava-
şaq”. Bu kimi müxtəlif fikirlər irəli sürüldü. Axırda əksəriyyətin rəyi
ilə Mədinədən kənara çıxmağa qərar verildi. Amma Hz. Peyğəmbərin
rəyi Mədinədə qalmaq idi. (İndiki dövrdə bütün müdrik insanlar tərəfindən
bəyənilən şura məclisinin ilk qurucusu bizim peyğəmbərimizdir. Bu, müsəl-
manlar üçün bir iftixar səbəbidir). O zaman da Hz. Peyğəmbər öz mənzilinə
daxil olub möminlərin anası Aişənin mənzilində zirehini geyinib çıxdı.
Elə ki səhabələr Hz. Peyğəmbərin zirehini geyindiyini gördülər, peş-
man oldular. Çünki Hz. Peyğəmbərin rəyi Mədinədə qalmaq idi, onlar
isə onun rəyinin əksini seçmişdilər. Dedilər: “Ey Peyğəmbər, necə ki öz
rəyindir, elə də hərəkət et, Mədinədə qalaq, fərman ver, itaət edək”. Hz.
Peyğəmbər buyurdu: “Artıq vaxt keçib, peyğəmbərə layiq olmaz ki, zi-
rehini geyəndən sonra yenidən çıxartsın”. Ondan sonra hökm verdi ki,
cümə günü əsr namazından sonra gecə vaxtı ordu köç edib Uhud dağı-
nın ətəyində yerləşsin. Şəvval ayının 15-i, şənbə günü düşmənin qarşı-
sında yerləşdilər. Abdullah ibn Cübeyrə 50 nəfər oxatan ilə Uhud dağı-
nın keçidində yerləşməyi əmr etdi. Onlara buyurdu ki, hərçənd düşmənə
qalib olduğumuzu görsəniz də, buradan hərəkət etməyin ki, düşmən bi-
zim arxamızdan gəlməsin. İslam ordusu 1000 nəfərdən ibarət idi. Elə ki
düşmənlə üzbəüz oldular, münafiq Abdullah ibn Übey 300 nəfərlə Hz.
Peyğəmbərdən ayrılıb Mədinəyə qayıtdı. İslam ordusu 700 nəfər qaldı.
Savaş başladı. Allah-Təala onlara qüvvət verdi 3 min nəfərlik müşrik or-
dusunu məğlub etdilər. Müşriklər qaçmağa başladılar. Müsəlmanlar onla-
rın mallarını qənimət götürdülər. Uhud dağının keçidində olan 50 oxatan
elə ki müşriklərin dağılıb müsəlmanların qənimət topladığını gördülər,
onlar da qənimət almaq üçün oradan ayrılıb mövqelərini tərk etdilər. On-
ların rəisi Abdullah ibn Cübeyr onlara getməyi qadağan etsə də, ona itaət
etməyib getdilər. Abdullah ibn Cübeyr 12 nəfərlə qaldı. O biri tərəfdən
müşriklər baxıb gördülər ki, dağ keçidi müsəlman əsgərlərindən boşaldı.
Xalid* ibn Vəlid bir dəstə əsgərlə arxa tərəfdən gəlib qəflətən o 12 nəfərin
üstünə hücum etdi, bir müddət vuruşdular. 12 nəfər müsəlmanın hamısı
şəhid oldu. Ondan sonra Xalid ibn Vəlid arxa tərəfdən savaş meydanına
yönəldi. O biri tərəfdən müşriklər bu mətləbdən xəbərdar olub geri qa-
yıtdılar. Hz. Peyğəmbərin ordusunu mühasirəyə salıb məğlub etdilər. Hz.
Peyğəmbəri başından yaraladılar, dişini sındırdılar. Bütün müsəlmanlar
dağıldı, onlardan ancaq 14 nəfər, xüsusilə, Əli ibn Əbu Talib, Əbu Dücanə
Ənsari, Sə`d ibn Əbu Vəqqas və Təlhə ibn Übeydullah və Zübeyr ibnül-

205

Kəşfül-Həqayiq I

ُ ‫َ ُכ‬ َِ َ َْ َ ْ‫ ِ َِ﴾ ُْכَو‬١‫ ْ ْכ‬٢‫ َُכ‬٢ْ ُ﴿َْ َ‫َ ََنو َأ‬ ُ ِ ْ ُْ ‫ا‬ ِ‫כ‬ َ َ َ َْ ِ ‫َو َ َ ا‬ ‫ُ َא‬ ِ ‫َو‬ ُ ‫َوا‬ َ َ ْ َ ‫أَ ْن‬ ْ ‫ْ ُכ‬ ِ ‫َא ِن‬ َ ِ ‫َא‬ ْ َ ‫ِإ ْذ‬
ْ ‫ُכ‬ ْ ِ ‫أَ ْن‬ ِ ِ َ ُْ ِ ‫ُل‬ ُ ‫ِإ ْذ‬ ﴾١٢٣﴿ ‫و َن‬ ‫ْ ُכ‬ َ ْ ‫ُכ‬ ِ ِ ‫َא‬ ٌ ‫أَ ِذ‬
‫َ َا‬ ُ ‫ْ ِر‬ ْ ‫َو‬ َ ُ َ َُْ َ َ َ ‫ا‬ ‫ا‬ ُ ِ ‫َ ٍف‬ ْ ُ ْ َ‫َوأ‬ ‫ا ُ ِ َ ْ ٍر‬
‫ا‬ ُ ‫ُ وا‬ ِ ْ َ ‫ِإ ْن‬ ﴾١٢٤﴿ َ ِ ْ‫َ ا‬ ‫ِ َכ‬ َ َ َِ َ‫آ‬ ِ ََ ِ ‫ْ ِ ُכ ْْد ُכ‬ ‫َر‬
َ ﴾١٢٥﴿ ََ ِ ِّ َ ُ ِ ‫ِ َכ‬ َ ْ‫ا‬ َ َ ُ
َ ِ ‫ٍف‬ َ َ‫آ‬
َ ْ ْ ‫َر ُכ‬ ْ

Əvvam son dərəcə şücaət göstərdilər. O zaman ki münafiq Abdullah ibn
Übey 300 nəfərlə Hz. Peyğəmbərdən ayrıldı, islam ordusunun sağ və sol
cinahlarında olan ənsardan iki tayfa - Xəzrəcdən bəni-Sələmə və Evsdən
bəni-Harisə camaatı da qorxuya düşüb istədilər ki, savaşdan qaçsınlar,
yenə də özlərində güc tapıb, Allah-Təalanın köməyi ilə möhkəm dayandı-
lar. Necə ki sıradakı ayədə buyurur).

(*Qeyd: Xalid ibn Vəlid Məkkənin fəthi ili olan hicrətin 8-ci ilində Əmr ibnül-
Asla birlikdə islamla şərəfləndi. Ondan sonra islamda böyük fəthlər edib, mücahidlər
arasında ilk şəxslərdən hesab olunur).

salın1,2o2z)a(m‫ َن‬aُ ِnْ ُkْ ‫ا‬i sِ i‫כ‬zَ َ əَ ْnَ sِ a‫ا‬r cَ aَ ‫و‬mَ ‫א‬aَ aُ tِ ‫و‬ıَ nُ d‫ا‬a‫ َو‬nَ َ َْ t‫ ْن‬aَ‫أ‬yْ f‫ ُכ‬aْ nِ ı‫ ِن‬n‫َא‬ qَ ِ ‫א‬əَ lbْinəَ ‫ ) ِإ ْذ‬- yadınıza
iki qorxu düşüb

istədi ki, Hz. Peyğəmbərdən ayrılsınlar, amma Allah-Təala onların yar-

dımçısı idi, onların qəlbinə qüvvət verdi, möhkəm oldular. Möminlər öz

əmrlərində, gərək, Allah-Təalaya təvəkkül etsinlər.

bu U1h2u3)d(d‫و َن‬avُ ‫ ُכ‬aْsَınْ d‫ ُכ‬aَ َ Hَ z‫ ا‬.‫ ا‬Pُ e‫َא‬yٌğə‫أَ ِذ‬mْ bُ ْ َ‫أ‬ə‫ َو‬r‫ر‬iٍ nْ َ ِ itُ a‫ا‬əُt‫ُכ‬inَ dَ əَ nْ َ َç‫ َو‬ı)x-dı(ğsıinz ıəznüsaçrüncaAmllaaaht-ı
Təala sizə kömək olmayıb dağılıb məğlub oldunuz). Amma həqiqətən,
Allah-Təala sizə Bədir* savaşında kömək etdi, elə bir halda ki, siz zəif,
düşməniniz qüvvətli idi. Bəs Allah-Təaladan qorxub onun peyğəmbərinin

itaətindən çıxmayın. Əlbəttə, Allah-Təalanın nemətlərinə gərək şükür

edəsiniz. (Bədir savaşının əhvalatı, inşallah, Ənfal surəsində qeyd olunacaq).

(*Qeyd: Bədir bir yerin adıdır, Məkkə ilə Mədinə arasında, Məkkəyə yaxındır.

İslamda ilk savaş orada baş veribdir).

Məh1əm24m) ə(dَ )ِ,َ ْoُ zِ ‫َכ‬aِ mَ aَ ْ n‫َ ا‬ ِ ‫َ َ ِ آَ َ ٍف‬ sَ ِavْ ‫ُכ‬aş‫ َر‬ınْ ‫כ‬dُ aِ ُ ‫أَ ْن‬ ْ m‫ َ ُכ‬öِ ‫ْכ‬mَ iْnَ َ‫أ‬ləَ rəِ ِ dْ ُ eْ yِ i‫ُل‬rdُ iَ n‫إ ْذ‬:ِ )“–S(iezyə
ki Bədir sən

kifayət etməz ki, Allah-Təalanın qatından endirilən 3000 nəfər mələk ilə

rəbbiniz sizə kömək etsin?”

mələ1y2in5)k(ö‫ َ ا‬mَ əْyِ i‫ ِر‬kْ َ ifْaِyəْ t‫ُכ‬ eُ ْdَ ‫و‬əَ r‫ا‬, ُaَm‫ َو‬m‫ُ وا‬aِ ْ َ ‫ِإ ْن‬ mَ َ ü) ş-riəklbləərttdə,ərshizaəl 3 min nəfər
əgər gecikmədən
)sَ a-ِ vb‫ف‬aٍişrmَ َ‫آ‬h)aa-ğldaraəgbəkblisiənmliəzərloəvkəvləsairxztöozszilzəaərmin5aənmssaiənvbanişrədlfiaəonrlsmöatnərılüzə,kn(iişِlaəَ nْ kَ qöِ moْ y‫ ُכ‬əmk‫ َر‬uْe‫ُכ‬şd‫ ْد‬oəِ lrْ -,ُ
sizinlə
ِ ‫ِ َכ‬ ْ‫ا‬
(َ ِ َ ِّ َ َُ

206

Ali-İmran surəsi

ِ ‫َ ِכ‬ ْ‫ا‬ ِ ِ َِْ ‫ِ ْ ِِْ ا ِا‬ ‫ِإ‬ ُِ ْ ‫ا‬ ‫א‬ َ ‫َو‬ ِ ِ ْ ‫ُ ُ ُ ُכ‬ ِ َ ْ َ ِ ‫َو‬ ْ ِ ‫َ ُכ‬ ‫ى‬ َ ْ ُ ‫ُ ِإ‬ ‫ا‬ ُ َ َ َ ‫َو َ א‬
‫َا ْْر َ ِْ ِض‬ َ ‫َ َכ‬ ‫א َ﴾وا َ ِْ َت َو‬١َ ٢٧‫﴿ا‬ َِ ‫َא‬ ‫ا‬ ُِ َ َْ َ ُ‫َأَُ َْوא ٌِرَ ُ َْכرِ َِ َن‬ ‫َ َכ َ ُ وا‬ ‫ا‬ َِ ‫ًא‬ ََ ََ َِْ َ ﴾١٢٦﴿
ْ‫ا‬ ِ ‫َא‬ ِ ‫َא‬ ِِ ْ ْ ُ َِ ْ ُ َ ِّ َ ُ ِ َْ
‫﴾ َو‬١٢٨﴿ ُ ‫א ُء َوا‬ ‫ْ أَ ْو‬ َُ َ ‫ُ َب‬ ‫ِأَ َْو‬ ‫ٌء‬ َ
‫ُب‬ ِّ ُ ِْ
﴾١٢٩﴿ ٌ ََ ْ َ ‫َ َ א ُء َو‬ ْ ْ َ

sunlar, (Necə ki ərəblərdə adət idi ki, şücaətli şəxs savaş vaxtı başına qırmızı
və ya sarı bir şeyi nişan qoyardı, ya da qarğa qanadından başına əlamət qoyar-
dı, məlum olsun ki, bu kişi savaşmadan geri dönməyəcəkdir. Allah mələklərin
kömək etməsini ərəb adət-ənənəsi ilə onlara nişan verir).

- All1a2h6-)Tə(aِ l‫ِכ‬aَ Bْ ‫ا‬əِ dِ iَ rْ ‫ ا‬sِ a‫ا‬vِ aْ ِşıْnِda‫ ِإ‬aُ nْ ca‫א ا‬qَ ‫ َو‬sِ iِzəْ ‫ ُכ‬mُ ُ üُ jdِ əَ ْ oَ ِ l‫ َو‬ubْ ‫ َ ُכ‬q‫ى‬əlَ bْ iُ ni‫إ‬zِ ُ d‫ ا‬əُ َ َ rَah‫ َ א‬a‫ َو‬t)
olsun deyə, mələklərlə sizə kömək etdi. (Çünki şəxsin qəlbi rahat olmasa,
necə savaşa bilər?) Həqiqətən, kömək məxluqata qalib olub hər bir əməlin
hikmət üzrə ondan meydana gəldiyi Allah-Təala qatındandır. Mələk, ya
da başqası Allah-Təalasız kömək edə bilməz. (Ayədə diqqətlə buna işarə
vardır ki, Allah-Təalanın kömək etməsində mələyə, ya da başqasına ehtiyacı
yoxdur, lakin insanlar arasında hər bir xeyir əməli mələklərə isnad etmək adət
olduğundan Allah-Təala da onların ifadələri ilə danışıb kömək məqamında
mələk adını qeyd edir, qəlbləri rahat olub cihad etməkdə möhkəm olsunlar).

müşr1i2k7l)ərd( َənِ ِ ‫א‬bَ ir‫ا‬ tُ aِ َ yْ َ fَ anْ ıُ َ hِ ‫ ْכ‬əَ la‫ْو‬kَ‫أ‬ e‫وا‬tmُ َ ‫ َכ‬əkَ (nِ e‫ ا‬cəَ ِ ‫ًא‬ Bَ َ ədiَrَdəْ َ ِ ) - Allah-Təala
ki bəzisi öldürülüb,

bəzisi əsir oldu), ya da dağılıb savaşdan ümidsiz qaçmaları səbəbi ilə

zəlil olmaları üçün sizə kömək oldu. (Savaşdan qaçan müşriklər son dərəcə

zillətlə Məkkəyə dönmüşdülər).

mən1im28)bə(‫ن‬nَ dُ əِ ‫א‬lَ ərْ iُmِ َ inْ ُ َiِّşَlُə‫و‬rْ َ‫أ‬inْ ِdْ َəَ ‫ب‬sَ ənُ َin‫ٌء أَ ْو‬hْeçَ ِ bْ َ iْr‫ا‬ َ iِx‫כ‬tَ iyَ aَrْ ıَ )n– (ey Məhəmməd),*
yoxdur. Hərçənd

sən müşriklərin tamamən həlak olmasını istəyirsən,

(*Qeyd: Ağıl sahibləri bu ayəyə baxsınlar ki, Allah-Təala necə öz bəndələrinin

bütün əməllərinin ixtiyarını özünə aid edir. Və bu barədə peyğəmbərini necə məzəmmət

edir. Amma bu insafsız məxluqlar heç bir əməllərində Allah-Təalanı yada salmayıb,

ehtiyaclarının həllini Allah-Təaladan başqa məxluqlardan istəyirlər. Bu isə Allah-

Təalaya şərik qoşmaqdır) bu ixtiyar səndə deyil, əksinə, onların hər bir ixtiyarı Allah-

Təaladadır. Sən ancaq müjdələyən və qorxudansan, Allah-Təala onlara ya yardım

edər, tövbə edərlər, ya da əgər tövbə etməsələr, onlara əzab edər. Həqiqətən, onlar

tövbə etməsələr, zalım olarlar. Zalım şəxslər əzaba layiqdirlər.

səm1a2l9a)r(dٌ a ِ v‫ َر‬ə‫ ٌر‬yeُ َrdُ ə‫ َوا‬o‫ُء‬l‫א‬aَ nَ hْ َər‫ ُب‬şِّeَ yُ ‫ َو‬A‫א ُء‬llَ aَ hْ -Tَ ِ əُ aِ ْlaَ ‫ض‬nıِ n‫َ ْر‬ mْ ‫ ا‬ülِ k‫א‬üَ ‫َو‬d‫ت‬üِ r‫ َوا‬v‫َ א‬ə ‫אِ ا‬ َ idِ ِ a‫ َو‬-)
onun
-

207

Kəşfül-Həqayiq I

ِ ‫ِא ََر ٍةا‬ ‫ُ اا‬ ‫﴾ َوا‬١٣٠﴿ ‫ُ ا ا َ َ َ ُכ ْ ُ ْ ِ ُ َن‬ ‫א َ َ ً َوا‬ َ ُ ‫ْ َא ًא‬ َ‫أ‬ ‫َא‬ ِّ ‫ا َ َ ْ ُכ ُ ا ا‬ ُ َ َ‫آ‬ َِ ‫َאا‬ َ‫أ‬ ِ‫َأُא‬
َ ُ َ ْ ‫ُ ْت َ ِل‬ ِ ‫ا ا َ َوا‬ ُ ِ َ‫﴾ َوأ‬١٣١﴿ َ ْ ِِ ‫ْ َכא‬ ‫ْت‬
ْ ِ َْ َ ‫ِإ‬ ‫ا‬ ُ ‫ُ َو َ َنא ِِر‬ ﴾١٣٢﴿ ‫ُ ْ َ ُ َن‬ ْ ‫ُכ‬ ُ‫َ ْر ُض أ‬ َ ٍَ ِ
‫ا ِء‬ ‫َوا‬ ‫ا‬ ِ ُْ َ ِ ‫ا‬ ﴾١٣٣﴿ َ ِ
‫ا ِء‬ ْ ‫ُ َ א ا َ َ ا ُت َوا‬ ‫َر ِّ ُכ ْ َو‬

rəsi altındadır. İstədiyi şəxsi (əgər tövbə etsə) bağışlayar, istədiyinə də
(əgər tövbə etməsə) əzab edər. Allah-Təala rəhm edib tövbə edənləri bağış-
layandır.

130) (2‫َن‬72ُ -cِ ْiُ aْ y‫ ُכ‬əsَ َinَ d‫ ا‬ə‫ا‬ fُ a‫وا‬iَ zًinَ َ ‫א‬hَarُ a‫א‬mً ‫َא‬ oْ lَ‫أ‬d‫َא‬uِّ ğ‫ا‬u‫ا‬nُ u‫ْ ُכ‬ Aَ lَ la‫ ا‬hُ -َ َ‫آ‬Tَəaِ la‫א ا‬bَ əَ‫أ‬y‫ َא‬a)n- (Bəqərə
surəsinin etmişdi.

Bu ayədə buyurur ki, necə ki faizin azı haramdır, hətta bir dinar da olsa, eyni

şəkildə artıq almaq da eləcə haramdır. Bu mətləbdə məlumdur ki, sələmçi

şəxslərin nə qədər imkanı olsa, o qədər çox alacaqlar. Borclu şəxs də naəlac

qalıb nə qədər faiz qoyulsa da, onu qəbul edəcəkdir. İslama görə, belə şəxslərin

heç bir hörməti yoxdur. Ayənin mənası belədir ki, buyurur:) ey iman gətirən

şəxslər, faizi hədsiz şəkildə artıq alıb yeməyin,

(*Qeyd: xəlifə Harun ər-Rəşid əfv edib bağışlamağı sevərdi. Bir dəfə bir şəxsə
qəzəblənib onun qətlinə hökm verdi. İbn Übeydə adlı alim bir şəxs orada idi, dedi:
“Ey xəlifə, Hz. Peyğəmbər buyurubdur: “Qiyamət günündə Allah-Təala tərəfindən
bir carçı car çəkər: hanı o şəxslər ki onların əcr, savabları Allah-Təalanın yanındadır.
Gəlib əcrlərini alsınlar”. Kim dünyada bağışlayan və əfv edən olsa, o gəlib əcrini
alar. Harun ər-Rəşid o şəxsi bağışlayıb onun qətlindən vaz keçdi”). Allah-Təaladan
qorxub faiz yeməyi tərk edin. Əlbəttə, siz faiz yeməyi tərk etməklə Allah-Təalanın
əzabından nicat taparsınız.

hazır1l3a1n)a(nَ oِdِ ‫א‬d‫ َכ‬aْ ِ n‫ْت‬qoِrُ‫أ‬xuِn‫ا‬,‫א(َر‬hə‫ ا‬r‫ا‬ bُ ir‫ َوا‬s)ə–ləm(eçyi faiz yeyənlər), kafirlərdən ötrü
kafir hökmündədir. Kafirdən ötrü

hazırlanan odda ona əzab olunacaqdır).

132) (M‫ َن‬əhُ َəmْ ُ mْ ‫ ُכ‬ədَ َə‫ َ)ل‬itaُ ət‫َوا‬eَdi‫ا‬n‫ ا‬, ُ buِ َ‫وأ‬iَ t)a-ətAsləlabhəb-Tinəəaülamyiadivnəizoonlusnunpkeiy,ğəəlbməbttəə-,
rinə (Hz.

Allah-Təala rəhm edib sizi bağışlayandır. (Amma itaət etmədən Allah-Təala-

nın bağışlayacağını ümid etmək şeytanın və təkəbbürlü şəxslərin ümid etməsi

kimidir).

sərək13o3ə)m( َ əlِ ləُ rْ ِ ə‫ت‬tْ ərِ əُ‫أ‬f‫ض‬yُ ö‫ ْر‬nَ ْ ə‫َوا‬li‫ت‬nُ ‫ا‬kَ iَ , o‫ا‬n‫א‬lَ aُr ْ rَ əٍbbَ ‫و‬iَ nْi‫ُכ‬zِّ A‫ َر‬lْ laِ h‫ َ ٍة‬-ِ Tْ َəalَ a‫ا ِإ‬nıُ n‫א ِر‬sَi‫و‬zَ )i – tələ-
bağış-

lamasına səbəb olsun və bir də müttəqi şəxslərdən ötrü hazırlanan, geniş-

liyi səmalar və yer qədər olan cənnətə daxil olmağa səbəb olsun.

budu1r34k)i,(‫ ِء‬v‫ ا‬arl‫ا‬ı‫َو‬ ‫ِ ا ا ِء‬ ‫ُ َن‬ ِ oْ ُ lmَ aِ y‫)ا‬a-nmdaütdtaəqAilləlraihn-Txüəasulasiyyoyləutlnədraindməönvcbuirdi
olanda da,

208

Ali-İmran surəsi

‫ِ َ ً أَ ْو‬ ‫ُ ا َא‬ َُْ‫ْ َ ِ﴾َُ ْضِِِإ ََذَاאא ْ َواا‬١‫ََِْْر‬٣‫و ِْاَو‬٨‫ِِا﴾﴿يُ َا‬١َْ‫ا‬٣‫ َِإو‬٤ُِ‫ََُِ ْא ِ ُ ٌ﴿َتب‬ ِِ ْ ِ ُ ْ‫ا‬ ُِ ُ ْ ‫َ َََاא﴾َُ ٌانَאوُ ْاؤِِ ُِس َُْא ََُِو َا ِْس‬١ْ ِ َ‫כا‬٣َََ ْ٦‫אأُِ َ﴾و َ﴿ََ َِא‬١َ‫ َ﴾ا‬٣‫ِ ْا‬١‫او‬٧‫َِو‬٣ُ‫ ََכ﴿א‬٥َ ‫ُْ َ َْ﴿ا َْذ‬ ْ ‫َوا ْ َכא ِ ِ َ ا‬
‫ا‬ ُ َ ‫א‬ ََ َْ ْ ِ‫ةٌ َو‬ ِ ُ َ ُ ْ َ‫َ َ ُ ا أ‬
َ َِ ِ َ َ ‫ا‬ ُ ِ ْ ِّ ‫ِ َرُכ‬ َ ْ ْ ِ
‫א‬ ‫َ ْ َ א ُر‬ ‫َو‬ ْ َِ ‫ُ َن‬ َ ‫َِو‬
ْ ‫وا َכ‬ َ َ ُِ ْ ْ ِ َ ْ ُ ‫َא‬
‫َ َכא َن‬ ٌ َ ْ َ ْ َ‫َ أ‬ ْ ْ ‫َو‬ ‫א‬ َ
ٌ ِ ِّ ‫َכ‬ َِ
ْ َ ‫َو ُ ً ى َو‬ ُ ‫ُا‬

zsoAəüllabllmnairhş-eeeTdtyməilbəairlşqadəoəyznlasəxabsş,əlıədbrəəaimqnğəiəışlsvlaasəaxyhleıabhibysgaiaüronlnlaavarne.hr(lşəa‫س‬ərrxِ l‫א‬ısənlr‫ا‬əd.rِa(iَ nَ sَْeَkvِْ ‫ا‬e‫א‬əَçrَ ْ ə‫ا‬.‫َو‬rِ )ِlə-‫َכא‬rə.ْ ‫ا‬g‫ َ(و‬ə)َ r–ِ iِ nqْ səُazْ n‫ا‬əblarvِ aُoxnُ tl‫ا‬ı‫و‬aَ d)raa-

‫ن‬ibgsehbَ sodeüaatnləəُnnşəَynrqasْ1atidaıَhöb)3əAbv5v(nggbibl)ərüüləösa(gnnoy(hًeüaaknütَ-nshhirTkِçialaln‫א‬iəaagَhk,larrüə,g‫ا‬dlıırnaənayُ)arَn.bdaَihəıasak)‫ا‬drzğ‫ذ‬nَ ,eaa‫إ‬iِıkşgtrtَslbörüaəeövِneyltybəmd‫ا‬aa‫و‬rüَəhin),əbkle(y–)at(kْisrngُْniəımüِnَləçِ əُnaidْrَُ‫أ‬zraُ,igak‫ِا‬rh(emi‫وُ ُ?ا‬nrَe‫ا‬iُaَlt(َidnsْ‫ا‬y‫ِإو‬əَْöiَ‫ب ُأ‬nl)kْnََə‫א‬-َəiَür)y,ُgbg‫א‬-aَ (üəoo‫ َا‬rdnnُ‫ا‬əzaaَِ dki‫َْا‬h‫و‬köَakaُrz‫و َْכا‬igal‫َذ‬seَəa)‫و‬rrَtr)hِma–işُ -nrəoəAəgxelkْ süَstlz‫و‬lumَllənü)əanarləəhlm-hfsa-çviTrnviee.reəəldd(kədaGəirilitbn,nalöəm(ddrvhbəْaəəbəُkiknnərr‫َو‬,

ldqْaıəِ rrِّ s‫َر‬.lra(1lْ ‫ر‬rُə3ِ.‫א‬r)َ6(iْ-َn)َ ْo‫ا‬i(ِ nn‫אََ ِכא‬lَِaaِ َْْ ‫ا‬l‫و‬rَtُ‫أ‬ıُı)nْnْ -َِ‫أ‬dm‫َ(ي‬aəüْnِvِ ‫و‬kَْv)çَaəa‫ت‬-flٌ yakg‫א‬ltiöaıَ azrö‫َو‬yə)zalə-xrdəbəaəmbirrq.ələel(d‫א‬ryeəَ iddِAoəoَlnbllualaِ ənِhğ‫א‬raَl-ianTn)r)ə-ədtaocöılrrvackbvətiəəən,rnseoəaədnfvtiəllnaanədrbrləıədlnarnəiranbhığ,anəa(ğməc‫ ٌة‬ıَlyşiaِ şlaْ arəَxınlnişْmkııُ dn‫ُؤ‬qaı‫ا‬rvqaَ ?əَ--
(həq1iq3ə7t)ən( ,َ sِ iِّ z‫ َכ‬dُ əْ ‫ا‬nُ əَ ِv‫َא‬və‫َن‬l‫א‬o‫ َכ‬lanَ ْ ‫َכ‬üm‫ وا‬mُ ْə‫َא‬tlə‫ض‬rِ ‫ر‬hْ َ aْ ‫ا‬qqıِ n‫ا‬d‫ُ و‬a Aِ َ llٌaَ hُ -Tْ ‫ُכ‬əaِ ْ lَ anْ ıِ n ْ َ َ َْ) -
hökmlə-

ri ki, onları necə həlak edibdir) yer üzündə səfər edib onların əlamət-

lərini görün. (Budur Mədinə ilə Şam arasındakı Ad və Səmud camaatının

əlamətləri), baxın görün, Allah-Təala və onun peyğəmbərini təkzib

edənlərin axırı necə oldu? (Onlara əzab gəlib, hamısı həlak oldu).

138) ( َ ِ öُ tْ rِ üٌ َ tِ əْ kَ ‫و‬zَ i‫ى‬b ً eُ d‫ َو‬ə‫س‬nِ l‫א‬ərِ in‫ َא ٌن‬əَ h‫ َ ا‬vَ a)lı-nqı ebyədyaonluvnəanizbauh kəlam bütün
insanlardan etmək üçün-

dür. Amma müttəqi şəxslərdən ötrü hidayət və nəsihətdir. Çünki müttəqi

şəxslər hidayət taparlar.

209

Kəşfül-Həqayiq I

‫َ ْ َم‬ ْ‫ا‬ َ ََْ ‫َ ْ ٌح‬ ِ ْ ‫ُכ‬ ْ َ ْ َ ‫ ِإ ْن‬.﴾١٣٩﴿ َ ِِ ْ ُ ِ ْ ُ ْ ‫َن ِإ ْن ُכ‬ َْ ْ َ ْ ‫َ ْ َ ُ ا َوأَ ْ ُ ُ ا‬ ِ َ ‫َو‬ ‫ا‬ ُِ َ َ ‫َو‬
َُ ‫َ ا َء‬ َُ ْ ‫ْ ُכ‬ َِ َ ‫ِ َِو‬ ‫ُ ا ِ َ آَ َ ُ ا‬ ‫ا‬ ََ ْ ‫ِ َو‬ ‫َ ا א ِس‬ ِ ‫א َِو‬ ُ ِْ ُ
‫أَ ْن‬ ‫َوا‬ ِ َ ‫أَ ْم‬ ‫ا َو َ ْ َ َ ا ْ َכא‬ َ َ‫آ‬ َ ‫َ ا ُا‬ ْ َ ‫א‬ َ ُ ‫ْ َכ ا ْ َ א ُم ُ َ ا ِو‬ ُ ‫ا‬ ‫ٌح‬ ْ َ
ُْ َ ‫َ א َ ُ وا‬ ِّ َِ ُِ ‫﴾ َو‬١٤٠﴿ َ ‫ا‬ ِ ُ
ْ ﴾١٤١﴿ َ ُ ‫ا‬ ُ ‫َ َو َ א َ ْ َ ِ ا‬
‫ِ ْ ُכ‬
﴾١٤٢﴿ َ ِ ِ ‫ْ َو َ ْ َ َ ا א‬ َ َ ْ‫ا‬ ُ َْ

gələn13a9y)əl(əَ rdِ ِəْ ُAْlُlْa‫ ُכ‬h‫ْن‬-‫إ‬Tِ ‫َن‬əaْ َlْaَ ْH‫ُ ا‬zُ .ْ َ‫وأ‬Pَ e‫ ا‬yُ ğَ ْəَmbَ ‫َو‬ər‫ا‬əُ ِ ََ ‫و‬mَ )-öm(biunlaəyrəə və bundan sonra
və Uhudda məğlub

olduqları üçün təsəlli verir), buyurur: “Din yolunda cihad etməkdə zəif və

savaşda məğlub olmaqdan qəmgin olmayın, əlbəttə, siz müşriklərə qalib

olacaqsınız. Əgər möminsizsə, gərək, cihad etməkdə zəif olmayasınız”.

ysُ ُiaْzِrəa‫ ٌح‬1qlْa4aَ n0l‫ َم‬id)bْ ıَ(.ْ ‫اح‬oٌ (lْ ‫س‬dَ uَِ ْ‫כ)א‬,ُ -‫ا‬oْ hَ َeəْ َْlqَə‫نא‬iَْ gqُ‫)و ِإ‬üِə‫ا‬-tnَ əُ əlnə‫م‬gُ r,‫א‬ədَsrْii‫ا‬zrsi‫כ‬inَkzlْiِbə,‫ َو‬u)osan-UvuohaişungadsünandnMalkvaəiarksıUknınəhalduiradQaysüsıaanrrvedaayalşşaınnnəödhdvılanibıdədzəsüilaşoə,mcd(əüْonَ r-َ

landırarıq, hər savaşda bir tərəf məğlub olar. (Necə ki Bədir savaşında

siz qalib gəldiniz, amma Uhud savaşında məğlub oldunuz, qalib və məğlub
ِ o‫ا‬lmُ ‫ا‬ayَ aَ ْ nَ ِ l‫َو‬a)r-daAnllsaehç-iTbəaaylaırssıinzi.
olmaq Allah-Təalanın hökmü ilədir). m(‫ ا‬öُ mَ َ‫ آ‬iَn
bu savaşda məğlub etdi, möminləri ‫َ ِ ْ ُכ‬ ِ şəَ ‫و‬xَ )s-ləvrəi
olan
Görsün ki, kim imanında möhkəmdir və kim deyil. ((‫ء‬şَ ‫ا‬aَ hَ iُd)ْ
yenə məğlub olmaq səbəbinə sizdən bu davada şəhid
َzaِ lِ ı‫א‬m‫ا‬ olaِ nُ
seçsin. ( şəَ xُ s‫ا‬l‫َو‬ə)r-i imanlarında sabit olmayıb, cihadı tərk edib
özlərinə Allah-Təala sevməz.

ötrü1d4ü1r)k(iَ , Aِ ِ ‫א‬l‫ َכ‬laْ ‫ا‬hَ-َTْəَ a‫ َو‬l‫ا‬aُ َsَ‫آ‬izَ i ِh‫ا‬əُ r‫ا‬biَ rِّ gَ üُ ِ n‫) َو‬a-hbdiarndpəaskiziemtsiənğ.luAbmemtmaəkkaofnirdləarni
məğlub etmək ondan ötrüdür ki, onları həlak edib əlamət və izlərini
yer üzündən silsin. (Növbəti ayə Uhud savaşından qaçanların məzəmmət
edilməsi haqqındadır).

142) (kَ i,َ ْc‫ ا‬ə‫ ا‬nُ nُ əْ َtə‫أَ ْن‬dْ aُ ْ xِ iَl ‫م‬oْ َ‫أ‬l)a-ceayqssıanvıazş?d(aHnaqlbauçkaincşiəhxasdldəra,nbqəsaçbmelaəqgbüömyaünk
edirsiniz
mgciühönahadkhdəemıdr)ə.on(llaəْ ‫ُכ‬nrْlmِa‫ا‬r‫و‬ədُluَ a‫א‬mَ biَorl-ِmb‫ا‬iaُryi‫ا‬lıəِbrَ ْi(َnَ‫א‬dَِə‫אَ ِو‬n)
- halbuki Allah-Təala yanında sizdən
a‫ا‬yَırَ ْdَ ‫ َو‬e)d-ivliəbcmihəaludmetomlməkadyəıbsdəbıri.r(eBdeilbə

olan halda necə cənnətə daxil olacaqsınız?) (Uhud savaşında Hz. Peyğəmbərin

bütün ordusu qaçdı, sadəcə 14 nəfər qaldı, onlar Hz. Peyğəmbəri düşməndən

qorudular, necə ki yuxarıda qeyd olundu).

210

Ali-İmran surəsi

‫ٌ ِإ‬ َ ُ ‫א‬ َ ‫َو‬ ﴾١٤٣﴿ ِ ‫َ ْ ُ ُ و َن‬ ْ ُ ْ َ‫َوأ‬ ‫ُه‬ ُُ ْ َ‫َرأ‬ ْ َ َ ‫ِ أَ ْن َ ْ َ ْ ُه‬ ْ َْ ِ ‫َت‬ ْ ِ َ ْ ‫ا‬ ‫َن‬ ْ َ َ ْ ُ ْ ‫َ ْ ُכ‬ َ ‫َو‬
ََ ِ َِْ َ ُ ََ َ ‫َא ِ ُכ ْ َو‬ ْ َ‫َ أ‬ َ َْ َ ْ‫ا‬ ‫א‬ َ ُِ ‫ِ ْن َ א َت أَ ْو‬ َ‫ُ أ‬ ُ ‫ِا‬ ْ ِ ْ َ ْ َ ‫ٌل‬ ُ ‫َر‬
ْ َ ‫َو‬ ً َ ‫َא ًא‬ ‫ِ ْ ِכ‬ ََْ ْ ‫أَ ْن‬ ٍ ْ ُ ‫َכא َن‬ ‫َو‬ ﴾١٤٤﴿ َ َ ِ ‫א ِכ‬ َ ْ َ َُ
ْ ‫ِ ْذ ِن ا‬ ‫ُ َت ِإ‬ َ َ ِ َ ََْ ‫ا‬ ‫ُ ِ ْد‬
ِ ْ ‫ُا‬ ‫ْ ِيا‬ َ َ ‫ًא َو‬ ‫َ َ ا َب ا‬
‫ِ ِ ِ ْ َא‬ ْ ُ ‫ْ َא‬

143) (‫و َن‬ ُsُ aْ vَ aْ ُşْ dَ‫ َوأ‬a‫ُه‬ nُ eُ ْcَ‫رأ‬əَ qْ َ oَ y‫ ُه‬uْ َ bْ َ ‫ن‬qْ َ‫أ‬açِ dْ َ ınْ ِız‫َت‬, hْ َaْ ‫ا‬lb‫ َن‬uْ kَ iَ sْ iُ zْ ‫ ُכ‬öْ lَ üَ ‫َو‬m) -ləeyqamrşöımlaişnmləar-,
peyğəmbəri

dan əvvəl cihad edib şəhid olmağı arzu edirdiniz. İndi siz savaşda ölümü

gördüyünüz bir halda, özü də baxıb görürdünüz ki, din qardaşlarınız sa-

vaşıb şəhid olurlar, siz onları qoyub qaçdınız. Bununla, belə yenə cənnəti

arzu edirsiniz. (Uhud savaşında müşriklərdən Abdullah ibn Qamiə bir daş

atıb Hz. Peyğəmbərin dişini sındırıb mübarək üzünü yaraladı. Ondan sonra

Hz. Peyğəmbəri qətlə yetirmək üçün ona yönəldi. Hz. Peyğəmbərin bayraqda-

rı olan Müs`əb ibn Ümeyr onun qarşısına çıxdı. Abdullah ibn Qamiə Müs`əbi

qətlə yetirdi. Elə zənn etdi ki, peyğəmbəri öldürdü. Ərəblər savaşda üzlərini

bağlayardılar, gözlərindən başqa bir yer görünməzdi. Ona görə də Abdullah

ibn Qamiə Müs`əbi peyğəmbər saydı. Səsləndi: “Ey insanlar, Məhəmmədi öl-

dürdüm”. Bu xəbər yayılıb, Hz. Peyğəmbərin qoşunu dağıldı. Hz. Peyğəmbər

səsləndi: “Ey insanlar, mənim tərəfimə gəlin”. Onun səsini eşidənlər onun

yanında toplandılar. Ənsardan Ənəs ibn Nəzr səsləndi: “Haraya qaçırsınız,

əgər Məhəmməd öldüsə, Məhəmmədin Allahı diri və əbədidir. Peyğəmbərdən

sonra yaşamağınız nəyə lazımdır?” Ondan sonra dedi: “İlahi, mən bu insan-

ların dediyi sözlərə görə səndən üzr istəyirəm”. Müşriklərin ordusuna tərəf

hücum edib şəhid oldu. Allah ondan razı olsun. Bu zaman bu ayə nazil oldu).

144) ( ُ sُ izə‫ِ ا‬ ِgْ َəlْ əِ nْ ََ ْ pَ ‫ل‬eٌ yğُ ‫ر‬əَ m‫ ِإ‬bٌ ərَ dُ i‫א‬rَ .‫) َو‬O-nMdəahnəqmambaəqd ancaq Allah-Təala
tərəfindən bir çox peyğəmbərlər
odnalaornduanqəbtliəriydeirti.r(səَ ِlُ ər‫ ْو‬,َ‫أ‬ (‫ت‬iَ n‫א‬qَ ə‫ْن‬ləِ َ bَ‫)أ‬tu-məgaələr
ölüb gediblər. Bu Məhəmməd də
bu Məhəmməd öz əcəli ilə ölsə, ya

aqabikum) - siz arxanıza dönüb dindən çıxacaqsınız? (Din Allah-Təalanın
dTe–َ diəknِəa‫ِכ‬iin‫א‬dmlaliəry‫ا‬,ar)aAər-,xhlaləaeamlsçhbımn-əbTtaiatrəədaAş,löeamlnyladüüzhabkə-əarTdzəfəiaərnaltidvlvaevəernəirsmələçacbəımxəzəks.ddadOiad,irni(mr.‫א‬uً)ْ.önَ (hَِzkْ əَ‫ا‬əِ rَməُ rَ ioَ َْlöuَ zَ bْ)üِ -niَ sْ əəَ llabaْ miَə‫و‬dَttnoْəe‫ ُכ‬,lmaِ o‫א‬rَ ə.ْşَt‫(أ‬əiُ xn‫ا‬sَəَ‫ي‬Aşüِْ lُ lْ kْ aَ َ üَhَْ ‫ا‬r‫و‬-)َ

kim 145) ( iً stَəُsə‫ًא‬ ‫א‬dَ ‫ ِכ‬ə,ِ ö‫ا‬z‫ ِن‬i‫ْذ‬xِ ِtiya‫ ِإ‬r‫َت‬ı ilُəَ ö‫ ْن‬lَ‫أ‬məٍ zْ َ.ِ (Ə‫א َن‬g‫ َכ‬ə‫א‬rَ ‫و‬Aَ )ll–ahA-Tllaəahlıannıinznizinoilomlmadasaan,
ölmək

heç kim ölməz). Çünki hər kəsə ölmək üçün müəyyən bir vaxt təyin edil-
mişdir. (Niyə cihaddan qaçırsınız?) (‫ ) َو َ ْ ُ ِ ْد َ َ ا َب ا ْ َא ُ ْ ِ ِ ِ ْ َ א‬- kim cihadda

211

Kəşfül-Həqayiq I

ٌ ِ ‫َא َ َ َ َ ُ ِر ِّ َن َכ‬ ٍّ َِ ِْ ْ ِِّ َ ‫﴾ َو َכ‬١٤٥﴿ َِ ‫ي ا א ِכ‬ ِ ْ ََ ِ ‫א َو‬ َ ْ ِ ِ ِ ْ ُ ‫َ ِة‬ ِ َ ْ ‫ا‬ ‫ا َب‬ َِ َ ‫َو َ ْ ُ ِ ْد‬
‫א‬ ‫ا‬ ‫َא ا‬ ‫َא‬ ‫َو‬ ‫ا‬ ِ ِ ِ ْ ِ ْ ‫א‬ َ َ‫َ א أ‬ ‫ا‬ ُ َ ‫َ َ א َو‬
‫َכא َن‬ ‫ِم﴾ا ْ َو َכَאא‬١ْ ٤َ ْ٦‫َ َ َ ﴿ ا‬ ِِ ُ ُ ‫ْ َ َכא ُ ا َوا‬ ْ َ‫أ‬ ‫ِ َو‬ ‫ا‬ ُ ُ َ َ َ ‫ا‬ ‫َא‬ َُ ‫َ ْ َ ُ ْ ِإ‬
َ ِِ ‫َא‬ ْ َ‫أ‬ َ َِ ‫َא‬ ‫ا‬ ْ ْ ‫َر‬ ‫أَ ْن َא ُ ا‬ ﴾١٤٧﴿
َِ ْ ُ ِ ْ ‫ْ َوِا‬ ‫َא‬ َ ‫َا‬ ِِ ْ ِّ َ ‫َא َو‬ ِ ََ ْ َ َ ‫َא ُذ ُ َ َא َو ِإ‬ َ ُ ‫آَ َ ُ ا ِإ ْن‬
‫﴾ َא أَ َ א ا‬١٤٨﴿ َ ُ ‫ا‬ ُِ ُ ‫ِ َ ُوا ا‬ ‫ِة‬ ‫َ َא‬
ْ َ ‫َא‬ َْ ْ ‫َ َ ا ِب ا‬ َ ْ ُ ‫ْ َא َو‬ ‫َ َ ا َب ا‬ ِ ‫ُُا‬ ُ َ
‫اا‬ ِ
﴾١٤٩﴿ ‫أَ ْ َא ِ ُכ‬ َ َ ْ ‫ُدو ُכ‬ ‫َ َכ َ ُ وا‬ ُ

dünya mükafatını istəsə, ona dünyada mükafatını verərik. (O şəxslərə

işarədir akvِ xieَ ,iْr‫ا‬rUəə‫ب‬rَhti‫ا‬kusَ aَ.d)v(-daَ bavِ ‫כ‬vəıِ n‫א‬akısiiı‫ا‬msn‫ي‬tdəِ acyْ iəَhqnَ aə‫و‬lَ dən)rdi-məAa, ələaltlaxbahiərx-təTtttaəər,samamlavaünaqkbınlaıanfnaımetaməvrşeəzğrtuuləəlreritiikdsnə.iəl,əşorün)k.aü(‫ْد‬arِ xُeidrْ iəَ b‫و‬tَ
‫א‬sَaْ vِ aِ ِbْ ıُ n‫ ِة‬ıَ
cihadda

peyğ1ə4m6b) ə(rٌ ləِ ‫ َכ‬ri‫َن‬n ِّq‫ ِر‬aُbَ aَ ğıَ nَ ‫א‬dَ aٍّ ِ َçoْ xِ üْ lِّ َə‫ َכ‬m‫) َو‬a- çox peyğəmbərlər olublar ki, o
və dindar şəxslər cihad ediblər.

(Cihada ilk gedən siz deyilsiniz ki, mənim peyğəmbərimi (Məhəmmədi)
Aq‫ا‬etoُ nm‫כא‬yَ cuَəakْbq‫ا‬d‫א‬qَəs‫و‬aَ əoç‫ا‬baniُ slrُ aınَre)ıadz-)iy.bze(ətِ iidfş‫ ا‬üəoِ nşlmِmbَ əaənylِalıəbْ vrُ,َiə‫א‬önَzdَ‫أ‬ləqə‫א‬rraَ dِirn‫ا‬dşiıəُ sَdnı‫َو‬nüq‫א‬dşَ omaَ )rəx-mnmAlöəlahlryaəkıhbəq-mTasrüəşasdıtluazorəylulmiobllalueaytnrmıd.bəalAaycrmi.ibh(mlaə‫َ א‬rda‫َو‬.
ُِ
siz səbirsizlik edib, peyğəmbərinizi qoyub savaşdan qaçdınız. ( ُ ‫َوا‬
َ ِ ِ ‫ )ا א‬- Allah-Təala hər bir bəla və müsibətə səbir edənləri sevər.
aَ nِ cِ ‫א‬a‫ َכ‬1qْ 4‫ ا‬b7‫) ِم‬uْ َ (ْd‫ َאا‬uْ aَُ َ ْ ‫ َو)ا‬-‫ َא‬əَ ‫ا‬vَ vْ َ‫أ‬əlْkِّiَ ‫َو‬p‫א‬eَ yِ ْğَ‫ أ‬əmِ b‫َ َא‬ə‫ا‬rَ lْə‫و ِإ‬rَ i‫א‬nَ َ qُ ‫ ُذ‬a‫א‬rَ َşıْsِıْn‫ا‬d‫َא‬a‫ َر‬s‫ا‬aُv‫َא‬a‫ن‬şْ aَ‫ أ‬nl‫ ِإ‬arْ ُınَ ْ َ s‫ن‬öَ ‫א‬z‫ َכ‬lə‫א‬rَ ‫و‬iَ
idi: “Ey bizim rəbbimiz, bizim günahlarımızı və işlərimizdə

həddimizi aşmağımızı bizə bağışla, bizim qədəmlərimizi cihadda möhkəm

et, kömək edib bizi kafirlərə qalib et.

olma1l4a8r)ın(ıَ nِ əِ vْ əُ zْ ‫ا‬indِ əُ ُ A‫وا‬lَ l‫ِة‬aَ hِ -َ Tْ ‫ ا‬ə‫ ِب‬a‫ا‬lَaَ َ onْ ُla‫ َو‬r‫َא‬aْ d‫ ا‬ü‫ َب‬n‫ ا‬yَ َ aُ ‫ا‬əُcُr‫א‬lَ əَ َ r)i-noin(ldaürşımn mənöəhqkaəlmib
olub qənimət almaq) və gözəl axirət savabını, hər ikisini onlara bəxş etdi.
Allah-Təala yaxşı əməl sahiblərini sevər.

(Uhu1d49s)av(aَ şِınِ d‫ َ א‬a ‫ ا‬isُ ِlَaْ َmَ ْ ‫כ‬qُ oِ ‫א‬şَ uْ َ‫أ‬nuَ َ mْə‫ ُכ‬ğ‫و‬l‫د‬uُ bَ ‫وا‬oُ lَ a‫ َכ‬ndَ aِ ‫ا‬m‫ ا‬üُ nِaُfi‫ن‬qْ ‫ِإ‬lə‫ا‬rُ َ mَ‫ آ‬üَ sِəl‫ا‬m‫ َ א‬aَ‫أ‬nl‫َא‬a)ra-
dedilər: “Gəlin müşriklərə qoşulub əsl din olan bütpərəstliyə qayıdın”. Bu
mətləbi Allah-Təala bu ayədə bəyan edir. Buyurur: ) ey iman gətirənlər, əgər
kafirlərə itaət etsəniz, onlar sizi islamdan küfr tərəfinə qaytararlar. O
zaman həm dünyada, həm də axirətdə ziyan etdiyiniz halda, islamdan
çıxmış olarsınız.

212

Ali-İmran surəsi

‫ِ َא‬ ‫ِא‬ ‫ا‬ ‫َ א أَ ْ َ ُכ‬ َِ ْ ‫َכ َ ُ وا ا‬ َ ِ ‫ُ ُ ِب ا‬ ِ ِ ُْ َ ﴾١٥٠﴿ َ ِ ِ ‫א‬ ‫ا‬ ‫ْ َْو ُا‬ َ َ ُ ‫َو‬ ْ ‫ُכ‬ َ َُْ ‫َِا‬
ْ َُ ُ َ ‫ْ َ ُه ِإ ْذ‬ ‫ُ َو‬ ‫ا‬ ‫ْ َ َ َ ُכ‬ َ َ ‫﴾ َو‬١٥١﴿ ِ‫א‬ ‫ا‬ ‫ِْ َ َ ْ َى‬ ‫َو‬ ‫א ُِر‬ ‫ا‬ ُ ‫َو‬ ‫ًא‬ ‫َא‬ ْ ُ ِ
ُ َ ِ ُْ ْ َ َ ‫ا ْ َ ْ ِ َو‬ ُ َ ُْ ْ َِ ِ ‫ِّ ْل‬ َ ُِ ْ َ
ُْ َ ِ ‫ِ ْذ‬ ِ
ْ ‫َو َ َא َز‬ ‫ِإ َذا‬

kafir1l5ə0rd) ə(nَ kِ əِ n‫ א‬a‫ ا‬rُ ْ oَ luَ bُ ‫ َو‬oْn‫ ُכ‬laَ rْ aَ ُ o‫ا‬laِ nَ ) - siz müsəlmanlar, gərək, münafiq və
ehtiyacınızı izhar etməyəsiniz. Onlar-

dan sizə kömək olmaz. Sizin köməyiniz ancaq Allah-Təaladır. Və kömək

edənlərin ən yaxşısı odur. (Elə ki Uhud savaşında Hz. Peyğəmbərin qoşunu

məğlub oldu, müşriklər Məkkə tərəfinə qayıtmağa başladılar, bir qədər yol

gedəndən sonra peşman oldular. Müşriklərin rəisi Əbu Süfyan və ondan baş-

qa böyük şəxslər dedilər: “Bu nə pis əməldir etdik, Məhəmmədin qoşunu-

nu məğlub etdik, onları o halda qoyub yola düşdük. Qayıdın gedək, onları
tamamən qətlə yetirib Mədinəni xaraba edək”. Elə ki qayıtmağa niyyət etdilər,

Allah-Təala onların qəlblərinə qorxu salıb qayıtmalarına mane oldu. Bu biri

tərəfdən Mədinə əhli onların qayıtmağını eşidib qorxuya düşdü. Allah-Təala

növbəti ayədə müşriklərin qəlbinə qorxu salıb onları qayıtmalarına mane ol-

duğunu Mədinənin müsəlman əhlinə xəbər verir. Ta ki onların qəlbləri sakit

olub müşriklərin qayıtmasından qorxmasınlar).

151) ( qَ oْ rx‫ ا‬m‫ُ وا‬aَ y‫ َכ‬ınَ ,ِ ‫ُ ُ ِب ا‬ ِonlِ aْ ُ rَ ı)n-qeəylbmləörminiənlqəro,rmxuüşsrailkdlıəqrikni,qsaiyzıitn-
masından əlbəttə,
şltaəərrrəıikfüinçqüioznşədqquəallaybrıldəkıribi,nogənəluqmnorəşxsəiurnilskəarol.dl(mıِ q‫א‬a.ِ s‫(ا‬ı‫ ُכًא‬h‫ ََא‬aْْ qَ‫א ُأ‬qَِ ıِِ n)‫ْل‬d-ِّ Aَaُ Alْ lَal‫א‬lhaَ )-hT--əTAaəlllaaalyhaa-hTşeəəçraiblkairyqadoəşodlişulevqyə-i
ss(üaَ vbِauِ ş‫א‬tınn‫ا‬d‫ى‬aaznَ iْ lَ Metəَ mْdِ ‫َو‬iə)nyə-iybzəadliqırma.y(lı‫ر‬aُd‫א‬raı‫ا‬nndُ maُ ‫َوا‬əmْ kَ ü‫َو‬a)snə-ılmonnəalnpalraisırnydemerddəilkiəra.r:n(Hı“Bzc.əuhPnəeənynğbəəəmmlaboiəddriu,Udbhiuuzrdə.

yetişdi, halbuki Allah-Təala bizə kömək edəcəyini vəd etmişdi”. O zaman bu

ayə nazil oldu).

öz v1ə5d2in) ə(‫ ُه‬sَ aْ d‫ َو‬iqُ ‫ ا‬oُ l‫ ُכ‬uَ bَ ,َ siْzَ əَ ‫) َو‬ya- rhdəımqiqeədtəibn,, Allah-Təala (Uhud savaşında)
nbuirz.şə(kِ ِ i‫ ْذ‬lِdِ əْ ُ qَ ətlُ əَ əvvəlcə düşmənə qalib oldu-
‫ ) ِإ ْذ‬- o zaman ki Allah-Təalanın izni ilə müşrikləri pis
yetirirdiniz, (müsəlmanlar əvvəlcə müşriklərə qalib olub

onları məğlub etdilər, elə ki dağ keçidində olan 50 oxatan itaətdən çıxıb,

qənimət toplamaq üçün savaş meydanına getdi, o zaman asi olduqları üçün
ْ ِ َ ‫ِإ َذا‬
Allah-Təala müşrikləri onlara qalib etdi. Necə zkaimbaunyuaruqrə:)də(rْ ُ ki, siz (َd)ağ-
siz müsəlmanlar müşriklərə qalib idiniz, o vَ ‫و‬əَ ِ mْ َ üْ ‫ ا‬baِ hْ iُ sْ ə‫َא َز‬eَ ‫و‬tَ -)

keçidində duranlar) rəyinizdə zəif olub bixirti-lbaifreintdizilnəizi.x(tiْ lُ aْ fَ
– verilən əmrdə (durub-durmamaqda)

213

Kəşfül-Həqayiq I

ٍْ َُْ ْ ‫َ َ َ ُכ‬ ُ ‫َ َة‬ َِ ْ ‫ا‬ ُ ِ ُ ْ َ ْ ‫َو ِ ْ ُכ‬ ‫ِْ َِא‬ ‫ا‬ ُ ُِ ْ َ ْ ‫َ א ُ ِ َن ِ ْ ُכ‬ ْ ‫أَ َرا ُכ‬ ‫َא‬ ِ َْ ِ ِْ
ُ َ َ‫أ‬ َ َ ‫َ ْ ُ و َن‬ َ َ ‫َو‬ ‫و َن‬ ُ ِ ْ ُ ‫﴾ ِإ ْذ‬١٥٢﴿ َ ْ ‫ِ َכ‬ ْ ُ ْ ‫ا‬ ََ ٍ ْ َ ‫َوا ُ ُذو‬ ْ ‫ْ ُכ‬ ‫َ ْ َ َא‬ َ ‫َو‬ ْ ‫َ ُכ‬ َ َِْ
‫َوا‬ ْ ‫َ א أَ َ א َ ُכ‬ ‫َא‬ ََ ‫َ َ َُْا‬ ٍّ َ ِ ‫َא‬ ْ ‫َ ُכ‬ ‫َא‬ َ َ ْ ‫ْ َ ا ُכ‬ ُ‫أ‬ َ
‫َא َ ُכ ْ َو‬ ِ ْ ‫َوا ُ ُل َ ْ ُ ُכ‬

﴾١٥٣﴿ ‫َ ِ ٌ ِ َ א َ ْ َ ُ َن‬

diniz, bəziləriniz dediniz: “Müşriklər dağıldılar, bizim burada durma-

ğımız lazım deyil,” bəziniz də dediniz: “Peyğəmbərin əmrindən çıxma-

rıq, gərək, burada duraq”. Bu ixtilafdan sonra peyğəmbərin əmrinə asi

olub dağ keçidindən ayrıldınız. (Orada qalıb şəhid olan 12 nəfər və rəisləri

olan Abdullah ibn Cübeyirdən başqa, hamısı dağ keçidindən ayrıldılar, necə
oِlmُ ‫א‬aَ q)ْ ‫ ُכ‬g‫َرا‬öَ‫أ‬s‫א‬tَərِ əْ nَ dْ əِ )n
ki yuxarıda qeyd olundu). (‫َن‬ – O, sizə sevdiyiniz şeyi
(yardım görüb düşmənə qalib sonra asi oldunuz, (hal-
b‫א‬kbَ ْəiu,zk‫ا‬ic)iiş-hgəəaxsridszəldəkerətnimdtaəbəək(ətdzdeaiədğşəəmkyxeədsçqliiəndsrəiiznd(.ddlAəəarğmqidamadlınübanaşiyyətarahıdəildıtıbrəo.qvl(aəə‫ َة‬nnzَ liiِanmَ rəْ )‫ا‬ətvaُdasəِirُndoْölıdrَtruküْ n‫כ‬iُ ,guْ cِəz‫و‬iَ l))hə.an-(dlُəvreəِ )ُ tmvsْ iaَzərdkْ d‫ُכ‬ədınْərِ
p( eْ ‫ ُכ‬yَ ğِ َ əْ َ mِ ْbُ əْ َrinْ ‫َ ُכ‬itَ aَ ətiُn)d-əsnizçımxıübsəalsmi aonldlaurğmunüuşzrikülçəürnə
məqsədləri axirətdir.
qalib olandan sonra

Allah-Təala müşrikləri sizə qalib etdi. Ta ki sizi imtahan etsin. Görəsən,

thmَْ ö‫ُכ‬əِvüqِْ َbsْi)iqُəb-ْ ə‫ا‬eəstttiədzəَnَips,ləəesٍ rbyi,zْğioirَ ə)nəme-fldvabAireəbıldrnlaəiimbhgaü,-asTbninəuaoıanhlaalııanzsniddımoaablönammmğsaöıoişğnhnlıalkrnəyaəırazmətırön.lvüogbltuüfərnvesatəudhnriıynəuhiıznm,siizyzəoəütxçbssüaaanhğyiıAbşollixalda?dihrı.(.-‫א‬T(Eَ ‫ َو‬əl‫ ُذ‬əaُْ lَkaَ‫ووا‬iََ,

qaçıb15u3z)a(q‫ َن‬l‫و‬aُ şِ ıbْ ُ, ِ ُ‫ذ‬Aْ(ْ‫ ٍُכ)ْ ِإ‬lَ َl-َ ‫אل‬aَ‫َُأ‬Aَhَ )l-ُ َlTaَ –‫ا‬hə‫ ََون‬a-)‫و‬pTl–ُaeْəyَ hadğalَaəa‫و‬lَ mb)ssu-iibzzkşəiiiirdompidnveəəayğtixğltlitauəqmməbtoiəbrenğəxddlruiuəbdabnrasexniçtzaıdəhxniıeıkbbzçiöd,koyapinünmeakysəğiqqzbəəəəmammsxbəm--səqqlrıəüürdnssdəissınbəə-
nvçaeızrğ,dır(idyْ ‫ ُכ‬iı‫ا‬.nَ iْ(zُ‫ٍّأ‬
َ ِ ‫ْא‬ ‫ُכ‬
َ
üçün
dَ‫ أ‬ü‫ َ א‬nyَ ‫و‬aَ dْ a‫َ ُכ‬ ْx‫ َכ‬aِ )li-
cəzası verdi. i(nْs‫ ُכ‬aَ n‫َ א‬ ‫א‬qَ ə‫א‬mَ -qَ َüs‫ ا‬sُəَ dْ əَ nَ sizdən ötrü adət olsun,
biləsiniz ki, olmaz və daha bundan

sonra gələn müsibətə, ya da əlinizdən gedən mənfəətə görə, məhzun və

qəmgin olmayasınız deyə Allah-Təala sizi məğlub edib qəm-qüssə ver-

di. (Əgər bu xüsusiyyətdə olsaydılar, qəniməti itirməkdən qəmgin olmayıb

dağ keçidindən ayrılmayıb məğlub vaəgazhəldilıro. l(mHazz.dPıleayrğ).əm(‫ َن‬bəُ rَ iْ nَ ‫א‬qَ oِ şٌuِnَ uُ d‫ا‬a‫) َو‬-
- Allah-Təala etdiyiniz hər şeydən

ğılıb qaçan vaxt Allah-Təala möminləri yuxuya düçar eddi, qaça bilmədilər.

Amma münafiqləri yuxu tutmadı. Möminlərin yuxuya getməsində bir neçə

214

Ali-İmran surəsi

َ ْ َ ِ ‫َن ِא‬ ُ َ ْ ُ ُ ُ ْ َ‫ْ أ‬ ُ ْ َ َ‫ْ أ‬ َ ٌَ ِ ‫َא‬ ‫َو‬ ْ ‫ْ ُכ‬ ِ ً َ ِ ‫َא‬ َ ْ َ ‫ًא‬ ‫َא‬ ُ ً َ َ َ‫ا ْ َ ِّ أ‬ ِ ْ َ ْ ِ ْ ‫َ ْ ُכ‬ َ ‫َل‬ َ ْ َ‫ُ أ‬
‫َ א َ ُ ْ ُ و َن‬ ْ ِ ِ َ‫أ‬ ِ ‫َن‬ ُ ِِ ُ ‫ُכ‬ َ ِْ َ ْ‫ا‬ ‫ْ ِإن‬ ُ ‫ٍء‬ ِ ‫َא‬ َ ‫ٌء‬ ِ ْ ‫َא‬ ِ ُ َ ِ ِ ِ ‫اْ َא‬ َ ِّ َ ْ‫ا‬
ُ َْ ْ‫َ َْ ِ ُ ا‬ َ ُ ْ ُ ْ ْ ‫ِ ُכ‬ ُْ ْ ‫َ ْ ُכ‬ ُْ ْ‫َא‬ َ ْ ِ ِْ ُ ْ‫ا‬ َ ُ َ ْ َ ‫ُ َن‬ ‫َא‬ ُُ ‫َ َכ‬
ِ ‫َ ُכ‬ ِ ‫َ َ َ َز ا‬ ُ ُ ‫َא‬ ْ ‫َא‬ ُ ِ َ ‫َא‬ َ َ ‫ِإ‬
ُ ْ َ ِ َْ ْ‫ا‬ َ َ ‫َכא َن‬ ْ َ ‫َن‬ َ
ِ ‫َא‬ ُ ‫ا‬ َ ِ ‫ْ َو‬ ِ ِِ
‫و ِر ُכ‬ َ ْ

fayda var idi, biri bu idi ki, qaça bilmədilər, ikincisi, bir-biriləri ilə danışmaq
və bir-birilərini qorxutmaq mümkün olmadı. Üçüncüsü, bildilər ki, hər bir
şey Allah-Təalanın qüdrətinə tabedir. Hətta qaçmaq da onlara mümkün olma-
dı. Dördüncüsü, qorxunu onlardan götürdü. Bir növ əmin-amanlıqda oldular.
Çünki qorxusu olan şəxs yata bilməz. Amma münafiqlər yata bilmədi. Qaçıb
Mədinəyə getdilər. Onların nifaqı zahir oldu. Necə ki sıradakı ayədə buyurur:)

154) (s‫א‬oً ‫א‬nَ rُ aً َ Aَ َ‫ أ‬lّlِ aَ ْh‫ ا‬-Tِ ْ əَ aْ laِ ْs‫ُכ‬izْ َəَ y‫َل‬uَ xْ َ‫أ‬u ُ ) - qaçıb dağılıb sizi qəm-qüssə
tutandan göndərdi. Ta ki sizi yuxu tutub
dəö(mmzalüəionnrli-aanafnidmqbəlaəionrrill)dtıqayuydufkaxaiun,oıbltuu(əmbtlkmöxəamaöytizıinbrlləc,ərər(iimْn)ُ iyُ oxuُ lْiَx‫أ‬alausْ ısُ nْteuıztَ tَs‫أ‬.diْn(uَ )ْl.ə‫(– ُכ‬rْ ٌ .ِqَ (ِ oً‫א‬Oََ rِ ‫אو‬nxَ َ )lua-ridaçَ iamْnَ d)dmiə–naqvsdaiəzilgıdpbəəe,rnyftiğkasəayimrvflabaənəşrr-iı
fbiəksrliəoylimrdaiyləıbr.).(G( ِّüَ mْ ‫ا‬aَ nْ َ eِd‫א‬iِrd‫ َن‬iləُ rَ
islam dini məhv olacaq). (ِ ِ ) - Allah-Təalaya qarşı haqsız zənn, güman
manının gümanı kimidir. ki, Allah-Təala müsəlmanlara kömək etməyib
(ِ A‫ َ א‬mْ ‫ ا‬mَ a)
- bu zənn, güman etmək cahiliyyə za-
bu zaman – Hz. Məhəmmədin zamanı

elm* zamanıdır. Gərək o cənabın çırağından nur əldə edib, Allah-Təaladan
ysoarxuşışuagbahdeoylairsdınilıəzr).:(“‫ ٍء‬Bْ əَ sْ ِdüِ ْ şَ mْ ‫َ ا‬ənِ ‫א‬əَ َ
yox?” (ِ vِ əُ q‫ ُכ‬əlَ əْ َ bْ ‫ا‬ə‫ن‬, ‫إ‬qِ əْ zُ )a qْ aَ r‫ َن‬şıُ bُ iَ )zə- münafiqlər peyğəmbərdən
yardım yardım olub, qalib olaca-

ğıq, yoxsa - (ey Məhəmməd), o münafiqlərə de ki,
həqiqətən, və qədər Allah-Təalanın qüdrətindədir.
N‫ء‬soٌ əْenmَcdəüِənْniَ saْ ‫ا‬tgfəiiَ sqzِəlli,ə‫א‬nَ rَedl‫َن‬sə‫א‬eə‫ َכ‬yndiəْərَ )liəez-rdh:(əam“rr.Əü(neg‫כ‬taَəmfَriqə‫ن‬Aَ ld‫و‬əliُlrkaْiُ nlhə-rَgTii‫א‬zəَ şlaeəْlytaِdiِibyُöْiَi‫أ‬zzəsiöçِkzlö‫ن‬əlَ əmrriُ nəْbkdُ u)ədv-uəgr(iq)ez,yələölədMzbiraəəlrhəvaərelm.ra(srm‫ن‬əَ ınyəُ ddd)iaُ ,,َ
(dqْ ‫ُכא‬aəَ ُ ِt,‫א‬lَ(ُ ُ oْ‫َא‬lِ ْuِِِ ُ nِ ‫ْאא‬aَُ )َcْ ‫ ُכ‬aَ-)qh-lَəa‫(ِإ‬rreُıyhْ َyaْM‫ا‬eldrُ əlaِ həْ,َ rəَbimnizَməِ d‫ُכ‬əgədeَ )db,ِiubo‫ ا‬nU‫َز‬olَ anhَ َ r)luaad-rddöslaeadnvükariöş,ütınrəlmügdəaətrəsöiyeldivtnəlüəyroriünliunlmonizlaədunzəndazoinaktmu”ş.rəas(xnaْsَnlvəıْəzrُ
omْ ‫כ‬lُ aə‫و ِر‬knُasnُ irdlaəِ r‫א‬öiَ l)di-müArtlaülhaləhacn-əTkeəltəasrlia.n(.sEiGzvidöcərishoütanudr,mvsiəazqqdəəintnlsat(ənimrıəöaflinün,məydçoəıxxnsaaqroınrr,iufsmaizqai)nz)hs.ai(nُnə‫ا‬snıَ ibِ zَ ْdiَ rِ ə‫و‬iَ

zahir olur,

215

Kəşfül-Həqayiq I

‫َא ِن‬ ِ ْ َ ْ‫َ ا‬ َ ْ ‫ْ ُכ ْ َ ْ َم ا‬ ِ ِ ‫ا‬ ْ ََ َِ ‫﴾ ِإن ا‬١٥٤﴿ ‫و ِر‬ ُ ‫ِ َا ِت ا‬ ٌ َِ ُ ‫ْ َو ِا‬ ْ ‫ِ ُכ‬ ُ ُ ِ ‫َא‬ َ ِّ َ ُ ِ ‫َو‬
َ ‫َא أَ َא ا‬ ﴾١٥٥﴿ ٌ ُ َ ‫ٌر‬ ‫َ َْر َِ ُض‬ َ ‫َ א َכ‬ ‫َ ُ وا‬ َِ ‫َא ُن‬ ْ ‫ُا‬ ُ ََ ْ ‫ِإ َ א ا‬
‫َכא‬ ‫أَ ْو‬ ‫ا‬ ‫ِإن‬ ِ ْ ُ َْ ُ ‫َא ا‬ ِ ْ ِ ََ ‫َو‬ ‫ا‬ ِ ُ َ ُ ‫َو َא‬ ‫َכ‬ َِ ‫ُ ا َכא‬ ‫َ ُכ‬ َ ‫آَ َ ُ ا‬
‫ا ُى‬ ْ ‫ا‬ ‫ا‬ َُ َ ‫ِإ َذا‬ ‫ا‬ ْ ِ ‫ا‬
ْ َ

(*Qeyd: Nə böyük mərtəbədir elmin mərtəbəsi, Qurani-Şərifdə hər bir məqamda
cəhalət məzəmmət edilir və elm tərif edilir, amma müsəlmanlar Qurani-Şərifin İsa
kimi ölü dirildən ayələrinin mübarək mənalarından necə qafil olub, özlərini cəhalətə
salıblar. Gərək elm cənnətini qazanıb, cəhalətin yandırıcı odundan çəkinib kənar ol-
sunlar).

p( ْa‫ ُכ‬kِ ُُ tِ ə‫א‬mَ izَ ِّ eَtُsِ i‫َو‬n).- və siz möminlərin qəlblərini şeytanın vəsvəsəsindən
və (Amma münafiqlər şəkk içində qalıb heç vaxt onlara
iman ruzisi qismət olmaz). (‫ُ و ِر‬ ‫ ) َوا ُ َ ِ ٌ ِ َ ا ِت ا‬- Allah-Təala sinələrdə olan
sirlərdən agahdır.

o 155) k(‫ِن‬i‫א‬iَ kْ iَ cْ ‫ا‬amَ َ aْ ‫ا‬a‫ َم‬tْ َ(mْ ‫ ُכ‬üْ şِ r‫ا‬ikْ lَ əَ rَ ِ ‫ ) ِإن ا‬- həqiqətən, siz müsəlmanlardan
şəxslər və müsəlmanlar) üzbəüz olan gün (Uhud
şqeayçtdanıla(rn,ə(f‫א‬sَi-əmِ ْ mَ ِ a‫ ُن‬r‫א‬əَ )ْ qa‫ ا‬zُ aُ nَ dَ ıْ q‫ ا‬l‫א‬aَ -‫ِإ‬
savaşı günündə) düşmənə arxa çevirib
r‫ ا‬ıُ bَ ‫َכ‬ə)z-i həqiqətən, o savaşdan qaçanları

günahlara görə (peyğəmbərin itaətindən çıxmaq) sürüşdürüb xətaya

salıbdır, yoxsa özləri qəsdən savaşdan qaçmayıblar. (Allah-Təalanın bu

kəlamı adət-ənənə əsasında nazil olubdur, necə ki haqsız bir əməl edən şəxsə

adətən belə deyilər: Filankəs bu əməli qəsdən etməyibdir, səhvən edib şey-

tan onu o işə vadar edibdir”. Belə deyilir ki, o şəxs öz günahını etiraf edib

tərk etsin. Allah-Təalanın kəlamı da belədir, onların savaşdan qaçmasını və

Hz. Peyğəmbərin itaətindən çıxmalarını şeytanın vəsvəsəsinə isnad edir ki,

onlar iqrar edib desinlər: “Bəli, bu əməl şeytandan oldu, yoxsa biz savaşdan

qaçan deyildik”, - bu iqrarı edib bir daha peyğəmbərin itaətindən çıxmasın-

lar. Hərçənd savaşdan qaçanlar qəsdən qaçmışdılar, amma onlarla bu şəkildə

danışmaqda məqsəd onları hikmət üzrə itaətə gətirməkdir. İslam ümmətinin

rəhbərləri Qurani-Şərifin ayələrinə diqqətlə baxıb görsünlər ki, islama müxa-

Tlhifəəqoaillqaanəəltafəvrnla,eAdneilblcaəshda-avTnaəışaşdıllaaırntvöqəvarbçəəaftnaelrdaeərdnınilləigrr)iü. nb( aْaُhğْ ıَınşُ lda‫ا‬ay‫َא‬nıَbk,ْ َeoَ ç‫و‬nَ )dl-ai.rh(aəٌ qəِ izَqaə‫ٌر‬btəُ neَ t,mَ A‫ا‬əl‫ن‬lka‫) ِإ‬dhə--

tələsən deyildir.

o‫ى‬kْ raِ ِafُ‫ ا‬iَdr‫ا‬1ْ alُ5ِə‫َכ ِא‬6r)ö)‫و‬l-ْ d(َ‫أ‬ö(A‫ض‬ü‫ا‬zbِrlُ əü‫ر‬dَْ َ‫َآ‬rulْmi‫ا‬lَ lkaüِiِhmş‫اا‬d‫א‬iُiübَ َ klَn‫َأ‬əa)‫א‬rَfÜ),–irb(-hbveaeuyəynmösviılməüəknnaiolansənfəruiifgqnnəə,rqtyəiyarogarəleddnddaaaəşşşlnəlöaaxdrlrsdıə)ılünəörkrılün,üilm(əbh‫ا‬n‫و‬,ialُyqəَoa‫َכ‬rqlimdınَnaadhِ ycaa‫א‬iı‫َכ‬qhndq‫ا‬aeıkdُndiadi‫ُכ‬,laəَg(re‫ا‬b,َd)ُe(‫א‬i‫ا‬lَ ‫ذ‬bَ–ə‫ِإَو‬

216

Ali-İmran surəsi

‫َא‬ ِ ُ ‫ُ َوا‬ ِ ُ ‫َو‬ ِ ْ ُ ‫َِوِا َوَ َُر‬ ْ ِِ ُُ ِ ‫َ ًة‬ ْ َ ‫ِ َכ‬ ‫َذ‬ ُ ‫ا‬ َ َ ْ َِ ‫ا‬ ُ ِ ُ ‫א‬ َ ‫َو‬ ‫َא َא َא ُ ا‬ َ ِْ ‫َ ْ َכא ُ ا‬
‫َن‬ ََُْ‫א‬ ٌَْ ٌ َِ ْ ‫ا‬ َِ ٌ‫ة‬ َ ُ ‫ِ أَ ْو‬ ‫ا‬ ِ َ ْ ُْ ُِ َ ِ َ ْ‫ُ َِو‬ ﴾١٥٦﴿ ٌ ِ ‫َ ْ َ ُ َن‬
ْ ‫ْ َو َ ْ ُכ‬ ِ ِْ ِ ‫ا‬ َ َ ِ ْ َ ْ ِ ِ ‫ا‬ َ ِ ْ ُ ‫ا‬ ‫ْ ُ ْ أَ ْو‬ ‫َو‬ َ ﴾١٥٧﴿
َ ْ َ َ ‫َ ِ َذا‬ ‫ا‬ َ َِ ‫َ א‬
َ َُ َ ٍ ْ ‫َ א َر‬ ِ َ ﴾١٥٨﴿ ‫و َن‬ ُ َ ُْ ِ ِْ َْ َ ِ ْ ِ َ
‫َ ُ ْ َو‬ ْ ْ َ ْ ‫ُ ْ َوا‬ َْ ُ ْ ‫َא‬ َ ْ
ِ َْ ْ‫ا‬ ْ ُ ‫َ א ِو ْر‬ ِ ‫ِ َכ‬ ْ َ ْ
ِ ‫ِّכ‬ ْ‫ا‬
﴾١٥٩﴿ َ َ َ ُ ِ ُ َ ‫َ َ َ כ ْ َ َ ا ِ ِإن ا‬

gdeetdmiləərs:ə)y(d‫ ا‬iُ lِ əُ r‫א‬,َ ‫ َو‬ö‫ ا‬lُ m‫ َ א‬ə‫َ א‬zd‫ َא‬iَ lْ əِ r‫ا‬ ُ ‫א‬v‫ َכ‬əْ َ ) - əgər onlar bizim yanımızda olub səfərə
cihada getməsəydilər, öldürülməzdilər.
(Aْ lِlِahُ ُ -Təِ a‫ ًة‬lَ aْ َ on‫َכ‬laِ ‫ َذ‬rıُ n‫ ا‬qَ əَ lْ bَ ِl)ər-inməüqnəamfiqvləərhbəusrəsöt zyəereltəiqşdaidrdeit.dGikəlrəərkinhəəgmörişəə.
Aُ lِlُa‫ َو‬h-Tِ ْ əُ aُ la‫) َوا‬et-ddiyiriinldizənşevyələörlddəünrəxnəbAəlrldaahr-
qəm və həsrət içində olsunlar. (
vTəəaglöardəınr.d(irٌ . ِ َ ‫ ) َوا ُ ِ َ א َ ْ َ ُ َن‬- və

157) (‫َن‬ yُ oَ lْ uَ n‫א‬daِ ٌ cْ iَ hٌaَdْ ‫َر‬e‫َو‬tmِ ə‫ ا‬kَ dِ ə‫ َ ٌة‬öِ ْldَ َürْ üُ ls‫ ْو‬əَ‫ أ‬nِ i‫ا‬z,ِ yِ aَ ِ ْ cُ iْ hِ ُ aْdِ َ ‫َو‬y)o-luəngdəar
Allah-Təala da

səfərdə ölsəniz, sizdən ötrü evlərinizdə əyləşib dünya malı yığmaqdansa,

Allah-Təaladan rəhmət və əfv edilmək daha yaxşıdır.

da c1ih5a8d)d(‫ن‬aَ ‫و‬öُ lَ dْ üُ rِ ü‫ا‬lsəَ nِ َ izْ ,ُ ْ ِəُ l‫و‬bْ َ‫أ‬ətْ təُ ,ْ aِ َ x‫) َو‬ir-əətdgəərAclilhaahd-Taəgaeldanənınvtaəxrtəföilnsəəntiozp, lyaa-
nacaqsınız. O vaxt əməllərinizin qarşılığını sizə verəcəkdir.

159) (ِ ‫ا‬ dَ şaِavmٍ rَ ialْ n‫ َر‬odl‫א‬ıdَnِuَ,)ğsuə-nü(əeçyaüsniM,oə(luhْ bəُ َ mdَmaْğِ ə)ıdl-m),UaAlhalulradınhsa-aTgvəüaazşləıanşntdıneatndriqənha.mçOaənntlliaavrraaə
yardımı sənə ِqَْ aَ ‫א‬lmَْ ِ aَ ‫ا‬zْ ‫כ‬dُ ıْ.َ َ
gözəl əxlaqla

qəzəblənmədin. ( ِ ْ َ ْ ‫ِ َ َכ(ا‬ ْ ‫) َ) َو‬- (ey Məhəmməd), əgər sən qəzəbli və
qatı qəlbli olsaydın, - hər halda səhabələrin ətrafından

dağılıb, səninlə heç kim (Sənin gözəl əxlaqındır onları saxlayan).

r(uْ rُ :ْ َ “Eyُ ْ ‫ ) َא‬- (peyğəmbərin gözəl əxlaqını təsdiq edərək, yenə təkidlə buyu-
Məhəmməd), onları (Uhud savaşından qaçanları) bağışlayıb əfv et.
oُ nَ lْ aِ ْrَ laْ ‫ َوا‬h) ə-rAbllvaəh-sTaiəralmadəasənləolnərladrəınmbəaşvğəışrləatnemdaibsı,noındlialər,ın( rْ َəْ y‫ ا‬inِ dْəُ n‫ ِو ْر‬f‫א‬aَ y‫ َو‬-)
( ْ ِ
-
dalan”. (ِ
görüşü ilə ‫َا‬ َ rəْy‫כ‬iَ َsَ eçَ ibْ َ َ ‫( – ) َ ِ َذا‬ey Məhəmməd, məşvərət edib, əksəriyyətin
bir qərar verdiyində), onu etməyə əzmli olduğun za-

man Allah-Təalaya təvəkkül edib o işi elə. Çünki işin əslinə Allah-Təala
ِ ‫ا ْ ُ َ َ ِّכ‬ ِ ُ َ ‫ ) ِإن ا‬- həqiqətən, Allah-Təala təvəkkül edən şəxsləri
agahdır. ( َ
sevər.

217

Kəşfül-Həqayiq I

ِ ‫כ‬ َ َ َ َْ ِ ‫َا‬ َ ‫َو‬ ‫ِه‬ ِ ْ َ ْ ِ ْ ‫ُכ‬ ُ ُ َْ‫َ ْ َذَِاا َا َْنٌ ِِا ِت َ ِيِא َََכَْא‬ ْ ََ ْ ‫ْ ُכ‬ ُ ْ َ ‫أَْن ْ﴾ن‬١‫و ِإ‬٦ٍَّ ١ِ َْ ِ﴿‫َ َכ َאن ََن ُכ‬ ِ ‫ُ ا ُ َ َ َא‬ ‫ْ ُכ‬ ُ ْ َ ‫ِإ ْن‬
ُ ٍْ ‫ُכ‬ َ ‫ُِ َ َو‬ ُ ِ َ ‫َ ٍא‬ ِ ْ ‫ا‬ ‫َم‬ َ َ ُ ْ َْ َ ‫َو‬ َ َ َ ‫ُ ْ َد َر َ א ٌت‬ ‫﴾ َو َ א‬١٦٠﴿ ‫َن‬ ُ ِ ْ ُ ْ‫ا‬
َ ‫ْ َوا ُه‬ ‫َا‬ ِ َِ ْ ‫َא َء‬ ْ ‫َ ِر‬ ‫ِا‬ ُ ِ َ‫أ‬ ْ
َ ُ ‫َوا‬ ِ ‫ا‬ ْ ‫َِو‬ َْ َ ‫َ א َכ‬
ََ ﴾١٦٣﴿ ‫ُ َن‬ َ ْ َ َ َُْ ُ َ ْ ُ َ َ ْ ِ ‫َو‬
﴾١٦٢﴿ ُ ‫ا‬

ş‫ َن‬ınُ dِ aْ 1ُ 6ْk‫ا‬0ö)ِ m‫(כ‬əَِ َ kَ ‫َ ْا‬ َ -َ ‫ َو‬ə‫ه‬gِ ِəْ rَ Aْ ِ llaْ ‫ ُכ‬hُ -Tُ ْ əَ a‫ي‬laِ ‫ا‬s‫ا‬i‫ َذ‬zəْ َ kَ öْ m‫ ْ ُכ‬əُ kْ َ e‫ ْن‬t‫ِإ‬s‫ َو‬ə,ْ ‫(ُכ‬Nَ eَ cِ ə‫َא‬ ََ Bُ ə‫ ا‬dُ i‫ُכ‬r ْ sُ aْ vَ a‫ ْن‬-‫ِإ‬
) ki sizə kömək

etdi), heç bir nəfər sizə qalib gələ bilməz, əgər

etməyi tərk etsə, (Necə ki Uhud savaşında tərk etdi), Allah-Təala kömək

etməyəndən sonra sizə kömək edən kimdir? Gərək möminlər hər bir

işlərində Allah-Təalaya təvəkkül etsinlər. (Uhud savaşında dağ keçidində

olan oxatanlar mövqelərindən çıxıb qənimətdən ötrü gedəndə dedilər: “Gəlin

gedək qənimət götürək, bəlkə, peyğəmbər qəniməti bölməyib hökm verər ki,

kim nə götürübsə, o şey də onundur”. Bu təmənna ilə dağdan qənimət almaq

üçün gəldilər. Hz. Peyğəmbər məğlub olandan sonra onlardan soruşdu: “Siz

niyə çıxıb gəldiniz?” Onlar dedilər: “Bizdən bir neçə nəfər orada qaldı, biz gü-

man etdik ki, onlar düşmənə qarşı durmağa kifayət edərlər”. Hz. Peyğəmbər
buyurdu: “Belə deyil, bəlkə, siz xəyal etmisiniz ki, biz qəniməti götürüb sizin
payınızı vermərik. Heç vaxt belə əməl peyğəmbərə layiq deyil”. O vaxt bu ayə
nazil oldu.)

goəmِ َmin‫א‬zəَ dlِəhəْa‫ا‬l1şdl‫م‬nَəə6irْrb1َsəi)oncvnَi(ihna)rraaُ-qiَdodah‫ ْن‬erşəَ‫أ‬odşərlıxəaٍّlkısِnrَğəِ.lqıəs‫َ(ن‬iəroBy‫כא‬əَnaqülv‫א‬mtaaüَ e‫و‬zrَnər)aatmnm-gvdəüəehsıhrnğeiinşçıüləd.şnrb(iedyəiyْrəihُ iْnlügpَ içieqْozüyَnla‫و‬nəğَ ur)təşod–mgınilökyıblğraiiəəımrşrrvea)ə.yqezri(əcüibnaْlləioimَ zmryَ .‫ َכ‬ndəo(‫א‬ut‫ن‬elَ َiuyngniُaliٍَmzْْakَlُ aəlid,tz‫َُכ‬sı.qğəْ ə,ıُ n(h‫)אََو‬iُaَmِl-d‫ ُت‬əö)ِ atْz-i,َ

o 162) ( ُ Aِllَ aْ ‫ا‬h-Tَ ْ əِ ‫َو‬alُanَ ıَ n‫وا ُه‬rَ ْaَ z‫ َو‬ılِ ığ‫ ا‬ınَ aِ ٍ taَ bَ eِ ‫א َء‬oَ luْ bَ ‫ َכ‬hِ ə‫ ا‬m‫ا َن‬işَ əْ ‫ ِر‬Aَlَla‫ ا‬hِ -َTَ َ‫أ‬ə)a–lanbıəns
şəxs ki

məmnunluğunu istəyir, (Uhud savaşında Hz. Peyğəmbərə tabe olub möhkəm

olanlar) o şəxslər (Uhud savaşından qaçanlar) kimdir ki, Allah-Təala on-

lara qəzəbləndiyi halda, savaşdan qayıdıblar? Belə şəxslərin məkanı

cəhənnəmdir və nə pis dönüləcək yerdir cəhənnəm.

tabe1o6l3u)b(‫ َن‬vəُ َ oْ َ l‫א‬mَ ِ aٌ yaِ nَ ُ la‫وا‬rَ ıِ n‫ا‬ َAْ ِll‫ت‬aٌ h‫َ א‬-T‫ َد َر‬əaْ ُla) - Allah-Təalanın məmnunluğuna
yanında dərəcə fərqləri vardır,

hər kəsin öz əməlinə görə onunla rəftar olunacaqdır. Allah-Təala edilən

şeylərdən agahdır və görəndir.

218

Ali-İmran surəsi

ُ ُُ ِّ َُ ‫َو‬ ْ ِ ‫ِّכ‬ َ ُ ‫آَ َא ِ ِ َو‬ ْ ِ َْ َ ُ َْ ْ ِ ِ ُ ْ َ‫أ‬ ِْ ً ُ ‫َر‬ ْ ِ ِ َِ َ َ ِ ‫ِإ ْذ‬ َِ ِ ْ ُ ْ‫ا‬ ََ ِ ُ ‫ا‬ َ َْ َ
ْ ُْ َ َ‫أ‬ َْ ٌ َ ِ ْ ‫َ א َ ْ ُכ‬ َ‫א أ‬ َ ‫أَ َو‬ ﴾١٦٤﴿ ٍ ِ ُ ‫َ ٍل‬ َ َ ُ َْ ْ ‫ا‬ ُ ‫َכא‬ ‫َ َو ِإ ْن‬ ‫ْכ‬ ْ ‫َوا‬ ‫َא َب‬ ‫ْ ِכ‬ ‫ا‬
ُ َ َ‫أ‬ ُْْ ِ
‫َا‬ َ ُ ‫ْ َْ َא‬

mariansn1ınə6td4a)qno( yَ öuِzِblْədُ rْu‫ا‬i rk.َ i(َmْ ُ iِ ‫َأَ ْ ُ ِا‬ ْiْ nَِ َ )saً-nhُı‫ر‬əَ (qHْ iqِz.ِətMəَ nəَ ,َhA‫ذ‬əْ ‫ِإ‬m)llam- hoə-dTsəəəba.slə)aboəmnglöaömrraiənplkəeir,yəğoəbnmölaybrüəıknr
bir (Qِ ِ ‫א‬uَ َ‫آ‬raْ nِ ْ َi-َ Şəُ rْ َ i)fi-no*

göndərdi. (Gərək, belə böyük bir nemətə şükür etsinlər).
peyğəmbər (Hz. Məhəmməd) Allah-Təaladan gələn
ax(–َ Hَya‫ ْכ‬vəlzqəlِ.əaْ M‫ا‬r‫و‬oَ iönn‫ب‬əyَlhiar‫א‬əoَ rə‫ ِכ‬mnıdْ ‫ا‬l)mikar–.rüəad(fQrdٍ ouəxِvnrُ uəa)‫ل‬yٍnqxuiَ əa-bَŞbbəöiasryqiِ roَfəixldaُavْniləَ rqöْəkazِmiç,a‫ا‬ıəoqğُl‫א‬nll-‫ َכ‬əıalrai‫ن‬şْ ldrk‫إ‬əِ ‫و‬ıəَ a)vncrəə-zzhphəaaeəltlkarədlçtəivdəytənədi ndəqtəaxibmndiuluiai,znspaeeevmyttəssmğiihənnaim..k(imb(nْ ُədِəُrt‫כ‬iُِّdlَِّəbəَُ ‫و‬rَُun‫)و‬iَ

peyğəmbərə görə, tamamən hidayət tapıb zəlalətdən xilas ola bilər. (Əfsus

ki, dövrümüzdə biz müsəlmanlar Qurani-Şərifdən və o həzrətin hikmətamiz

sözlərindən qafil olub, nəfsani arzulara tabe olub cahiliyyə zamanından betər

zəlalətə düçar olmuşuq).

(*Qeyd: Uca peyğəmbərimizin peyğəmbərliyinin isbatına Allah-Təala bu Qur-

ani-Şərifi dəlil göstəribdir. Hz. Peyğəmbər insanları hiyləbazlıq və oyunbazlıq ilə aldat-

mayıb, ondan möcüzə istəyənlərə deyərdi: “Mənim möcüzəm Allah-Təala tərəfindən

gətirdiyim bu Qurani-Şərifdir, əgər qüdrətiniz varsa, bu Quran surələri kimi bir surə

gətirin”. Bütün ərəb ədibləri aciz qaldılar, onun düşmənlərinin əgər qüdrətləri ol-

saydı, əlbəttə, onun cavabını verib yalançı olduğunu isbat edərdilər. Qurani-Şərifdən

başqa, o həzrətdən nə möcüzə istəyiblərsə, hamısını inkar edib cavabında deyib ki,

bunların heç biri məndən meydana gəlməz. Amma o möcüzələr ki, kitablarda nəql

ediblər, guya Hz. Peyğəmbərdən möcüzə istəyəndə o möcüzələri izhar edibdir. Onlara

inanıb etiqad edən şəxs gərək Qurani-Şərifi təkzib etsin. Çünki Qurani-Şərifdə bir

neçə yerdə qeyd olunub ki, belə buyurur:“Ey Məhəmməd, o möcüzələr ki, səndən

istəyirlər, de ki, onların heç biri məndən meydana gəlməz, mən insanam, Allah-Təala

tərəfindən sizə peyğəmbər gəlmişəm ki, Allah-Təalanın kəlamını və ehkamını sizə bil-

dirim”. O möcüzələr ki, Hz. Peyğəmbərə isnad edirlər, bunu düşünmürlər ki, hansı

möcüzə Qurani-Şərifdən üstün ola bilər? Ağıl ona heyrandır. Bu mətləb, inşaallah,

bundan sonra gələn surələrdə, xüsusən, Bəni-İsrail (İsra) surəsində bəyan olunacaq-
dır).

lərdə1n65m) ü(ٌsَibِ əُ t gْ ‫ُכ‬əlْ َd‫ א‬iَ yَ‫أ‬in‫ א‬dَ ‫َو‬əَ‫)أ‬, - Uhud savaşında siz müsəlmanlara müşrik-
omldüuş)r,ik(‫א‬lَəْ rَ ْəِ (Uhud savaşında müsəlmanlardan 70 nəfər şəhid
eْ ُtْ mَ َ‫أ‬işْdَ )in-izh,a(lbBuəkdiirBsəadviraşsıanvdaaşımndüasəblmu amnülasirbəmtiünşrikikilqəradtıənnı
siz
70
nəfəri qətlə yetirib, 70 nəfəri əsir tutmuşdular). (‫ ) ُ ْ ُ ْ أَ َ َ ا‬- belə olan

219

Kəşfül-Həqayiq I

ِ ‫ِ ِ ْذ ِن ا‬ َ ‫א ِن‬ َ ْ َْ ‫ا‬ ََْ ‫ْ َم ا‬ َ ِْ ‫َ ُכ‬ ‫א‬ َ َ‫א أ‬ َ ‫َو‬ ﴾١٦٥﴿ ِ ٌ ِ َ ‫ٍء‬ ‫َ ْא‬ َ ِّ ‫ُכ‬ َ َ ََِ ‫أَ ْ ُ ِ ُכ ْ ِإن ا‬ ِ ْ ِْ ِ َ ُ ُْ
ِ َُ ‫ا ْد‬ ‫أَ ِو‬ ِ ِ َِ ِ ‫ا‬ ‫ا‬ ُِ ‫ْ ا َא‬ ‫َא‬ ْ ‫ا‬ ِ َُ َ ِ‫ا‬ َ ْ ْ ‫ ِ﴾ْ َوُכ‬١ْ ٦ُ ٦ْ﴿‫ْ ََא ُכ‬ ِ ِ ُْ َِ َْ ِ ‫َو‬
ْ َ ‫َא ُ ا‬ ‫ا‬ ُُ ِ َ ‫ا‬ ‫َא‬ ِْ َْ ِ ‫ُ َن‬ َ َُ َ‫ْא ِن‬ ُ َ َ ‫َو‬ ْ َ‫َ ِ ٍ أ‬ َ ِ ﴾١٦٧﴿ ‫َن‬ ُ َ ْ‫ا‬ َ َْ
ُ ‫ِ ْ َوا‬ َْ َ ِ ُ ْ َ َ ً ‫َא‬ ِ ُ َ ْ َ‫أ‬
ِ ْ ‫ْ َ ُب‬ ُ ‫َ ْכ‬ ‫َא‬ ُ َ

ghْ ‫ُכ‬əalldِdُ iaْ .َ‫أ‬,(ِ sHْ iِ zz.ْmِPüeَ sُyə)ğl-əmm(aebynəlMrarəəvdhveəədmlicmnəiəzMd:)“ə,Bdoiənnsəlabdrəuanmdçeüıxskmibi,aəğotabmrizaüəzsıihbdaəertyasidlidzaiən, öşguzəürladniüm?z”ədc(əlinْ -ُ

sində əksəriyyətin səsi ilə onu oradan çıxmağa vadar etdiniz. İkincisi, dağ

keçidində sizdən 50 nəfər oxatan yerləşdirib buyurdu: “Biz qalib olsaq, ya

da uduzsaq, siz buradan hərəkət etməyin”. Amma onlar elə ki müsəlmanların

qalib gəldiyini gördülər, qənimət tamahı ilə oranı boş qoyub savaş meydanına
gmٌ eِətَ yd)əil-)əhrq,əabqduiiqriədktiiər.mn,əAsəllləahs-izTiənamlaəhğləurbboilrmşaenyıəza(ssiəzbi əgbaholqdaul)i.b,(‫ ٍء‬gْ aَh
ِ mّ ‫ ُכ‬əğَ lَubَ ‫ِإن ا‬
et-

iki ca1m66a)a(tَ (mِ ِ öْ ُ mْ ‫ ا‬inَ َləْ َ rِ ‫ َو‬vِə ‫ا‬m‫ ِن‬ü‫ ْذ‬şِ ِ rَ ik‫ ِن‬l‫א‬əَ rْ )َ qْ ‫ا‬arşَ َıْ l‫ا‬a‫َم‬şْaَ nْ ‫ُכ‬zaَ ‫א‬mَ َ‫أ‬a‫א‬nَ ‫ َو‬s)iz- Uhud savaşında
möminlərə gələn

hər bir müsibət Allah-Təalanın izni ilədir. Sizin qabaqca qeyd olunan

əməllərinizə görə, Allah-Təala sizə kömək etmədi. Ta ki imanlarında

möhkəm olub olmayanları bir-birindən ayırd edib məlum etsin.

167) (‫ا‬ şُ əَ ‫א‬xَ sَlərِ ‫ا‬mَ əَ ْlَuِ ‫َو‬m) -oblsiurnd.ə(Nbuecmə ükisimbəətlusmizəolodnua, görə gəldi ki, mü-
nafiq olan Abdullah ibn Übey
vməöomniunnləyromldüanşlaafriıqlnəirfaəqdlaerdıinlıəri:zh“aGrəelitndiAləlrl)a.h(-ِ T‫ ا‬əِalِ aَ yoِ lu‫ ا‬nُ ِd‫ َא‬a‫ا‬cْ َi‫א‬hَ َadْ ُ eَ diَ nِ ‫و‬.َ )(‫ ِو‬-َ‫أ‬
Ae‫ ا‬dُlliَ ‫د‬anْ ‫ا‬h)”-.–T(y‫ا‬əaُa‫َא‬ld)aa-yəmoglüəurnnasdafaivqcaliəşhmradadesedadniləıəzrb:dil(as,ْ ə‫ ُכ‬qk‫ َא‬o,ْ şَsuizَ nəuً ‫א‬kَ çِ öoُmxَ ْ əgَ köْ َ s)otl-əur“bmƏsəgakəvlrəabşdaiüzrşıbqmu, əasnamivmdaəşafı

bu cihad deyil, bəlkə, özünüzü məhv etməkdir. O səbəbdən biz bu savaşda

iştirak etmərik”. (Abdullah ibn Übeyin rəyi Mədinədə qalmaq olduğundan
sbauvasöşdzalənriqadçedmı)ə.k(‫ ِن‬l‫א‬aَ zِımْ ِ dُ eْ ِ y‫ب‬iُl,َ oْ َ‫أ‬nٍ lِaَ rْ َ bِ uْ ‫ ُכ‬gْ ِ üْnُ
ْ ) - ey möminlər, münafiqlərə
kafirliyə möminlikdən yaxın-

dırlar. (Uhud savaşından qabaq imanı izhar edirdilər, amma o gün nifaqlarını
qُ əlِbləَ rْ َi ‫א‬oَ ndْ ِ aِ n‫ا‬ ْxَ ِəb‫ َن‬əُrdُ َa)r-dbeuyimldüirn. a(Afiğqılzəlraraığiılzəladreıyiirlləəro:
asöşkzalərrei tddeilyəirr)l.ə(rْ ِِ ُ
ki,
A“İlmlaahn-Teədairliak,o”nlaamrımnaqəqləblbləlrəirninddəəgəizslləatdimikalnəriyonxifdauqrl)a. r(ı‫ن‬nَ dُ aُ ‫ْכ‬nَ a‫א‬gَ ِahُ َdْ ıَ‫أ‬r.ُ ‫ ) َوا‬-

220

Ali-İmran surəsi

َ ِ ‫א ِد‬ َِ ْ ُ ْ ‫ُכ ُ ا ْ َ ْ َت ِإ ْن ُכ‬ ِ ُ ْ َ‫أ‬ ْ َ ‫َא ْد َر ُءوا‬ ْ ُ ‫ا‬ ُ ُِ ‫َא‬ ‫َא‬ ُ ‫َא‬ َ‫أ‬ ْ َ ‫وا‬ ُ َ َ ‫ا ِ ِ ْ َو‬ َ ْ ِ ِ ‫ا‬ ُ ‫ا ِ َ َא‬
‫َ ِ َא‬ َ َ ُ ﴾١٦٩﴿ ‫ُ ْ َز ُ َن‬ ِ ‫َر‬ َ ْ ِ ‫ًא‬ ‫َا‬ ْ َ‫ِ أ‬ ‫ا‬ ِ َ ِ ‫ا‬ ُِ ُ ْ ‫َِو‬ ﴾١٦٨﴿
‫ْ َ ُ َن‬ ِ ْ ْ ِّ َ‫أ‬ ِ ِ ‫َא ٌء‬ ْ َ‫أ‬ ْ َ ِ ‫ا‬ ِ ِ ‫ِא‬ ُ َ َ ِ ‫َِو َِ َن َوِ َِا‬ ْ َ َ ُ ‫آَ َא ُ ُ ا‬
َ ‫َ ْ ٌف َ َ ْ ِ ْ َو‬ ِ ْ ِ َْ ْ ِ ُ ََ َ ‫ِ َو‬ ِ َ ْ َ َْ ﴾١٧٠﴿
﴾١٧١﴿ َ ْ ‫ا‬ ْ ُ َ َْ َْ َ ‫و َن‬ ُ ْ ْ ْ
ِ ْ ْ َ‫ُ أ‬ ِ ‫ْ ٍ َوأَن ا‬ ‫َا‬ ِ ٍ ْ ِ
ُ َ َ

qَ aِ r‫א ِد‬d1َ a6)ş8-la)or(mıْnُ üْı‫ ُכ‬nn‫ْن‬a(‫ِإ‬yf‫ت‬iəَqnlْ iəَ srْ ‫ا‬okُy‫ُכ‬i,böِ aُ zxْ َ‫أ‬lıəmْ rَ iınc‫وا‬id‫ُء‬h‫ر‬aَ a‫د‬nْ ‫א‬dَ qıaْtُrəd‫ا‬rakُ şِ ُeo‫א‬dlَ ia‫א‬bnَ (ُvU‫א‬əَ hَ‫أ‬ounْ dَ l‫ا‬as‫و‬raُıvnَ aَ ‫و‬tşَ aınyْ ِdfِa‫ا‬asَ )ıْ nşِ ədِ ha‫ ا‬inُd‫َא‬oolَ laanِ n-‫ا‬
lar) haqqında dedilər: “Əgər onlar bizə itaət edib savaşa getməsəydilər,
hər halda öldürülməzdilər”. (ey Məhəmməd), onlara de ki, əgər bu
sözünüzdə sadiqsinizsə, ölümü özünüzdən dəf edin ki, ölməyəsiniz, hal-
buki siz də öləcəksiniz. (Belə olan halda cihad meydanında ölmək başqa cür
ölməkdən yaxşıdır).

dan 1q6a9ç)a*n(ş‫ َن‬əxُ ‫ز‬sَ lْ əُ rْ ,ِ ِّ ‫ ) َو َ َ ْ َ َ ا ِ َ ُ ِ ُ ا ِ َ ِ ِ ا ِ أَ ْ َ ا ًא َ ْ أَ ْ َא ٌء ِ ْ َ َر‬- ey cihad-

(*Qeyd: Bu ayələr işarə edir ki, insan öləndən sonra ruhu əbədidir, ondan ötrü
yoxluq yoxdur, ruh ya nemət içində, ya da əzab içində olacaqdır. Quran əhli gərək
Qurana etiqad etsin, materialistlərin sözlərinə və etiqadlarına qulaq asmasın, bütün
peyğəmbərlər ruhun əbədiliyini xəbər veriblər. Peyğəmbərlərin sözlərini qoyub sair
şəxslərin sözlərinə inanmaq böyük xətadır).

o şəxslər ki Allah-Təala yolunda şəhid olublar, onları ölü güman etməyin,
əksinə, onlar diridir, öz rəbləri Allah-Təala yanında hər cür ruzi onlara
bəxş edilər.

görə1, 7A0)ll(aِ hِ -ْ Tَ əْaِ laُ n‫ا‬ınُ ُ ‫א‬lَüَ‫ آ‬t‫א‬fَ ِvəَ ِ ِ َ ) - şəhid olan şəxslər şəhid olduqlarına
qseavridnaəşrllaərr.ın(dْ aِ nِ ْ َ rəhmətindən onlara bəxş etdiyi nemətlərə
ötْ rِ ü ِِ ‫ا‬ kَ iِ c‫ ِא‬ih‫ َن‬a‫و‬dُ lِ aْ َ ْmَ ‫ َو‬ə)ş-ğudlüonlyuabdahəqləalşaənhimd öomluinb
ْ də ُ hَ aْ َ nْsَı
-
oonnalagröarəqoeşduirllmərakyiı,bAlallra,hş-aTdəlaıqlaeodnəlralrəarb. i(l‫ َن‬diُrَibْ dَ iْ rُ kiَ ,‫ َو‬dْüِnْ َyَ a‫ف‬dٌ aْ َ َ‫)أ‬
qalıb - (o şadlığı
cihad edən

mömin qardaşlarından ötrü) qiyamət günündə Allah-Təalanın əzabından

nə qorxu vardır, nə də qəmgin olmazlar.

lar o1n7e1m) (əَ tlِəِ rْ əُ ْ ‫ا‬göَ ْrَ‫أ‬əُ şaِ dُ lıَ qَ e‫ ا‬d‫أَن‬ə‫َو‬rlٍ ərْ َ k‫ َو‬iِ, A‫ َ ا‬llِ aٍ hَ -ْ Tِ ِ ə‫ َن‬a‫و‬lُ aِ öْ َ zْ َ ) - bir də şəhid olan-
lütf və rəhmətindən

o nemətləri onların dünyada cihad edən qardaşlarına öləndən sonra bəxş

edəcəkdir. Həqiqətən, Allah-Təala möminlərin əcr, savablarını puç edən

deyildir. (Əbu Süfyan və Qüreyş camaatı Uhuddan Məkkəyə qayıdanda,

elə ki Revha adlı yerə yetişdilər, peşman olub Mədinəyə tərəf geri dönmək

221

Kəşfül-Həqayiq I

ٌ َِ ٌ ْ َ‫َوا َ ْ ا أ‬ ُِْْ ‫ُ ا‬ َ ْ َ‫أ‬ َ ِِ ‫ِل ِ ْ َ ْ ِ َ א أَ َ א َ ُ ُ ا ْ َ ْ ُح‬ ُ ‫ِ ِ َوا‬ ‫ا‬ ُ ‫َא‬ َ ْ‫ا ِ َ ا‬
‫َ א ًא‬ ‫َ َ ا َد ُ ْ ِإ‬ ُْ ْ َ ْ ‫َא‬ ْ ‫א ُس ِإن ا א َس َ ْ َ َ ُ ا َ ُכ‬ ‫ا‬ ُ َ ‫َא َل‬ َ ِ ‫ا‬ ﴾١٧٢﴿
ُ

istədilər. Hz. Peyğəmbər bu mətləbdən xəbərdar olub istədi ki, Qüreyş ca-
maatını qorxudub öz gücünü onlara bildirsin. Əmr etdi ki, Qüreyşin dalın-
ca getmək üçün qoşun hazırlaşsın. Əmr etdi ki, kim Uhud savaşında bizimlə
birlikdə idi, onlar gəlsinlər. Onlardan başqa, heç kim gəlməsin. Səhabələr elə
yaralı halda özlərində güc tapıb yola düşdülər. Həmraül-əsəd adlı yerə çatdı-
lar. Oradan Mədinəyə 8 mil yol idi. Orada peyğəmbərə müşriklərin qayıdıb
Məkkəyə getdikləri xəbəri gəldi, Hz. Peyğəmbər də oradan Mədinəyə qayıtdı.
O vaxt bu ayə nazil oldu).

şında17y2a)r(a‫ ُح‬laْ َnْ ‫ا‬aُnُ dَ ‫א‬aَ nَ‫א أ‬sَ oِnْ rَ aْ Aِ ‫ِل‬llaُ h-‫ا‬T‫ َو‬əِ aِ ‫ا‬laُ n‫ َ א‬ınَ ْ ‫ا‬vəَ ِ ‫)ا‬- o şəxslər ki Uhud sava-ِ
peyğəmbərin sözünü qəbul
viَtəa‫ َوا‬əstaْ ُevْ taِ db‫ا‬ilُ əvَ raْ,rَ‫(أ‬dٌَ ıِrِ .َ
edib medüəşrrəikkltəərqinvadeadlıinbcpaegyeğtədmiləbrə,r(ə‫ْ ا‬ )-o şəxslər ki yaxşı
əməl (ٌ Eْ lَ‫أ‬ə) - onlardan ötrü
ki Uhud savaşı
Allah-Təalanın qatında böyük əcr

bitdi, müşriklərin rəisi Əbu Süfyan ibn Hərb səsləndi: “Ey Məhəmməd, əgər

yenə savaşmaq istəsən, vəd yerimiz gələn il Bədirdə olsun”. Hz. Peyğəmbər

buyurdu: “İnşallah”. O zaman ki vəd edilən vaxt gəldi, Əbu Süfyan Məkkə

əhlini toplayıb, Məkkədən çıxıb Mərrüz-Zəhran adlı yerdə qərargah qurdu.

Allah-Təala onların qəlbinə qorxu saldı istədilər qayıtsınlar, Əbu Süfyan

əl-Əşca camaatından Nüeym ibn Məsudini görüb dedi: “Ey Nüeym, mən

Məhəmməd ilə vədləşmişəm ki, bu il Bədirə gedib onunla savaşaq, amma

bu il yaxşı il deyildir, qəhətlik ilidir, savaşa getmək istəmirəm, amma əgər

Məhəmməd Bədirə gəlsə, mən getməsəm, onun cürəti artar. Sən Mədinəyə

gedib onları Mədinədən çıxmağa qoyma, sənə 10 ədəd dəvə verərəm”. Nüeym

oradan Mədinəyə gəlib gördü ki, müsəlmanlar savaşa hazırlaşırlar. Dedi: Bu

nə xəyaldır edirsiniz, keçən il Qüreyş sizin vilayətinizə gəlib sizi qətlə yetirdi,
indi yenə onlara tərəf gedirsiniz? Sayları o qədərdir ki, sizdən heç kim xilas
olmaz”. Müsəlmanlar onun sözünə qulaq asmayıb dedilər: “Allah-Təala bizim
vəkilimizdir”. Hz. Peyğəmbər mühacirlər və xristianlar ilə Bədirə gedib 8 gün
orada qalıb alış-veriş etdi. Ərəbistanda hər zaman bir yerdə bazar qurulardı. O
zaman da Bədirdə bazar qurulmuşdu. Oradan sağ-salamat Mədinəyə qayıtdı-
lar. O vaxt bu ayə nazil oldu).

ə–bhoelliəşə1sdix7zes3dmi)nəin(şs‫س‬dööُ izt‫א‬:rü‫ا‬ü(nُْ dtُُoəَ ْ pnَ‫ل‬lَ ْ‫א‬aoَ ‫א‬nَnَılbْa‫ُِכ‬,rَ ‫ا‬o)‫(ا‬nm-lُ aَöorَmdmiaْ nَönlm‫س‬əqrَ i)‫א‬onrq‫ا‬lxəo‫ن‬ur‫إ‬rِ )bx-kmsi“,aHav(yNəaıqşbüai,eqyghəmetətətmntiab,ənMyimiMnəa”kən.ksl(uəa‫ًא‬dlr‫א‬i)ıَ onlara
Qüreyş
‫ِإ‬arْ tُ ı‫ َد‬r‫َ ا‬ıَb)

222

Ali-İmran surəsi

‫ا‬ ُ َ ‫ٌء َوا‬ ُ ْ ُْ ِ َ َْ َْ ٍ ْ َ ‫َو‬ ِ ‫ا‬ َ ِ ٍ‫ِ َ ُכ‬ ِْ ِ ‫َُ ا‬ َ ْ ‫﴾ َא‬١٧٣﴿ ُ ‫ِכ‬ َ ْ ‫ا‬ َ ْ ِ ‫َو‬ ُ ‫َא ا‬ ُِ ْ َ ‫َو َא ُ ا‬
ُ ُ ‫َ َא‬ ْ ‫َא َء ُه‬ ‫أَ ْو‬ ‫ِّ ُف‬ َ ُِ ‫َא ُن‬ ُ ْ ‫ا‬ ُ َ ‫َذ‬ ‫ِإ َ א‬ ﴾١٧٤﴿ ٍ ِ َ ٍ َ ْ َ ‫ُذو‬ ُ ‫َوا‬ ‫ِر ْ َ ا َن ا‬
ْ ‫َ ُ وا ا‬ َ َ ‫ا ْ ُכ ْ ِ ِإ‬ ‫َن‬ ‫א ِر‬ َ ُ ِ ‫ْ َכ ا‬ َ ‫َو‬ ﴾١٧٥﴿ ُ َ ِ ْ ُ ْ ‫َو َ א ُ ِن ِإ ْن ُכ‬
َ ْ ‫َ َ ُوا ا ْ ُכ‬ ْ َ َِ ُ َ ْ‫ا‬ ِ‫ْ َ א‬ ْ َ ِ ُْ
َ ‫ا‬ ْ ُ ‫﴾ ِإن ا‬١٧٦﴿ ٌ ‫َو َ ُ ْ َ َ ا ٌب‬ ْ َ ِ ‫َ ا ٌب‬ ْ ُ َ ‫ًא َو‬ َ َ ََْ َ‫ُ أ‬ ‫ا‬ ُ ُِ ‫َ ْ ًא‬
ِ ‫ِة‬ َ‫أ‬ ‫وا ا‬ َُ َْ ‫َ א ِن‬ ِ ْ ‫ِא‬
َ ِ َ
﴾١٧٧﴿ ٌ
َ

cihad işində möhkəm olub getməyə əzm etdilər. ( ُ ‫כ‬hِ َəْ v‫ ا‬aَ lْ əِ ‫ َو‬eُ tm‫א ا‬əَ ُ kْ dَ ə‫ا‬nُ ‫א‬öَ ‫و‬tَ r)ü-
dedilər: “Allah-Təala bizə kifayət edər, işimizi Ona

O nə yaxşı vəkildir, (biz öz işlərimizi ona həvalə edib, cihad işində möhkəm

olduq)”.

özlər1i74sa)ğ(-sٍ aْlaَ ‫َو‬mِ a‫ا‬t, َ aِ lıٍşَ-vْ ِ eِ r‫ا‬işُ lَ əَ ْr‫َא‬i)nd-əAmllaəhn-fTəəətaləalndıən ehsan və neməti ilə
edib, düşmən də on-

lmb‫ ٌِء‬aə‫ا‬rəُx‫ن‬dَm)ş‫ا‬ai–َ nşnْeus‫ِر‬lqan)əhol-ubribğixcriuümdhnriuaəra.ştldteahadbaqielbdaoayQlıdtBüduərıldlaeayrirr.şdl(kəəٍ in,sِ oaَ qnvaٍlaayşْ rıaَda‫و‬ıghb‫ ُذ‬eeُtMçd‫َوا‬ib)əkid-lrəiAnrəizlənliyayəəhyg-ədTötörətnəoadxlAaüullbnləaömrh.ya-ü(Tdْkıُə.laْ ü(l‫ َا‬atْfnُ َ َvı‫ا‬nْə‫ََو‬

sizi b1u75s)av(aَ şِ dِ aْ ُ nْ ُsْ a‫ ُכ‬x‫ ْن‬l‫ ِإ‬a‫ ِن‬yaُ ‫א‬nَ ‫و‬vَ əْ ُ qoُ ‫א‬rَ xَ udَ َ a‫ء ُه‬nَ ‫َא‬ ِ(‫و‬Nْ َ‫ف أ‬üُeِّyَ mُ ‫ ُن‬i‫א‬bَ nْ M‫ ا‬əُ ‫ُכ‬suِ ‫ َذ‬d‫َ)א‬ ‫ ) ِإ‬- həqiqətən,
şeytandır, sizi

öz dostları Əbu Süfyan və onun qoşunu ilə qorxudur, əgər möminsinizsə,

onlardan qorxmayın, məndən qorxub peyğəmbərimə itaət edib onunla

savaşa gedin.

b‫א‬-(ًUْinlَ hmifَua1ə‫ا‬dq7z‫وا‬6lsəva)rəvُ .(َakِZşْْ ü‫ُכ‬ıəَ n)fْr‫ا‬dr-əlarhənِlrəə‫َن‬iqqrniiadُqça‫ِر‬əəa‫א‬ntnَocəُ anmqَ q,əüoِ dön‫ا‬mzəa‫כ‬lrfَəüiqْtrnُüilaْnəğَrfəy)iqaaَ s‫و‬lَniə)ədnre-iodAilmmialblrəaal.əhhn(rz-‫ة‬dِ Tuَkaِnəinَ,aْ v‫ا‬Rklaəeəyِçhqai‫א‬məbhmَ akegnçüْ iُfbnvَ riəəreَ َtRczmْ aəəَ rnəhəsiaَr‫أ‬imnُtya.‫ا‬eon(tُ lliْaarُِ ُnər)‫ِإ‬

Allah-Təala onlara küfrlərinə görə axirətdə heç bir əcr və savab vermək
iostməmü1ni7ra7. f)(iٌq( ٌlِ əَِ rَ‫بب أ‬kٌٌ ‫ا‬i‫َا‬ َ ْ ُ َ ‫ ) َو‬-
iَ mْaُ nَ ‫َو‬ın‫ْ ًא‬ onlardan ötrü savab əvəzinə böyük əzab vardır.
əَ vَəz‫ ا‬i‫ا‬n‫ و‬ə ُ kَ üْ fَ r‫ن‬üِ ‫א‬
َ َ alِ ıْ ‫א‬bِ laَ ْ r‫ ُכ‬,ْ ‫ا‬ə‫ا‬l‫ُو‬bَ əَ tْ t‫ا‬əَ, ِ ‫ ) ِإن ا‬- həqiqətən,
Allah-Təalaya bir

zərər verə bilməzlər. Onlardan ötrü axirətdə çox şiddətli əzab vardır.

(Uhud savaşı haqqında nazil olan* ayələr bitdi).

(*Qeyd: Uhud savaşı haqda, nazil olan bu ayələrin məqsədi həmin savaş əh-
valatını bizə xəbər verməkdir. Hər bir ayənin ehtivasında bir çox dərin mənalar var.
Bəsirətli və dinpərəst şəxslərdən ötrü bu ayələrdə nə böyük dəlillər vardır. İman və

223

Kəşfül-Həqayiq I

‫َ َ ا ٌب‬ ْ ُ َ ‫َو‬ ‫א‬ ًِ ْ ‫َ ْ َدا ُدوا ِإ‬ ِ ِْ ُ َ ِ ْ ُ ‫א‬ َ ‫ِإ‬ ْ ِ ُِ ْ َ ِ ٌَْ ْ ُ َ ‫َورْ َ﴾ِا ِْכ‬١َُ َ ٧‫َِِ َא‬٩َُْ‫ََ َََככ ِאَ َُنٌاوْاا َ﴿أ‬ َ ِ ‫َََْ ا‬ َ ‫َو‬
ُ َ ِ َ ْ‫ا‬ َ َ َ ِ ِ ُ ْ َ‫أ‬ ‫َא‬ ِ ََ َ ِ ‫َא‬ ﴾١٧٨﴿ ٌ ُِ
‫َא‬ ‫ِ َ ُو‬ ِ ِّ ‫ا‬ َ ‫ا ِא ِ َو ُر‬ َ َ ْ َْ َ ْ ُ ‫ُر‬ َِ ْ َ ِ ْ ُ ْ ‫ا ُ ِ ُ ْ ِ َ ُכ‬ ‫َכא َن‬
‫ا‬ ُ ‫َو ِإ ْن‬ ُ َ ْ ٌ ْ َ‫ا َ َ ُכ ْ أ‬ ُ َ ‫َو‬
ْ ِ ِ ِ ‫א ُء‬ َ َ ِ َ‫ا‬

nifaqın əlamətləri bu ayələrdən məlum olur. Bəzi ayələrin təfsirində bəyan olundu.
Bəzisinə də işarə olundu. Bu kitabda işarə olunanlara, ayələrin mənasına dürüst
diqqət etsinlər. O vaxt bir çox dərin mənalar onlara məlum olar, hərçənd bu kitab
türk dilindədir, türk dilində o qədər imkan yoxdur ki, müşkül olan mətləbləri ifadə

etsin, amma bununla belə, bir çox dərin mənaları bu kitabda qeyd etmişəm. Ağıl

sahiblərinin diqqət etməsi tövsiyə olunur).

sriınnləd1rü7kn8iy),a((d‫وْا‬aِ ُ َِ l‫ َُכ‬əْ َ zَِ zٌ əِ ْ tَ‫ا‬ aْ lَُ mََ ْ aَِ lْaُ َr‫ َאو‬ıَ) - (ey Məhəmməd), bu kafirlər güman etmə-
َ‫)أ‬- həqiqətən, onlara möhlət verməmiz, onla-
onların özündən ötrü xeyirli bir şeydir. On-
(ِ )ْ ُ-َ uzِ uْ ُn‫א‬öَ m‫ ) ِإ‬ü-rbsəəlkbəə,bihnəəqöiqzələtərnin,dbəinz
lar belə güman etsələr də, belə deyil. َ eْ dُ َi‫و‬cَ )i
ököttarrfüüirgaləüxrinəraəmhtdlöaəhrslıəontnı vaderərtrımrəsicışəniklhaəkrq,i,(ir(ٌ ‫א‬vً ِ ْəُ‫اب ِإ‬z‫ ٌو‬ə‫ا ُد‬l‫َدَا‬iَlْ - o günahın səbəbinə onlardan
əzab vardır. (Hz. Peyğəmbərin

zamanında möminlər və münafiqlər bir-birilərinə qarışıb, ayırd edilmirdilər. O

barədə aşağıdakı bu ayə nazil oldu).

boyِ liialّrِ ,inl(‫ا‬1ə)ِ şr7ْ َ–əi9َ nx)ssəْidُ(zْqَ‫أ‬iَəa‫א‬nbَِ rِ uıْfşُəَhıْ َr‫ا‬ba)q‫ر‬,َ l–lَdməَ aِniönُ dqmd‫ا‬iori‫ن‬iَ yino‫א‬b‫כ‬mَ lmd‫א‬aaَu)yüzğ,ın-ruxaAsnəıfnulbilq.zaisdh(həNv-anTəeləcamüaəyzlüıarkrnəidsa(iUfezmidhqmöiulomdmölamiəsnnasilivnəşnalrə)əşlx.rəısn(iimdَ bpaِ üealnmَ kəaəِ qvfَliəouْq‫ا‬ymmlَəarnِöoَ mblddiieurnَ--,
-dmِ elüْayَ nkْi‫ا‬la)idfn-iiqrAA.lə(llrlQlaanehhyi--fTbTaqəəealalamllraaıinqAsıielzaylaşbikhna-esTrlaməneadillnaiabrdyıəasnqamevöyəatxbşrdsüuealsnömdzuqipnra)çed.dyə(ığ‫ء‬nُ l‫א‬əaَ mraَ)g.bْ a(َəhrِ َِlvəَ ُ ər‫ ُر‬iْ nx‫ ُْכ‬dəَِ bِəْ nəُِ َrِ ْidُsَ at‫ َا‬ər‫ان‬dَ ‫א‬ei‫ َכ‬yd‫ ِכ‬i‫א‬əَ n‫ََو‬n‫)و‬iَ

seçər, (ona qeyb elmini öyrədər, qeyb elmi ancaq Allah-Təalaya məxsusdur).

(Əgər sizdən biri qeyb elmini bilmə iddiasında olsa, onun iddiası batildir).
((Aِ ِ lُ l‫ُر‬a‫َو‬h-ِ T‫א‬əِ a‫ا‬laُ ِyَ َa)
- Allah-Təalaya və onun peyğəmbərlərinə iman gətirin.
iman gətirin ki, O şəriksiz və qeybdən agahdır. İman gətirin

onun peyğəmbərlərinə ki, seçilmiş bəndələrdirlər. Onların verdiyi hər bir

elm və xəbər ancaq Allah-Təaladandır. Bildirdikləri qeyb xəbərləri də ancaq
(ْ‫َ ُ ُכا‬ )‫َو‬ ‫ا‬ sُ iِzْ dُ ə‫ ْن‬n‫ َو ِإ‬ö) t-rüəgAəlrlashiz-Tməaülnaaqfiaqtlıənrddaəböimyüakn
Allah-Təaladandır). َ - gətirib
qvaobrxoslaancıazq, d( ıٌ r.ِ َ ٌ ْ َ‫أ‬ َ əcr, sa-

224

Ali-İmran surəsi

‫َא‬ ‫َ ُ َن‬ ُ َ َُْ َ َُ َْ ْ َُ ‫ا‬ ًْ َ َ ُ ِِ ْ َ ْ ِ ‫ُْא َِوَااא ُِء ُت‬ ُ ‫آَ َא‬ ِ‫ِِ َذ َِنٌَ اَِ َכوََُثא‬ ُ َ ْ َ ِ َ ِ ‫َا‬ َِ َْ َ ‫َو‬
ُ ‫َ َِا‬ ْ َ َ ﴾١٨٠﴿ ٌ ِ َ ‫َن‬ ُ َْ ‫َא‬ َ ِ ‫َوا ْ َ ْر ِض َوا‬ َ‫َ ْ أ‬ َ ‫ا‬ ِ ِ ‫َو‬ َ ‫َא‬ ِ ْ ‫َ ْ َم ا‬ ِ‫ا‬ ُ ِ َ
‫ا‬ ُ ‫ُل ُذو‬ ُ َُ َ ‫َو‬ ‫ا‬ ُ َ‫أ‬ ُْ ُ ‫َ َא‬
ُ َ ‫ْ ِ َ ٍّ َو‬ َ ِ ‫َא َء‬ ِ ْ َ ْ ‫ا‬ َ ِ َْ َْ ُ ‫َא‬ ‫َא‬ ُ ‫َ ْכ‬ َ ‫َא‬ َ َ ‫ا ِإن ا‬ ِ َِ ِ ‫َ ْ َل ا‬
﴾١٨٢﴿ َِ ْ ِ ‫ٍم‬ ‫ا‬ ‫َوأَن‬ ُ ‫ِ ُכ‬ َ
ِ ْ ﴾١٨١﴿ ْ ‫َ َ ا َب ا‬
َ ْ

Allah18-T0)əa(lْaُ َ o‫ا‬nً ْlَarَaُ ِِ ْ lَütْ fِ vُ ə‫ا‬ rُ əُ h‫آَ َא‬m‫א‬əَ tِ i‫ن‬nَ dُ əَ nْ َ dَ üِ n‫ا‬yaَ mَ ْ aَ lıَ ‫َو‬v)er- iob,şoənxslalərr ki
öz isə

xəsislik edib Allah-Təala yolunda sədəqə və ehsan vermirlər, belə şəxslər

güman etməsinlər ki, bu xəsislik onlardan ötrü yaxşı bir əbِ mَoə‫א‬yَlnd‫َن‬uirnُ.d(َ aَُ ُ َ ) ْ -َ
əْ lُ bَ ətَt)ə,- obəxləksəisolinklaertddaiknləörtirümpalisqbiyiraməmətəlgdüirn.ü(nِ َd‫ َא‬əِ ْ ‫ا‬o‫َم‬nْ lَ aِ rِ ı‫ا‬nُ elə
‫ض‬bmiِ ər‫ْر‬xَ hsْ ‫ا‬ua‫ َو‬lsq‫ت‬dِ au‫ َوا‬r‫א‬o.َ l(aBc‫)ا‬aüqt-üdsnıərmmkəaixl,aluorqndauatnvöəlaüğybıe,rrloıdnğəlıanorddlaaannoşlüaeznyülhəüərsritnəbimdrişirreialyəsəcıəAAkllllləaarhh.--T(T‫ث‬əُ əa‫ا‬aَlalِasyِ aِ a‫و‬-َ

hib olacaqdır. Bəs nəyə görə dünya malında xəsislik edib Allah-Təala yolunda
Asəldlaəqhə-Tvəearmlairxsəibniəzr?d)a(rٌ dِ ıَ r.‫( َن‬Hُ َ zْ .َ P‫َ א‬eِ yُ ğ‫ا‬ə‫ َو‬m) -bhəralsbəuhkabi əeltədriiynidnəinz
hər bir əməldən
Əbu Bəkiri bəni-

Qaynuqa yəhudilərinə göndərdi ki, onları islama, namaz qılıb zəkat və borcu

gözəl şəkildə verməyə dəvət etsin. Əbu Bəkir getdi Hz. Peyğəmbərin fərmanını

onlara bildirib islama dəvət etdi, onların alimlərindən Fənhas Azura oğlu dedi:

“Ey Əbu Bəkir, Allah-Təala bizdən borc istəyir, belə məlum olur ki, Allah-
Təala kasıb, biz isə varlıyıq”. Əbu Bəkir bu sözdən qəzəblənib, onun üzünə
bir sillə vurub dedi: “Əgər bizimlə sizin aranızda əhd və müqavilə olmasaydı,
hər halda bu küfr sözə görə səni qətlə yetirərdim”. Fənhas Hz. Peyğəmbərin

hüzuruna gəlib Əbu Bəkirdən şikayət edib dediyi sözü inkar etdi. O vaxt bu

ayə nazil oldu).

vl‫ ُء‬a‫א‬aَ rِ rْ ılَ‫أ‬nı1ُ ş8bəْ 1uxَ )‫َو‬s)s(ləُö-rz‫ا‬oilkَəş,ِrəidَxnesiْ mlَ əَy)riaşi-nzdıhibsləəöqrtz.əilq(səsbərətiinnətnəiek,kdAtiəu,rlbhliakuəhq.m-i(TqƏaəəbatqəulaanl,uBeAşə(ik‫ا‬ltldiaُ r‫א‬ihَ ,‫א‬d-(َToٌ əğُ ِ aَrُ ‫ْכ‬luَ aَ ‫َا‬ y‫ن‬o‫ ِإ‬x‫ ا‬sُ u‫ َא‬l,َ ِ‫ا‬ ‫ل‬iَ sْəَ
biz

) - əlbəttə, on-

yalandan inkar edir). ( ٍّ َyeِ tْ iَ rِ m‫َא َء‬əِ ْlَ əْ r‫ ا‬iُnُ əَ ْ َ r‫ َو‬a)z-ı deyir: Fənhas
nın peyğəmbərləri qətlə
oِ dِ uَ nْ ‫ا‬ bu yəhudilərin ata-babaları-
olduqlarını da bu sözləri ilə
(‫ب‬cَ ə‫َ ا‬hَ ən‫ ا‬nُ ə‫و‬m‫ل ُذ‬oُ dُ uَ ‫َو‬n)u-n)qəiyzaabmınətı
birlikdə qeyd edirik. ( günündə onlara
deyərik: “Bu yandıran dadın.

182) ə(mْ ‫ ُכ‬əlِ lْ َ‫أ‬ərْəَ göَ r‫َ א‬əِ d‫כ‬iَ rِ ”‫) َذ‬. - bu əzab əvvəlcədən dünyada əllərinizlə et-
diyiniz o (Yəni peyğəmbərləri qətl etmək, Allah-Təalaya

yoxsulluq isnad etmək və bunlardan başqa əməllər əllə edildiyinə görə ayədə
onların əməli ələ isnad edildi). ( ِ ِ َ ْ ِ ‫ ) َوأَن ا َ َ ْ َ ِ َ ٍم‬- həqiqətən, Allah-Təala

225

Kəşfül-Həqayiq I

‫ُِّ ٌَب‬ ‫ُر‬ ْ ‫َ א َء ُכ‬ ْ َ ْ ُ ‫َא ٍن َ ْ ُכ ُ ُ ا א ُر‬ ِ ْ ُِ ‫َא‬ ََِْ َ ‫ٍل‬ ُ َِ َ ِ ُْ َ‫أ‬ ‫َא‬ ْ َ ‫ِإ‬ ِ َ َِ َ ‫ِإن ا‬ ‫ا‬ ُ ‫َא‬ ِ َ ِ‫ا‬
‫ُכ‬ ْ َ َ ‫َك‬ ُ ‫﴾ َ ِ ْن َכ‬١٨٣﴿ َ ‫א ِد‬ َ ُْ ‫ِإ ْن‬ ُْ ُ ََُْ َ َِ ُ ُ ‫ي‬ ‫َو ِא‬ ‫َِ ِّ ََאכ ِت‬ ‫ِא‬ ْ ِ َ ِْ
ْ ‫ُכ‬ ْ ْ ْ ْ ُ ‫ُر‬
َْ
ٌ

bəndələrinə zülm edən deyildir. (Yəhudilərin rəislərindən bir neçə nəfər Hz.
Peyğəmbərin hüzuruna gəlib dedi ki, Allah-Təala Tövratda bizə belə buyurub-
dur: “Sizə səmadan gələn bir odun yandırıb yox etdiyi bir qurban gətirməyən
heç bir peyğəmbərə iman gətirməyin. Bizə səmadan gələn bir odun yandırıb
yox etmədiyi bir qurban gətirməsən, sənə iman gətirmərik. Ancaq o vaxt sənə
iman edərik”. Bu barədə bu ayə nazil oldu).

e‫(א‬yَ‫ُر‬daْ َ‫ِإא‬inb‫ا‬dَ 1dُِ ıُ8َir‫ ُכ‬r3aْ َ َ )ck‫نا‬a)ٍ(i‫א‬,‫ا‬ğَ-ıْ(ُ ‫ُא‬h‫ ٍَِ(ل‬yə‫َא‬eَqَُ yِ iَِْ qəَِ ‫ا‬c)əَ ət–ِəyَ ْniُ())e,–byAَ‫)أ‬itMrlal-aqəghkuhə-irəTrbmoəəakmapn,leəahgydəeğb)tç,əiizmrobsyibyirnəəəh.hprOuuesdydəvğimilaləəəxmarrtdəbkbaTəiin,zröəsovbənriinrmaaətoaidmdkneuiatmgnanəbitşggıidənrəiltmdliiəbraərəy:oərəhni(kk‫ن‬du..‫ِإ‬
(Ey Məhəmməd, sən də əgər belə bir qurban gətirsən, sənə iman gətirərik.
Am- bləlinarhd-dəTnəəaəhlvəavməbilunayşubkruuarrm:)oöl(ca‫ت‬ünِ z‫ َא‬əmِّ َ ْ ‫א‬köِ ci üsِziْzəَ lədْ reِ lyəiٌrpsُ e‫ر‬iُ nyğiْzə‫ ُכ‬,‫ء‬mَ ‫א‬bَ buəْrmَ ləörْcُ )ügəz-lədnhiiləədqr.əiq(gəْ təُ ْətُ nir‫ي‬,dِ isl‫א‬iəِz‫و‬rَ ə).
g(nəْiyُtiərُ mqُ ْ َəəَ tdlَ əiِ nَ )yize-?tbirə(isَrdnِ ‫د‬iِi‫א‬lyəَər?(ْ aُ (tْ ‫ُכ‬aG-‫ن‬əbْ ‫إ‬rِa)əbk-a,ləasgrizıənirnızd)aotoağ-rpbueaybdğaeəlaymriırbnsəıiznrlioəzrspiəe,qyoəğtəlpəmeyybeğətərilmrəirbbəəiimrmləaarnni
gətirəydilər, siz də onların əməllərinə razı olduğunuzdan imansız hesab olu-
nursunuz. Bir də möcüzə adətdən kənar olan bir şeydir ki, insan o şeyi etməyə
aciz olar, mənim möcüzəm bu Qurani-Şərifdir. Onun bənzərini gətirin, madam
ki aciz qaldınız, bilin ki, o, Allah-Təala tərəfindəndir. Amma sizin istədiyiniz
möcüzə olmaz, hər bir möcüzə ki Allah-Təala öz peyğəmbərinə verir, möcüzə
odur, ondan başqa peyğəmbərdən istədiyiniz möcüzə* meydana gəlməz).

(*Qeyd: Bu ayəyə diqqət edilsin, yəhudilər Hz. Peyğəmbərdən möcüzə istəyirlər,
Allah-Təala buyurur: “Onlara de ki, sizin istədiyiniz möcüzə olmaz, möcüzə odur
ki, Allah-Təala öz peyğəmbərinə bəxş edibdir. Mən həqir isə düşünürəm ki, bəs bu
nə möcüzələrdir ki, kitablarda Hz. Peyğəmbərə isnad edirlər? Halbuki o möcüzələrə
diqqət edilsə, onların əksəriyyəti Hz. Peyğəmbərin şanına əskiklik gətirir. Möcüzə
odur ki, Allah-Təala peyğəmbərinə versin. Amma hər bir şəxs gəlib peyğəmbərdən
möcüzə tələb etsin, Qurani-Şərifə görə, o möcüzə olmaz. O möcüzələrə inanmaq
Qurani-Şərifi təkzib etməkdir).

pqeəybğu1əl8me4tb)m(ə‫ك‬rَirləlُ ər‫כ‬rَ ds‫ ْن‬əəِ ,َ t)ə(-‫כ‬kَ(zeِ iْybَ Moْ lِ əuhnٌ əuُ m‫ ُر‬bm‫ب‬lَaərِّ d.‫ ُכ‬T),ْ əəَ kَg)zə-irbshoəənlquiinqtəaəkntəztniəb,kessdəəninbddpəeneyyqiğlasəəmbnab.q(əBrkluieyçaiəynnəi

226

Ali-İmran surəsi

‫َر ُכ ْ َ ْ َم‬ ُ ُ‫َو ِإ َ א ُ َ ْ َن أ‬ ‫ِت‬ ْ َ ْ ‫َذا ِ َ ُ ا‬ ٍ َْ ‫﴾ ُכ‬١٨٤﴿ ِ ِ ُِ ْ ‫ُ ِ َوا ْ ِכ َא ِب ا‬ ‫ِّ َא ِت َوا‬ َْ ‫ِא‬ ‫َ א ُءوا‬
﴾١٨٥﴿ ‫و ِر‬ ْ ‫َא ُع ا‬ ‫ِإ‬ ِ ‫َא ُة ا‬ ‫ا‬ ‫א‬ َ ‫َא َز َو‬ ْ ََ َ َ ْ‫ا‬ ْ ‫َوأُ ْد‬ ‫א ِر‬ ‫ا‬ ‫ْ ُز ْ ِ َح‬ َ َ ِ َ ‫ا ْ ِ َא‬
‫َ أَ ْ َ ُכ ا‬ ِ ُ ُ َ ِ ‫َو‬ َ ‫ِ ُכ‬ َْ ‫ْ َא‬ ‫َא َب‬ َْ ‫ا‬ ‫ا‬ ُ ‫َ أُو‬ ِ‫ا‬ َِ َ ‫َذ‬ َ َ ‫َو‬ ْ ‫ُכ‬ ِ ِ َ ْ ‫أَ ْ َ ا ِ ُכ‬ ِ ‫َُْ َ ُن‬
‫ا‬ ْ ْ ‫ْ ِכ‬ ‫ْ ُ ُ ِر‬ ‫َ ْ ِم ا‬ ِْ ْ َ‫َوأ‬ ِ ْ َ ‫َو ِإ ْن‬ ‫ا‬ ‫أَ ًذى َכ‬
‫َِ َُכ‬ ُ ِ

﴾١٨٦﴿ ‫ُ وا َو َ ُ ا َ ِن‬ ً

sHızk.iPoeypğeəymğəbmərbəətrəlsəərllAi lvlearhm-Təkəaülçaütnədrüərf)in. (dِ əِnُ ْ ‫ا‬x‫ب‬aِ l‫א‬qَ ‫ ِכ‬aْ ‫وا‬aَ çِ ıُ q-‫وا‬aَ ş‫ِت‬k‫א‬aَ ِّ rَ ْ ‫א‬mِ ‫وا‬ö‫ ُء‬c‫א‬üَ )z-əhləarnlə-
və müxtəsər kitablarla (yəni səhifələrlə) və nurani olan böyük kitablarla
(Tövrat, Zəbur və İncil və s.) gəlmişdilər, tamamən bu peyğəmbərləri təkzib
ediblər. (Ey Məhəmməd), səni təkzib etdikləri üçün heç vaxt qəmgin olma).

185) (‫ِت‬ ْhَ eْ ‫ا‬çُ َ ِ ‫َذا‬ ٍ ْ َ ‫ ) ُכ‬- (ey Məhəmməd), əgər səni təkzib edirlərsə,
ondan sənə bir zərər aid olmaz, hər bir kəs ölümü dadacaqdır. O
pveayxğt ətməkbzəirbləertimtəəkyzinibzeədrəərniləorn),lahrəaqaiqidətoəlna,r.p(eِ yَ ‫א‬ğَ ِəْ ‫ا‬m‫ َم‬bْ َ ərْ ‫ُכ‬lə‫ َر‬riُ ُ‫أ‬t‫ن‬əَ kْ zَ iُ b‫ َ א‬e‫ ِإ‬t‫ َو‬m) -əy(einy
qkacəlaidmzsaaı sncnıaəincqnaniyştəəattxməaspdiənatanxzgiadülhenoiyülrsiinladxd,ioə(r‫ز‬ş.َ ‫א‬s(َvi‫ِر‬zə‫ ْو‬əَ ُ bَ ُ )vaْ ‫ا‬-et‫ُع‬rihn‫א‬iَ əliَ əqcpiəqi‫ ِإ‬sk‫א‬əَ dotْ əilran‫ا‬.n,‫(א ُة‬oَ َşَ ,eَْ n‫ا‬yْ ‫اא‬iiَc‫و‬aَaَ )ltِm–‫ْد‬tُ‫أ‬aa‫و‬dَ psü‫ر‬ıِı‫א‬nbkyd‫ا‬imaıِr.َihdOə‫ح‬iَ yrnِ.adْ (t‫ُز‬Nıanaeْ ncَbəcَ a)akşq–-i

bir şəxs dünyada bir mal alsa və o malın zahiri yaxşı olub, batini pis olsa, o

şəxs onun zahirinə aldanıb onu alandan sonra onun eybi zahir olsa, ondan

heç bir mənfəət ala bilməz, Allah-Təalanı və onun peyğəmbərini təkzib edən

şəxslərin əhvalı da belədir, elə ki öldülər, o vaxt məlum olar ki, aldandıqları

dünya həyatı onlara heç bir fayda verən deyildir).

l‫ا‬taًarِb‫ َכ‬ın‫ى‬v1ıe8z‫أَ ًذ‬r6ti‫)ا‬ələl‫(ُכ‬ənَْ f‫ ْ ُכ‬oşَ‫ِأ‬əlُuَxْ َ‫أ‬bs‫ َِو‬lə‫ا‬öْ r‫ُכ‬zَ düِ ِ‫وا‬ənََ nْ üَ‫ُכ ْأ‬z(yِِcْ əَ‫ن‬ihhُْ uaَ ِ ْddُ َ‫ب‬i)dَ ,-‫א‬axَ ‫כ‬əِ örlْi‫ا‬blsd‫ا‬təiütُa‫و‬trnəُ‫أ‬üd,َlaemnyِ )ə‫ا‬myvَ əöəِ )mdmü-inçüəallşəbrrrəio,ktbltlaəəuc,rnadsdqiəzasndınnəçsınozo.xnəv(rəvazəُ imylَ ykْaَəَli‫و‬-t-َ
verən sözlər eşidəcəksiniz. *(‫ا‬ mَ ‫َو‬ü‫ا‬q‫ُ و‬aِ bْ iَ li‫ ْن‬n‫و ِإ‬dَ )ə-
səbir edib onların əziyyətinin ُ əgər o vaxt onların əziyyətinə
əziyyət etməkdən çəkinsəniz,
(ə‫ر‬mِ ُrُ lْ ə‫ ا‬r‫ِم‬dْ əَ nْdِ ir‫כ‬.َ ِ ‫ ) َ ِن َذ‬- həqiqətən, belə məqamda səbir etmək vacib olan

(*Qeyd: O şəxslər ki islama tənə edib deyirlər: “İslamın təməli zorla, qılınc gücü
ilə qoyulubdur“, bir bu ayəyə baxsınlar ki, Hz. Peyğəmbərin etdiyi savaşların hamı-
sının səbəbi məlumdur. Hz. Peyğəmbərin savaşı ya Qüreyş camaatı ilə olubdur, ya da
yəhudilərlə. Amma Qüreyş camaatı özləri qoşun toplayıb, Hz. Peyğəmbərə hücum et-
mişdi. Yəhudilər isə nə zaman ki Hz. Peyğəmbər ilə bağlanan əhdi pozub, düşmənçilik
ediblər, o vaxt da savaş olubdur. Əgər islamın təməli zorla qurulsaydı, yəhudi, xris-
tian camaatları necə öz dinlərində qalıb, onlarla necə əhd edilib, cizyə verərdilər?

227

Kəşfül-Həqayiq I

‫ًא‬ َ َ ِ ِ ‫َ ْوا‬ َ ْ ‫ْ َوا‬ ِ ‫ِر‬ ُ ُ ‫َو َرا َء‬ ‫ُو ُه‬ ََ َ َُ ﴾ُِ ُ‫َن‬١‫ ْכ‬٨َ ُ٨َ ﴿‫ِأَאِ َِ ٌ َس ْ َ َو‬ ُِ ُ ِّ َ ُ َ ‫َ أُو ُ ا ا ْ ِכ َא َب‬ ِ ‫َא َق ا‬ ِ ُ ‫َ َا‬ َ‫أ‬ ‫ََو ِِإ ْذ‬
‫ا‬ ُ َ ْ َ َْ ‫َא‬ ِ ‫ُ وا‬ َ ْ ‫أَ ْن‬ ‫َن‬ ِ ُ ‫َو‬ ‫ا‬ ْ َ‫َ א أ‬ ‫ا‬ ْ َ َ ﴾١٨٧﴿ ‫ِ َ َ ْ َ َא َُز ٍةو َِن‬ ‫َא‬ ُ َ َِْ ً
ُ َ ‫ا ٌب‬ ََ ْ ُ َ ‫َ ا ْ َ َا ِب َو‬ ْ ََْ
َ
َ َ ََ

Bu, islamda hürriyətin olub, məcburiliyin olmaması deyilmi? Gərək, diqqət edilsin).

tab 187) ** İ(n‫ َب‬c‫א‬iَ l‫ ِכ‬vْ ‫ا‬ə‫ا‬ Qُ ‫و‬uُ‫ أ‬rَanِ )‫ا‬ v‫َق‬e‫א‬rَ dِ iُ y‫ا‬i َşəَ xَ‫ أ‬s‫ ْذ‬l‫و ِإ‬əَ )rd- əonzmamöhaknəkmi Allah-Təala o ki-
(Tövrat, əhd aldı, (yəni bu

kitablara agah olan şəxslərdən Allah-Təala əhd alıb onlara əmr etdi), (Allah-
Tbuədaluarn:)ınəəlbhədtitaəl,əsmizləarəliməmlərretomkəiktdaəbnlairbıanrəhtdöikr)m. (lُəَ riُ nُ ‫ْכ‬iَ gəَ ‫َو‬r‫س‬əkِ ‫ א‬gِ iُzlُ əِّ َ ُtَ m) -ə(yoibə,hod
goəlarnəkə,hxdaəlqaarbxəayçaenveirdiəbs,inoizk.i(taْ bِ ‫ِر‬laُrُ ın‫َرا َء‬e‫َو‬h‫ُه‬k‫و‬aُ mَ َ َ )ın-ıaxmamlqaa
ehkamları alimlər
o möhkəm dürüst
aeb‫ َن‬t‫و‬ləmıyُrَ laəْanyَ ri.‫א‬nَe)təm-vAəəzdlilinalədhrə-.Ta(əzaً olِ aَ lan‫א‬nıً nَ َ dhüِ ِönk‫ا‬y‫ْو‬maَ َ lmْə‫وا‬rَa)ilnı-ninıəakəlvsıiəbnz,əion, dhhəöakqnmqə üpoildsaənşyeiyşhdö(ikdrmüdniülyəarb. mə(yaaَ lْınِ )َ

(**Qeyd: Bu ayə buna böyük dəlildir ki, alimlər gərək haqq olan sözü xalqa
bəyan etsinlər, dünyəvi məqsədlərə görə, ya da kiminsə ümid və arzusuna görə və ya
“təqiyyə” edib xalqdan qorxduqları üçün haqqı gizlətməsinlər. Alim olan şəxs bu kimi
məqsədləri heç düşünməyib, özünə ziyan olsa da, gərək, haqqı bəyan etsin. Bəs bizim
islam alimləri bu ayəyə itaət edib Qurani-Şərifin sözlərini olduğu kimi xalqa bəyan
edirlərmi? Bu mətləb bu dövrdə bəsirətli, din və ümmətin dərdini çəkən şəxslərə məxfi

deyildir).

əge‫(ب‬gِ‫ا‬zdüöْ‫ا‬aَirmََ‫أ‬rbəَ l‫א‬1ْaə‫َا‬vx8nِrَaa8*‫َِن‬erl))qtd(mُ-(‫ا‬ıorََ(ُə.nْeَ َ.ِ)ylْ َ(a‫ا‬-Mٌrْ ıeَِ َ‫َأ‬ətt‫بَא‬hdəٌَ ْəِri‫ا‬kَmiَ‫ا‬fl‫و‬lَ əməَُ )rْsَ əiُiْ-َdn‫و‬əَُ ))(m,‫ن‬veْ -َ‫أ‬oyəəo‫ن‬lَşolnMəənlrxaəlِ isarhُnl‫و‬rdَəəə)dmraai-şnnmanvödəaətödxrot)iiürls,ruütəqgəbtyiün,yəimiraozclmanaaəbturnəıotnkçelgdoist,ümuxanennəytü,mnank(xi‫ٍة‬ədci‫ز‬şَ,da‫א‬əıَitokَçəِtomlşaəxْəprəُxşilaَsichdəlَ əamْedrğَsəəıatnklblَəiıiَ

(*Qeyd: Necə ki bizim bu zəmanəmizdə olan bəzi varlı şəxsləri ki görürsən, din
və ümmət yolunda heç bir xeyir əməl onlardan meydana gəlməyib, bununla belə yenə
istəyirlər ki, yalandan özlərinə xeyir əməllər isnad edib, təriflənsinlər. Onlarda ol-
mayan xüsusiyyətləri onlara isnad edib, onları din dərdi çəkən hesab edib dindar və
millətpərəst bilsinlər. Halbuki din və ümmət yolunda bir dinar da sərf etməzlər. Ya
da təsadüfən bir xeyir iş etsələr, o vaxt da istəyərlər ki, hər kəs qarşılarında səcdə və
sitayiş edib, həmd-səna etsinlər. Belə şəxslərə nicat yoxdur).

228

Ali-İmran surəsi

‫َِْاََِْ﴾اََ ِرضبא‬١‫َََو ََْر‬٩َْ ‫ ْا‬٤‫ًََوَِאאَ﴾َא َ ََََوَرواאכَََُدאِאُ َتَِإِ﴿ًََََدوאاאا‬١ْ‫َאاא‬٩ْ َِ ‫ُِا‬٢‫ًَْْا ِِِّ﴿ ََُא‬ َ ُ‫َ َِ ََ﴾وِِإ ََِכإ ْ َِّْ َنْأَכَُכِْا‬١‫َאَ َْא‬٨ََِِ َِ٩‫אََمא﴾﴿ُاذאُْ ِا‬١ٌَِْ‫َ َא‬٩َ‫َْאِא‬٠‫ِِّ َاُُُכא ُْوَر ِوאَ ُاََرَ ََِِ َت َاَ ْ ْכَאُכوَاَِّْأَََْور َאَْ َ َْرאَِ ُْبََِْאٍُْءضِْ﴿ ََِوََر‬ ‫َ َْر َ َِאضٍتَوا‬ ْ ‫َ א َوا ِت َوا‬ ‫ْ ُכ ا‬ ُ ِ ِ ِ ‫َو‬
‫و َن‬ ‫َِْ ا‬ ‫َ א ِر‬ ‫ْ ِ َوا‬ ‫ا‬ ‫ِف‬ َ ْ ‫َوا‬
ِ ‫َא‬ ِ ‫َכ ُ و َن‬ ُُ
‫َ א ٍر‬ ِ ِ ُْ ْ َ َ ‫ِ ِ ْ َو‬
‫َא‬ َ ِ ‫آَ ِ ُ ا‬ ‫َא ِإ َכ‬ ‫َر‬ ﴾١٩١﴿ ‫ا א ِر‬
َُ َ َ ‫َ ْ َ َא‬ َ ‫َ א ِن أَ ْن‬ ِْ ِ ‫ُ َא ِد ًא ُ َא ِدي‬
‫َא َ א َو‬ َ‫َوآ‬ ‫﴾ َر َא‬١٩٣﴿
ِ

səltə1n8ə9ti)A(lٌ laِ َh-‫ ٍء‬Tْ əَ alِّa‫ ُכ‬üçَüَ nُd‫ا‬ü‫ َو‬r‫ض‬vِ ə‫ ْر‬Aَ ْ ‫ا‬l‫َو‬la‫ت‬hِ -‫وا‬Tَ ‫א‬əَ al‫ا‬a‫כ‬hُ əْ ُr ِbِ ‫و‬iَ r) - göylərin və yerin
şeyə qadirdir.
həqi1q9ə0tə)n(,‫ِب‬sə‫َא‬mْ َ ْ a‫ ا‬larِ ‫و‬ıُ nِ
v‫ ٍت‬ə‫َא‬ yَ َer‫ ِر‬i‫א‬nَ ‫ا‬y‫ َو‬arِ aْ d‫ا‬ıl‫ف‬mِ aَ ِsْın‫ َوا‬da‫ض‬,ِ ‫ر‬gْ َ eْ ‫ا‬c‫ َو‬ə ‫ت‬vِ ə‫א َوا‬gَ ün‫ا‬düِ ْzَ ün ِ ‫ ) ِإن‬-
gəlib-

getməsində ağıl sahiblərindən ötrü Allah-Təalanın tövhid və qüdrətinə

açıq-aşkar dəlillər vardır.

d‫א ِر‬u‫ا‬q‫ب‬l1َ a9‫ا‬rَ 1ıَ )y‫(َא‬eِ‫َض‬rِd‫ْرَכ‬əََ ,‫و َا ْא‬uَ ْ z‫ِ ُت‬a‫ا‬n‫ِא ًَو‬dَ‫א‬ıَ q‫ ا‬lَ‫ا‬aَ rِ ْıَ َ yْ َ eَ rِ d‫ ََنא‬ə‫ َُאو‬A‫َ) َرכ‬lَlَ-a‫ َو‬hoْ-şTِ əِ əxُ asُ llaərnَ ıَk‫َو‬izi‫ا‬a‫د‬kً yrُaُ qe‫ َو‬d‫א‬üiً bs‫ َא‬tِ üsَ nə‫ا‬md‫ َن‬əa‫و‬lvُ a‫ ُכ‬ərْ ıَontَ uvrِ ə-‫ا‬
yerin yaradılması xüsusiyyətini təfəkkür edib, elə ki aləmlərin Xaliqinin
tövhid və qüdrəti onlardan ötrü zahir oldu, o vaxt duaya başlayıb duala-
rında belə deyərlər: “Ey bizim rəbbimiz, hər bir eyib və nöqsandan pak
və qüsursuzsan, sən bu səmaları, yeri boş və əbəs yerə yaratmamısan, bizi
cəhənnəm odunun əzabından qoru“.

həqi1q9ə2tə)n(,‫א ٍر‬sَəْnَ‫ ْ أ‬kِ imَ iِ ِ ‫א‬cəhِ ə‫َ א‬n‫ َو‬nُ əَ ْ mَ ْ َ‫أ‬oْdَ َu‫َر‬n‫א‬a‫ ا‬dِ aِ xْ ُilْ eَ t‫כ‬sَ ən‫א ِإ‬,َ h‫) َر‬ə-qeiqyəbtəizni,morşəəbxbsiimsoizn,
dərəcə zəlil edərsən. Zalım olan şəxslərdən başqası cəhənnəmə daxil ol-
maz, zalım şəxslərə kömək edən də olmaz.

ş‫ا ِر‬əَ xْ َ sْ i‫ا‬19(َ p3َ e)‫َא‬y(ğَ َْə‫ َِّو‬m‫ ََوא َכ‬bِ ‫אא‬əَ َِّ َrَiُ)‫ אُذ‬eَ‫א‬şَ)َ it-dْ ِeiْ yk‫َא‬.b‫א‬Xiَ z‫ر‬aَ iml‫א‬qَıَ rَ iəmbْ ‫ ُכ‬baِّ niَ mِ a‫ا‬içzُ a,ِ َ‫آ‬ğh‫ن‬ıəْ rَ‫أ‬qıb‫ن‬iِ q‫א‬dَəteِ əْyِnir‫ي‬, db‫ ِد‬i‫א‬i:َ zُ i“‫ًא‬Gi‫ِد‬m‫َא‬əُ alin‫א‬nَ aْ ِrçəَ ab‫א‬ğbَ ı‫ِإ‬irna‫َא‬inz‫َر‬
Allah-Təalaya iman gətirin”. Biz də ona tabe olub iman gətirdik. Bizim
böyük günahlarımızı bağışlayıb, xeyir əməlimiz səbəbinə kiçik günahla-
rımızın üstünü ört. Bizi vəfat etdirib, ruhlarımızı yaxşı əməl sahibləriylə
bir yerdə al.

bizim19r4ə)b(b‫ َد‬i‫א‬mَ ِiْz‫ا‬, pُ eِ yْ ğُ əmَ ‫כ‬bَ ə‫ ِإ‬rِləَ ‫א‬rَ ِiْn‫ ا‬i‫ َم‬tْ əَ s‫א‬dَ ِ iْqُ etَ ‫و‬mَ ‫כ‬əَ kِ ُm‫ ُر‬üqَ aَ b‫َא‬iَ lْinَ ‫و‬dَ ə‫ َ א‬v‫א‬əَ ِ dَ‫ َوآ‬e‫א‬tَ d‫ َر‬i)y-ineoy
savabı bizə ver və qiyamət günündə bizi zəlil etmə. Həqiqətən, sən vədinə
xilaf çıxmayıb, hər bir vədinə vəfa edənsən.

229

Kəşfül-Həqayiq I

َ ِ ‫َא‬ ٍْ َ ِْ ْ ‫ُ ُכ‬ َْ َ ْ ُ‫أَ ْو أ‬ ٍ ‫ِ ْ َذ َכ‬ ْ ‫ِ ْ ُכ‬ ِ ٍ ِ ‫َא‬ َ َِ َ ُ ِ ُ‫أ‬ ِ َ ِّ َ‫أ‬ ْ ِ ُ ‫َر‬ ْ َُ ‫ْ َ َ א َب‬ ‫َא‬
ْ َ ِ ‫ُ ْد‬ َ ‫َو‬ ْ ِ ِ ‫ِّ َא‬ َ ُْ َْ ِّ ‫َ ُ َכ‬ ِ ِْ ِ ‫ْ َوأُو ُذوا‬ ‫ِد‬ ‫ُا‬ ِْ ‫َא‬
ُ ‫ن‬ َ ُْ ‫ا‬ ُ ْ ُ ِ‫َو‬ ‫ا‬ ُ َ ‫َא‬ ‫َو‬ ِ َ ‫َא ِر‬ َِ ْ ِْ ‫ي‬ ُ‫َوأ‬ ‫אَ ٍُتوا‬
‫ا‬ ُ ‫ُه‬ َ ‫ِ َوا‬ ‫ا‬ ِ ‫אا‬ ْ ‫ُ وا‬ ‫َ َכ‬ ْ َ
‫َכ‬ ُ َ َ ﴾١٩٥﴿ ‫َ ا ِب‬ ُ ْ ‫َ א ُر َ َ ا ًא‬ َْ ْ َ ِ َ ََ
﴾١٩٧﴿ ‫ِ َ א ُد‬ ْ‫َ ا‬ ِ َ ‫َא ٌع‬ ﴾١٩٦﴿ ‫ِد‬ ِ ِ‫ُا‬
ْ ِ ‫ٌ ُ َ ْ َوا ُ ْ َ َ ُ َو‬ َ َ ِْ‫ا‬ َ

-T-vəohəaəqəqlm1aai9dqəq5ıəlnə)tkblə(ainuşْri,lُ dbm‫ر‬eَəidnrəْ i-nُbmbَ ih‫ب‬oerَ eyni‫א‬nçdlَ aiaَbzrْndi‫א‬rَhaə)nəag-msqəibqlnəsuıliinznek.d,diaKyəmanibşiideindlaqəuəqamabdauəedınyldıiundnərdnaiunalpərn,ur:,qiçn((aeْ d‫כ‬dُtٍ ımْunْ ِ َ aəkٍْsrıِِiən‫א‬şmَْiı‫ُכ‬d.rَəُ ə(َnْbَ dَ )َlْiəُُ‫أ‬-rr‫و‬.ْsiَِ‫أ‬iİُ‫أ‬zAsٍ ‫ َ*כ‬ll‫َذ‬aَ lkamْ ihِّşَِ‫أ‬a))-i
görə, kişi və qadınların hər ikisi insanlıqda, əməldə birdir. Kişi və ya qa-
-dıon,şhəxərslkərəs(öHzzə. mPeəyliğnəimn bqəarrşvıəlığsıənhıagböərləərciə)kkdiirh.i(cْrِə‫ِر‬t‫د َא‬eِ dْ iِb‫ ا‬öُ zِ ْ vُ‫أ‬ə‫ َو‬t‫ا‬ə‫و‬nُ َlə‫א‬rَ iَndِ ə‫َא‬n)
Td(v-dْ Məaagِəِ xö‫א‬aəqَəiّzِlkzləaəَ kis)elyərtd-əyədləəcərəərrrlətnbiifk)vnçiənəə,itonktd(snə‫ُر‬dəa‫א‬,lanaiَvollْ rَtaəmıْışrb‫ا‬nə,‫א‬zödxAَ(oِm‫ا‬aslrْ lnlُəlَiaِ anُrh‫ْو‬çَilnِ-aəç‫ا‬Trı‫ي‬yxgُəəlَ aِüa‫א‬aَْvrrn‫و‬lَ َtea)ad‫ت‬arnٍh–ıixı‫א‬lllnıaəvarَ nrə.ry),ı(an-cs(ِ naiıoh‫ا‬vıöِ nacaِrِ əddْbtَ ِnaəenrvdْdiəəِıkِ irtb‫ا‬..lə‫ًوא‬əc(‫ ُذا‬şrَ‫و‬rْəَəُ‫)أ‬dُ‫و‬hَ k)iَ-irdِi,–b‫ ْد‬oُ(oun‫ب‬vَ ‫و‬lَِ ədl)c‫ا‬auَə-rmlnıə‫ا‬anənlrbُnə,aəitْ (ğmtlُ əaْtəُrc‫ْ ُه‬,ylََ Aaoْo‫ِن‬rnlluılَُlnaّaِm‫َاכ‬hı‫و‬rَُn--)ıَ

(*Qeyd: Kişi və qadın hər ikisi eyni dərəcədə məsul olduğu üçün onlara elm
lazımdır. Qadın da kişi ilə birlikdə elmdə şərikdir. Necə ki şəriət sahibi kişi və qadını
elm öyrənmədə müştərək sayıbdır, islam ümmətinin “qadınlar gərək cahil olsunlar”
deməsi kişilərin cəhalətindən qaynaqlanan sözdür. Əgər kişilər elm sahibi olsalar,
onlardan belə söz çıxmaz. Əvvəlcə, kişilərə elm öyrətmək lazımdır. Elə ki elm sahibi
oldular, ondan sonra elmin fəzilət və şərəfini bilib qadınlara da elm öyrədəcəklər.
Diqqət edilsin!)

196) (‫ِد‬ Yَ ِ ْ ə‫ ا‬mِ ə‫ا‬n‫و‬əُ َ ‫ َכ‬ticَ aِ rə‫ ا‬təُ gَ َ e‫כ‬dَ ərُdَ iləَ )r.- (Məkkə əhlinin əksəriyyəti ticarətçi
olub Şama, Amma Mədinə əhlinin əksəriyyəti

əkinçi idi. Mədinə əhlinin kasıb, müşrik və kafir Məkkə əhlinin isə var-dövlət
sahibi olması müsəlmanlara və Hz. Peyğəmbərə pis təsir edirdi. Bu ayə o
barədə nazil oldu. Ayənin mənası budur:) ey Məkkə əhlinə baxan mömin
şəxslər, onların vilayətlərdə gəzib ticarət edib, varlı olmaları sizi aldat-
masın.

fani 1o9la7r),(o‫ ُد‬n‫ َ א‬dِ aْ ‫ا‬n َsْ oِ ‫َو‬nrُ aَ َonْ lُ a‫وا‬rَ ْ ıَn mُ ٌəkِ َ a‫ ٌع‬n‫َא‬lَa)rOı c, əahzəonlnanəmddüinry, oanmlaarldıdaınr.öTterzülihkalə-
zırlanan cəhənnəm nə pis yerdir.

230

Ali-İmran surəsi

َْ ِ ‫א‬ َ ‫ِ ْ ِ ْ ِ ا ِ َو‬ ًُ ُ ‫َא‬ ِ َ ِ ِ‫א‬ َ ِ ‫َ א ُر‬ ْ َ ْ‫ا‬ ‫ْ ِ َא‬ َ ِْ ‫ْ ِي‬ َ ‫א ٌت‬ َ ْ ُ َ ْ ُ ‫َ ا َ ْ ا َر‬ ِ ِ ‫ا‬ ِ ‫َ ِכ‬
َ ِ ِ ‫أُ ْ ِ َل ِإ َ ْ ِ ْ َ א‬ ‫َو‬ ْ ‫ُכ‬ ‫ِإ‬ ‫َل‬ ُ‫أ‬ ‫َא‬ ‫َو‬ ‫ِא‬ ُ ِ ُْ ْ َ َ ‫َא ِب‬ ‫ِ ا ْ ِכ‬ ْ َ‫ِ ْ أ‬ َ َ ٌَْ ِ‫ا‬
‫َא‬ ‫َא‬ ﴾١٩٩﴿ ‫א ِب‬ ‫א‬ َ ِ ْ ‫ا‬ ْ َ ِ ْ ِْ َ‫ُ ْ أ‬ َ ‫ِ َכ‬ َ ‫ً أُو‬ ِ ‫َو ِإن‬ ﴾١٩٨﴿ ‫ْ َ ْ َ ا ِر‬ َْ َِِ
َ‫أ‬ َ ُُْ ْ َ ‫ًא‬ َ َ ِ ‫َא ِت ا‬ َ ِ ‫ُ و َن‬ َ‫َ آ‬ ِ‫ا‬
ُ ِ َ َ ‫ْ ِإن ا‬ ِ ُِّ ‫ُ َ ْ ِ َر‬ ْ ‫َ َ ُכ‬ َ
﴾٢٠٠﴿ ‫َن‬ ‫ُ ا ا ْ ِ ُ وا َو َ א ِ ُ وا َو َرا ِ ُ ا َوا ُ ا ا‬

qorx1u9b8,)h(əْ rُ ‫ر‬bَ i‫ا‬rْ َ xa‫ا‬əxَ biriِ əs‫ا‬todِ lə‫ِכ‬aَ na) ğ-əamacmləalmri ıtanəıronkşvəeəxdsqilrəəlsrərrk,ləi(r‫ُر‬öi‫א‬nzَ ْiَ rnْ ə‫ ا‬ba‫ َ א‬llِ təْırnَ idْAaِ ln‫ي‬laçِhaْ -yَTl‫ت‬əaٌ ar‫ א‬lَaadxْ aaُ nnَ )
- onlardan ötrü ِ ِ‫) َא‬- qhaalzaırrllaarn.a(nِ ‫ا‬şِ eْ yِ lْəِrdً iُ rُ ).
-cəonncəəntlnəərtvləarrdoınr.la(‫א‬rَ dِ aَ n ötrü
o cənnətlərdə həmişəlik oْ َ laِ n‫ا‬ şَ eْ yِ l‫א‬əَ r‫َو‬
Allah-Təala tərəfindən

(Necə ki qonaqın yeyib-içməsi üçün bir şeylər hazır edərlər). ( ٌ
x‫ا ِر‬eَ yْ َ iْ rِ ) - Allah-Təala yanında o cənnətlərdən başqa mövcud

əməl sahiblərindən ötrü o cənnətlərdən yaxşıdır. (Allah-Təalanın

bəndəsindən məmnunluğu və ona rəhmət nəzəri ilə yönəlməsi hər bir şeydən

üstündür. Gələn ayə müsəlman olan yəhudilərdən Abdullah ibn Salam və onun

yoldaşlarının haqqında nazil olubdur).

(yəhu1d9i9l)ər(dْ ə‫ ُכ‬nْ َ )‫ل ِإ‬bَ əِ ْ ُz‫ أ‬i‫ َ א‬ş‫ َو‬əِ x‫א‬sِ ləُ rِ ْvُ aْ rَ dَ ı‫ب‬rِ ‫א‬kَ ‫ ِכ‬i,ْ ‫ا‬Aِ lْlَ‫أ‬ahْ ِ-T‫ِإن‬ə‫ َو‬a)l-ahyaəqviəqəstizəən,nəahzliil-koiltaanbQdaun-
raigimmazəntaadiarnnüiibngmglyəəəaattriin.rrmə(əgِnraəِ lltəışiَ nrər.axəِ r(sِ q‫א‬lləًəَarrِ rَ.)işn(‫א‬ı-ً lْ َəıِqَqcْ َəِr‫ ِإ‬s,l‫ال‬abَ s‫ت‬tِlaِْıəُ‫أ‬bv‫א‬r‫ َא‬aَiَ dِ‫و‬nَb)ə‫ن‬dَ ly‫و‬-aəirُvşَAıədْ öَliölrzazmَ hl)rə-əə-rTzbiAlnələəaəlrrll.alaia(hdAzْ -aıِlTmِّnl‫َر‬aəhaqَoْ-lolِaTarnnəْxıُaunkُlaiْ oetَn‫أ‬alhıdْbnkُuaَağy‫כ‬mduَaaِnıَ nh‫و‬ıiُ‫أ‬nıma)dlb-daainaor-
hdaırq. q(‫ب‬-ِh‫א‬eَ sِaْb‫ا‬ ‫ ) ِإن ا‬- həqiqətən, Allah-Təala qiyamət günündə sürətlə
eُ dِ iَ bَ hər bir şəxsin əməlinin qarşılığını özünə verəndir.

200) (‫ا‬ nyُ َ eəَ‫آ‬rfsَininِəi‫ا‬zy‫א‬iَestَ‫أ‬əi‫א‬rbَ )mir-əvekəyddəimöszəaübnmirgəəetvdiarindən,ar(ş‫وا‬əexdُ ِ s‫א‬inlَə‫و‬rَk),i(,-‫وا‬dcُüiِ hşْ ma‫)ا‬də–nvədaixqntaiınlidbeühoşkmlaaəsmın-
təkliflərini
qabağında

entımz,ə(k‫ ا‬dُ əِ ‫ا‬n‫) َو َر‬öt-riüslhamazımr əomlulnəkkəit,indiünşmsəərnhəgdəlləərnidnədəoastalaartıcniıhzaı dbaeğtmlayəyıbə cihad
hazır

olasınız. (Nə vaxt müsəlmanlar bu ayələrin məzmununa baxıb əməl edəcəklər

ki, hər bir kəlməsində bir aləm siyasət vardır, ar olsun müsəlmanlara!) (e‫ا‬dُin‫َوا‬,
ə‫ َن‬mُ əِ lْ
ُ səْ b‫ ُכ‬əَbَ iَn‫ا‬ə), - Allah-Təaladan qorxub, Quran ehkamlarına əməl
əlbəttə, nicat tapan şəxslərdən olarsınız.

Allaha həmd olsun, Ali-İmran surəsinin təfsiri tamamlandı. Hz. Peyğəm-
bər (ə.s) buyurubdur: “Kim cümə günü Ali-İmran surəsini oxusa, Allah-Təala
və mələklər gün batana qədər o şəxsə rəhmət göndərərlər”).

231

ən-NİSA SURƏSİ
4-cü surədir. Mədinədə nazil olub, 176 ayə, 3045 kəlmə və 16030 hərfdir.

‫ َא َأ َ א ا א ُس ا ُ ا َر ُכ ُ ا ِ ي َ َ َ ُכ ْ ِ ْ َ ْ ٍ َوا ِ َ ٍة َو َ َ َ ِ ْ َ א‬. ِ ِ ‫ِ ْ ِ ا ِ ا ْ ٰ ِ ا‬
ْ ‫َز ْو َ َ א َو َ ِ ْ ُ َ א ِر َ א ً َכ ِ ً ا َو ِ َ א ًء َوا ُ ا ا َ ا ِ ي َ َ א َء ُ َن ِ ِ َوا ْ َ ْر َ א َم ِإن ا َ َכא َن َ َ ْ ُכ‬
ْ ‫﴾ َو َآ ُ ا ا ْ َ َא َ َأ ْ َ ا َ ُ ْ َو َ َ َ َ ُ ا ا ْ َ ِ َ ِא ِّ ِ َو َ َ ْ ُכ ُ ا َأ ْ َ ا َ ُ ْ ِإ َ َأ ْ َ ا ِ ُכ‬١﴿ ‫َر ِ ًא‬

﴾٢﴿ ‫ِإ ُ َכא َن ُ ًא َכ ِ ً ا‬

Bismillahir-Rəhmanir-Rəhim

bir-b1i)ri(nُ i‫ ُכ‬zə‫َر‬ z‫ ا‬üُ l‫ا‬m‫ُس‬e‫א‬tm‫א ا‬əَ yَ‫أ‬i‫א‬bَ ), - Ey insanlar, rəbbiniz Allah-Təaladan qorxub
qohum-əqrəbaya yaxşılıq edib, bir-birilərinizlə
dsiozliabniırn.n(ə‫ ٍة‬fَ əِ r‫وا‬dَ ənٍ ْ (Hْ ِz.ْ ‫ )ا ِ ي َ َ َ ُכ‬-
qardaş kimi َ Adəmdən) rəbbiniz qadir olan Allah-
Təaladır ki, yaradıb, qisimlərə ayırıb-
m‫ َ א‬aْ ِ ddَ َəَ d‫َو‬ə)n-vAədtəomrpdaəqndaonnounnuxnaxnaımnı-ı
dır. (Hz. Addaəymarinastdanı.lı(ğAındəamtaisnıdyıra)r.a(n‫א‬dَ ıَ ğ‫ ْو‬ı‫َز‬
Həvvanı
kkmiiışbiHivrəə-vbvqiaranidnııidnzadtyöənarrəabdtiidrbı)ş.ye(ay‫ ًء‬y‫ א‬idَ sِ ı‫و‬tَ.ə‫(ا‬yً ‫َم‬ə‫َכ ِא‬nَ ‫ر‬dْ ًَ ə‫َواَ ْא‬q‫ ِر‬oِ‫َ ِא‬h‫ َُن‬uْ ِ mُ ‫א َء‬-ََə‫ََو‬q)‫ي‬r-əِAb‫ا‬daَ ə‫ا‬hm‫ا‬alqُ ə‫ا‬q‫و‬Hَ ı)nə–ıvdovaaAdolalnanahb-qTiroəşçauolbxa

bir şey istəyirsiniz, O Allah-Təaladan qorxub bir-birinizə zülm etməyin,

(ərəblərdə adət idi, bir-birilərindən bir şey istəyəndə belə deyərdilər: “Allah-

Təala və qohum-əqrəba haqqı üçün səndən istəyirəm, ya da səni and verirəm

Allah-Təalaya və qohum-əqrəba haqqına” . Madam ki sual edəndə qohum-

əqrəba haqqını Allah-Təala ilə bir yerdə qeyd edirsiniz, əlbəttə, zülm etməyi
ntəərzkaerdətine)d. ə(n‫ ًא‬dِ ‫َر‬ir,ْ َəm‫ن ا‬ə‫ ِإ‬l)in-ihzdəqəniqqəatəfnil,
‫ُכ‬hْeَ çَ ‫َכא َن‬ Allah-Təala sizin əməllərinizə
bir deyildir.

pyeistişş2eəy)nid(pəْ anُ َk‫ ا‬sَ,oْyَ‫أ‬narxaَş‫א‬ıَ mَ oْ ‫ ا‬laa‫ا‬lnlُ َa‫وآ‬şَr)eıny-lıəyoəenvtliəamzrlaeədrviebhrdəində.yd(iiş-ِdbِّiürlm‫א‬uِ ğəَayiِ nvَ .əْ ‫ا(ا‬Xkُaəmbَ َ iَ saləَ ‫َو‬ms)əə-vlxioyəlybaənissiynveəə-
tim malı yeməyi pak olan kasıbçılıqla və alış-verişlə əvəz edib dəyişdirməyin.
Kylْı‫כ‬eُnamِıs‫ا‬nَıəbْ sَ‫أ‬kl)əığbs-oıəynbteəitdrnikəəmreölədəzcirəbminbyaöelmıytniüamızkllıamgdrüaaınlnıhıanahıöryadzmeımrm.ea(ədClkıianlrəshıizimnlaiiyəzqyş)ğ.aə(urz‫ا‬ılًaşomdِ ‫ َכ‬lıma‫א‬rًnıabıُynıyd‫َن‬nea‫َכ)א‬m.yُ(eə‫ِإ‬t)yiَ m‫إ‬iِ-nْy.qُ eَ(ı‫ا‬tzYَilmْeaَ‫أ‬tr‫ا‬iımmُs‫ ُכ‬aaْ mxَlılnaaَ ‫و‬--ıَ

232

Nisa surəsi
ْ ُ ْ ِ ‫َو ِإ ْن ِ ْ ُ ْ َأ ُ ْ ِ ُ ا ِ ا ْ َ َא َ َא ْ ِכ ُ ا َא َ א َب َ ُכ ْ ِ َ ا ِّ َ א ِء َ ْ َ َو ُ َ َث َو ُر َא َع َ ِ ْن‬
ً َ ْ ِ ِ ِ ‫﴾ َو َآ ُ ا ا ِّ َ א َء َ ُ َא‬٣﴿ ‫َأ َ ْ ِ ُ ا َ َ ا ِ َ ًة َأ ْو َא َ َ َכ ْ َأ ْ َ א ُ ُכ ْ َذ ِ َכ َأ ْد َ َأ َ ُ ُ ا‬

‫َ ِ ْن ِ ْ َ َ ُכ ْ َ ْ َ ْ ٍء ِ ْ ُ َ ْ ً א‬

yardılar, əgər mal və camal sahibi olsaydılar, malına görə ona rəğbət bəsləyib,
onunla nikahlanıb malını idarə edərdilər. Çox vaxt bir şəxs 10 yetim qızla ni-
kahlanardı. Sıradakı ayə həmin qəbih əməli tərk etmək barəsində nazil oldu).

haqq3ı)n(daَ ‫א‬əَ َ dْ ‫ ا‬alِət‫ا‬ləُ ِrْəُ ftaَ‫أ‬rْ ُ eْ tِ m‫ ْن‬ə‫و ِإ‬yَ )ib-, yetim qızlarla evlənən zaman onların
onların mallarını xərcləyib, mehriy-

yələrini az etməkdən əgər qorxsanız, belə vaxtda o yetim qızlarla ev-
loəlnumb pəyaikn.və(‫ ِء‬ö‫ א‬zَ ِّü‫ا‬nَ üِ zْ bd‫ ُכ‬aَöx‫ب‬rَıtb‫َא‬nbə‫א‬əfَ yə‫ا‬rə,nُ bd‫ ِכ‬uiْ ‫א‬yَ )əind-iəzodqlyəaerdtiiınmnlhaqarınlzaslaıerbvdliəraninninib,sae(ş‫َع‬çq‫א‬sَ a‫ر‬əُ ‫و‬,nَ ‫ث‬siَziz, əَ aُ ‫َو‬lhmaَalْaَq)l
– (onlardan) iki, üç,

caizdir. (İslam ümmətinə dörddən artıq qadınla nikahlanmaq haramdır. 4 qa-
dqk‫ ا‬ıoəُ nِnrْ xdiَ zsaaabَ‫أ‬n)luıı-bzş,əəög(rz‫ة‬təً lüَrənِ qc‫ا‬üَaaَzi)dəzıd-naiolrravkrvaiıa,dnxşəteaxdrbsaiinsro,ınnnkldaəəarfnıəniərzdlaiəarbaleiəsvrıtndlləədənanriənəçfd.toaa(xlrْə‫ُכ‬dteُlad‫א‬əَ əaْrَ‫أ‬əlbafْitlab‫َכ‬mriَ lَeəəty‫א‬rsَəsinci‫ْو‬nə)َ‫)أ‬.iyz(i-,nْ yçُiْzüaِdnd‫ن‬əْknaِ iَ

kənizdə ədalət şərt deyildir. (Məsələn, azad qadınların haqqında olan ədalət

şərtlərindən biri budur ki, hər 4 gecədə bir gecə ər gərək öz xanımının yanın-

da əlaqədə olmasa da, yatsın və hər 4 ayda bir dəfə əlaqədə olmaq vacibdir.

Əgər bir kişinin 4 qadını olsa, hər 4 gecədən bir gecə, gərək, birinin yanında

yatsın, iki gecə bir-birinin arxasınca bir qadının yanında yatmaq caiz deyildir.

Bundan başqa da, yemək, libas, mənzil, xidmətçi şərtləri də var, amma bu

şərtlərin heç biri kənizdə yoxdur. O şəxslər ki çox qadınla evlənməyi islama

irad tuturlar, bəs bu ayəyə baxmırlar ki, elə ədalət şərti qoyulubdur ki, heç vaxt

qadınların arasında belə ədalətlə rəftar etmək mümkün deyildir. Ərəblərdə

birdən artıq arvad almaq adət idi. Birdəfəlik onlara hökm edib bu əmri onların

arasından götürmək müşkül olduğuna görə, Allah-Təala hikmət üzrə ədalət

şərtini qoydu ki, heç bir nəfər bu işə cəsarət etməsin. Bu şərtə baxmayaraq,
‫ا‬betuُ mُhəَ ömkَ‫أ‬mə)y-əinbiiirzradünçətüufətnmr dpaaqahknaaqudaaydnğılnuıqnadlvmuəra.yqQahaiandqaınddkaçanorxlaıqyodrlaaılnnmdqaaayybınbira,iqqnlaəadnmıırne)l.yai(rlaeَ ‫ْد‬tzَ‫أ‬mü‫כ‬lَəmِk‫َذ‬

o birinə zülm sayılar. Hamısına bərabər meyil və rəğbət etmək də insanın

güc və imkanından xaricdir.

4) (ً َilْ əِ onِ ِ l‫א‬aَ ُraَ ‫َء‬v‫א‬eَ rِّ i‫ا‬n‫ ا‬,ُ َ‫آ‬f‫َو‬i)k–riqnaizdıenləlaorlımn maseınhrkiyi,yoənləlrairnıinqməlebhdrəinyyvəəskinödnəünl
xoşluğu
bir qədər kəsəsiniz. (‫ ) َ ِ ْن ِ ْ َ َ ُכ ْ َ ْ َ ْ ٍء ِ ْ ُ َ ْ ً א‬- əgər mehriyyələrindən hər

233

Kəşfül-Həqayiq I
ْ ُ ُ ‫﴾ َو َ ُ ْ ُ ا ا َ َ א َء َأ ْ َ ا َ ُכ ُ ا ِ َ َ َ ا ُ َ ُכ ْ ِ َא ًא َوا ْر ُز ُ ُ ْ ِ َ א َوا ْכ‬٤﴿ ‫َ ُכ ُ ُه َ ِ ًא َ ِ ًא‬
‫﴾ َوا ْ َ ُ ا ا ْ َ َא َ َ ِإ َذا َ َ ُ ا ا ِّ َכא َح َ ِ ْن َآ َ ْ ُ ْ ِ ْ ُ ْ ُر ْ ً ا َא ْد َ ُ ا‬٥﴿ ‫َو ُ ُ ا َ ُ ْ َ ْ ً َ ْ ُو ًא‬
‫ِإ َ ْ ِ ْ َأ ْ َ ا َ ُ ْ َو َ َ ْ ُכ ُ َ א ِإ ْ َ ا ًא َو ِ َ ا ًرا َأ ْن َ ْכ َ ُ وا َو َ ْ َכא َن َ ِ א َ ْ َ ْ َ ْ ِ ْ َو َ ْ َכא َن َ ِ ً ا‬

‫َ ْ َ ْ ُכ ْ ِא ْ َ ْ ُ و ِف‬

vhaaxntsıkbiimr şeehyriiyöyzəilsətrəiknldərəinilsəizqəəblbirdəşneysibzəağbıaşlğaısşalalasar,laor,z(a‫ًא‬mِ aَ n‫ ِ ًא‬nَ u‫ ُه‬şُc‫ ُכ‬aَ n) l–ıqnlaə
yeyin. (Qadınlarını boşamaq istəyən kişilər bu ayəyə baxıb, Allah-Təaladan
qorxub onlara zülm və əziyyət etməsinlər ki, qadınlar da zülm səbəbinə
mehriyyələrindən əl çəkib boşanmağa razı olsunlar. Sıradakı ayə o şəxslər
haqqında nazil olubdur ki, mallarını idarə etməyə və ya ticarətin qayda-qa-
nununa agah deyillər, ya da haram yolda mallarını sərf edərlər. Belə şəxslərə
islam şəriətində səfeh deyilir. Öz mallarını idarə etməyə ixtiyarları yoxdur,
gərək, onlardan ötrü qəyyum təyin olunsun. Necə ki ayədə qəyyumlara xitab
edib buyurur:)

ki 5) ( ُ ə‫ ُכ‬liَ ‫ا‬nَ iْ zَ‫ أ‬d‫ َء‬ə‫َ א‬ َ ‫ُْ ُ ا ا‬ onَ ‫ َو‬a) – (ey səfeh şəxslərin qəyyumları), o mallar
sizin vardır, qəyyumsunuz, o malları səfeh sahiblərinə
vmetemarlməlayəriynıniinzın.i(Am‫א ً א‬ləَlِanhْf‫ُכ‬ə-əَTtُ əi‫ا‬nadlَ aَəَntəlyaِ iz‫ا‬n)ım-ehdoailbnadsnıirqk.əi(dsْiəzُ rinxُ ‫כ‬əْo‫ا‬r‫ َو‬mcl‫א‬iaَ klِ lvaْ ərُ aliُ bq‫ر ُز‬aəْ ‫ا‬y‫و‬sَ )yvue-mrsiənof,el(uhybləənirdiəaoörnzə-

ların malları ilə ticarət edib onun mənfəətindən onlara xərclik və libas verin).
(‫ًא‬ ‫و‬vُ eْ rَ inً ,ْ vُ َa‫ا‬xtُ dُ ‫ َو‬a)
zı َ o ْ - səfeh şəxslər əgər sizə desələr ki, bizim mallarımı-
onlara gözəl şəkildə cavab verin. Onları sakit edin.

(Məsələn, deyin ki, nə vaxt yaxşı mənfəət olsa, sən israf etməsən və malın

artıq olsa, o vaxt da sənə təslim edərəm).

ğiiddaaaçrraəə6t)ede(ttımmlaَ ‫א‬ərəَ ,yَlْə‫(ا‬ər‫ًاا‬iaُ ْğَ v‫ا ُْر‬ı‫و‬əlَ )lْ aُt-ْircِ yıaeْ vrُtaəiْ mَrtَ‫?آ‬l‫ن‬yْ əo(ِ rَ‫ح‬l)َ iln‫א‬a-‫ َכ‬rِّaəı‫ا‬gğn‫ا‬əıalrُlaَayَ rge‫ا‬ı‫َذ‬ant‫ِإ‬ihımyoloَəlx)mrli–anaylnöaıbəzr,ızmbasaiamzxləlaıabnarıygnkdöıirınghüöənozdləmdslaia-ş,ləlbokaürilzlıdunaə--ı
mro‫اف‬ə‫و‬ıglِ nُ‫و‬aaəَ ‫ْכ‬ınُnrَْn)vَ (qaْ–a‫ْא‬əhِ rُdbaَl‫ْا‬əıöq‫ َُכ‬royْْ َ‫َأ‬şlüْ ysəَ ْyaek‫ ِا‬ü,mًْiَ lö‫إ‬bِِ dəَ z‫)ا‬əsmüiُ-ynnَa‫د‬hْeəül‫א‬mَla,)asniəra-çsyıxmınoəlnqıaəçlysəsaaiyiızlnrbyıdaşəuyəm,möenltaziiabymdmlaıaanisacn.dkla(lamaqansrlْaıaِıbilnْrsıَ nıtoqْ iıvَlfoْsayeَ rader‫א‬x,miəِ unَysə.ee‫ َن‬uktt(‫א‬i‫כ‬mَ‫ن‬dْmiَ‫أ‬ləْəə‫ا‬inَ‫ر‬snً ‫و‬y‫َا‬i)çnَemِə-‫و‬təَ kiham‫א‬oiًlan‫ا‬nılَnnsəaْisrd‫إ‬nِ ıiai‫א‬n.qzَn(iəmn‫ُ َن‬yl‫ُאכ‬a‫َכ‬yaْvzَ ulaْılmmarََ ‫وو‬--ََ
dır. (Amma bu şərtlə ki, əgər o malın zəhmətini çəkib alış-veriş edib ondan
mənfəət hasil etsə, o vaxt o malın mənfəətindən lazım olan qədər özünə sərf
edə bilər. Amma əgər o mal üçün heç bir zəhmət çəkməsə, bir dinar da özü

234

Nisa surəsi
‫﴾ ِ ِّ َ א ِل َ ِ ٌ ِ א َ َ َك ا ْ َ ا ِ َ ا ِن‬٦﴿ ‫َ ِ َذا َد َ ْ ُ ْ ِإ َ ْ ِ ْ َأ ْ َ ا َ ُ ْ َ َ ْ ِ ُ وا َ َ ْ ِ ْ َو َכ َ ِא ِ َ ِ ًא‬
﴾٧﴿ ‫َوا ْ َ ْ َ ُ َن َو ِ ِّ َ א ِء َ ِ ٌ ِ א َ َ َك ا ْ َ ا ِ َ ا ِن َوا ْ َ ْ َ ُ َن ِ א َ ِ ْ ُ َأ ْو َכ ُ َ َ ِ ًא َ ْ ُو ً א‬
﴾٨﴿ ‫َو ِإ َذا َ َ َ ا ْ ِ ْ َ َ ُأو ُ ا ْ ُ ْ َ َوا ْ َ َא َ َوا ْ َ َ א ِכ ُ َא ْر ُز ُ ُ ْ ِ ْ ُ َو ُ ُ ا َ ُ ْ َ ْ ً َ ْ ُ و ًא‬
﴾٩﴿ ‫َو ْ َ ْ َ ا ِ َ َ ْ َ َ ُכ ا ِ ْ َ ْ ِ ِ ْ ُذ ِّر ً ِ َ א ًא َ א ُ ا َ َ ْ ِ ْ َ ْ َ ُ ا ا َ َو ْ َ ُ ُ ا َ ْ ً َ ِ ً ا‬

hşd‫א‬üً aaçahِqünَqnids-ِshohə‫א‬enِrü)srfaza-ebudhmrçəuaəaqnbkliqldəlam-narhıəvAenzesıl)ral.vaibn(heْr-ç(Tُdkəَ ‫ا‬əikiَy,amْ iyَl‫أ‬naeəْdinkzِ ıْirdَ dz,‫ ِإ‬əəaAْ nmُ tlْ əlmَ aa‫د‬kَ nhac‫َذا‬-,ləِlTَ(a)Aərْ -ıaِlnlْlyَaaıَ edhst‫ا‬ai-‫و‬iznTmُdِəəqlaəْnoَ rlَrat)əxə-ulakəbğoibfınalyellyeıatmətrvitmaəəeslşkdiəanarəhlimrəni.rdi)(ml.Çto(uaülltanıuَ nn‫כ‬kَ ba‫و‬-iَ
xəyanət etməyin ki, onun haqq-hesabını Allah-Təala sizdən çəkəcəkdir. Bun-
dan sonra gələn ayələrdə miras ehkamını bəyan edir. Cahiliyyə zamanında
ərəblərdə adət idi, qadınlara miras verməzdilər. Sıradakı ayədə Allah-Təala
həm kişilər, həm də qadınlar üçün mirası əmr edir).

hum7-ə)q(‫ن‬rَ əbُ َ aْ َ lْa‫َوا‬rı‫ِن‬n‫ا‬ َ (ِ ‫ا‬hَ aْ ‫ا‬n‫َك‬sıَ َ ‫א‬ ِonٌ larِ dَ a‫ِل‬n‫א‬ َ mِّ iِ r)a-s kişilərdən ötrü ata-ananın, qo-
ki alınır) qoyub getdiyi şeylərdən
öbtirrühdisəsəatvaə-apnaaynıvnavrədısra, i(r‫ َن‬qُoَ hْ َ uْ ‫ا‬m‫ن َو‬-ِ ə‫ ا‬qَ ِ ‫ا‬rَ əْ ‫ا‬b‫ك‬aَ lَ aَ r‫א‬ınِ (ٌhanِ َsı‫א ِء‬kَiِّ oِ ‫و‬nَ )la-rdqaandmınilraarsdaalın-

nır) qoyub getdiyi şeylərdən bir hissə və pay vardır, elə deyil ki, qadınlar
p‫أَ ْو‬ayُ ْ ِ ‫)ِ א‬-
üçün miras olmasın. (bَ uُ ‫َכ‬ َ hissə kişi və qadın az və ya çox nə ki pay
arəlıkrloanr,la(‫א‬raً ‫و‬çُ aْ tَ s‫א‬ıً nِ. َ ) - və onlardan ötrü vacibdir. Əlbəttə, gə-

- 8) (‫ًא‬ ‫و‬mُ ْ aَ lınً ْıَ vْ aُ rَ i‫ا‬slُ əُr‫َو‬inُ ْ aِ rْ aُ sıُ n‫ر ُز‬dْ ‫َא‬a ُ b‫ِכ‬ö‫א‬ləَ nَ ْ ‫وا‬zَ amَ ‫َא‬aَ ْn‫ َوا‬vaَ rْ ُiْs‫ا‬ oُ l‫و‬mُ‫َ أ‬aَ yْaِ nْ ‫ا‬ qَ َohَ u‫َذا‬m‫ َو ِإ‬-)
ölünün

əqrəbalar, yetim və yoxsullar da orada olsalar, o ölünün malından onla-

ra da bir qədər pay verib, gözəl sözlər deyib onlardan üzr istəyin. (Belə

deyin: “Hərçənd bu şey azdır, sizə layiq deyil, bağışlayın”, bu kimi sözlərdən

deyib onlardan üzrxahlıq edin). Bu ayə buna işarə edir ki, miras vaxtı orada

olsalar, ölənin malından qeyd olunan şəxslər üçün də bir pay vardır).

– qo9h)um(‫ً ا‬laِ rَ vəً ْ َ q‫ا‬əُyyُ َuْ ‫َو‬mَ l‫ا‬a‫ا‬rُ yَ eْ َ tiْ mِ ْ lَ əَ r‫ا‬inُ ‫ َ א‬h‫א‬aً ‫א‬qَ qِ ınً d‫ُذ ِّر‬a ْAِ ِllْ aَ hْ -Tِ ‫ا‬ə‫ُכ‬aَlَadْ َ aَ nِ q‫ ا‬orَ xْ uَ ْ b‫) َو‬,
onlara zülm etməyib onların mallarını tələf etməsinlər. Əgər özləri ölüb
özlərindən sonra kiçik və zəif övlad qoyub getsələr, onlar üçün zülm və
əziyyət olmasın, deyə nə qədər qorxarlarsa, özlərindən sonra o yetimlər
üçün də gərək qorxsunlar, əlbəttə, qəyyumlar gərək Allah-Təaladan qor-
xub yetimlərlə haqq və ədalətlə danışsınlar, necə ki öz övladları ilə danı-
şırlar.

235

Kəşfül-Həqayiq I
﴾١٠﴿ ‫ِإن ا ِ َ َ ْ ُכ ُ َن َأ ْ َ ا َل ا ْ َ َא َ ُ ْ ً א ِإ َ א َ ْ ُכ ُ َن ِ ُ ُ ِ ِ ْ َא ًرا َو َ َ ْ َ ْ َن َ ِ ً ا‬
‫ُ ِ ُכ ُ ا ُ ِ َأ ْو َ ِد ُכ ْ ِ َכ ِ ِ ْ ُ َ ِّ ا ْ ُ ْ َ َ ْ ِ َ ِ ْن ُכ ِ َ א ًء َ ْ َق ا ْ َ َ ْ ِ َ َ ُ ُ ُ َא َא َ َ َك َو ِإ ْن‬
ْ ‫َכא َ ْ َوا ِ َ ًة َ َ َ א ا ِّ ْ ُ َو ِ َ َ َ ْ ِ ِ ُכ ِّ َوا ِ ٍ ِ ْ ُ َ א ا ُ ُس ِ א َ َ َك ِإ ْن َכא َن َ ُ َو َ ٌ َ ِ ْن َ ْ َ ُכ‬

‫َ ُ َو َ ٌ َو َو ِر َ ُ َأ َ َ ا ُه َ ِ ُ ِّ ِ ا ُ ُ َ ِ ْن َכא َن َ ُ ِإ ْ َ ٌة‬

həqi1q0ə)tə(n‫ ا‬,ً ِyَet‫َن‬imْ َ lْəَrَi‫و‬nَ ‫را‬mً ‫ َא‬alْ lِ aِ rُ ınُ ı ِ ‫ْ ُכ ُ َن‬ َy‫א‬oَ lu‫ ِإ‬y‫ א‬lً aْ ُ yeyَ ‫א‬əَ َ nْ ‫ا‬ ‫ل‬şَ ‫ا‬əَ xْ َ‫أ‬sl‫َن‬ərُ,‫ْ ُכ‬əَ slَ inِ d‫ا‬ə‫ن‬, ‫) ِإ‬öz-
zülm

qarınlarına od yeyirlər. (Həmin yedikləri oda çevriləcəkdir). Əlbəttə, onlar

qiyamət günündə əzab edilmək üçün cəhənnəm odlarından bir yanar oda

vasil olacaqlar. (Əvvəlki ayələrdə miras ehkamını müxtəsər şəkildə əmr edib,

kişi, qadın və sair qohum-əqrəba, yetim və yoxsullardan ötrü haqqı sabit etdi.

Bundan sonra sıradakı ayələrdə də miras ehkamını təfsilatı ilə bəyan edib hər

şəxsin payını təyin edir).

ras v1ə1s)iy(yْ ‫ُכ‬ə‫ِد‬t َe‫ْو‬dَ‫ أ‬ibِ ُbu‫ ا‬yُ ‫ ُכ‬urِ urُ ): - Allah-Təala sizə övladlarınızın haqqında mi-
“Əgər bir şəxs ölsə, kişi və qadın bərabər mi-
kْ ُ iْ ‫ا‬şiِّyəَ , ُِْ ِ ‫ ) ِ َכ‬- kişi üçün mirasda
qraəsdaərsavhairbdoırl.sİaklairh,i(ssِ əْ َ َ bir hissə qadına düşər. (Kişi iki qadının payı
və qadın birlikdə

mirasa sahib olanda bu ayə o vaxt qüvvədə olar, amma əgər ölünün ata-anası,

ya da xanımı olmasa, bir oğul övladı olsa, malın hamısı onundur, əgər vali-

deyni, ya da xanımı da olsa, hər kəs öz payını alar, necə ki bundan sonra qeyd
ooِ lnْ uَ َlْna‫)ا‬ur–rd)av. nə(‫ ًء‬o‫א‬öَtqِraüd‫ ُכ‬oı‫ْن‬nöِ lَla)ür-niəükgniənrməöafləlüırnn, dyüaanniöküviçlnadədəfıəikqrdiızpənoalyaurvbta,ırqodğoıurls,la(ömlvalara,ld(3‫ك‬ıَ yoَ َel‫א‬mrَə‫א‬aَbُsُöal,üُ (nَ ‫َق‬üَ)rْ -,َ
mْ ِّ a‫ ا‬l‫א‬ıَnَ َın‫َ ًة‬ yِ a‫وا‬rَ ısْ ı*َ ‫ َכא‬v‫ن‬eْ ‫ِإ‬r‫ َو‬i)lə-r.əgər
iki hissəsi qızların payıdır). ( ُ o ölünün övladı
bir nəfər qız olsa, ona ölünün

(*Qeyd: Qızların hissəsindən artıq qalan mal bu ayələrə görə beytül-mala təs-

lim olunub Allah yolunda müsəlmanların xeyri üçün gərək sərf olunsun. Amma rəva-

yətlərə əsaslanan üləmalar o hissədən artıq qalan malı da həmin varislərə vermək

haqqında fitva veriblər).

p‫ ِ َ(ك‬aَْ ََy)َ َ ِ-‫) َو‬h-ərölbüinrüinndaətna-öatnraüsıönlüdnanünötqroüyounbungemtdailyıinndinana,l(t‫א‬ıdِ a‫س‬bُ ُir ‫ا‬h‫א‬iَsُsْəِ siٍ ِ q‫وا‬əَ dِّ ə‫ ُכ‬rِ
vardır. (Mal 6 yerə bölünər, əgər hər ikisi də sağ olsalar, 6-da bir hissə

ataya və bir hissə də anaya verilir, əgər ikisi də sağ olmasa, hansı ki sağdır, o,
6böq‫ا ُه‬-ziaَ drَ rَ‫أ‬p)adha-aiybsaşısinltrəaaısr-haiıalivnasosaral)əmrs.dıv(naıٌersıَ r,n‫و‬ıَ niilُok,əَ niro‫َن‬.ah‫(َכא‬vivsٌa‫ْن‬aَs‫و‬x‫َِإ‬ə)rtsiُ,-siَ (öaoْ lُtl‫כ‬üُ maُ َnna‫ا‬üْısnَnِ ıِّd‫ ُْن‬iöِıِkَrَv))i,laq-(-idikəosıiginnmoəuclradinröiqrsali.aüsnBm,naaiüisrtınbanqediövlsaəvəmdnlaaiirndö:o)aıtdrn(ouüٌ‫ة‬ılnrَmmْ kh‫ِإ‬aaiəُs,lَraıö‫ن‬n,َ bl‫א‬ü(‫َכ‬i3ُrnَ‫ن‬-i‫ْر‬üِdn‫ََ ِو‬nəə‫َ)و‬

236

Nisa surəsi
‫َ ِ ُ ِّ ِ ا ُ ُس ِ ْ َ ْ ِ َو ِ ٍ ُ ِ ِ َ א َأ ْو َد ْ ٍ َآ َא ُؤ ُכ ْ َو َأ ْ َא ُؤ ُכ ْ َ َ ْ ُرو َن َأ ُ ْ َأ ْ َ ُب َ ُכ ْ َ ْ ً א‬

ُ َ ْ ‫﴾ َو َ ُכ ْ ِ ْ ُ َא َ َ َك َأ ْز َوا ُ ُכ ْ ِإ ْن َ ْ َ ُכ‬١١﴿ ‫َ ِ َ ً ِ َ ا ِ ِإن ا َ َכא َن َ ِ ً א َ ِכ ً א‬
‫َو َ ٌ َ ِ ْن َכא َن َ ُ َو َ ٌ َ َ ُכ ُ ا ُ ُ ِ א َ َ ْכ َ ِ ْ َ ْ ِ َو ِ ٍ ُ ِ َ ِ َ א َأ ْو َد ْ ٍ َو َ ُ ا ُ ُ ِ א‬

ٌ َ ‫َ َ ْכ ُ ْ ِإ ْن َ ْ َ ُכ ْ َ ُכ ْ َو‬

ö- tərgüər6-odaölbüinrühnissqəavrdaradşlıar,rqı aollasan,moavlaaxttandıan,d(ı‫س‬rُ. ُ(H‫ا‬ərِ çِّ ُ əِ nَ )d-aotan-uannaasnağasoınladnadna

qardaşlar qardaşın malından pay ala bilməz. Amma ananın 3-də bir pay alma-

sına mane olarlar. Onlar varsa, ana 6-da bir pay alar, əgər qardaşlar olmasa,
(hٍ aْ ‫ َد‬m‫ ْو‬ıَ‫أ‬s‫א‬ıَ vِ əsiِ yyُ əٍ t ِv‫و‬əَ bِ ْ oَ rْcdِ )a-nosohnisrsaədləırr.
ana 3-də bir hissə alar). ki, ölünün
malından qeyd olundu, (Əgər şəxs

vəsiyyət edibsə, ya da borcu varsa, əvvəlcə onlar maldan ödənir. Ondan sonra
aörlaüsmındoanlbaörlıünziəyra).rə(tْ ‫ ُכ‬e‫ ُؤ‬d‫ َא‬iْ َ‫أ‬r‫َو‬, bْ ‫ُכ‬ə‫ؤ‬zُ ‫א‬iَ sَ‫)آ‬i
qalan mal varislərin - sizin atalarınız və
oğullarınız hansı ki vəsiyyət edər, bəzisi
o(‫א‬nً lْ aَ rْ ı‫ ُכ‬nَ h‫ ُب‬aَ nْ َ‫أ‬sıْ ُsiَ‫أ‬z‫َن‬ə‫و‬y‫ ُر‬aْ َxınَ )
etməz, amma siz istəyirsiniz ki, vəsiyyət olmasın.
- amma siz agah deyilsiniz ki, xeyir və mənfəətdə

və sizdən ötrü yaxşıdır. (İstəyirsiniz ki, vəsiyyət olmasın, amma vəsiyyətin

sizə mənfəəti daha çoxdur. Vəsiyyətdə həm dünya, həm də axirət mənfəəti

vardır. Vəsiyyət əgər Allah-Təala yolunda ümmətin övladlarının xeyri, din və

məzhəb tərəqqisi üçün olsa, necə ki vəsiyyət edibdir, əgər o cür rəftar edib, o

malı millətin cəhalət və zəlalətdən xilas olmağı üçün sərf etsəniz, o vaxt siz

Allah-Təala yanında və məxluqat nəzərində nə qədər böyük mərtəbə və məqam

hvsaəöhskiiymbyiləoətlraeirntsmıhnəaıyzmə. ıVvsaaı rdAlaılrlşaeəhxtm-sTləəəkraillöaazlmtıməərddəıəfrin)n.əd(vəِ vn‫ ا‬əَsliِ mzً əiَ lvləaِ َtc)ini-bxqoealybuiabrqdvduəarm.qGəenəyfrdəəəkotiluoünnçlaüann-
ra əməl edəsiniz. (‫א‬ vً ə‫ِכ‬ oَ n‫א‬lً aِ rَ ın‫כא َن‬aَ rَ a‫ا‬s‫ن‬ın‫) ِإ‬d-ahöəlqüinqüəntəmn,aAlılnlaı hh-iTkməaəlta
xeyrindən agahdır insanların
üzrə bölər.

(Növbəti ayədə Allah-Təala ər və arvadın miras ehkamını və bəzi başqa miras

ehkamlarını bəyan edir).

g(yeatdb1iuy2i)əmr(iْna‫ ُכ‬dlıُ ən‫ا‬n‫ َو‬y,‫أَ ْز‬ay‫ك‬rَaıَ sَdı‫א‬avَ dairُ g. ْə(ِrٌ َ ْə‫ ُכَو‬rَi‫و‬nَ )ُ dَ -əْ ns‫ ُכ‬iَzuşْkَaiğ‫ن‬şْ ı‫إ‬iِ )loə-rlmədgəaənsraö,qtyaradüıdnqalaadurşıınanğlaöırvsılanağıdzqıınaollqmmoaayssuaa,b),
(om4َn-ad‫ ْכ‬uləَ ınَ nb‫א‬mdiraِ anhlُ ıُ inmsı‫ا‬sniəُr‫כ‬yُavaَsaَ r)raıds-lıımsrə.iarz(isnٍkı ْii‫َد‬vnşəi‫و‬dْlsَ‫أ‬əiir‫א‬ry.َ dyِ (əəٌَ nَt‫ِ َو‬ ötُ rَ ü‫כא َن‬qَ a‫ ْن‬dِ َ ı)n-laərgıənr
ٍboِ r‫ َو‬cdِ ْaَ nْ qadınların övladı olsa,
qoyub getdiyi maldan
ِ ) - siz kişilərin
vəُ sonradır. Əgər qadınların
qadınların

vəsiyyəti, ya da borcu olmuş olsa, əvvəl onlar ödənər. Ondan sonra miras
ْ4ُ -‫ ْכ‬dَ َ ə‫א‬ bِ irُ hi‫ا‬ssəُ َ ‫و‬vَ )ar-dqıar.d(ınٌ َ l‫َو‬arْ d‫ ُכ‬aَ nْ
alınar. ( ُ ötrü ölən kişilərin qoyub getdiyi
maldan ‫ ) ِإ ْن َ ْ َ ُכ‬- əgər siz kişilərin övladı

237

Kəşfül-Həqayiq I
ً َ َ ‫َ ِ ْن َכא َن َ ُכ ْ َو َ ٌ َ َ ُ ا ُ ُ ِ א َ َ ْכ ُ ْ ِ ْ َ ْ ِ َو ِ ٍ ُ ُ َن ِ َ א َأ ْو َد ْ ٍ َو ِإ ْن َכא َن َر ُ ٌ ُ َر ُث َכ‬
ِ ُ ‫َأ ِو ا ْ َ َأ ٌة َو َ ُ َأ ٌخ َأ ْو ُأ ْ ٌ َ ِ ُכ ِّ َوا ِ ٍ ِ ْ ُ َ א ا ُ ُس َ ِ ْن َכא ُ ا َأ ْכ َ َ ِ ْ َذ ِ َכ َ ُ ْ ُ َ َכא ُء ِ ا‬
ِ ‫﴾ ِ ْ َכ ُ ُ و ُد ا‬١٢﴿ ٌ ِ َ ٌ ِ َ ُ ‫ِ ْ َ ْ ِ َو ِ ٍ ُ َ ِ َ א َأ ْو َد ْ ٍ َ ْ َ ُ َ א ٍّر َو ِ ً ِ َ ا ِ َوا‬
﴾١٣﴿ ُ ِ َ ْ ‫َو َ ْ ُ ِ ِ ا َ َو َر ُ َ ُ ُ ْ ِ ْ ُ َ א ٍت َ ْ ِي ِ ْ َ ْ ِ َ א ا ْ َ ْ َ א ُر َ א ِ ِ َ ِ َ א َو َذ ِ َכ ا ْ َ ْ ُز ا‬

vhaqodoq‫ َ ٍכ‬ənnlaoaaْ ‫د‬mَِ ‫ذ‬maylndَ ya‫و‬duْaıَars‫ْأ‬ınsabsodِ‫א‬ıaı)nَonnagِ,o-rneb‫(ن‬vَbamətٌiaaöddrَg‫و‬racَُtiıəiqryrılrsdıْ.üُianl‫)ُכ‬n(aəerَ‫ٌة‬ö–irny3َ‫أ‬dz‫َن‬liَn-aün‫א‬qْdöm‫اَכ‬işniaə‫و‬tnıِ‫ن‬arüْadَ‫أ‬bvnِülnًıaَ dəَin)anraomlnَəyia‫כ‬aَ nnngıalran‫ث‬əəuaُıqlbrnrnış‫ر‬öَanıiəsvnrdsdُrmiliızıiabaznٌnkiandnaُ lkdlöacı‫ر‬ıَ ii3önvırşri‫َن‬s-vlkdil‫א‬ıdaüləl‫َכ‬iaəadəoçr‫ن‬rnn.ْdülıdb‫إ‬sِ(ə‫و‬ınoَaB6nəif)rl,ən-ısə8-dzr(ahr-,ə‫س‬maad,vigybsُ ə(aiəbsaُərrrٌəbriasrdmibْsva‫ا‬raُ‫أ‬ö‫א‬haai(َ‫و‬hlrrْiiləَُ‫ْأ‬skdmiaُْrss‫ٌِْכخ‬isıləsraəََ‫أ‬nəaٍَ.rsُv,ِə‫א‬lı(َvı‫او‬akfَ‫و‬navَِ)əِriarəşrُd-ُِّidsnd‫ُכ‬ı‫ُا‬oiorıəyِör.lَn‫ا‬yö.)slِ(üuəl(-aü‫َُء‬tٍnَُ‫א‬kr‫ْכ‬on‫ََכ‬lvَ‫َأ‬tiِaَü)ışəq‫و‬r‫ا‬qَُin,-abُvyِ‫א‬sْore‫َכ‬oəْaiُdlَyzَrs‫ن‬y)daْnicaْ naِaş--i,َِ

qadın, ya da bəzisi kişi, bəzisi qadın, fərqi yoxdur. Əgər eyni ananın övladı bir

nəfər olsa, ona 6-da bir hissə verilər, əgər bir nəfərdən artıq olsalar, 3-də bir

hissə çatar, kişi və qadın bərabər bölərlər. Qalan mal ata və anaları eyni olan

qardaş və bacılara çatar. Sadəcə atabir qardaş və bacı olana bir şey çatmaz.
Əgər ata, ana, qardaş və bacı olmasa, eyni ananın övladı öz hissəsini alandan
sonra qalan mal sadəcə atabir olan qardaş və bacıya çatar. Son söz budur ki,

təkcə atabir olan qardaş, bacı eyni ata və anadan olan qardaş və bacı olanda

miras almaz. Amma eyni ananın övladı hər iki halda da miras alar. Əgər eyni

ana övladından başqa qardaş və bacı olmasa, qalan mal, gərək, beytülmala

verilsin. Amma üləmanın fitvasına görə, o mal da həmin eyni ana övladına
vdearniləsro.n(‫ر‬rٍّ ‫א‬aَdُırَ .ْ Aٍmْ ‫ َد‬m‫أَ ْو‬a‫א‬ vِ əsiَ yyُ əٍ t ِ e‫و‬dَ əِ nْ َ , ِ ) - bu
َ َ ْ gərək, miras almaq vəsiyyət və borc-
elə vəsiyyət etsin ki, varislərə

ziyan olmasın. (Gərək, 6-da birdən artıq vəsiyyət etməsin). Şəxsin öz malı-

nın 6-da birdən artığını vəsiyyət etməyə ixtiyarı yoxdur, əgər 6-da birdən

artıq vəsiyyət etsə, 3-də biri səhihdir. Ondan artığı varislərin imzası ilə
eTٌ təِibaَ alaٌ rlِvıَ də)sı-riy,byvuəatrhiniösdlkəəmrzliüəmrlmzAaleledatəhsnə-Tləvərəa, lysaaədhaaidnhidlsiiorz,llaəynroəxşsəvaxəssbdiyaəytnəiltadgviraə.hə(dُmı‫ا‬r‫و‬rَ dvِ iə‫ا‬r.Oَ Aِ ləlً zaahِ b‫و‬-َ

etməkdə tələsən deyildir.

qُ aِ nَ uْ 1‫ ا‬n3‫ ُز‬l)ْaَ rْ(‫ا‬ıَ ‫כ‬dَ ıِ ِrِ ‫ ََوאَذ‬k‫א‬i‫َُر‬,‫َِא‬ َْ ْ‫ا‬ b‫ َ א‬uِ ْ qَ eْyِ d‫ي‬oِluْ َn‫ت‬aٍ n‫َ א‬höُ kْ mِ ْ ُləُrَ Aُ ‫ر‬lَ l‫َو‬ahَ -‫ا‬Tِ əِ aُ laْ nَ ‫و‬ıَ nِ h‫ ا‬ə‫ ُد‬d‫و‬lُ əُ ri‫َכ‬vəْ ِ
) - haqqında qeyd olundu. Kim Allah-Təalaya və

miras

peyğəmbərinə itaət edib, bu ehkama əməl etsə, Allah-Təala onu ağacları-

238

Nisa surəsi
ِ ‫﴾ َوا‬١٤﴿ ٌ ِ ُ ‫َو َ ْ َ ْ ِ ا َ َو َر ُ َ ُ َو َ َ َ ُ ُ و َد ُه ُ ْ ِ ْ ُ َא ًرا َ א ِ ً ا ِ َ א َو َ ُ َ َ ا ٌب‬
‫َ ْ ِ َ ا ْ َא ِ َ َ ِ ْ ِ َ א ِ ُכ ْ َא ْ َ ْ ِ ُ وا َ َ ْ ِ َأ ْر َ َ ً ِ ْ ُכ ْ َ ِ ْن َ ِ ُ وا َ َ ْ ِ ُכ ُ ِ ا ْ ُ ُ ِت‬
‫﴾ َوا َ ا ِن َ ْ ِ َא ِ َ א ِ ْ ُכ ْ َ َ ُذو ُ َ א َ ِ ْن َא َא‬١٥﴿ ً ِ َ ُ َ ُ ‫َ َ َ َ א ُ ا ْ َ ْ ُت َأ ْو َ ْ َ َ ا‬

‫َو َأ ْ َ َ א َ َ ْ ِ ُ ا َ ْ ُ َ א‬

nın və qəsrlərinin altından çaylar axan cənnətlərə daxil edər. Həmişəlik
orada qalıb oradan çıxmazlar. Böyük əcr və savaba çatmaq budur.

Allah14-T) ə(aٌ laِ yُ a‫ ٌب‬v‫َ ا‬əَ Oُ َ n‫ َو‬u‫א‬nَ ِ p‫ا‬eً yِ ‫א‬ğَ ə‫ا‬m‫َא ًر‬bُəْ rِ inْ ُ ə‫َد ُه‬a‫و‬sُi ُ oluَ bَ َ ‫و‬,َ Aُ َ llaُ h‫و َر‬-َ Tَ ə‫ا‬alaِ nْ َınْ qَ ‫ َو‬o)y-dkuiğmu
hədləri aşıb onlara əməl etməsə, Allah-Təala onu cəhənnəm oduna daxil
edər, həmişəlik orada qalacaqdır. O şəxsdən ötrü həqir və zəlil edən əzab
vardır.

gْ ‫כ‬əُ rْ ِəًk1َ 5َ 4‫(أَ ْ)ر‬nْ ə‫ ُِכ‬fْ َِ ə‫ َא‬rَ)ِ -ْ ََِ ِ e‫א‬tَ mْ ‫ َ ا‬əsِ ْ iَ nəِ da‫َوا‬i)r-içqiandizındləanrı4nnızədfəarnkziişniaşaehdiədngləərtiinri,n(‫ا‬.‫ ُ(و‬Şِ aْ hَ iْ d‫َא‬
zina

kişi olsun, əgər zina edən evli olsa, (o zaman, gərək, daşlan-

sın), 3 kişi, iki qadın da kifayət edər. Fəqihlər belə fitva veriblər. Amma
a‫ا‬g‫ت‬y‫ ِو‬yəaُ ləِidُ nُbَْa‫ا‬i),nAö-ِzml)əliganü-əharor-lbTə4varəairnaxətlətasafiməonorndnalşəlmaaa4rrhıoaindleaəbvfnqilərəaarrydqkdoıəinəlşdıaihnəçşəraazbnh(isnoaidnaeqildaeəşirtədnımrə,htrə(əqs‫ت‬kbُ ionsi,şْ əeَmtْöd‫ا‬şaviansbh)ُıə.i‫א‬zd(eaَ lَdihًَ kiiِ brَevştَ səə)əُrَa–liəəُşrttk‫ا‬,ana(َ rikَkdiُْ aıَörh‫ ُכ‬.‫و‬lْıüَ‫ن)ِ(أ‬iْmْlَ–ِəََ

ərə getsinlər. (Bu ayə zina edən qadınlar haqqında nazil olubdur, amma kişinin

hökmü bu ayədə zikr olunmayıbdır. Bu hökm islamın ilk dövrlərində var idi. Bir

neçə müddətdən sonra bu əmr hökmsüz oldu, onun yerinə qamçı cəzası verildi.

Necə ki bundan sonra gələn Nur surəsində bəyan edilir ki, zinakar qadın və kişi-

nin hər birinə gərək 100 qamçı vurulsun. İnşallah Nur surəsinin təfsirində qeyd

olunacaq. Sıradakı ayə homoseksuallar haqqındadır).

lıq əəz1ma6bə)l(ienْ d‫ُכ‬əiْ nِq.‫א‬oَ (şِ H‫א‬uَ ِ loْ sَ ma‫ ِن‬,‫ا‬oَ (s‫א‬e‫و َا‬kَ ُ )s‫و‬u‫َ ُ–ذ‬aَ sl)liız–ğıkbniuşsi,üləsbrüudbtəuuntdiaekdiziilnnəənafdəkrəinmpiisso4onlnraaənfəohrnolşmaarhoaisdeəlkəzsiyouylaaəlr-t.
və

Homoseksuallıq son dərəcə çirkin əməl olduğuna görə, Allah-Təala ondan

ötrü müəyyən hədd cəzası verməyib, Hz. Peyğəmbərin rəyinə həvalə edibdir.

Amma zinadan ötrü müəyyən hədd cəzası təyin edib. Hz. Peyğəmbər ağıllı

və həddi-büluğa çatan homoseksualların qətlinə hökm veribdir (Tirmizi, Hudud,

24; Əbu Davud, Hudud 29; Tusi, Təhzib, X/54), amma əgər dəli, ya da həddi-büluğa
َəmْ َ‫وأ‬əَ l‫َא‬e‫َא‬ts‫ ْن‬əِ lَ ə)r-,
çatmamış olsalar, şəriət hakimi, gərək, onları ttəönvbbeəheedtisbins)a. l(e‫א‬hَ
əgər homoseksuallıq sübut olunmadan əvvəl
(‫ ) َ َ ْ ِ ُ ا َ ْ ُ َ א‬- siz də onlardan üz döndərib daha onlara əziyyət və əzab

239

Kəşfül-Həqayiq I
ْ ِ ‫﴾ ِإ َ א ا ْ َ ُ َ َ ا ِ ِ ِ َ َ ْ َ ُ َن ا َء ِ َ َ א َ ٍ ُ َ ُ ُ َن‬١٦﴿ ‫ِإن ا َ َכא َن َ ا ًא َر ِ ً א‬
‫﴾ َو َ ْ َ ِ ا ْ َ ُ ِ ِ َ َ ْ َ ُ َن‬١٧﴿ ‫َ ِ ٍ َ ُو َ ِ َכ َ ُ ُب ا ُ َ َ ْ ِ ْ َو َכא َن ا ُ َ ِ ً א َ ِכ ً א‬
‫ا ِّ َא ِت َ ِإ َذا َ َ َ َأ َ َ ُ ُ ا ْ َ ْ ُت َא َل ِإ ِّ ُ ْ ُ ا ْ َ َن َو َ ا ِ َ َ ُ ُ َن َو ُ ْ ُכ א ٌر ُأو َ ِ َכ‬

﴾١٨﴿ ‫َأ ْ َ ْ َא َ ُ ْ َ َ ا ًא َأ ِ ً א‬

etməyin. (Amma əgər homoseksuallıqları sübut ediləndən sonra tövbə etsələr,
e‫א‬oًdvəِ an‫ َر‬xd‫א‬tً ‫ا‬irəَ.z‫َن‬a(‫א‬bB‫) َכ‬uo-nhalayərəqddiaqənəthgəoönmt,üAorüslellmakhsəu-zTa.ləlOaarnldalaatrnödvaöbntəröüntirtüqöəvqbbəuətlnl ihedöbkiəbmymaünəsxaelbtuditqid.airtS)aı.rra(əَdha‫ ا‬mk‫ن‬ı‫ِإ‬

ayədə bəyan edir ki, nə zaman hansı günahkar şəxsin tövbəsi qəbul olunar).

oldalamznıma1sso7dınn)ırır(,aِ b(‫ٍا‬igَl‫א‬ümَ َ nَ َəaِ dُ h‫ََء‬ikْ el‫ا‬tə‫ا‬mr‫َنא‬iَ ə‫ ِإ‬h)yُ əaَ -ْlaَdhzaəَ qqِoiaqِ )lgəmüt-əınoşna,tşhöətıövxevbsdlbəəəərernddliəəərnqr,ləəö(brtٍu,rlgüِ üَektnْmia,ِ həo‫ َن‬kdgaُ Aünُ َnllsaaoُhh)nı-rn-Taəvçeaəilrləakoynikna-i

günahın çirkinliyinə agah oldular, tezliklə peşman olub tövbə edərlər,
g‫א‬dtöً üav‫ ِכ‬nhbَaaəh‫א‬ltəıًörِvbiَ nbi)liəm-nAəAildltlaələahnxhi-rT-eTədəəiasbaal,allamtqabaəəzkbnliuadlroə.nel(dəuْrənِirْn,َ tَiönnvُ əbəi‫ا‬nhə‫ب‬kُsviianُ lَhiın‫כ‬əqَ rdəِ َab‫و‬bnُ uiَ rl)ateg-ötavsbhibundə,ıtrAeödvklləbian,əhihn-eaT.dnəə(sُanıl‫ا‬laşə‫َن‬ər‫א‬nxi‫ َכ‬nə‫و‬sَ

əməl etsə, onu hikmət üzrə edər.

s‫ت‬aِaş‫א‬lkَ aِّ ar1rl‫ا‬8a‫ن‬o)َrl,(aُُ(nََ‫ ُْْت‬dَ )ْ‫ا‬aَ -ِْ ‫ا‬koَُi,ُْşَ ‫و‬əَiَ )nxَ -َd‫أ‬slAiَ əَrlöldَlaəəh‫ا‬c‫َذ‬n-ə‫ ِإ‬Tköə,taَrt)lüaa–ykovai,əztgaöoümvgnbaüaənnnhaaiı hqeqkdəəbaədrnuəldlraeərttndömavsənbokənbrlieaartzimntımöəəvzöbdlləəeürnym,iil(,tgə(ّəِ x‫ َِإ‬lii‫ل‬rِbَ ‫א‬əَ,ِ
‫ا ْ َ َن‬ ُ t-öْ ُVv) bə-əobeivrtaddxiəmt ak”xi. iö(rBləütemdləəüşoəaxşşəskixansrltəögrvöinbrəətrsö,ivdqbeəəybsəuirlq:də“ebİyunillddioirlmu).nə(nmْ ُöa‫َو‬zz‫َن‬gküiُ ,nöُ aَ lhüَ lmaِ r‫ا‬ıomnَ ‫و‬--َ
dan gəlib, küfr halətlərində dünyadan gedərlər. Bunlar axirətdə tövbə
l‫ ٌر‬a‫ א‬r‫ ُכ‬a)

etsələr də, tövbələri qəbul edilən deyildir, (çünki axirət təklif aləmi deyil).
(‫ )أُو َ ِ َכ‬- bu tövbəni təxirə salanlar və kafir eotlmanilşaikr.ü(çSüırna,d(a‫א‬kً ıِ َ‫أ‬a‫ًא‬y‫َ ا‬əَ h‫َא‬öْ kَ ْmَ‫)أ‬
- artıq şiddətli əzabı onlardan ötrü hazır ikْ iُ َ

barəsində nazil olubdur. 1-ci hökm odur ki, cahiliyyə zamanında əgər bir şəxs

ölüb onun gözəl bir arvadı qalsaydı, o şəxsin qohum-əqrəbasından biri – ya
qardaşı, ya əmisi, ya əmisi oğlu o qadının başına bir libas salardı. Yəni bu
qadın mənimdir, mən buna varisəm, o vaxt da o qadın başqa şəxsə ərə gedə
bilməzdi. 2-ci hökm - əgər bir şəxs öz qadınını sevməyib, ondan xoşlanma-

saydı, ona zülm və əziyyət edərdi. Ta ki o qadına verdiyi mehriyyəni ondan

240

Nisa surəsi
ُ ُ ُ ْ َ ‫َא َأ َ א ا ِ َ َآ َ ُ ا َ َ ِ َ ُכ ْ َأ ْن َ ِ ُ ا ا ِّ َ א َء َכ ْ ً א َو َ َ ْ ُ ُ ُ ِ َ ْ َ ُ ا ِ َ ْ ِ َא َآ‬
َ َ ْ َ ‫ِإ َأ ْن َ ْ ِ َ ِ َא ِ َ ٍ ُ َ ِّ َ ٍ َو َ א ِ ُ و ُ ِא ْ َ ْ ُ و ِف َ ِ ْن َכ ِ ْ ُ ُ ُ َ َ َ َأ ْن َ ْכ َ ُ ا َ ْ ًא َو‬
ُ ْ ِ ‫﴾ َو ِإ ْن َأ َر ْد ُ ُ ا ْ ِ ْ َ ا َل َز ْو ٍج َ َכא َن َز ْو ٍج َو َآ َ ْ ُ ْ ِإ ْ َ ا ُ ِ ْ َ א ًرا َ َ َ ْ ُ ُ وا‬١٩﴿ ‫ا ُ ِ ِ َ ْ ً ا َכ ِ ً ا‬

﴾٢٠﴿ ‫َ ْ ًא َأ َ ْ ُ ُ و َ ُ ُ ْ َא ًא َو ِإ ْ ً א ُ ِ ًא‬

artıqlaması ilə alıb, elə boşayardı. Necə ki bizim bu zəmanəmizdə də xalq bu
çirkin işə əməl edir. Bu iki hökmə görə Allah-Təala bu ayəni nazil etdi).

o‫ ً א‬lmْ ‫) َכ‬a1-q9ə)sri(zl‫ا‬əərُ hَiَ‫آ‬aölَlaəِln‫ا‬vqə‫َ א‬acَ‫أ‬da‫א‬ıiَn)zla-dreeıyyziloidmrilraa. nÖalzgıbəitximtriəyanalarşlvəaxarsrıliiəslrə,okl(a‫ء‬iَ mn‫ّ َ א‬iِk‫ا‬iism‫ا‬təُ iِs,َ əo‫ن‬lْ nəَ‫أ‬rl,aْ ‫ُכ‬öraَzləvraِ iَrniəsَ

ər seçərlər. ( َbُ ِ ə‫ ُا‬zُ ُiَ sْ ْiَ َnِ )iَ ‫ َ–و‬a)lt-ıabbkigriödztüəülrqməasdienıtnmizl.aərk(aYsəzənübiləmbbioneşdəainqbmaodanqınlalüraçırüahnəvbqesarddeıtinmylianəryidzianno.
(meُ hrُ ُiْyَ َ‫آ‬y‫א‬əَ ninِ ْ
zülmlə bir şey almaq caiz deyildir). (ٍ ِّaَ ُncٍ aَ qِ ‫א‬ aِ çَ ıqِ ْ -َ a‫ ْن‬şَ‫أ‬ka‫ ِإ‬r)
qadınlardan bir şey almaq olmaz, َ َ – boşanmaq üçün
zina etsələr, zina
y‫ف‬lsaəeِ ‫و‬rbrdُəəْabَoniْ ‫א‬nnِ )xləao-orşəanlallbəanəzrmtiıytahəy,səəabqtnsaeıdtezmtındməlaayə,krinylaoe. nl(yaəarُ,xstəşaُ bıُ ْəkvِbəi‫ َכ‬səg‫ن‬iْvzöِ əَ z)yzəei-lnrəişəgəvoəkernirllidqabəarbdıroıbənşfolataşanarrsmııensadelqaivnrmc.. a(əSiyəzُibb‫و‬də,ُ eboِys‫א‬niَilz‫و‬-َ.
Aَ ‫ْכ‬llَ a‫ْن‬hَ‫أ‬-Təَ َaَ l)a–hoəmşeiyni kşeiyxdoəşlsaimzdıərnsınöıtzr,üüçmoixdxeedyiilrirvkəi,m(‫ا‬əً nْ َ fəِ əِ tُ
(o‫אً ا‬lً sِْ ‫ َכ‬uَ )n‫ا‬-.ُ (Amma siz ondan agah deyilsiniz). v‫ا‬erَ َmْ iَ ‫و‬şَ

m‫ ِ ًא‬aُ q‫א‬2ً iْ 0‫ِإ‬s‫)َو‬tə‫ ً(א‬s‫َ ُא‬əَ ْ‫و‬nُ )ُ izُ-,ْ əَ َ‫أ‬bg‫א‬oəً ْrşَa*nُ bْaِinr‫وا‬qqُ aaُ dْdَ ıınnَ ıaَ b‫را‬mًo‫َא‬şeaْ hِ yrıibُy,‫ا‬yَ oəْ nd‫ ِإ‬uəْ nnُ ْ َ َə‫َوآ‬və‫ ٍج‬z‫ْو‬i‫َز‬n‫ن‬dَ ‫א‬ə‫ َכ‬bَ a‫ ٍج‬ş‫ْو‬q‫ َز‬a‫ َل‬b‫ َ ا‬iْrِ ْq‫ ا‬aُ dُ ‫ ْد‬ı‫َر‬nَ‫ن أ‬aْ ‫إ‬lِ ‫و‬-َ
ötrü çox mal vermiş olsanız

da, boşayanda onlardan o maldan bir şey almayın. Necə ala bilərsiniz?

Halbuki nəsə almaq açıq-aşkar günahdır.

(*Qeyd: Ayə işarə edir ki, İslam şəriətində qadınlara verilən mehriyyədə mü-
əyyən bir hədd yoxdur, onlara mehriyyə kimi çox mal da vermək olar, çünki ayədə
(qantar) çox mal mənasındadır. Zəməxşəri “Kəşşaf”da nəql edib deyir: “Ömər ibn
Xəttab xəlifə olanda minbərdə xütbəni bitirəndən sonra dedi: “Ey insanlar, qadınların
mehriyyəsini çox verməyin. Əgər Allah-Təala yanında artıq mehriyyə vermək yaxşı
bir əməl olsaydı, hər halda sizdən əvvəl Hz. Peyğəmbər onu edərdi. Halbuki heç bir
qadına 12 oqqa* gümüşdən artıq mehriyyə vermədi”. Bir qadın ayağa durub dedi:
“Ey əmirəl-möminin, niyə Allah-Təalanın bizə verdiyi haqqa mane olursan? Allah-
Təala Qurani-Şərifdə buyurur: “Əgər qadınlara bir (qantar) qızıl mehriyyə versəniz
də caizdir və rəvadır”. Amma sən deyirsən ki, mehriyyəni artıq verməyin”. Ömər
bu sözü eşidəndə dedi: “Hamı Ömərdən alimdir”. Ondan sonra üzünü səhabələrə

241

Kəşfül-Həqayiq I
‫﴾ َو َ َ ْ ِכ ُ ا َא‬٢١﴿ ‫َو َכ ْ َ َ ْ ُ ُ و َ ُ َو َ ْ َأ ْ َ َ ْ ُ ُכ ْ ِإ َ َ ْ ٍ َو َأ َ ْ َن ِ ْ ُכ ْ ِ َא ًא َ ِ ً א‬
ْ ‫﴾ ُ ِّ َ ْ َ َ ْ ُכ‬٢٢﴿ ً ِ َ ‫َ َכ َ َآ َא ُؤ ُכ ْ ِ َ ا ِّ َ א ِء ِإ َא َ ْ َ َ َ ِإ ُ َכא َن َא ِ َ ً َو َ ْ ًא َو َ א َء‬

ِ ‫ُأ َ א ُ ُכ ْ َو َ َא ُ ُכ ْ َو َأ َ َ ا ُ ُכ ْ َو َ א ُ ُכ ْ َو َ א َ ُ ُכ ْ َو َ َא ُت ا ْ َ ِخ َو َ َא ُت ا ْ ُ ْ ِ َو ُأ َ א ُ ُכ ُ ا‬
ِ َ ‫َأ ْر َ ْ َ ُכ ْ َو َأ َ َ ا ُ ُכ ْ ِ َ ا َ א‬

tutub dedi: “Siz məndən bu sözü eşidirsiniz ki, deyirəm, niyə mənə cavab vermirsiniz?
Halbuki məni elə bir qadın rədd edir ki, qadınların arasında çox da alim biri deyil”.
“Səhvini iqrar edən böyük pəhləvandır”, insafsızlar Ömərin insaf və mürüvvətinə
baxsınlar (Buxari, Təfsir, Nisa 6; Əbu Davud Nikah 23)).

(*Qeyd: 1 oqqa – oqiyyə 7 misqal yarımdır, 1 misqal 4,65 qr-dır).

21) (v‫ ًא‬erِ َdi‫א‬yً ‫א‬iَ nِ izْ ‫ ُכ‬mْ ِ e‫ن‬hَ ْrَiyَ‫وأ‬yَ ənٍ iْ َqaَd‫ ِإ‬ınْ ‫ ُכ‬laُ rْdَ anَ gْ َ‫أ‬erْ َi‫ َو‬aُlَa‫و‬sُ ıُnْ ıَ z?َ Hْ ‫َو َכ‬a)lb- unkeicəsizoilna
bilər ki,

aranızda yaxınlıq və əlaqə meydana gəlibdir. Sizinlə yoldaşlıq edib, yaxın

olduqları üçün qadınlar sizdən möhkəm əhd-peyman almışdılar. (Amma

əgər qadını cinsi əlaqədən əvvəl boşasalar, mehriyyənin yarısı qadına çatar).

- 22) ( ً ِ zَ a‫َء‬m‫ َ א‬a‫َو‬n‫א‬ıًnْ dَ ‫َو‬a ً َ ِ ‫َא‬ ‫ن‬aَ t‫כא‬aَ nُ ı‫إ‬nِ xَ aَ nَ ımْ َ ı‫َ א‬ilə‫ ِإ‬e‫ ِء‬v‫ א‬lَ əِّ n‫ ا‬əَ rdِ iْ,‫ ُכ‬b‫ ُؤ‬u‫آَ َא‬aَy‫َכ‬əَ o‫َ א‬nu‫ ا‬nُ ‫ِכ‬hْaَ raَ m‫) َو‬
(cahiliyyə oğul

olması haqqında nazil oldu). Ata-babalarınızın nikahlandığı qadınlarla

siz evlənməyin. Ancaq o ki, cahiliyyə zamanı olubdur, onlar bağışlanıb.

Həqiqətən, bu nikah zinadır və Allah-Təalanın düşmənçiliyinə səbəbdir,

atanın xanımı ilə evlənmək qəbih olan yola getməkdir. (Atanın nikahın-

da olan qadın onunla yaxınlıq etməsə də, oğula haramdır. Sıradakı ayədə

Allah-Təala islam şəriətinə görə, evlənilməsi haram olan qadınları bəyan edir.

Haram olmaq ya soy baxımındandır, ya da səbəb baxımındandır. Səbəbi iki

qisimdir, ya süd əmməklədir, (yəni bir uşaq bir qadından süd əmər), ya da

evlənməklədir (yəni bir yerdən qız almaqla onlarla qohum olmaqladır). Bu

qeyd olunan üç cəhət və bundan sonra qeyd olunan qadınlarla evlənmək ha-

ramdır).

(lms‫خ‬oِ aiَْzrı‫כ‬aُ ْnə‫ا‬lُn)a‫ا‬d2aَh-aeَ3lnaqaَv‫و)أ‬rَralh)(aəraknْm-dr‫ ُכ‬imaba,dْ َmşasəَırcikdqz.ııْlıərsHazَ)ilsr,ِّzəaüıُə(rnr)dçْıhı‫כ‬əُ,-zvanَ(,iْerds(ِ ralَ ْai‫ر‬amْ‫ُْכ‬bmَ‫ُأ‬yُ d‫ْא‬ə‫ا‬oidِş‫َت‬rlُəəd‫و‬.َ r‫)א‬u‫ َ(ا‬siَ ِ‫و‬ə.-üَُ َ)‫כ‬tُ(db‫א‬iُ-ْn‫َא‬i‫ ُכ‬bbَdbُ ai‫أُא‬əa‫ا‬l‫َو‬xَəc)َbıُr‫أ‬ım)ِ-uiqn-ıvnْ ıni‫ُכ‬aəzdzdُnl,‫ا‬ahaaَa(nnraَ lْ ırَ‫أ‬a‫ُכ‬s,‫و‬hَaroُ)(amınbَnr-‫א‬uardَıbmaz‫و‬ı7َ i,r)rq(no-sedْöily‫ُכ‬xzaəvdُaən‫א‬sَlqَbaoü‫و‬iَakl)luddauin-ırnbnndıqanaəaısncızfonzəılyql,arbara(braq‫ت‬ıdُıanşenıx‫א‬qyınَ ızَıadz‫و‬--َ,
olunubdur, amma Hz. Peyğəmbər ayənin hökmüylə süd əmməyi də soy kimi
sayıbdır: “Soy baxımından haram olan hər qadın süd əmmək baxımından da

242

‫َ ِ ْن َ ْ َ ُכ ُ ا‬ Nisa surəsi
ِ ِ ْ ُ ْ َ ‫َو ُأ َ א ُت ِ َ א ِ ُכ ْ َو َر َא ِ ُ ُכ ُ ا ِ ِ ُ ُ ِر ُכ ْ ِ ْ ِ َ א ِ ُכ ُ ا ِ َد‬

ْ ‫َد َ ْ ُ ْ ِ ِ َ َ ُ َא َح َ َ ْ ُכ ْ َو َ َ ِ ُ َأ ْ َא ِ ُכ ُ ا ِ َ ِ ْ َأ ْ َ ِ ُכ‬

haramdır” (Buxari, Şəhadət 7; Kuleyni, Kafi, II/39; Müslüm, Rada 1-2-9-12; Tusi, Təhzib,

VII/313-İstibsar, III/194; Əbu Davud, Nikah 6; İbn Macə, Sünən, Nikah 34), məsələn, bir

uşaq bir qadının südünü içsə, o qadın o uşağın anasıdır. O qadının əri onun

atasıdır. O qadının uşaqları bu kişidən olsunlar, ya da başqa kişidən, fərqi

yoxdur, süd uşaqları olsa, o süd içən uşağın qardaş və bacılarıdır. O qadının

bacısı o uşağın xalasıdır, o kişinin bacısı o uşağın bibisidir. Süd əmməklə soy

arasında heç bir fərq yoxdur. Hər o qadın ki, soy baxımından haramdır, süd

əmmək baxımından da haramdır. Süd ilə haram olmaqda bir neçə şərt vardır:

1. O süd, gərək, doğum südü olsun, yəni qadın doğsun və ondan süd əmələ

gəlsin. O vaxt o süddən əgər bir uşaq içsə, o qadının yuxarıda qeyd olunan

qohumları ona haram olar, amma əgər doğmamış bir qadının südü olub bir

uşağa o süddən versə, onlar ona haram olmaz. 2. Gərək, o qadının doğumu

şəriət nikahı ilə olsun, əgər zina yolu ilə doğsa, o süddən bir uşağa versə,

onlar ona haram olmaz. 3. Bir gün, ya da bir gecə, ya da 15 dəfə o qadından

süd içməlidir, əgər bundan az içsə, yenə onlar ona haram olmaz. 4. Bir gün, bir

gecə, ya da 15 dəfə arasında bir dəfə başqa qadından , ya da öz anasından süd

içsə, məsələn, gecəni bir qadından süd içsə, ondan sonra bir başqa qadından bir

dəfə süd içsə, ondan sonra yenə o gün birinci qadından süd içsə, tamamən, ya

da 5 dəfə bir qadından süd içsə, ondan sonra 15 ədədi tamam olana qədər yenə

10 dəfə birinci qadından süd içsə, hər iki halda onlar haram olmaz. 5. Gərək, o

süd içən uşağın 2 yaşı tamam olmasın, əgər iki yaşı tamam olandan sonra süd

içsə, onlar haram olmaz. Bu məsələ süd əmmək haqqında müxtəsər şəkildə qeyd

olundu ki, bu kitaba baxanlar bəsirətli olsunlar, yoxsa bu məsələlərin yeri bu

kitab deyildir. 4 növ qadın da evlənmə (qız alma) yolu ilə haram sayılır. 3 qis-

mi əsl haram olanlardır ki, heç vaxt onlar halal olmaz, bir qismi müvəqqətidir,

müvəqqətilik ünsürü yox olandan sonra haramlığı qalxıb halal olar. Əsl haram
roılnanızıbnuaünçalnaörvı,dü(erləkik, iqbeiyrdşəoxlusnbuirr:)qa(dْ ı‫ ُכ‬nِ ‫א‬laَ ِ e‫ت‬vُ l‫א‬əَ nُ‫أ‬d‫ َو‬i),
- haramdır sizə qadınla-
nikah sayəsində o qadının

anası o şəxsə haram olar, ona yaxınlaşmamış qadını boşasa da, onun anasını
oِ ldu‫ ا‬ğُ ‫ُכ‬uُnِ ‫א‬uَ ‫ َر‬z‫َو‬
ala bilməz. Çünki nikahlanmaqla qadının anası ona haram olar). ( bir qadınla
ِ qِ aْ dُ ْ ıَ n‫ َد‬larِ ın‫ ا‬qُ ı‫ ُכ‬zِ l‫א‬aَ rِ ıْ kِ i,ْ ‫ ُכ‬o‫ ِر‬nlُ aُra ِ ) - bir də haramdır sizə əlaqədə
o tərbiyə veribsiniz. (Yəni bir şəxs

evlənsə, o qadının əvvəlki ərindən qızı varsa, o şəxs o qadınla əlaqədə olandan

sonra o qız o şəxsə haram olar. Əgər yaxınlıq etməmiş o qadını boşasa, onun

qızını ala bilər. Amma qadının anası belə deyildir. Necə ki qeyd edildi, qadının
oonlalra)r.ı(bْ ‫ ُכ‬oْşَ aَ s‫َح‬a‫א‬nَ ُız,َ vِaِ xْ tُ oَ n‫ َد‬l‫ا‬aُrı‫ُכ‬nَ qْ َız‫ ْن‬laِ َ )-
anası nikah sayəsində o kişiyə haram َ ْ
- əgər qadınlarla əlaqədə olmayıb, o
rını almaqda sizə heç bir günah yoxdur. ( ْ ‫ ) َو َ َ ِ ُ أَ ْ َא ِ ُכ ُ ا ِ َ ِ ْ أَ ْ َ ِ ُכ‬- bir

243

Kəşfül-Həqayiq I
‫﴾ َوا ْ ُ ْ َ َא ُت ِ َ ا ِّ َ א ِء‬٢٣﴿ ‫َو َأ ْن َ ْ َ ُ ا َ ْ َ ا ْ ُ ْ َ ْ ِ ِإ َא َ ْ َ َ َ ِإن ا َ َכא َن َ ُ ًرا َر ِ ً א‬
َ ِ ِ ْ ُ ْ ‫ِإ َא َ َ َכ ْ َأ ْ َ א ُ ُכ ْ ِכ َא َب ا ِ َ َ ْ ُכ ْ َو ُأ ِ َ ُכ ْ َא َو َرا َء َذ ِ ُכ ْ َأ ْن َ ْ َ ُ ا ِ َ ْ َ ا ِ ُכ‬
ِ ِ ْ ُ ْ َ ‫َ ْ َ ُ َ א ِ ِ َ َ َ א ا ْ َ ْ َ ْ ُ ْ ِ ِ ِ ْ ُ َ َ ُ ُ ُأ ُ َر ُ َ ِ َ ً َو َ ُ َא َح َ َ ْ ُכ ْ ِ َ א َ َ ا‬

﴾٢٤﴿ ‫ِ ْ َ ْ ِ ا ْ َ ِ َ ِ ِإن ا َ َכא َن َ ِ ً א َ ِכ ً א‬

də haramdır sizə öz nəslinizdən olan oğullarınızın qadınları, (oğlanlar əgər

qadınlarını boşasalar, ataya onları almaq haramdır. Hərçənd oğlanlar onlarla ya-

xınlıq etməmiş də boşasalar belədir, çünki oğlun xanımı nikah sayəsində ataya

haram olar, necə ki atanın xanımı nikah sayəsində oğula haram olur. Haramlığı
ْiَk‫א‬isَ in‫ِإ‬i ِbْ iَ rْ ُ yْ ‫ا‬erَ dْ َ ə‫ا‬ öُ zَ üْ nَ ‫ن‬üْ َ‫أ‬z‫ َو‬ə)
müvəqqəti olan 3 qisim qadın da bunlardır:) ( hَ َ əَr
- haramdır sizə iki bacını bir yerdə almaq,

xanım etmək, ancaq keçmişdə olanlar olub-keçibdir. Amma sizə haramdır.

(Bu haramlıq müvəqqətidir, çünki iki bacını bir yerdə almaq haramdır, ayrı-

ayrılıqda haram deyil. Birini alıb boşayandan sonra, ya da vəfat edəndən sonra
aolnmuaqtəorlkare)d. ə(‫א‬nً şِ ə‫ َر‬x‫ا‬s‫ ًر‬ləُrَ ə ‫َن‬A‫ َכא‬llaَ h‫ ا‬-‫ن‬T‫) ِإ‬əa-laikirəbhamcıneıdaiblı,bo,nolnardıabnasğoınşlraa-
o birini də
tövbə edib

yandır. (Əvvəlki peyğəmbərlərin zamanında iki bacını almaq caiz idi, Yaqub

peyğəmbər dayısının iki qızını bir yerdə almışdı, böyüyünün adı Lea, kiçiyinin

adı Rahel olub Yusifin anası idi).

oedlaənn2qv4aa)dxı(nt‫א ِء‬əı َsaِّilr‫ا‬meَ adِ qi‫ت‬bُ c‫א‬asَ iaَzhْdibُeْy‫ا‬o‫َو‬il)ldd-uirbğ)i.ur(ndْ u‫ ُכ‬əzُ ‫א‬əَərْ rَ‫أ‬dliْəq‫ َכ‬oaَ lَda‫א‬ınَnlqa‫ ِإ‬a)rd-isıantnilsacnaraqsdimzırə.üOhşraqirkaaldməırndləlıarc.ri(hsƏiazrdəi
Thaəlaalladnıırn. (hْ ö‫ ُכ‬kْ َ mَ ِ ü‫ا‬d‫ب‬üَ r‫َא‬,‫ ِכ‬s)i-zdhəanraömtrüolyaanzıolıqba, dhıençlavraxkti,dqəeyyişdilmoluəzn.dHuə, mo,iAşəllsaihzə-
hbqauarsdıausmrizdkəıir,h. as(ilzْa‫ ُכ‬liِd‫ذ‬sَ mı‫ء‬rَ ‫ا‬.‫ر‬əَ ‫(و‬tَ َ ‫א‬sَ aِ hِْ ‫ ُכא‬iَbَ ُ i oِْ َُl‫وأ‬uَ )َ b-ِ,
َ amma bu qeyd olunan qadınlardan baş-
ِziْ nُ aْk‫ ُכ‬aِ ‫ا‬rَ ْoَ ِlm‫ ُ ا‬aَ yْ َ ı‫ن‬bْ َ‫)أ‬h-aAlalllaqha-dTıənallaarnı ıanxitsatrəıybi
(ُoÇ‫ َر‬nülُ naُ‫أ‬kr)ai–meövezhləmrniyaəynlıədnləıəznzdzsaəontnarmlamelahəğzrızinyəytqəaarlvşdıeılğrığıənısnıizndaiqzda.ıdr(.ıBnُ luaُ mrَ َ ınehmُ rْ iِ eyhyِ ِ rəinْ yُiْyvَ əْelَ rəْmr‫ ا‬i‫א‬ənَkiَ
tapıb, mِ َ eْ ‫ا‬hِ rْ iَ yْ yِ əِ nِ iْ
ً َ َِ
verin.
vacibdir, gərək, vacibə əməl edəsiniz). (ِ َ ُmْ َ ü‫َ ا‬əَ y‫א‬yَ əِ nْ l‫ ُכ‬əْşَ dَ i‫َح‬r‫א‬əَ nُ dəَ ‫َو‬n)
- siz ər və arvad bir məbləğə razı olub

sonra əgər onu dəyişdirib, başqa bir mehriyyə müəyyən etsəniz, onda

sizə heç bir günah yoxdur. (Yəni mehriyyəni müəyyən edəndən sonra qadın

mehriyyəsinin tamamını, ya da yarısını, məsələn, ərinə bağışlasa, ya da əri
əghüvnaahlınydoaxnduarg).a(h‫א‬dً ı‫ ِכ‬r,َ o‫א‬nً lِ aَ r‫ن‬lَ a‫ َכא‬hَ i‫ا‬k‫ن‬m‫) ِإ‬ət-
onun mehriyyəsini artıq versə, heç bir
həqiqətən, Allah-Təala bəndələrinin

üzrə rəftar edəndir. (Sıradakı ayə kənizlə evlənmək barəsində nazil olubdur,

ondan ötrü Allah-Təala 3 şərt qoşubdur: Allah-Təala razı deyil ki, azad şəxs

244

Nisa surəsi
ُ ‫َو َ ْ َ ْ َ ْ َ ِ ْ ِ ْ ُכ ْ َ ْ ً َأ ْن َ ْ ِכ َ ا ْ ُ ْ َ َא ِت ا ْ ُ ْ ِ َא ِت َ ِ ْ َא َ َ َכ ْ َأ ْ َ א ُ ُכ ْ ِ ْ َ َ َא ِ ُכ‬
‫ا ْ ُ ْ ِ َא ِت َوا ُ َأ ْ َ ُ ِ ِ َ א ِ ُכ ْ َ ْ ُ ُכ ْ ِ ْ َ ْ ٍ َא ْ ِכ ُ ُ ِ ِ ْذ ِن َأ ْ ِ ِ َو َآ ُ ُ ُأ ُ َر ُ ِא ْ َ ْ ُو ِف‬
َ َ ‫ُ ْ َ َא ٍت َ ْ َ ُ َ א ِ َ א ٍت َو َ ُ ِ َ ا ِت َأ ْ َ ا ٍن َ ِ َذا ُأ ْ ِ َ ِ ْن َأ َ ْ َ ِ َא ِ َ ٍ َ َ َ ْ ِ ِ ْ ُ َא‬
﴾٢٥﴿ ٌ ِ ‫ا ْ ُ ْ َ َא ِت ِ َ ا ْ َ َ ا ِب َذ ِ َכ ِ َ ْ َ ِ َ ا ْ َ َ َ ِ ْ ُכ ْ َو َأ ْن َ ْ ِ ُوا َ ْ ٌ َ ُכ ْ َوا ُ َ ُ ٌر َر‬

kənizi özünə arvad etsin, ancaq bu 3 şərtlə icazə verir: 1. Gərək, o şəxsin azad
qadın almağa maliyyə imkanı olmasın, əgər azad qadın almağa imkanı varsa,
kənizlə evlənə bilməz). 2. Gərək, o kənizin sahibinin izni olsun, sahibindən
izinsiz onunla evlənə bilməz. 3. Gərək, o şəxs kənizlə də evlənməsə zinaya
düşməkdən qorxsun. Bu 3 şərt mövcud olandan sonra kənizlə evlənə bilər, bu
şərtlər kənizlə evlənmə şərtləridir. Amma kənizə malik olan şəxsin onu özünə
arvad etməsi üçün heç bir şərt yoxdur).

min 2v5ə)s(a‫ت‬lِ e‫א‬hَ ِ aْ ُ zْ ‫ا‬a‫ت‬dِ ‫א‬qَ aَ dْ ıُnْ ‫ا‬laَ r‫ِכ‬laْ َ e‫ ْن‬vَ‫ أ‬ləً nْ َməْ ‫ُכ‬yْəِ mْ ِ aَ lْ bَ aْ xَ ıْmَ ‫َو‬ı)nd–asnizidməknakniımoilnmmasöa-,
(a-ْ b‫ُכ‬routِ ‫א‬ı,qَvkadِ əِ )xınrt-,izsyAliəozlxəleasvhacla-əkTinzəmədnaiəilrzyalikənsrii,ibzniəinrliiimnnicmiazindaşıənə,rıAtnoidllıalziardnh)a,-mn(T‫ت‬öِəam‫א‬agَ lِ aaiْnhnُ ْdı‫ا‬knıُər‫ُכ‬,ynِaib‫א‬zَnَilَlıəinrrْ diِ kaaْ i‫ُכ‬,ləaُ s‫א‬ssaَiızْsnَ‫أ‬iınozْ l.‫َכ‬aimَn(َ ُ ai‫ َא‬mَnْ َ‫أ‬ıْanُ ِnı‫ َا‬z‫و‬-)َ
dır. ( ٍ ْiَmْ aِ nْ d‫ ُכ‬aُ
(Çünki şْ əَ r)ik- ssiinzimz.öAmzaindləqravdəınmlaöemvliənnkməənkizilmərkbainr-ınbıizrionlimzdaədnıqsidnaiz),.
sg-ş(vvoəəəearnrrِ tgzِəidrabiْ kaizَ‫أ‬dr,,l‫)ِن‬oio(.‫ذ‬nْonٍِ dlِ(klَa‫ف‬aəəِnِrُn‫אو‬daَ iُqِəzُْ əaَl‫َכ‬öِ əzdْْ zَْ‫א‬ri‫ِأَא‬ıyَln‫)ن‬əiْ əfrlِ–ftَaُ i)ə‫ر‬nsَret-aıdltniُəhməُ‫أ‬vginəbəəəzyrlösُaəitaznrbrُliiَ‫آ‬.üıenn‫و‬nَ h(a)iaı‫ت‬nnٍoşe-n‫א‬iltzyuَksanaəِbə‫א‬tlirnəuَyzıiُrslitz,ənımlَ(əamْq‫َب‬arkِ əsiö‫ا‬a‫ت‬dnıٍَmnrəَ ‫ْא‬lَmro‫ا‬ianَlَrgemْ.kِəh(ُ‫ت‬arər)ِ ənsi‫א‬y-ıkَiِnzy,َ(ْlləkaُə‫أ‬eْ lərr‫ا‬və‫ َُذ‬.nllrِْə‫ا‬i(َii*)z‫ن‬nٍel-‫َا‬ivəoَ َərllْyərəa‫أَא‬anَən‫ت‬nxiِ gnəş‫ا‬kُ eَıs,ətْiِ(dşhnِbəəiُiukkztِdldi2َْ ə‫و‬lَiَ-ədَrr)c)َnəə)-i,

əzab edilsin. (Azad zinakar qadının cəzası 100 qamçıdır).

(*Qeyd: Ərdə olan kənizin cəzası, gərək, ərdə olan azad qadının cəzasının ya-
rısı qədər olsun. Ərli azad qadının zina cəzası rəcmdir (daşqalaq edilmədir). Bunun
yarısı təsəvvür edilməz. O səbəbdən ərli kənizin zina cəzası subay azad qadının zina
cəzasının yarısı qədər - 50 qamçı təyin edildi).

n(‫כ‬ıَ nِ ‫ َذ‬z) ə–rəbruv, əkəmnəizşləəqeqvəltəinnmə dəkü,şm( ْ ə‫ ُכ‬kْ ِdəَ nَ َ qْ ‫ ا‬oَrxِ َanْ şَ ِə)x-slsəirzəmcöamizdinirl.ər(Ydəənnizəingaər-
kəniz almasa, azad qadın almaq da ona müyəssər olmasa, zinaya düşəcəyi
üeْ v‫כ‬çُ ülَ )ənn-mkaəəmnkimdzəaanlaəqgboəirlruərss)aə.nb(ıBizr)u,e3ds-iizcbdü,əş(naəzrötadtdirrüqkaibd,uıən,vvyaləaalxdbşəıidlqəıenry.əd(qٌ oəlِdu‫َر‬ənr‫ر‬dٌ nuُ ə)َ .fs(ُ iٌ n‫َوْا‬iَ )z‫ا‬i‫و‬-kُ Aِəْlnlَ iaz‫ ْن‬hlَ‫أ‬ə‫و‬-َ

245

Kəşfül-Həqayiq I
ُ ‫﴾ َوا‬٢٦﴿ ٌ ‫ُ ِ ُ ا ُ ِ ُ َ ِّ َ َ ُכ ْ َو َ ْ ِ َ ُכ ْ ُ َ َ ا ِ َ ِ ْ َ ْ ِ ُכ ْ َو َ ُ َب َ َ ْ ُכ ْ َوا ُ َ ِ ٌ َ ِכ‬
‫﴾ ُ ِ ُ ا ُ َأ ْن‬٢٧﴿ ‫ُ ِ ُ َأ ْن َ ُ َب َ َ ْ ُכ ْ َو ُ ِ ُ ا ِ َ َ ِ ُ َن ا َ َ ا ِت َأ ْن َ ِ ُ ا َ ْ ً َ ِ ً א‬
ِ ِ ‫﴾ َא َأ َ א ا ِ َ َآ َ ُ ا َ َ ْ ُכ ُ ا َأ ْ َ ا َ ُכ ْ َ ْ َ ُכ ْ ِא ْ َא‬٢٨﴿ ‫ُ َ ِّ َ َ ْ ُכ ْ َو ُ ِ َ ا ْ ِ ْ َ א ُن َ ِ ًא‬
ْ َ ْ َ ْ َ ‫﴾ َو‬٢٩﴿ ‫ِإ َأ ْن َ ُכ َن ِ َ א َر ًة َ ْ َ َ ا ٍض ِ ْ ُכ ْ َو َ َ ْ ُ ُ ا َأ ْ ُ َ ُכ ْ ِإن ا َ َכא َن ِ ُכ ْ َر ِ ً א‬

﴾٣٠﴿ ‫َذ ِ َכ ُ ْ َوا ًא َو ُ ْ ً א َ َ ْ َف ُ ْ ِ ِ َא ًرا َو َכא َن َذ ِ َכ َ َ ا ِ َ ِ ً ا‬

Təala sizin günahlarınızı bağışlayıb, sizlərə rəhm edib, kənizlə evlənməyi

caiz görübdür.

Allah26-T) ə(aٌ l‫כ‬aِ nَ ınٌ ِ iَstُ əy‫ َوا‬i ْo‫ ُכ‬dْ َuَ r‫َب‬ki,ُ َ ‫َو‬diْn‫ ُכ‬iِ ْ َehْ kِ aَmِ ı ‫ا‬vَəَ ُsizْ ‫ُכ‬əَ ِfaْ َ y‫ َو‬dْa‫ ُכ‬lَı oَ ِّlَ aُ ِ nُ ı ‫ا‬bُ əyِ ُ a) n-

etsin, (o səbəbdən sizə kənizlə evlənməkdə 3 şərt qoşdu). (İstər ki,) sizdən

əvvəlki peyğəmbərlərin şəriətlərinə sizi hidayət edib bildirsin ki, halal və

haram təkcə sizdə olmayıb, əvvəlki ümmətlərdən ötrü də halal və haram

qoyulubdur. (Necə ki Allah-Təala Qurani-Şərifdə bir neçə yerdə Tövratın

bəzi ehkamlarını bəyan edibdir). Və (istər ki,) hər bir müsibət və günahı-

nızın tövbəsini sizdən qəbul etsin. Allah-Təala bəndələrinin xeyrindən

agahdır. Onlardan ötrü hikmət üzrə ehkam veribdir.

Allah27-T) ə(a‫ א‬lً aِ nَ ın ً iْsَ tə‫ا‬yُ i ِoَ d‫ْن‬uَ‫أ‬r‫ت‬kِ ‫ا‬i,َ َ siz‫ا‬d‫ن‬əَ nُ ِxَ eyَ irِ ə‫ ا‬mُ əِ ُl‫ َو‬mْ e‫ ُכ‬yْ َdَ an‫ َب‬a ُgَ ə‫ن‬lْ sَ‫أ‬inُ kِ ُ i,ُ s‫وا‬iَ z)in-

tövbənizi qəbul etsin. Amma nəfsə tabe olan fasiq şəxslərin istəyi odur ki,

sizi günaha salsın. Ta ki haqdan batil tərəfinə böyük meyil edəsiniz ki,

(islam dinindən çıxasınız, o vaxt da siz ilahi əzaba düçar olasınız).

ki, d2in8i)e(h‫ًא‬kِamَ ‫ن‬ıُ ‫א‬siَ zْ ِdْ ‫ا‬ənَ ِ öُ t‫ َو‬rüْ ‫ ُכ‬aْ sَ anَ ِّeَtsُ i‫ن‬nْ َ‫أ‬. ُ ‫ا‬ ُ kِiُ ) - Allah-Təalanın istəyi odur
Ta harama düşməyəsiniz. Amma

insan zəif şəkildə yaradılıbdır, səbir edib nəfsani arzularından özünü sax-

layan deyildir. (İlahi, insanı zəif halda yaradan sənsən, bu zəifliklə bizə rəhm

edib, bizi cəzalandırma.

- ma2l9la)r(ı‫ا‬nُ ıَzَ‫آ‬ı َ ِ ‫ا‬ a‫َ א‬raَ‫א أ‬nَ )ız-deay iman ogləatnirəynolşlaəxysleəmr,ə(yِ inِ ‫א‬,َ ْ ‫ ِ(א‬mْ ‫ ُכ‬əَsْ əَ lْə‫ ُכ‬nَ ‫ا‬,َ oْ َ‫أ‬ğ‫ ا‬uُ r‫ْ ُכ‬lَuqَ ),
öz batil
xyqْ ‫ُכ‬əeaytْziِ aar‫ض‬nmnəٍıəbt‫ ا‬y,َ ,َ iqonْun.َ mSd‫ ًة‬ia‫ر‬aَz‫א‬nrَh,ِyaf)aem–yizıinanvın.zəc(vaqْ a‫כ‬qُəhsَ qbiُ dْaَ‫أ‬yşr‫ا‬oəşُlxıُllsaıْ َqrklıiıَ m‫و‬iَ rl)əias–zminıölaiızzqlü.lyaHneüeemzçdəibklkəiirmnhnaitəriofcaəlamarrinədqtışərəyt)xlo.əsl(uly‫َن‬əerit‫ ُכ‬iliəَrqm‫ْن‬məَ‫أ‬təalkəl‫ِإ‬
(cOaizsədbeəybidldəinr.z(ə‫א‬rً ərِ l‫َر‬i şْ ‫ُכ‬eyِ ‫ن‬lَ ə‫َכא‬riَ ‫) ِإن ا‬
sizə - həqiqətən, Allah-Təala sizə rəhm edəndir.
qadağan edir).

batil3y0o) l(la‫ً ا‬ xِ aَ lِq‫ا‬ın َmَ a‫כ‬lَ ıِn‫ َذ‬ı‫ َن‬y‫כא‬eَ ‫و‬yَ i‫ا‬b‫א ًر‬,َ zِ üِ lmْ ُ ‫ف‬vَəْ dَ َü‫א‬şًmْ ُ ə‫َو‬nç‫ ًא‬i‫وا‬lَ iْkُ ‫َذ ِ َכ‬ bْ َ irْ َ inْ iَ ‫و‬öَ )ld-ükrismə,
edib

246

Nisa surəsi
‫﴾ َو َ َ َ َ ْ ا َא‬٣١﴿ ‫ِإ ْن َ ْ َ ِ ُ ا َכ َא ِ َ َא ُ ْ َ ْ َن َ ْ ُ ُ َכ ِّ ْ َ ْ ُכ ْ َ ِّ َא ِ ُכ ْ َو ُ ْ ِ ْ ُכ ْ ُ ْ َ ً َכ ِ ً א‬
‫َ َ ا ُ ِ ِ َ ْ َ ُכ ْ َ َ َ ْ ٍ ِ ِّ َ א ِل َ ِ ٌ ِ א ا ْכ َ َ ُ ا َو ِ ِّ َ א ِء َ ِ ٌ ِ א ا ْכ َ َ ْ َ َوا ْ َ ُ ا‬
‫﴾ َو ِ ُכ ٍّ َ َ ْ َא َ َ ا ِ َ ِ א َ َ َك ا ْ َ ا ِ َ ا ِن َوا ْ َ ْ َ ُ َن‬٣٢﴿ ‫ا َ ِ ْ َ ْ ِ ِ ِإن ا َ َכא َن ِ ُכ ِّ َ ْ ٍء َ ِ ً א‬

ْ ‫َوا ِ َ َ َ َ ْت َأ ْ َ א ُ ُכ‬

tezliklə onu şiddətli odun əzabına yetirərik. Bu əzab etmək Allah-Təala
üçün asandır. Heç bir günahkar onun qüdrətindən çıxa bilməz.

möm3i1n)lə(r‫)א‬,ً ِ ‫ً َכ‬ َ siْ zُ qْ a‫ ُכ‬dْ ِağْ ُ ‫و‬aَ nْ ‫ُכ‬oِl‫א‬uَ ِّ nَ anْ ‫ ُכ‬bْ َ öyْ üِّ ‫ َכ‬kُ gُ ْ üَ n‫َن‬aْhَ dْ ُ a‫א‬nَ *َ ِ ç‫َא‬ə‫ َכ‬k‫ا‬inُ ِsَ əْ nَ i‫ن‬zْ ‫ِإ‬,)b–iz(deyə
əgər

sizin kiçik günahlarınızdan keçib bağışlayarıq. Sizi gözəl və hörmətli bir

məkana daxil edərik.

(*Qeyd: Böyük günahlar: zina, homoseksuallıq, adam öldürmə, qeybət, şərab
içmək, qumar oynamaq, oğurluq kimi günahlar, kiçik günahlar: söyüş söymək, na-
məhrəmə pis gözlə baxmaq, boş sözlər danışmaq kimi günahlar).

digər3l2ə)ri(niٍzəْ َ üsَ tَ ünْ ‫ ُכ‬eَ dْ iَ bِ.ِ Bُ ö‫ ا‬yَükَ n‫ َ א‬em‫ ْ ا‬əَ tَ َ vəَ ‫) َو‬ru-zAilləlrahb-əTxəşaelatdsiyizidşəənxsbəəhziənsəizdi
edib, onda olan ruzini təmənna etməyin. Allah-Təala bəndələrinin

əhvalından agahdır. Hər şəxsin öz səyinə görə, ona ruzi təyin edibdir. Heç
(‫ا‬bnَiəُ rْsَ َiَ ‫כ‬şbَْ ‫اْכ‬ə‫ا‬vx‫א א‬əsِə)hِ A-isٌ klsləiaşِ hviَ la-ə‫ ِء‬Tr‫א‬rddَəِّ aıərِ ln‫و‬.َa)(nöA–ıtnrllqüaiahşöd-lzəTırnəqilanaaləzraadhenatədnirrıbaqöizltrarşerüətımxşdseəəəyk,lökəczirşadiqi,əzaynzdaapednayadyilqıdqvaiəldra.ıhrn(ıiasٌ şsqeəayِ zvَlaəa‫ل‬nِrr‫א‬cddَ əvıِّ rnə.ِ
ticarətdəki səyinə görə öz nemətindən bəxş edər. Qazanc üçün səy edən səy

etməyənlə bərabər olmaz. Bu ayə buna dəlildir ki, qadınların ticarətlə məşğul
olması caiz və halaldır. Bir də şəxsin öz səyinə görə, Allah-Təala ona ruzi
bəxş edər. Var-dövlət və nemət sahiblərinə həsəd etməyin, onlar səy edib ruzi

üçün çalışdıqlarına görə, Allah-Təala da onlara böyük nemətlər bəxş edibdir.
Allah-Təala xəsis deyil, əgər siz də onlar kimi səy edib ruzi üçün çalışsanız,
Allah-Təala sizə də səyinizə görə lütf edər.)

öz (ِ ِ ْ َ ْ mAِ َləlra‫ ا‬hh‫ ا‬ə-ُ َTmْ ə‫ا‬ə‫و‬aَ t)lian–dhqəəanrzbasiinzrcəşeüryçudüzəninbsaəəgxyaşeheddtisıbri,nAh. lə(lr‫א‬aً hbِ -iَ Tr‫ء‬əٍşaəْ xlَ asdiِّna‫ ُכ‬nsِ ə‫ َن‬iy‫א‬s‫כ‬iَ tnəَəy‫ا‬ign‫ن‬ö‫ِإ‬rk)əi-,,
lütf və

həqiqətən,

ona ruzi bəxş edər.

33) (‫َن‬ dُ üَ ْ nَ ْy‫َوا‬ad‫ ِن‬a‫َ ا‬ ِ n‫ َ ا‬əْ ‫ا‬ k‫ َك‬iَ qَ o‫ א‬yِ ubَ ِ ‫ا‬gَ eَ d‫َא‬iْrَ lَər,ٍّ ‫ُכ‬oِn‫ َو‬l)a-rdaatna-öatnraü və digər qohum-
əqrəbalar varislər təyin et-

mişik. (Gərək, həmin varislər onlardan miras alsınlar, necə ki əvvəldə
qeyd olundu). ( ْ ‫ ) َوا ِ َ َ َ َ ْت أَ ْ َ א ُ ُכ‬- bir də o şəxslər ki onlarla əhd edib, and

247

Kəşfül-Həqayiq I
َ َ ‫﴾ ا ِّ َ א ُل َ ا ُ َن َ َ ا ِّ َ א ِء ِ َ א‬٣٣﴿ ‫َ َ ُ ُ ْ َ ِ َ ُ ْ ِإن ا َ َכא َن َ َ ُכ ِّ َ ْ ٍء َ ِ ً ا‬
ُ ‫ا ُ َ ْ َ ُ ْ َ َ َ ْ ٍ َو ِ َ א َأ ْ َ ُ ا ِ ْ َأ ْ َ ا ِ ِ ْ َא א ِ َ א ُت َא ِ َא ٌت َ א ِ َ א ٌت ِ ْ َ ْ ِ ِ َ א َ ِ َ ا‬

ْ ‫َوا ِ َ َ א ُ َن ُ ُ َز ُ َ ِ ُ ُ َوا ْ ُ ُو ُ ِ ا ْ َ َ א ِ ِ َوا ْ ِ ُ ُ َ ِ ْن َأ َ ْ َ ُכ‬

içibsiniz ki, bir-birinizdən miras aparasınız, gərək, o əhdə vəfa olunsun.
p( ْaُ yَ laِ rَ ınْ ُ ı ُ َ َ ) - ey əhd edən
verin. (Bu şəkildə şəxslərin varisləri, onlarla əhd edən şəxslərə
miras almaq cahiliyyə zamanında var idi. Şəriət

onu təsdiq etmişdi. Bəzi təfsirçilər deyiblər: “Bu miras islamın ilk dövründə

var idi, sonra hökmsüz edildi”. Əhd edib and içənlərə bir-birilərinin malından

öləndən sonra 6-da bir hissə verirdilər. Məsələn, iki nəfər bir-birinə deyərdi:

“Mənim qanım sənin qanındır, mənimlə savaşan şəxslə, gərək, sən də sava-

şasan. Mənimlə sülh edən şəxslə gərək sən də sülh edəsən. Mən səndən mi-

ras alım, sən də məndən miras al”. Elə ki bu sözləri deyib, bir-birilərinə and

içdilər, hansı əvvəl ölsə, digəri onun malından 6-da bir hissə miras alardı).
a(‫ا‬gً aِ hَ d‫ ٍء‬ırْ .َ ِّ ‫ ) ِإن ا َ َכא َن َ َ ُכ‬- həqiqətən, Allah-Təala bütün şeylərə şahid və

rlaaٍ rْdəَ da3nə4َ b)َ ü(ْvs‫ُ ِء‬t‫א‬eürََ ّnِmْ ‫ َا‬eəُ dy‫ َا‬iəَ bَ ‫َن‬qdəiَ r)ُ y‫ا‬.-y(َ ubK‫ل‬muُ i‫א‬şَ iditlِّ uaə‫)ا‬rərdtl-aəorkon.ilaş(aiQnlgəaörydraıqənxdalşaidırrıxnkdüliasa,urAksıinilşylaiyblhəəür-tətTləüərin,taagliəaşütlckəe-ritqşmiünilvəəəlvriviədəqiqrao)a.dnd(ılı‫א‬nanَ ---ِ

larda olmaz, olsa da, az olar. Hər bir cəhətdən kişi qadından üstün olar. Bir
bvْ ueِ ِr‫ا‬siَ bəْ َ‫أ‬b,)ə(-obbnəliargrödınrəəx,oəArscləllbaiyhəi-bnTəəəgazölaamrəkinikşiio,lləakrriilşaqirla.ədrQınöalzdaırmndlaaanrllhafərəmızniildşəaətlnikieqştiadydiə)ı.nm(laöْ rhِ at‫ا‬ascُ ədَ ْdَ‫أ‬ırə‫א‬lqaَ ِrə‫َو‬.

Bəzən elə olur ki, qadın da mal sahibi olur, mal sahibi olan əksər vaxtlarda

da yenə kişilər öz mallarından onlara xərclik verərlər. Qadına möhtac olan
ahngzəaı rqykəeqikşrıi,ninqoıəlaqadyro)eırn.tuil(ra‫ت‬yُsrui‫א‬nbsَ alِ ə‫א‬lərer.hl‫(א‬əَُo)rl‫ا‬i-snَu(əِbnَ uxlaə‫א‬mrَy.ِ aü(nِ‫ت‬bٌ əْaَ ‫א‬trَْ ِəِ ‫א‬eَk‫ٌ)ت‬tmk-‫ َא‬əəəِ l‫א‬rsaَlimən)rl-əiqnəra.rədlOəiıtnranliaəaortalgemdönarəibyəsiahqknəaidt,ddaAıinrdl)ll.aıaqƏhoh-lnTbaləaqətraqtıləına-,

qadınların haqqını qoruyub, onları yaxşı şəkildə mühafizə etməyi əmr
leiöatdyariüəıbntdd-einirttə.masə(iəthsdُəəə‫َز‬tlnəerُ ,dçُ ıio‫َن‬xnnm.ُ l‫א‬a(aَ rِ ğَ lِıan‫ ِ א‬dَbaَir‫ ْا‬n‫) َاو‬yq–aِ otra(əxqُ r‫و‬sdlaُəaُnriıْnyz‫وا‬əaَ,)t(am–siaُ iğkoُ ılimnِ vَ c)aəis–əci,lioanəmsgviəəaətrxiltaögqyöəəüvrnüvdniə-ənltcnəəə)rskiqohnaəedtldaıiirnnlaə-.

(Qadınların ən böyük qorxusu cinsi əlaqədən məhrum olmaqdır, ona görə,
kiُ ,ِ oْ n‫ َوا‬l)aürıçnübnəcdüəsnül,əərignədrəintaqəatnetçmıxəmsəalsəırn,,oqvaraaxl-t
bəlkə, o vaxt itaət edərlər). ( ُ
da onları vurun. (Elə vurun
masın, sümüyü sınmasın). ( ْ ‫ ) َ ِ ْن أَ َ ْ َ ُכ‬- əgər sizə itaət etsələr, (nə gözəl iş

248

Nisa surəsi
ْ ِ ‫﴾ َو ِإ ْن ِ ْ ُ ْ ِ َא َق َ ْ ِ ِ َ א َא ْ َ ُ ا َ َכ ً א‬٣٤﴿ ‫َ َ َ ْ ُ ا َ َ ْ ِ َ ِ ً ِإن ا َ َכא َن َ ِ א َכ ِ ًا‬
‫﴾ َوا ْ ُ ُ وا‬٣٥﴿ ‫َأ ْ ِ ِ َو َ َכ ً א ِ ْ َأ ْ ِ َ א ِإ ْن ُ ِ َ ا ِإ ْ َ ً א ُ َ ِّ ِ ا ُ َ ْ َ ُ َ א ِإن ا َ َכא َن َ ِ ً א َ ِ ً ا‬
َ ْ ُ ْ ‫ا َ َو َ ُ ْ ِ ُכ ا ِ ِ َ ْ ًא َو ِא ْ َ ا ِ َ ْ ِ ِإ ْ َ א ًא َو ِ ِ ي ا ْ ُ ْ َ َوا ْ َ َא َ َوا ْ َ َ א ِכ ِ َوا ْ َ א ِر ِذي ا‬

ْ ‫َوا ْ َ א ِر ا ْ ُ ُ ِ َوا א ِ ِ ِא ْ َ ْ ِ َوا ْ ِ ا ِ ِ َو َא َ َ َכ ْ َأ ْ َ א ُ ُכ‬

sbgəöəbhrəəarbnləsəirz,),by(ierً ryِəَolonaِ ْlxَaَtra‫ا‬arُməْ َ zaiyَyَı)ynə-.t(d‫ا‬eaً thِ m‫ َכ‬a‫א‬əoyِ َ ivn‫َن‬a.‫א‬x‫ َכ‬Htَ əo‫ا‬qn‫ن‬ilq‫إ‬aِ )ər-taəAnəzl,liayAhyl-əlTathəe-atTlmaədəakalanühçqüəornrxbbuiibrr
şeydən ucadır. (Onun sizə olan qüdrəti sizin qadınlara olan qüdrətinizdən ar-

tıqdır. Qadınlara görə sizdən intiqam alar. Sıradakı ayə kişiylə qadının arasını

islah etməkdən ötrü nazil olubdur. Əgər qadın asi olub itaət etməsə, onların
arasında bir mübahisə olsa, nə qədər mümkündür, gərək, onların arası islah
edilib, boşanma olmasın. Elə ki islah mümkün olmadı, o vaxt boşanma olar).

ədav3ə5t)o(l‫א‬sَ aِ ,ِ ْ َm‫َق‬ü‫א‬bَ aِ hْ iُ sْ əِ e‫ ْن‬t‫ ِإ‬m‫) َو‬ə-kədgəənrqqoardxısnanitıaz,ətoevtmaxətyiisbl,ahoneltamrıənyəarçaaslıınşıdna.
o(‫א‬yَ ِaْ nَ‫ أ‬ıqْ ,ِ z‫ً א‬i‫כ‬rَ əَ k‫َو‬ şِ əِ xْ َ‫أ‬siْ vِ ə‫ً א‬ y‫ َכ‬eَ n‫ا‬ə ‫ – ) َא‬kişinin qohum-əqrəbasından bir nəfər
ُ oَ ْ xüsusiyyətdə qadının qohum-əqrəbasından

bir şəxsi göndərin ki, onların arasında ədalətlə hökm etsinlər. (Bu iki nəfər
şəxs onların işlərinə baxsınlar, əgər ayrılığı məsləhət görsələr, boşansınlar,
əgər birlikdə olmalarını məsləhət görsələr, evli qalmalarına hökm versinlər.
‫ا‬kaAa‫ ًَא‬rgimُmِ aaََ ْsmhَ i)ı‫א‬nnًav-anِəAəَ inm)xylləy-çaəbəohhhətx-əəirTqbiddsəibüalqaaərrəlhtdüatsəıesardntt.mla,oı(biAləoxs,yynatoəiəllnüaasəlrrəfarəıyenrvkdıeədstbəsəəqniiynranlllədlənəərırşnəriid)sınb.niihəri(rb‫א‬əəvlًortəəşşekَ adndiْn,iii‫ِإ‬mryba‫ا‬myَ,raəaisəِ stُılkll,a‫ن‬aəْ yr‫ِإ‬ryh)ıaio-nieldsəutəlamgangəehdəörvkarolonəilils,siiAuytkəəənrilsl.nadəv(,əhaə‫ َن‬fv(-‫א‬əُqT‫כ‬aَ r‫ا‬aməَ dhaِ‫ا‬ıِّıanl‫ن‬naَ --ُ‫ِإ‬

da bu iki nəfər hakimin hökmünün qeydsiz-şərtsiz olması haqqında zahir və

aşkardır. Amma üləmaların rəyi belədir ki, hakimlər boşanma hökmü versələr,
ərin izni şərt olub ondan izinsiz boşamaq olmaz).

b(roِ dinin‫ِכ‬irav‫א‬,yaَ 3ş(rَeə6ْ r‫ا‬r)q‫َ َو‬diْ ok(ُə‫ْא‬n‫ ًا‬qَْşh‫َאي‬uoَ əَ ‫ذ‬sْşِِm‫ِا‬u‫و‬mَ‫)اِر‬ds‫א‬aöuَ‫ُכ‬-yhrِْ ‫ا‬qlı‫ْو‬bَan)ُorə.h)-tَ(,‫و‬u‫ َא‬xoً(‫א‬mَ ülَaِ ‫ا‬s-ْrُ‫ا‬uə‫ُِإو‬lqsaُْ ِ‫ا‬ərُrْْn.ə‫ِאواَِر‬b(َ‫)َا‬oYَaْْ -‫אا‬ol‫و‬yِaَ ‫و‬Axَ)or)slxı-u-lnsalavıulhzatəl-aarlTaı,-onarəyanayae*alartaainxmkysıııanizn,avdisdbəaeioazhysbədstouaəayxtna3skexuvdiqılenrilhrnauiərp,qnmaaho. en(iedşçşhaəuَ bhsْ dasُaiْriun‫ا‬za‫ي‬rşirnveltِaıyelِ qər‫و‬-iَ
exhəsracnlikvleərrini )b.i(təْ ‫ُכ‬nُ ‫א‬mَ ْ َ‫أ‬üsْ a‫ َכ‬fَirَ l‫א‬əَ ‫و‬rَ əِ ِ s‫ ا‬aِ hْ ‫وا‬iَ bِ oْ lَdْ u‫ ِא‬ğِunِ ‫א‬uz ‫ا‬q‫) َو‬u-labmirvdəəkyəonliəzslnəraəs.ın(Bdua
və

qeyd olunan şəxslərə ehsan vermək və onlara qarşı təvazökar olmaq lazım-

249

Kəşfül-Həqayiq I
‫﴾ ا ِ َ َ ْ َ ُ َن َو َ ْ ُ ُ و َن ا א َس ِא ْ ُ ْ ِ َو َ ْכ ُ ُ َن‬٣٦﴿ ‫ِإن ا َ َ ُ ِ َ ْ َכא َن ُ ْ َא ً َ ُ ًرا‬
‫﴾ َوا ِ َ ُ ْ ِ ُ َن َأ ْ َ ا َ ُ ْ ِر َא َء ا א ِس‬٣٧﴿ ‫َא َآ َא ُ ُ ا ُ ِ ْ َ ْ ِ ِ َو َأ ْ َ ْ َא ِ ْ َכא ِ ِ َ َ َ ا ًא ُ ِ ًא‬

ِ ِ َ ْ ‫َو َ ُ ْ ِ ُ َن ِא ِ َو َ ِא ْ َ ْ ِم ا‬

vdəır)ö.z(ü‫ًرا‬nüُ َ öyً ə‫ َא‬nْ ُşə‫ َن‬x‫כא‬sَ ləْ rَ i sevِ ُməَ zَ , ‫ ) ِإن ا‬- həqiqətən, Allah-Təala təkəbbürlü
xüsusən, qeyd olunan şəxslərə qarşı belə

olanları heç sevməz.

(*Qeyd: Bu qeyd olunan şəxslər tamamən yoxsullar qrupuna daxildirlər. Amma
bunları ayrı-ayrı qeyd etməyin səbəbi odur ki, gərək bunlara xüsusilə yardım edil-
məyə təşviq olunsun ki, ümmətin övladları dilənçi gününə düşməsinlər, Allah-Təala
və Hz. Peyğəmbər razı olmaz ki, bir nəfər də müsəlman dilənçilik etsin, ar olsun
müsəlmanlara! Bir də Allah-Təalanın bu qeyd olunan şəxslərə ehsan verməklə özünə
ibadət edilib şərik qoşulmamasını birlikdə əmr etməkdə məqsədi ümmətin övladlarını
dilənçilik zillətindən qurtarıb, onların zəiflik hallarına diqqəti cəlb etməkdir).

və 37) (‫ُ َن‬ tَ əْ َrəَ qqِ i‫ا‬s)i-, o şəxslər ki xəsislik** edib (Allah-Təaladan ötrü, din
ümmətin yoxsulu kasıbçılıqdan qorumaq və ümmətin övladları-

nın zəmanənin şərtlərinə görə elm və bilik əldə etmələri üçün mallarını sərf
extəmsiisrlliəkr)e, t(mِ əْ yُ ْ ‫א‬iِ ə‫س‬ömَz‫ א‬rl‫ا‬ü‫ن‬eَ td‫و‬fiُ vrُ ْləَ ə‫ َو‬r)r,ə-(höِ mِ zlْ əəَ triiْn*ِ d*ُ ə*n‫ ا‬xُ əbُ s‫א‬əَixَ‫آ‬slş‫א‬iَke‫َن‬tedtُimyُ ‫ ْכ‬iəَ ‫و‬knَ )de–mənxəətblsaəirşsqliiakg,dizxəlanəldqəiarlaldəvraə.
Allah-Təalanın eeddəənk.ə(z‫א‬aً ‫ا‬bَ َ hَazِ ıِ r‫ َכא‬laْ ِ m‫ َא‬ıْşَ ıْ qَ‫َوأ‬.

Halbuki Allahın nemətini, gərək, həmişə aşkar
(‫ًא‬Bِ uُ ) həqir və zəlil
- kafirlərdən ötrü son dərəcə
ayə buna işarədir ki, xəsis olan şəxslər kafir və müşrik hökmündə olub

onlarla əzabda şərikdirlər).

(**Qeyd: Xəsis şəxsdən məqsəd əlində olan maldan ümmətin övladlarına heç
bir ehsan və yardım etməyənlərdir).

(***Qeyd: Bizim bu zəmanəmizdə əgər bir varlı şəxs ehsan vermək istəsə, baş-
qa bir varlı şəxs nəinki onu məzəmmət edər, həm də bunu o ehsan edən şəxsə ya
tamamilə qadağan edər, ya da elə bir az şeyin verilməsini əmr edər ki, bir dəyəri ol-
maz. Bu zəmanədə varlılar arasında xəsislik çox yayılıb. Ancaq bəzi şəxslərin qəlbinə
Allah-Təala genişlik verib, ümmətin övladlarının yolunda, din və məzhəbin tərəqqisi
yolunda mallarını sərf etməkdən çəkinməzlər. İslamın əvvəllərində müsəlmanlar din
və ümmət yolunda bütün var-dövlətlərindən keçdilər. O səbəbdən az bir zamanda is-
lam dini dünyaya yayıldı, amma bu zəmanədə çox zəngin şəxslərin əksəriyyəti din və
ümmət yolunda bir dinar da sərf etmirlər. Belə şəxslər necə deyə bilərlər ki, biz Quran
əhliyik və Qurana etiqadımız var. Bu məgər cəhalət və zəlalətin nəticəsi deyil?)

38) (‫א ِس‬ v‫ا‬ə‫َא َء‬t‫ِر‬ərْ iُ flَ ‫ا‬əَ nْ َ‫أ‬m‫ َن‬əُkِ dْ ُ əَ nِ ö‫وا‬tَ )rü- o şəxslər ki (Allah-Təaladan ötrü yox,
bəlkə) riya mallarını ehsan və sədəqə verirlər,
( ِ ِ َ ْ ‫ ) َو َ ُ ْ ِ ُ َن ِא ِ َو َ ِא ْ َ ْ ِم ا‬- belə şəxslər nə Allah-Təalaya, nə də qiyamət

250