ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
จนทราบเรื่่�องทุุกอย่่างแล้้ว ถ้้าเราไม่่เชื่่�อและปฏิิบััติิตามท่่าน เมตตาบอกอย่่าง
ตรงไปตรงมาในคราวนี้้� เราก็ไ็ ม่ใ่ ช่พ่ ระ เราก็็คืือนาย….ดีีๆ นั้้�นเอง อย่่างไรก็็ตาม
เราต้้องไปอยู่�ในถ้้ำนั้้�นแน่่นอนในครั้�งนี้้� จะตายก็็ตายไป เมื่่�อไม่่ตายขอให้้รู้�ธรรม
แปลกประหลาดในที่่น� ั้้น� จนได้้ คำพูดู ท่า่ นบ่ง่ บอกชื่�่อเราอย่่างชัดั เจนไม่ม่ ีเี งื่่�อนงำ
แฝงอยู่�เลย แม้้คำที่่�ท่่านว่่า “เราหััวดื้�อไม่่ยอมลงใครง่่ายๆ” นั้้�น ก็็เป็็นเครื่�องวััด
ความถูกู ต้อ้ งได้อ้ ย่า่ งสมบูรู ณ์แ์ ล้ว้ เรายังั ไม่ส่ ามารถรู้้�เรื่�องเราได้เ้ ท่า่ ท่า่ นเลย เท่า่ ที่�ทราบ
บ้า้ งก็เ็ ป็น็ ดังั ท่า่ นว่า่ จริงิ ๆ เราจึงึ เป็น็ คนชนิดิ ที่่�ท่า่ นว่า่ ร้อ้ ยเปอร์เ์ ซ็น็ ต์์ ฉะนั้้น� อุบุ ายที่่�
ท่า่ นบอกเครื่อ�่ งทรมานคืือเสืือให้เ้ รา จึงึ เป็น็ คำที่่ไ� ม่ค่ วรขัดั แย้ง้ อย่า่ งยิ่ง� นอกจาก
จะปฏิิบัตั ิิตามท่า่ นเท่า่ นั้้�น
ความจริิงท่่านองค์์นี้้�มีีนิิสััยหััวดื้�อไม่่ลงใครง่่ายๆ ดัังท่่านอาจารย์์ว่่าจริิงๆ
พอเธอนำคำพููดของท่่านไปคิิดเป็็นที่�ปลงใจแล้้ว วัันหลัังก็็มากราบลาท่่านไปถ้้ำนั้้�น
พอขึ้�นไปกราบ ท่่านถามทัันทีีว่่า “ท่่าน….จะไปไหน เห็็นครองผ้้าเต็็มยศมาหา
ทำนองจะออกแนวรบอย่า่ งเอาจริงิ เอาจังั ” เธอตอบท่า่ นตามนิสิ ัยั ว่า่ “กระผมจะไป
ตายในถ้้ำที่่ท� ่่านอาจารย์บ์ อกให้ไ้ ป” ท่า่ นอาจารย์พ์ ูดู สวนขึ้น� มาทันั ทีีว่า่ “ผมบอก
ท่า่ นให้ไ้ ปตายในถ้ำ้ นั้้น� จริงิ ๆ ดังั ท่า่ นว่า่ หรืือ ผมบอกให้ท้ ่า่ นไปภาวนาต่า่ งหากเล่า่ ”
เธอตอบท่า่ นว่า่ “ความจริงิ ท่า่ นอาจารย์บ์ อกกระผมให้ไ้ ปภาวนาต่า่ งหาก มิไิ ด้บ้ อก
ให้ไ้ ปตาย แต่ก่ ระผมทราบจากพระท่า่ นเล่า่ ว่า่ ถ้ำ้ นั้้น� มีเี สือื โคร่ง่ ใหญ่อ่ ยู่�ในถ้ำ้ ข้า้ งบน
ของถ้ำ้ ที่�กระผมจะไปอยู่�นั้น� เป็น็ ประจำ ซึ่ง�่ ถ้ำ้ นั้้น� อยู่�ไม่ห่ ่า่ งจากถ้ำ้ ที่�กระผมจะไปอยู่�
นักั เลย และทราบว่่ามัันเคยเข้้าๆ ออกๆ ขึ้�นๆ ลงๆ ถ้ำ้ นั้้�นเสมอ เวลามันั จะไปเที่�ยว
หากิินที่�ไหน ก็็ลงมาผ่่านหน้้าถ้้ำที่�กระผมจะไปพัักเสมอ จึึงไม่่แน่่ใจในชีีวิิตเวลา
ไปพักั อยู่�ที่น� ั้้น� ฉะนั้้�น เวลาท่่านอาจารย์์ถาม กระผมจึึงเรีียนตอบตามความรู้้�สึกึ
ที่่ห� วาดต่่อมัันอยู่�เสมอมา”
ท่่านถามว่่า “ก็็ถ้้ำนั้้�นเคยมีีพระไปอยู่�มาแล้้วหลายองค์์และหลายครั้�ง
400
ปัั จฉิมิ สมัยั
ก็็ไม่่ปรากฏว่่าเสือื มาเอาท่่านไปกินิ แต่เ่ วลาท่า่ นไปอยู่�ที่�นั้�น ทำไมเสือื จะมาคว้้าเอา
ไปกิินเล่่า? เนื้้�อท่่านกัับเนื้้�อพระเหล่่านั้้�นต่่างกัันอย่่างไรจึึงทำให้้เสืือกลััวและกล้้า
และหิิวโหยอยากกิินต่่างกัันนัักเล่่า? ท่่านไปได้้เนื้้�อหอมหวานมาจากไหนเสืือถึึงได้้
ชอบนััก ถึงึ กัับต้อ้ งจดจ้้องมองดูู และคอยจะกิินเฉพาะท่า่ นเพียี งองค์์เดียี วเท่่านั้้น� ”
จากนั้้น� ท่า่ นก็อ็ บรมสั่ง� สอนเกี่ย� วกับั มายาของใจที่่ห� ลอกลวงคนได้ร้ ้อ้ ยแปดพันั นัยั
ยากที่่จ� ะตามทันั ได้ง้ ่า่ ยๆ ถ้า้ ไม่ใ่ ช่น่ ักั ทดสอบและวิพิ ากษ์ว์ ิจิ ารณ์จ์ ริงิ ๆ จะทรมาน
ใจดวงแสนปลิ้้น� ปล้อ้ นให้ห้ ายพยศได้ย้ าก นี่่ย� ังั ไม่ถ่ ึงึ ไหนก็ย็ อมเชื่อ่� กิเิ ลสกระซิบิ ใจ
ยิ่�งกว่่าเชื่อ�่ อาจารย์เ์ สียี แล้้ว จะไปรอดหรืือท่า่ น?
ความตายนั้้น� พวกเรายังั ไม่เ่ คยตายกันั แต่โ่ ลกกลัวั กันั มาก ส่ว่ นความเกิดิ อันั เป็น็
เหยื่�อล่อ่ ปลาทำให้ค้ วามตายปรากฏตัวั ขึ้น� มา ไม่ค่ ่อ่ ยมีใี ครกลัวั กันั ใครๆ ก็อ็ ยากเกิดิ
กันั ทั้้ง� โลก ไม่ท่ ราบอยากเกิดิ อะไรกันั นักั หนา เท่า่ ที่�เกิดิ มาเพียี งร่า่ งเดียี วก็แ็ สนทุกุ ข์์
แสนกังั วลพออยู่�แล้ว้ ถ้า้ มนุษุ ย์เ์ ราแยกแขนงเกิดิ ได้เ้ หมือื นแขนงไม้ไ้ ผ่แ่ ล้ว้ ก็ย็ิ่�งอยาก
เกิิดกันั มาก เพียี งคนเดีียวก็อ็ ยากแตกแขนงออกไปเป็็นร้้อยคนพัันคน โดยไม่่คิิดถึึง
เวลาจะตายเลย ว่า่ จะพร้อ้ มกันั กลัวั ความตายทีลี ะตั้ง� ร้อ้ ยคนพันั คน โลกนี้้ต� ้อ้ งเป็น็ ไฟ
แห่ง่ ความกลััวตายกัันจนไม่ม่ ีีที่�อยู่�แน่่ๆ เลย เราเป็น็ นัักปฏิิบัตั ิทิ ำไมจึงึ กลัวั ตายนััก
ยิ่ง� กว่า่ ฆราวาสที่่ไ� ม่เ่ คยได้ร้ ับั การอบรมมาเลย และทำไมจึงึ ปล่อ่ ยใจให้ก้ ิเิ ลสย่่ำยีี
หลอกหลอนจนกลายเป็น็ คนสิ้น� คิดิ ไปได้้ ทั้้ง� ที่่ค� วามคิดิ และสติปิ ัญั ญามีอี ยู่� ทำไม
จึงึ ไม่น่ ำออกมาใช้เ้ พื่อ่� ขับั ไล่ก่ ิเิ ลสกองต้ม้ ตุ๋๋น� ที่่ซ� ่อ่ งสุมุ อยู่�ในหัวั ใจให้แ้ ตกกระจาย
ออกไปบ้า้ ง จะได้เ้ ห็น็ ความโง่เ่ ขลาของตัวั ที่่เ� คยมัวั เมาเฝ้้ากิเิ ลสมานานไม่เ่ คยเห็น็
ฤทธิ์ �ของมััน
สนามชัยั ของนักั รบก็ค็ ืือความกล้า้ ตายในสงครามนั่่น� เอง ถ้า้ ไม่ก่ ล้า้ ตายก็ไ็ ม่่
ต้อ้ งเข้า้ สู่�แนวรบ ความกล้า้ ตายนั่่น� แลเป็น็ ทางมาแห่ง่ ชัยั ชนะข้า้ ศึกึ ศัตั รูู ถ้า้ ท่า่ น
มุ่�งต่่อแดนพ้น้ ทุกุ ข์ด์ ้้วยความเห็น็ ทุกุ ข์์จริงิ ๆ ท่่านก็ต็ ้อ้ งเห็็นความกลัวั ตายนั้้น� ว่า่
401
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
เป็็นกิเิ ลสพอกพููนทุุกข์บ์ นหัวั ใจ แล้้วตามแก้ไ้ ขกันั ที่่ส� นามชััยอันั เป็น็ ที่่�เหมาะสม
ดังั ที่่ผ� มชี้้บ� อก ท่า่ นก็จ็ ะเห็น็ โทษแห่ง่ ความกลัวั ว่า่ เป็น็ ตัวั เขย่า่ ก่อ่ กวนใจให้ก้ ระเพื่อ่� ม
ขุ่�นมัวั และเป็น็ ทุกุ ข์ใ์ นวันั ใดหรืือเวลาหนึ่่ง� แน่น่ อน ดีกี ว่า่ ท่า่ นจะนั่�งกอดนอนกอด
ความกลััวตายนั้้�นไว้้เผาลนหััวอกให้้เกิิดความทุุกข์์ร้้อนนอนครางอยู่�ในใจ ไม่่มีีวััน
ปลดปล่อ่ ยได้้ดังั ที่�เป็็นอยู่�เวลานี้้�
ท่า่ นจะเชื่่�อธรรม เชื่�่อครููอาจารย์์ ว่่าเป็็นความเลิิศประเสริิฐศักั ดิ์์ส� ิทิ ธิ์� หรืือ
ท่่านจะเชื่่�อความกลััวที่่�กิิเลสปล่่อยมายั่ �วหััวอกให้้มีีความสะทกสะท้้านหวั่่�นไหว
จนไร้ส้ ติปิ ัญั ญาเครื่อ�่ งปลดเปลื้้อ� งแก้ไ้ ขตน มองไปทางไหนมีแี ต่เ่ สืือจะมากัดั มาฉีกี
ไปกิินเป็็นอาหารอยู่�ทำนองนั้้�น นิิมนต์์นำไปคิิดให้้ถึึงใจ ธรรมที่�ผมเคยปฏิิบััติิ
ดััดสัันดานตนและเคยได้้ผลมาแล้้ว ก็็มีีดัังที่่�พููดให้้ท่่านฟัังนี้้�แล นอกนั้้�นผมยัังมอง
ไม่เ่ ห็น็ ขอจงคิิดให้ด้ ีีตัดั สินิ ใจให้้ถูกู
นัับแต่่ขณะที่่�ท่่านเทศน์์กััณฑ์์หนัักๆ ให้้ฟัังแล้้ว เธอว่่าขณะนั้้�นใจเหมืือนจะ
ออกแสงแพรวพราวขึ้�นด้้วยความกล้้าหาญเพราะความปีีติิในธรรม พอท่่านเทศน์์
จบลงก็็กราบลาท่า่ นลงมา และเตรีียมตัวั ออกเดินิ ทางไปถ้ำ้ ในขณะนั้้น� เมื่�อไปถึึงถ้้ำ
ด้ว้ ยความกล้า้ หาญและเอิบิ อิ่�มด้ว้ ยปีตี ิยิ ังั ไม่ห่ าย ก็ป็ ลงบริขิ ารลงจากบนบ่า่ เที่่ย� วดูู
ทำเลที่่พ� ักั ตามบริเิ วณนั้้น� แต่ต่ าเจ้า้ กรรม ใจเจ้า้ เวร ทำให้ร้ ะลึกึ ถึงึ เสืือขึ้้น� มาได้ว้ ่า่
ถ้ำ้ นี้้ม� ีเี สืือ พร้อ้ มกับั สายตาที่่ม� องลงไปพื้้น� บริเิ วณหน้า้ ถ้ำ้ ก็ไ็ ปเจอเอารอยเท้า้ เสืือ
ที่่�เหยีียบไว้้แต่่เมื่่�อไรไม่่ทราบอย่่างถนััดตา ใจรู้้�สึึกสะท้้านกลััวขึ้้�นมาในขณะนั้้�น
แทบเป็น็ บ้า้ ไปได้้ จนลืืมโอวาทท่า่ นอาจารย์ท์ ี่่ส� อนไว้้ และลืืมความกล้า้ หาญที่่เ� คย
ออกแสงแพรวพราวขณะที่่�นั่่�งฟัังเทศน์์อยู่่�วััดหนองผืือเสีียโดยสิ้ �นเชิิง มีีแต่่
ความกลััวเต็็มหััวใจ พยายามแก้้ความกลััวด้้วยวิิธีีต่่างๆ ก็็ไม่่หาย ต้้องเดิินไปกลบ
รอยเสืือด้ว้ ยฝ่า่ เท้้าออกจนหมดก็ย็ ังั ไม่่หายกลัวั แต่ม่ ีเี บาลงเล็็กน้้อยที่�มองไปไม่่เห็น็
รอยมัันอีีก
402
ปัั จฉิิมสมัยั
นัับแต่่ขณะที่�เหลืือบมองลงไปเจอรอยเสืือ จนกระทั่�งกลางคืืนตลอดรุ่�ง
ยังั แก้ก้ ันั ไม่ต่ ก แม้ก้ ลางวันั ก็ย็ ังั กลัวั ยิ่�งตกกลางคืนื ยิ่�งเพิ่�มความกลัวั หนักั เข้า้ ราวกับั
บริเิ วณที่่�พักั นั้้น� เต็ม็ ไปด้ว้ ยเสือื ทั้้ง� สิ้น� จากนั้้น� ไข้ม้ าลาเรียี ชนิดิ จับั สั่�นก็เ็ ริ่�มกำเริบิ ขึ้น� อีกี
เท่า่ กับั ตกนรกทั้้ง� เป็น็ อยู่�ในถ้ำ้ นั้้น� ไม่ม่ ีคี วามสบายกายสบายใจเอาเลย แต่น่ ่า่ ชมเชย
ท่า่ นที่่ใ� จแข็ง็ แกร่ง่ ไม่ย่ อมลดละความพยายามทรมานตนให้ห้ ายกลัวั ด้ว้ ยอุบุ าย
วิธิ ีตี ่า่ งๆ ตลอดไป ไข้ก้ ็ก็ ำเริบิ รุนุ แรงขึ้้น� ตามๆ กันั หรืือจะเป็น็ เพราะธรรมบันั ดาล
ก็ส็ ุดุ จะคาดถึงึ ทั้้ง� ทุกุ ข์เ์ พราะกลัวั เสืือ ทั้้ง� ทุกุ ข์เ์ พราะไข้ก้ ำเริบิ จนไม่เ่ ป็น็ ตัวั ของตัวั
แทบเป็น็ บ้า้ ไปได้ใ้ นเวลานั้้น� นานๆ ระลึกึ ถึงึ โอวาทและพระคุณุ ของท่า่ นอาจารย์ม์ั่่น�
ได้้ทีีหนึ่่�ง หัวั ใจที่่�เต็็มไปด้้วยไฟ คืือความทุุกข์ท์ รมานก็็สงบลงได้พ้ ัักหนึ่่�ง
ตอนไข้้กำเริิบรุุนแรงเป็็นเหตุุให้้ท่่านระลึึกสละตายขึ้�นมาได้้ ก็็รีีบถามตััว
เองในขณะนั้้�นว่่า ก่่อนจะมาอยู่�ที่�นี่�ก็ได้้คิิดอย่่างเต็็มใจแล้้วว่่าจะมาสละตาย เวลา
ท่่านอาจารย์์ถามว่่าจะไปไหน ได้้ตอบท่่านว่่าจะไปตายในถ้้ำนั้้�น แล้้วก็็มาด้้วย
ความอาจหาญต่่อความตายราวกัับจะเหาะเหิินเดิินฟ้้าได้้ แต่่เมื่่�อมาถึึงถ้้ำอัันเป็็น
ที่่ต� ายจริิงๆ แล้ว้ ทำไมจึงึ กลัับไม่อ่ ยากตาย และมีคี วามกลััวตายจนตั้้ง� ตััวไม่ต่ ิดิ
ใจเราคนเดียี วกันั มิไิ ด้ไ้ ปเที่่ย� วหาเอาหัวั ใจคนขี้้ข� ลาดหวาดกลัวั ของผู้ใ�้ ดและของ
สััตว์์ตััวใดมาสวมใส่่เข้้า พอจะกลายเป็็นผู้้�ใหม่่และสััตว์์ตััวใหม่่ที่่�ขี้้�ขลาดขี้้�กลััว
ขึ้้น� มาในเราคนเดียี วกันั แล้ว้ ทำไมเวลาอยู่�โน้น้ เป็น็ อย่า่ งหนึ่่ง� บทมาอยู่�ที่น�ี้้ก� ลับั เป็น็
อีีกอย่่างหนึ่่�ง เราจะเอาอย่า่ งไรกัันแน่่ รีีบตัดั สินิ ใจเดี๋๋�ยวนี้้�อย่า่ ชักั ช้า้
เอาอย่่างนี้้�ดีีไหม เราจะตััดสิินใจให้้ คืือ หนึ่่�ง ออกไปนั่่�งภาวนาอยู่่�ริมเหว
ถ้้าเผลอสติิก็็ให้้มัันตกลงไปตายอยู่�ในเหว ให้้แร้้งกาแมลงวัันมาจััดการศพให้้เลย
ไม่ต่ ้อ้ งให้ยุ้่�งยากกับั ชาวบ้า้ น เพราะเราเป็น็ พระไม่เ่ ป็น็ ท่า่ อย่า่ ให้ใ้ ครมาแตะต้อ้ งกาย
ของพระไม่่เป็็นท่่าให้้แปดเปื้้�อนเขา แล้้วกลายเป็็นคนไม่่เป็็นท่่าไปหลายคนเลย
สอง ออกไปนั่่�งภาวนาอยู่�ทางขึ้้�นถ้้ำเสืือ เวลาเสืือออกไปเที่่�ยวหากิิน อย่่าให้้มััน
403
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
ต้้องลำบาก จะได้้โดดคาบคอพระไม่่เป็็นท่่าองค์์นี้้ไ� ปเป็น็ อาหารว่า่ งของมัันในคืืนนี้้�
จะเอาข้้อไหนให้เ้ ลืือกเอาเดี๋ย� วนี้้อ� ย่่าเนิ่�นนาน เราจะพาจััดการเดี๋�ยวนี้้�
ว่่าแล้้วก็็ออกจากมุ้�งมายืืนอยู่่�หน้้าถ้้ำขณะหนึ่่�งรอการตััดสิินใจ สุุดท้้าย
ก็็ตกลงเอาตามข้้อที่่�หนึ่่�ง คืือออกไปนั่่�งภาวนาอยู่่�ริิมเหวอย่่างหมิ่่�นเหม่่ที่่�สุุด
ถ้้าเผลอก็็ต้้องมอบศพให้้สััตว์์จำพวกที่่�พููดฝากไว้้แล้้วเหล่่านั้้�นแน่่นอน แล้้ว
ก็็เตรีียมนั่่�งภาวนาหัันหน้้าไปทางเหวลึึก หัันหลัังออกมาทางที่่�เสืือเดิินขึ้้�นถ้้ำ
บริิกรรมภาวนาด้้วยพุุทโธ กัับคำว่่า ถ้้าประมาทต้้องตายในบััดเดี๋๋�ยวใจไม่่ชัักช้้า
ขณะที่่�นั่่�งบริิกรรมภาวนาได้้ทำความสัังเกตดููใจว่่า จะกลััวตกเหวตายหรืือจะ
กลัวั เสืือกินิ ตาย ปรากฏว่า่ กลัวั ตกเหวตายเป็น็ กำลังั และตั้้ง� สติมิ ิไิ ด้พ้ ลั้้ง� เผลอจาก
คำบริิกรรมด้ว้ ยธรรมสองบทนั้้น� ตามแต่่จิติ จะระลึึกได้้บทใดเวลาใด
พอภาวนาตั้้ง� ท่า่ ตายอยู่�ริมเหวลึกึ ไม่น่ านเลย จิติ ก็ร็ วมสงบตัวั ลงอย่า่ งรวดเร็ว็
และลงถึึงฐานของอััปปนาสมาธิิเลย รวดเดีียวดัับเงีียบไปเลยในขณะนั้้�น หมด
ความกังั วลวุ่�นวายที่่เ� ป็น็ ไฟเผาใจ เหลืือแต่เ่ จ้า้ ของของผู้ก�้ ลัวั ตายคืือจิติ ดวงเดียี ว
เท่า่ นั้้�น ทรงตััวอยู่�อย่า่ งอัศั จรรย์์ ความกลััวตายได้ห้ ายไปโดยสิ้�นเชิิง นับั แต่เ่ วลา
๔ ทุ่�มจนถึงึ ๔ โมงเช้า้ ของวันั รุ่�งขึ้้น� จิติ จึงึ ได้ถ้ อนขึ้้น� มา มองดูตู ะวันั ขึ้น� ครึ่�งฟ้า้ แล้ว้
วัันนั้้�นเลยไม่่ต้้องลงไปบิิณฑบาตและไม่่ฉัันจัังหัันด้้วย พอจิิตถอนขึ้�นมาความกลััว
ไม่่ทราบหายหน้้าไปไหนหมด ปรากฏแต่่ความอาจหาญกัับความอััศจรรย์์ที่�ไม่่เคย
ปรากฏมาเท่า่ นั้้น� ไข้ก้ ็ถ็ อนหายขาดในคืนื วันั นั้้น� ไม่ม่ ีอี ีกี ต่อ่ ไปเลย ท่า่ นว่า่ ธรรมโอสถ
รักั ษาได้ท้ ั้้ง� โรคมาลาเรียี ทั้้ง� โรคขี้้ก� ลัวั เสืือ
นับั แต่ว่ ันั นั้้น� ทั้้ง� ไข้ท้ั้้ง� ความกลัวั ไม่ม่ ีมี ารบกวนร่า่ งกายและจิติ ใจอีกี เลย อยู่�ที่�ไหน
ก็็อยู่�ได้้ ไปที่�ไหนก็็ไปได้้อย่่างสบายหายห่่วง เสืือจะมาหรืือไม่่มาเลยไม่่สนใจคิิด
นอกจากคิดิ อยากให้เ้ สืือมาบ้า้ ง จะได้ท้ ดลองจิติ ด้ว้ ยวิธิ ีเี ดินิ เข้า้ ไปหาเสืือ โดยไม่ม่ ีี
404
ปัั จฉิมิ สมัยั
ความสะทกสะท้า้ นแม้แ้ ต่น่ ้อ้ ยเลยเท่า่ นั้้น� ทั้้ง� ได้ร้ ะลึกึ ถึงึ พระคุณุ ท่า่ นอาจารย์อ์ ย่า่ ง
เทิดิ ทูนู บนศีรี ษะอยู่่�ตลอดเวลา ว่า่ เราได้เ้ ห็น็ ฤทธิ์ข� องกิเิ ลสตัวั กลัวั ๆ เพราะท่า่ นสอน
พอท่า่ นจับั เคล็ด็ ของจิติ ได้แ้ ล้ว้ ท่า่ นฝึกึ ทรมานจิติ ด้ว้ ยวิธิ ีนี ั้้น� ตลอดมา คือื ชอบ
เที่�ยวแสวงหาที่่�น่า่ กลัวั มากเป็น็ ที่�นั่�งสมาธิภิ าวนา แม้ท้ ่า่ นพักั อยู่�ในถ้ำ้ นั้้น� นับั แต่ว่ ันั นั้้น�
มาแล้้วก็็ฝึึกแบบนั้้�นตลอดไป โดยเที่�ยวหานั่�งภาวนาอยู่�ในที่่�ต่่างๆ เช่่น ทางเสืือขึ้�น
ถ้้ำบ้้าง ทางเสืือเคยเดิินผ่่านไปมาบ้้าง ขณะที่่�นั่่�งภาวนาในที่่�พัักท่่านก็็ไม่่ลดมุ้�งลง
โดยความหมายว่่า ถ้้าลดมุ้�งลงจิิตจะไม่่นึึกกลััวเสืือแล้้วจะไม่่รวมสงบลงได้้
อย่่างใจหมาย หรืือนั่่ง� ภาวนาอยู่่�หน้า้ ถ้้ำบ้า้ ง นอกมุ้�งบ้้าง ตามแต่ว่ ิธิ ีีที่่�เห็น็ ว่่าจิติ
จะรวมลงได้้เร็็ว และสนิิทเต็็มฐานของสมาธิิ
คืืนหนึ่�งจิิตไม่่ยอมสงบลงได้้ แม้้จะนั่�งภาวนานานเพีียงไร ท่่านเลยนึึกถึึง
เสือื โคร่ง่ ตัวั ที่�เคยขึ้น� ๆ ลงๆ และไปมาอยู่�เสมอในแถบบริเิ วณนั้้น� ว่า่ วันั นี้้เ� สือื ตัวั นี้้ไ� ป
ไหนกันั นะ มาช่่วยให้้จิติ เราภาวนารวมสงบลงบ้้างเป็น็ ไร ถ้า้ เสืือมามันั ไม่่ได้ภ้ าวนา
ยากเย็็นอะไรเลย จิิตคอยแต่่จะรวมลงท่่าเดีียว หลัังจากท่่านคิิดรำพึึงถึึงเสืือโคร่่ง
คู่่�มิิตรไม่่นานนััก ราวครึ่�งชั่�วโมงก็็ได้้ยิินบาทย่่างเท้้าของเสืือตััวนั้้�นเดิินขึ้�นมาบนถ้้ำ
อย่า่ งเป็น็ จังั หวะจะโคนจริงิ ๆ เวลานั้้น� ราว ๒ นาฬิกิ า พอได้ย้ ินิ เสียี งเสืือเดินิ ขึ้้น� มา
ท่า่ นก็เ็ ตืือนจิติ ว่า่ บัดั นี้้เ� สืือขึ้้น� มาแล้ว้ นะจะมัวั เพลินิ อยู่�นี้� ไม่ก่ ลัวั เสืือคาบคอไปกินิ
หรืือ จะลงหาที่่ซ� ่อ่ นตััวเพื่่�อหลบภัยั ก็ร็ ีีบลงมาซิิ ถ้า้ ไม่อ่ ยากเป็็นอาหารเสืือ
พอคิิดเท่่านั้้�นก็็กำหนดจิิตสมมุุติิเอาเสืือตััวกำลัังเดิินมานั้้�นโดดคาบที่่�คอ
ของตน ปรากฏว่่าพอกำหนดเอาเสืือโดดมาคาบคอเท่่านั้้�น จิิตก็็รวมลงสู่�สมาธิิ
อย่่างรวดเร็็วและถึึงฐานอััปปนาสมาธิิในขณะนั้้�น หายเงีียบไปเลยทั้้�งเสืือทั้้�งคน
ในความหมาย ยังั เหลืือแต่ค่ วามสงบอัันราบคาบเป็น็ เอกจิติ เอกธรรม ที่่�เต็ม็ ไป
ด้ว้ ยความอัศั จรรย์ส์ ุดุ จะคาดในเวลานั้้น� นับั แต่เ่ วลาจิติ รวมสงบลงเวลา ๒ นาฬิกิ า
405
ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิทิ ััตตเถระ
จนถึงึ ๑๐ โมงเช้า้ (๔ โมงเช้า้ ) จึึงถอนขึ้น� มา รวมเป็็นเวลา ๘ ชั่�วโมงเต็็ม ตอนออก
จากสมาธิมิ องดูตู ะวันั ครึ่�งฟ้า้ เลยต้อ้ งงดไม่ไ่ ปบิณิ ฑบาต และไม่ฉ่ ันั ในวันั นั้้น� ขณะที่่�
จิิตรวมลงอย่่างเต็็มที่่�ถึึงฐานของอััปปนาสมาธิิ ตามจริิตนิิสััยของจิิตที่่�รวมลง
อย่่างรวดเร็็วเหมืือนคนตกเหวตกบ่่อนั้้�น ต้้องดัับอายตนะภายในไม่่รัับทราบกัับ
อายตนะภายนอกโดยประการทั้้ง� ปวงในเวลานั้้น� จิติ ของท่า่ นองค์น์ี้้ก� ็ม็ ีนี ิสิ ัยั เช่น่ นั้้น�
ฉะนั้้�น เวลารวมสงบลงเต็ม็ ที่่�แล้้วจึึงหมดความรู้้�สึกึ กับั สิ่่ง� ภายนอก
ตอนออกจากสมาธิิแล้้ว จึึงเดิินไปดููตรงที่�ได้้ยิินเสีียงเสืือมา เป็็นเสืือมาจริิงๆ
หรืือหููมัันหลอกต่่างหาก เวลาไปดููก็็เห็็นรอยเสืือโคร่่งใหญ่่คู่่�มิิตรตััวนั้้�นเดิินผ่่านมา
ด้้านหลัังท่่านจริิงๆ ห่่างกัันประมาณ ๒ วา มัันเดิินขึ้�นไปถ้้ำที่�อยู่�ประจำของมััน
โดยมิิได้้สนใจเดิินวกเวีียนดููคู่่�มิิตรของมัันเลย จึึงน่่าแปลกและอััศจรรย์์อยู่�มาก
ท่่านว่า่ พอจิิตรวมลงเท่่านั้้�น เรื่�อ่ งทั้้�งหลายก็ด็ ับั ไปหมดในขณะนั้้�น จนกว่า่ จิติ จะ
ถอนขึ้้�นมาถึึงจะมีสีิ่�งมาเกี่�ยวข้อ้ ง
การฝึึกจิิตโดยลำพัังโดยไม่่มีีเหตุุมาบัังคัับ รวมสงบได้้ยากไม่่เหมืือนมีีเหตุุ
อันั ตรายมาเกี่�ยวข้อ้ งในเวลานั้้น� ซึ่ง�่ รวมได้เ้ ร็ว็ ที่่�สุดุ ชั่�ววินิ าทีเี ดียี วเท่า่ นั้้น� ก็ล็ งถึงึ ที่�เลย
ไม่ช่ ักั ช้า้ ฉะนั้้น� ผมจึงึ ชอบไปเที่่ย� วแสวงหาอยู่�ในที่่ก� ลัวั ๆ สะดวกแก่ก่ ารฝึกึ จิติ ดีมี าก
ไม่่อยากอยู่�ในที่่�ที่่�เป็็นป่่าเป็็นเขาหรืือถ้้ำธรรมดา แต่่ต้้องเป็็นป่่าเสืือ เขาที่่�มีีเสืือ
หรืือถ้้ำที่่�มีีเสืือ อย่่างนั้้�นถููกกัับจริิตของผมซึ่�่งเป็็นคนหยาบ ดัังที่่�เป็็นมานี่่�แล
ผมจึึงจำต้้องชอบอยู่�ในที่่�เช่น่ นั้้�น
มีีแปลกอยู่�ตอนหนึ่�งที่�ผมพัักอยู่�ถ้้ำนั้้�น นอกจากจิิตได้้รัับความสงบตาม
ความมุ่�งหมายแล้้ว ยัังมีีความรู้�แปลกๆ เกี่�ยวกัับพวกรุุกขเทพและคนตายได้้อีีก
บางคืืนมีีรุุกขเทพเข้้ามาหา (ตอนนี้้�ขอเรียี นเพีียงเท่า่ นี้้� : ผู้�เขียี น) และเวลาคนตาย
ในบ้้านต้้องทราบจนได้้ ไม่่ทราบว่่ามีีอะไรมาบอก แต่่ทราบขึ้้�นภายในใจเอง
406
ปัั จฉิิมสมัยั
และแน่่ทุุกครั้�งเสีียด้้วย ถ้้าจะว่่าความรู้�โกหกก็็ไม่่กล้้าตำหนิิ เราพัักอยู่�ในถ้้ำนั้้�น
ก็อ็ ยู่่�ห่า่ งไกลจากหมู่่�บ้า้ นตั้้ง� หลายกิโิ ลเมตรทางร่ว่ มสองร้อ้ ยเส้น้ เขายังั มานิมิ นต์์
ไปมาติกิ าบังั สุกุ ุลุ คนตายจนได้้ ซึ่่ง� เป็น็ การลำบากแก่เ่ รามาก พอคนในบ้า้ นตาย
ต้อ้ งทราบแล้ว้ ว่า่ พรุ่่�งนี้้ต� ้อ้ งเดินิ บุกุ ป่า่ ฝ่า่ ดงไปป่า่ ช้า้ อีกี แล้ว้ และเขาก็ม็ ารบกวน
จริิงๆ ด้้วย บอกเขาๆ ก็็ไม่่ฟััง โดยให้้เหตุุผลว่่าพระหายากจึึงต้้องมารบกวนท่่าน
นึกึ ว่า่ โปรดสัตั ว์เ์ อาบุญุ เถิดิ ดังั นี้้� เราก็จ็ ำต้อ้ งไปเพราะความเห็น็ ใจและสงสาร ถ้า้ เวลา
อดอาหารซึ่�่งเป็็นเวลาที่่�ต้้องเร่่งความเพีียรอย่่างยิ่�ง ไม่่อยากให้้เรื่�องใดๆ มากวนใจ
แต่ก่ ็็ต้อ้ งมีีจนได้้
เธอว่่าพัักอยู่�ที่�ถ้้ำนั้้�นได้้กำลัังใจดีีมาก โดยอาศััยเสืือคู่่�มิิตรตััวนั้้�นช่่วยพยุุงจิิต
ให้้เสมอมา ซึ่่�งเว้้นเพีียงคืืนหนึ่�งหรืือสองคืืน มัันก็็ขึ้�นหรืือลงมาเพื่�อเที่�ยวหากิินตาม
ภาษาสัตั ว์ท์ ี่่�มีปี ากมีที ้อ้ งโดยไม่ส่ นใจกับั เราเลย ทั้้ง� ๆ ที่่�มันั เดินิ ผ่า่ นหลังั เราไปมาทุกุ ครั้ง�
ที่�ออกหากินิ เพราะทางออกมีเี พียี งเท่า่ นั้้น� ไม่ท่ ราบจะให้ม้ ันั ไปที่�ไหน นิสิ ัยั เธอองค์น์ ี้้�
แปลกอยู่่�บ้า้ ง ที่่เ� วลากลางคืืนดึกึ ๆ ก็อ็ อกจากถ้ำ้ ไปเที่่ย� วนั่่ง� ภาวนาอยู่่�ตามหินิ ดาน
บนภูเู ขา อย่า่ งไม่่สนใจกัับสัตั ว์เ์ สืืออะไรเลย และชอบเที่่ย� วไปองค์เ์ ดียี วเป็น็ นิิสััย
ที่่เ� ขียี นเรื่อ่� งเธอองค์น์ี้้แ� ทรกลงบ้า้ งก็โ็ ดยเห็น็ ว่า่ พอเป็น็ คติอิ ยู่่�บ้า้ งเป็น็ บางตอน
ที่่เ� ป็น็ คนเอาจริงิ เอาจังั จนเห็น็ ข้อ้ เท็จ็ จริงิ จากใจดวงพยศและสามารถดัดั กันั ลงได้้
สิ่�งที่่�เคยเห็็นว่่าเป็็นภััยก็็กลัับถืือมาเป็็นมิิตรในความเพีียรได้้ เช่่น เสืือเป็็นต้้น
ซึ่�่งเป็็นสััตว์์ที่่�ไม่่น่่าไว้้ใจได้้เลยยัังยึึดเอามาเป็็นเครื่่�องปลุุกใจทางความเพีียรได้้
จนเห็็นผลประจักั ษ์์ใจ
ท่่านอาจารย์์มั่่�นพัักอยู่�ที่�วััดหนองผืือด้้วยความผาสุุก พระธุุดงค์์ที่่�ไปอาศััย
ร่่มเงาท่่านก็็ปรากฏว่่าได้้กำลัังจิิตใจกัันมาก แม้้จะมีีจำนวน ๒๐ - ๓๐ องค์์ใน
พรรษา ต่่างก็็ตั้้�งใจปฏิิบััติิต่่อหน้้าที่่�ของตนๆ ไม่่มีีเรื่�่องราวที่่�น่่าให้้ท่่านหนัักใจ
407
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
มีีความสามััคคีีกลมกลืืนกัันดีีมากราวกัับอวััยวะอัันเดีียวกััน ตอนออกบิิณฑบาต
รู้�สึกน่า่ ดูมู าก เดินิ กันั เป็น็ แถวยาวเหยียี ดไปตลอดสายทาง ชาวบ้า้ นจัดั ที่�นั่�งเป็น็ ม้า้ ยาว
ไว้้สำหรัับพระสงฆ์์ท่่านนั่�งอนุุโมทนาทาน หลัังจากใส่่บาตรเสร็็จแล้้ว ท่่านฉัันรวม
ที่�โรงฉัันแห่่งเดีียวกััน โดยนั่�งเรีียงแถวกัันตามลำดัับพรรษา เมื่�อเสร็็จแล้้วต่่างองค์์
ต่่างล้้างและเช็็ดบาตร ใส่่ถลกนำไปเก็บ็ ไว้เ้ รีียบร้อ้ ย แล้ว้ ต่่างองค์เ์ ข้้าหาทางจงกรม
ในป่่ากว้้างๆ ติดิ กัับวััด ทำความเพียี รเดิินจงกรมนั่�งสมาธิติ ามอัธั ยาศััย
จวนบ่่าย ๔ โมงเย็็นถึึงเวลาปััดกวาดลานวััด ต่่างก็็ทยอยกัันออกมาจาก
ที่�ทำความเพีียรของตนๆ พร้้อมกัันปััดกวาดลานวััด เสร็็จแล้้วขนน้้ำขึ้�นใส่่ตุ่�มใส่่ไห
น้้ำฉัันน้้ำล้้างเท้้าล้้างบาตรและสรงน้้ำ หลัังจากนั้้�นต่่างก็็เข้้าหาทางจงกรม
ทำความเพีียรตามเคย ถ้้าไม่่มีีการประชุุมอบรมก็็ทำความเพีียรต่่อไปตามอััธยาศััย
จนกว่า่ จะถึงึ เวลาพักั ผ่อ่ น ปกติิ ๗ วันั ท่า่ นจัดั ให้ม้ ีกี ารประชุมุ ครั้ง� หนึ่่ง� แต่ผ่ ู้้�ประสงค์์
จะไปศึึกษาธรรมเป็็นพิิเศษกัับท่่านก็็ได้้ โดยไม่่ต้้องรอจนถึึงวัันประชุุม หรืือผู้้�มีี
ความขััดข้้องจะเรีียนถามปััญหาธรรมกัับท่่านก็็ได้้ตามโอกาสที่่�ท่่านว่่าง เช่่น
ตอนหลัังจัังหันั ตอนบ่่ายๆ ตอนราว ๕ โมง และตอน ๒ ทุ่�มกลางคืืน
เวลาท่่านสนทนาหรืือแก้้ปััญหาธรรมกัันตอนกลางคืืนเงีียบๆ รู้้�สึึกน่่าฟัังมาก
เพราะมีปี ัญั หาแปลกๆ จากบรรดาศิษิ ย์ซ์ ึ่ง่� มาจากที่่�ต่า่ งๆ ที่�ตนพักั บำเพ็ญ็ เป็น็ ปัญั หา
เกี่�ยวกัับธรรมภายในบ้้าง เกี่�ยวกัับสิ่่�งภายนอก เช่่น พวกกายทิิพย์์บ้้าง ฟัังแล้้ว
ทำให้้เพลิิดเพลิินอยู่่�ภายใน ไม่่อยากให้้จบสิ้้�นลงง่่ายๆ ทั้้�งเป็็นคติิทั้้�งเป็็นอุุบาย
แก้้ใจในขณะนั้้�น เพราะผู้�้มาศึึกษากัับท่่านมีีภููมิิธรรมทางภายในเหลื่่�อมล้้ำต่่ำสููง
ต่า่ งกันั เป็น็ รายๆ ไปและมีคี วามรู้�แปลกๆ ตามจริติ นิสิ ัยั มาเล่า่ ถวายท่า่ น จึงึ ทำให้้
เกิิดความรื่่�นเริิงใจไปกับั ปััญหาธรรมนั้้น� ๆ ไม่ม่ ีสีิ้น� สุดุ
เวลามีโี อกาสท่า่ นก็เ็ ล่า่ นิทิ านที่�เป็น็ คติใิ ห้ฟ้ ังั บ้า้ ง เล่า่ เรื่�องความเป็น็ มาของท่า่ น
408
ปัั จฉิิมสมัยั
ในชาติปิ ััจจุบุ ันั แต่่สมััยเป็น็ ฆราวาส จนได้บ้ วชเป็็นเณรเป็็นพระให้ฟ้ ัังบ้้าง บางเรื่�อง
ก็็น่า่ ขบขัันน่า่ หััวเราะ บางเรื่�องก็น็ ่่าสงสารท่า่ น และน่่าอัศั จรรย์์เรื่�องของท่่าน ซึ่�่งมีี
มากมายหลายเรื่�อง ฉะนั้้น� การอยู่่�กัับครูบู าอาจารย์น์ านๆ จึงึ ทำให้จ้ ริิตนิิสัยั ของ
ผู้้�ไปศึึกษามีีการเปลี่่�ยนแปลงไปในทางดีีตามท่่านวัันละเล็็กละน้้อยทั้้�งภายนอก
ภายใน จนกลมกลืืนกัับนิิสััยท่่านตามควรแก่่ฐานะของตน ทั้้�งมีีความปลอดภััย
มาก มีที างเจริญิ มากกว่า่ ทางเสื่อ�่ มเสียี ธรรมค่อ่ ยซึมึ ซาบเข้า้ สู่�ใจโดยลำดับั เพราะ
การเห็น็ การได้ย้ ินิ ได้ฟ้ ังั อยู่�เสมอ ความสำรวมระวังั อันั เป็น็ ทางส่ง่ เสริมิ สติปิ ัญั ญา
ให้้มีีกำลัังก็็มากกว่่าปกติิ เพราะความเกรงกลััวท่่านเป็็นสาเหตุุไม่่ให้้นอนใจ
ต้้องระวัังกายระวัังใจอยู่�รอบด้้าน แม้้เช่่นนั้้�นท่่านยัังจัับเอาไปเทศน์์ให้้เราและ
หมู่่�คณะฟัังจนได้้ ซึ่่�งบางเรื่่�องน่่าอัับอายหมู่่�คณะ แต่่ก็็ยอมทนเอา เพราะเราโง่่
ไม่ร่ อบคอบต่่อเรื่่อ� งของตััว
เวลาอยู่่�กับั ท่า่ นมีคี วามเย็น็ กายเย็น็ ใจเจือื ด้ว้ ยความปีตี ิอิ ย่า่ งบอกไม่ถ่ ูกู แต่ถ่ ้า้
ใจไม่่เป็็นธรรมก็็ให้้ผลตรงข้้าม คืือเกิิดความรุ่�มร้้อนไปทุุกอิิริิยาบถ เพราะความ
คิิดผิิดของตััวในความรู้้�สึึกของตนเป็็นอย่่างนี้้� สำหรัับท่่านผู้�อื่�นก็็ไม่่อาจทราบได้้
เรามัันเป็็นคนหยาบต้้องอาศััยท่่านคอยสัับคอยเขกให้้อยู่�เสมอ จึึงพอมีีลมหายใจ
สืบื ต่่อกัันไปได้้ กิิเลสตัณั หาไม่่แย่่งเอาไปกินิ เสียี หมด ยิ่�งเวลาท่า่ นเล่า่ เรื่อ�่ งจิิตท่า่ น
ในเวลาบำเพ็็ญให้้ฟัังเป็็นระยะๆ ก็็ยิ่�งเพิ่่�มกำลัังใจมากขึ้้�น ราวกัับจะเหาะเหิิน
เดินิ เมฆบนอากาศได้้ ปรากฏว่า่ กายเบาใจเบายิ่ง� กว่า่ สำลีี แต่เ่ วลาไปทำความเพียี ร
เข้า้ จริงิ ๆ ให้้สมกัับใจที่�จะเหาะลอยอยู่�ขณะนั้้�น แต่ก่ ลับั กลายเป็น็ เหมือื นลากภูเู ขา
ทั้้ง� ลูกู ทั้้ง� หนักั ทั้้ง� ฝืดื ซึ่ง�่ น่า่ โมโหแทบมุดุ ดินิ ลงได้อ้ ยู่�ใต้พ้ ิภิ พ ไม่อ่ ยากให้ใ้ ครเห็น็ หน้า้
เลย พอดีีกัับจิิตที่�หยาบคายร้า้ ยเลวเอาเสีียจริงิ ๆ ไม่่ยอมฟังั อะไรกับั ใครเอาง่่ายๆ
นี้้�เขีียนตามความหยาบความหนาของตััวให้้ท่่านได้้อ่่านบ้้าง เพื่�อทราบ
ความจมดิ่�งของใจที่่�ถููกบรรจุุเครื่�องทำลายและกดถ่่วงไว้้อย่่างอััดแน่่น ว่่าเป็็นจิิต
409
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
ที่�แสนจะฉุดุ ลากและฝึกึ ทรมานยาก ถ้า้ ไม่เ่ อาจริงิ ๆ กับั มันั ต้อ้ งนับั วันั จะพาเจ้า้ ของ
จมดิ่่ง� ลงสู่�ความต่่ำทรามได้อ้ ย่า่ งไม่เ่ ลืือกกาลสถานที่่แ� ละเพศวัยั เลย ท่า่ นผู้้�พยายาม
ฝึึกจิิตดวงแสนพยศมาประจำกำเนิิดภพชาติิให้้หายพยศ ดำรงตนอยู่�โดยอิิสระ
เสีียได้้ จึึงเป็็นบุุคคลที่่�น่่ากราบไหว้้บููชาอย่่างยิ่�ง ดัังพระพุุทธเจ้้าและพระสาวก
เป็็นตััวอย่่างสมััยปััจจุบุ ันั พููดตามความสนิิทใจของผู้้เ� ขียี นก็ค็ ืือ พระอาจารย์์มั่่�น
ที่่พ� วกเรากำลังั อ่า่ นประวัตั ิทิ ่า่ นอยู่�เวลานี้้� ที่่เ� ป็น็ ผู้้�หนึ่่ง� ในบรรดาปัจั ฉิมิ สาวกของ
พระพุุทธองค์์
ท่า่ นเป็น็ ผู้อ�้ าจหาญชาญชัยั ทางข้อ้ วัตั รปฏิบิ ัตั ิเิ ครื่อ่� งดำเนินิ ไม่ย่ อมลดหย่อ่ น
ผ่่อนคลายไปตามอำนาจฝ่่ายต่่ำตลอดมา แม้้ก้้าวเข้้าวััยชราควรจะอยู่�สบาย
ตามวิบิ ากขันั ธ์์ ไม่ต่ ้อ้ งขวนขวายกับั กิจิ การภายใน คืือสมณธรรมทางสมาธิภิ าวนา
แต่่การเดิินจงกรมภาวนาตามเวลาที่่�เคยทำมานั้้�น พระหนุ่่�มๆ ยัังสู้�ไม่่ได้้ และ
กิจิ ภายนอกเกี่ย� วกับั การอบรมสั่ง� สอนบรรดาศิษิ ย์์ ท่า่ นก็อ็ นุเุ คราะห์ด์ ้ว้ ยจิติ เมตตา
เสมอมาไม่่เคยทอดอาลััย การเทศน์์อบรมโดยมากท่่านมัักเทศน์์ไปตามนิิสััยที่�เคย
เด็็ดเดี่�ยวมาแล้้ว ไม่่ค่่อยทิ้้�งลวดลายของนัักต่่อสู้�ตลอดมา คืือ เทศน์์เป็็นเชิิงปลุุกใจ
ผู้�ฟังั ให้ม้ ีคี วามอาจหาญร่า่ เริงิ ในปฏิปิ ทาเพื่�อแดนพ้น้ ทุกุ ข์เ์ ป็น็ ส่ว่ นมาก กว่า่ จะเทศน์์
อนุุโลมอัันเป็็นการกล่่อมใจของคนที่่�มีีนิิสััยอ่่อนแอประจำสัันดานอยู่ �แล้้วให้้เคลิ้ �ม
หลับั ไปขณะที่�ฟังั และวาระต่อ่ ไป
พระอาจารย์์มั่�นท่่านเป็็นผู้�เทิิดทููนศาสนธรรมไว้้ได้้ทั้้�งทางปริิยััติิ ปฏิิบััติิ และ
ปฏิิเวธธรรมเต็็มภููมิิที่�สมััยสาวกหายาก เฉพาะอย่่างยิ่�งธุุดงควััตร ๑๓ ข้้อที่�แทบ
จะขาดความสนใจในวงพุุทธบริิษััทอยู่�เสมอมา ไม่่ค่่อยมีีผู้�ฟื้�นฟููขึ้�นมาปฏิิบััติิกััน
ให้้เป็็นเนื้้�อเป็็นหนัังบ้้าง เหมืือนธรรมอื่�นๆ ที่่�ธุุดงค์์เหล่่านี้้�ปรากฏเด่่นในสายตา
และเกิิดความสนใจปฏิิบััติิกัันในวงพระธุุดงค์์ทั้้�งหลายสมััยปััจจุุบััน ก็็เพราะ
ท่า่ นอาจารย์เ์ สาร์์ ท่า่ นอาจารย์ม์ ั่่น� เป็น็ ผู้้�พาดำเนินิ อย่า่ งเอาจริงิ ตลอดมาในภาค
410
ปัั จฉิิมสมััย
อีสี าน ธุดุ งค์ท์ ั้้ง� ๑๓ ข้อ้ นี้้ท� ่า่ นอาจารย์ท์ ั้้ง� สองเคยปฏิบิ ัตั ิมิ าแทบทุกุ ข้อ้ ตามสถานที่่�
และโอกาส เป็น็ แต่เ่ พียี งไม่ไ่ ด้ป้ ฏิบิ ัตั ิเิ ป็น็ ประจำ เหมืือนธุดุ งค์ข์ ้อ้ ที่่ร� ะบุไุ ว้ใ้ นประวัตั ิิ
ท่า่ นซึ่ง่� เขียี นผ่า่ นมาแล้ว้ เท่า่ นั้้น� คืือป่า่ ช้า้ ท่า่ นก็เ็ คยอยู่�มาจนจำเจ อัพั โภกาศท่า่ น
ก็เ็ คยอยู่�มา โคนไม้ท้ ่า่ นก็เ็ คยอยู่�มาจนเคยชินิ ที่่ไ� ด้เ้ ห็น็ พระธุดุ งค์ท์ างภาคอีสี านซึ่ง่�
เป็น็ สายของท่า่ นอาจารย์ท์ ั้้ง� สองปฏิบิ ัตั ิกิ ันั มา ก็ล็ ้ว้ นดำเนินิ ตามที่่ท� ่า่ นพาดำเนินิ
ให้้เห็็นร่่องรอยมาแล้ว้ ทั้้ง� นั้้�น
ท่่านอาจารย์์เสาร์์ท่่านอาจารย์์มั่่�นท่่านฉลาดแหลมคมมาก รู้�ความสำคััญ
ของธุุดงค์์ทั้้�ง ๑๓ ข้้อว่่า เป็็นเครื่่�องมืือปิิดช่่องทางออกแห่่งกิิเลสของพระธุุดงค์์
ได้้ดีีมาก เพราะถ้้าไม่่มีีธุุดงค์์เหล่่านี้้�ช่่วยปิิดช่่องไว้้บ้้าง กิิเลสของพระธุุดงค์์ที่่�สัักแต่่
ชื่�อก็็รู้้�สึกึ จะเพ่่นพ่่านเอามาก และอาจจะทำความรำคาญแก่ป่ ระสาทของผู้�อื่�นพอดูู
แต่พ่ ระธุดุ งค์ท์ ี่่�มีธี รรมเหล่า่ นี้้ช� ่ว่ ยบ้า้ ง ก็พ็ อทำให้เ้ บาใจแก่ต่ ัวั เองและผู้�อื่�นจะทนดูไู ด้้
ไม่่แสลงตาแสลงใจเกิินไป ธุุดงค์์แต่่ละข้้อรู้้�สึึกเป็็นธรรมกระซิิบใจได้้ดีีไม่่เผลอตััว
ไปมาก และไม่เ่ ผลอตัวั พอจิติ คิดิ ไปในทางผิดิ ซึ่ง่� เป็น็ ข้า้ ศึกึ กับั ธุดุ งค์ข์ ้อ้ ใด ใจกลับั
รู้้�สึึกได้้ในธุุดงค์ข์ ้้อนั้้น� ทันั ทีี แล้ว้ ทำความระวังั และแก้้ไขตนต่อ่ ไป
ธุดุ งค์เ์ ป็น็ ธรรมละเอียี ดลออมาก และมีคี วามหมายอย่า่ งเต็ม็ ตัวั ทุกุ ข้อ้ ไป ทั้้ง�
สามารถแก้ก้ ิเิ ลสในหัวั ใจของสัตั ว์ไ์ ด้โ้ ดยสิ้น� เชิงิ ด้ว้ ยธุดุ งค์ข์ ้อ้ นั้้น� ๆ อย่า่ งไม่ม่ ีปี ัญั หา
ขอแต่่ผู้้�ปฏิิบััติิคิิดให้้ถึึงความจริิงของธุุดงค์์ข้้อนั้้�นๆ แล้้วนำมาปฏิิบััติิต่่อตนเอง
ด้ว้ ยดีเี ท่า่ นั้้น� จะเห็น็ ว่า่ กิเิ ลสทุกุ ประเภทอยู่�ในข่า่ ยของธุดุ งค์เ์ หล่า่ นั้้น� จะเป็น็ ธรรม
ปราบปรามให้ส้ิ้น� ซากไปทั้้�งสิ้�น ไม่่มีีกิิเลสตัวั ใดจะเหนืืออำนาจธุุดงค์ไ์ ปได้้ เท่า่ ที่�
กิเิ ลสไม่ค่ ่อ่ ยกลัวั เรานักั ก็เ็ พราะเรากลัวั ธุดุ งค์จ์ ะทำความลำบากให้แ้ ก่ต่ นที่�ปฏิบิ ัตั ิติ าม
ส่ว่ นกิเิ ลสจะทำความลำบากแก่เ่ ราเพียี งไร เมื่�อไม่ม่ ีธี ุดุ งคธรรมเป็น็ เครื่�องปราบปราม
นั้้�น รู้้�สึึกจะเป็็นช่่องโหว่่ของตน จึึงเป็็นช่่องทางให้้เผลอตััวไปตำหนิิธุุดงค์์ว่่าปฏิิบััติิ
ยากเสียี บ้้าง หรือื บางหััวใจอาจคิิดไปว่า่ ธุดุ งค์ล์ ้้าสมััยเสีียบ้า้ งก็็ไม่่อาจทราบได้้
411
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
ในขณะที่�ความคิิดกลัับเป็็นข้้าศึึกแก่่ตน กิิเลสจึึงได้้รัับความนิิยมนัับถืืออยู่�
อย่า่ งลึกึ ลับั โดยผู้�ชมเชยก็ไ็ ม่อ่ าจทราบได้้ แต่ผ่ ลของมันั ที่�เกิดิ จากการส่ง่ เสริมิ ชมเชย
ผลิิตออกมาให้้โลกได้้รัับเสวยนั้้�น เป็็นสิ่�งเปิิดเผยอยู่�ตลอดเวลา แทบพููดได้้ว่่าเป็็น
อกาลิิโก การปฏิิบััติิตามธุุดงค์์ไม่่ว่่าข้้อใดย่่อมเป็็นความสง่่างามน่่าดูู ทั้้�งเป็็น
ผู้เ้� ลี้�ยงง่่าย กินิ ง่่าย นอนง่่าย เครื่อ�่ งใช้้สอยของผู้้�มีีธุดุ งค์อ์ ยู่�ในใจบ้้างย่่อมถืือเป็็น
ความสบายไปตลอดสาย เป็็นผู้�้เบากายเบาใจไม่่พระรุุงพระรัังทั้้�งทางอารมณ์์
และเครื่่�องเป็น็ อยู่่�ต่า่ งๆ
ธุดุ งค์เ์ หล่า่ นี้้� แม้ฆ้ ราวาสจะเลืือกนำไปใช้ใ้ นบางข้อ้ เพื่อ�่ เป็น็ ประโยชน์แ์ ก่ต่ น
ก็็ย่่อมได้้เช่่นเดีียวกัับพระ เพราะกิิเลสของฆราวาสกัับกิิเลสของพระมัันเป็็น
ประเภทเดีียวกััน ธุุดงค์์เป็็นธรรมแก้้กิิเลสจึึงควรนำไปปฏิิบััติิเพื่�่อแก้้กิิเลสได้้
เช่่นเดีียวกััน ตามฐานะและเพศของตนจะอำนวย ธุุดงค์์เป็็นคุุณธรรมที่่�สููง
อย่่างลึึกลัับ ยากที่่�เราจะทราบได้้ตามความจริิงของธุุดงค์์แต่่ละข้้อ ผู้�เขีียนเองก็็
ตะเกียี กตะกายเขียี นไปแบบป่า่ ๆ ตามนิสิ ัยั อย่า่ งนั้้น� แล ไม่ไ่ ด้ม้ ีคี วามรู้�ความเข้า้ ใจใน
ธุุดงค์เ์ ท่า่ ที่�ควรอะไรเลย แต่่หััวใจมีกี ็เ็ ขียี นสุ่�มๆ ไปอย่า่ งนั้้น� เองจึึงขออภัยั
ด้้วยคุุณสมบััติิของธุุดงค์์ทั้้�งหลายไม่่อาจพรรณนาให้้จบสิ้้�นลงได้้ เพราะ
เป็็นธรรมที่่�ละเอีียดสุุขุุมมาก ทั้้�งสามารถทำให้้ผู้้�รักใคร่่ใฝ่่ใจปฏิิบััติิในธุุดงค์์
สำเร็จ็ ได้ใ้ นคุณุ ธรรมตั้้ง� แต่ข่ ั้้น� ต่่ำจนถึงึ ขั้้น� อริยิ ชน ไม่น่ อกไปจากธุดุ งค์เ์ หล่า่ นี้้เ� ลย
ท่่านอาจารย์์มั่่�นเป็็นอาจารย์์ผู้�้นำบรรดาศิิษย์์พาดำเนิินมาตลอดสายจนถึึงวาระ
สุดุ ท้า้ ย หมดกำลัังแล้้วจึึงปล่่อยวางพร้้อมกัับสังั ขารที่่�ติิดแนบกับั องค์ท์ ่่าน
ฉะนั้้�นธุุดงควััตรจึึงเป็็นธรรมจำเป็็น สำหรัับผู้้�มุ่�งชำระกิิเลสทุุกประเภท
ภายในใจให้้สิ้�นไป จะทอดธุุระว่่า ธุุดงค์์ไม่่ใช่่ธรรมจำเป็็นเสีียมิิได้้ แต่่จะไม่่ขอ
อธิิบายคุุณสมบััติิของธุุดงค์์แต่่ละข้้อว่่ามีีคุุณค่่าและความจำเป็็นแก่่เราอย่่างไรบ้้าง
412
ปัั จฉิิมสมัยั
กรุุณาท่่านผู้�สนใจพิิจารณาตีีแผ่่เอาเอง อาจได้้ความละเอีียดและเกิิดประโยชน์์
แก่่ตััวท่่านเองมากกว่่าผู้�อื่�นอธิิบายให้้ฟัังเสีียอีีก ผู้้�เขีียนเคยพิิจารณาและเห็็นผล
มาบ้้างตามประสา นัับแต่เ่ ริ่�มออกปฏิบิ ััติจิ นทุุกวันั นี้้เ� ท่า่ ที่่ส� ามารถ เพราะเห็น็ ว่่า
เป็็นธรรมจำเป็็นประจำตััวตลอดมาและตลอดไป ท่่านผู้้�มุ่�งต่่อความสิ้�นกิิเลส
ทั้้�งประเภทที่่�หยาบโลน และประเภทที่่�ละเอีียดสุุด จึึงไม่่ควรมองข้้ามธุุดงค์์ไป
โดยเห็็นว่า่ ไม่่สามารถถอดถอนกิิเลสได้้
อาพาธครั้้ง� สุดุ ท้้าย
พอท่่านจำพรรษาวััดหนองผืือปีีที่่� ๔ ผ่่านไปแล้้ว ตกหน้้าแล้้งราวเดืือน
มีนี าคม พ.ศ. ๒๔๙๒ ทางจันั ทรคติจิ ำได้ว้ ่า่ เป็น็ วันั ขึ้้น� ๑๔ เดืือน ๔ เป็น็ วันั สังั ขาร
ท่า่ นเริ่�มแสดงอาการไม่ส่ นิิทที่่�จะครองขันั ธ์์ต่อ่ ไป ดัังที่่เ� ป็็นมาแล้้ว ๗๙ ปีี วัันนั้้น�
เป็น็ วันั ที่่ท� ่า่ นเริ่ม� ป่ว่ ยอันั เป็น็ สาเหตุลุ ุกุ ลามไปถึงึ จุดุ สุดุ ท้า้ ยของสังั ขารที่่ค� รองตัวั
มาเป็็นเวลานาน วัันนั้้�นได้้แสดงความสั่ �นสะเทืือนขึ้้�นมาแก่่ขัันธปััญจกท่่านและ
พระสงฆ์์ในวงใกล้้ชิิด โดยเริ่�มแรกมีีไข้้และไอผสมกัันไม่่มากนััก มีีอาการรุุมๆ ไป
แทบทั้้�งวัันทั้้�งคืืน ไม่่ค่่อยมีีเวลาสร่่างนัับแต่่วัันแรกเป็็น ท่่านแสดงออกเป็็นอาการ
ผิิดปกติิที่่�น่่าวิิตกด้้วยแล้้ว ทำให้้คนดีีไม่่น่่าไว้้ใจเลย องค์์ท่่านทราบอย่่างประจัักษ์์
ไม่ม่ ีที างสงสัยั ว่า่ ไข้ค้ ราวนี้้เ� ป็น็ ไข้ค้ รั้ง� สุดุ ท้า้ ย ไม่ม่ ีที างหายได้ด้ ้ว้ ยวิธิ ีแี ละยาขนานใดๆ
ทั้้ง� สิ้น�
ฉะนั้้�น ท่่านจึึงเผดีียงให้้บรรดาศิิษย์์ทราบตั้�งแต่่เริ่�มแรกเป็็น และไม่่สนใจกัับ
หยููกยาอะไรเลย นอกจากแสดงอาการเป็็นความรำคาญเวลามีีผู้�้นำยาเข้้าไป
ถวายให้ฉ้ ันั เท่า่ นั้้น� โดยบอกว่า่ ไข้น้ ี้้ม� ันั เป็น็ ไข้ข้ องคนแก่่ ซึ่ง่� หมดความสืืบต่อ่ ใดๆ
อีีกแล้้ว ไม่่ว่่ายาขนานใดมาใส่่จะไม่่มีีวัันหาย มีีเพีียงลมหายใจที่่�รอวัันตายอยู่�
413
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
เท่า่ นั้้น� เช่น่ เดียี วกับั ไม้ท้ี่่ต� ายยืืนต้น้ แม้จ้ ะรดน้้ำพรวนดินิ ให้ฟ้ ื้้น� เพื่อ�่ ผลิดิ อกออกใบ
ก็ไ็ ม่ม่ ีที างเป็น็ ไปได้้ รออยู่่�พอถึงึ วันั โค่น่ ล้ม้ ลงจมดินิ ของมันั เท่า่ นั้้น� ไข้ท้ ี่่เ� ริ่ม� เป็น็ อยู่�
เวลานี้้ก� ็เ็ ป็น็ ไข้ป้ ระเภทนั้้น� นั่่น� แล จะผิดิ กันั อะไรเล่า่ ผมได้พ้ ิจิ ารณาประจักั ษ์ใ์ จแล้ว้
แต่ไ่ ข้ย้ ังั ไม่เ่ ริ่ม� ปรากฏโน้น้ ฉะนั้้น� จึงึ ได้เ้ ตืือนหมู่่�เพื่อ�่ นเสมอว่า่ อย่า่ พากันั นอนใจ
รีีบเร่่งทางความเพีียรขณะที่่�ผมยัังมีีชีีวิิตอยู่� ติิดขััดอะไรจะได้้ช่่วยแก้้ไขให้้ทััน
กับั เหตุกุ ารณ์์ อย่า่ ให้้ผิิดพลาดและเสียี เวลานาน
ผมจะอยู่่�กัับหมู่�เพื่�อนไปอีีกไม่่นาน จะจากไปตามกฎของอนิิจฺฺจํํที่่�เดิินตาม
สังั ขารอยู่่�ทุุกเวลาไม่่ลดละ อย่า่ งไรก็็ไม่เ่ ลย ๓ ปีี นี่�เป็น็ คำที่�เคยเตืือนล่ว่ งหน้้ามาได้้
๓ ปีเี ข้า้ นี้้แ� ล้ว้ จะให้ผ้ มเตือื นอย่า่ งไรอีกี จะพูดู ให้เ้ คลื่�อนจากที่�แน่ใ่ จอยู่�แล้ว้ นี้้ไ� ปไม่ไ่ ด้้
งานของวัฏั ฏจักั รที่่ท� ำบนร่า่ งกายจิติ ใจของคนและสัตั ว์์ เขาทำของเขาอยู่่�ทุกุ เวลา
นาทีี นี้้�ก็็เป็็นงานครั้�งสุุดท้้ายของเขาที่่�ทำอยู่่�บนร่่างกายผม ซึ่�่งจะเสร็็จสิ้้�นไป
ภายในไม่่กี่�เดืือนนี้้� จะให้เ้ ขาเปลี่่ย� นแปลงงานเขาอย่า่ งไรได้ด้ ังั นี้้�
อาการท่า่ นนับั แต่ว่ ันั เริ่�มเป็น็ มีแี ต่ท่ รงกับั ทรุดุ ไปวันั ละเล็ก็ ละน้อ้ ย ค่อ่ ยๆ ขยับั
ไปโดยไม่ส่ นใจกับั หยูกู ยาอะไรทั้้ง� สิ้น� เวลาถูกู อาราธนาให้ท้ ่า่ นฉันั ยา รู้้�สึกึ ท่า่ นแสดง
ความรำคาญอย่่างเห็็นได้้ชััดทุกุ ๆ ครั้�งที่�ขอรบกวน แต่่ทนคนหมู่�มากไม่่ไหว เพราะ
คนนั้้�นว่่ายานั้้�นดีี คนนี้้�ก็็ว่่ายานี้้�ดีี ฉัันแล้ว้ หาย ใครฉัันแล้ว้ มีีแต่ห่ ายกััน จึงึ อยากขอ
อาราธนาท่า่ นอาจารย์ไ์ ด้้โปรดเมตตาบ้า้ ง จะได้้หายและโปรดบรรดาลูกู ศิิษย์ล์ ููกหา
ไปนานๆ ท่่านเตืือนเสมอว่่า ยาไม่่เป็็นประโยชน์์กัับไข้้ของผมในครั้�งนี้้� มีีแต่่ฟืืน
เท่่านั้้�นจะเข้้ากัันได้้สนิิท ท่่านพููดห้้ามเท่่าไรก็็ยิ่�งขอวิิงวอน จึึงได้้ฉัันให้้เสีียบ้้าง
ทีีละนิิดทีีละหน่่อย ตามคำขอร้้องของคนหมู่่�มาก พอไม่่ให้้เสีียใจนัักว่่าท่่าน
ทอดอาลัยั ในสังั ขารเกิินไป
เมื่�อข่า่ วว่า่ ท่า่ นป่ว่ ยไปถึงึ ไหน ใครทราบก็ม็ าถึงึ ทั้้ง� นั้้น� ทั้้ง� พระทั้้ง� ฆราวาสพากันั
414
ปัั จฉิมิ สมััย
หลั่�งไหลมาแทบทุุกทิิศทุุกทาง มิิได้้คำนึึงว่่าทางไกลหรืือใกล้้ หน้้าแล้้งหรืือหน้้าฝน
ผู้�คนหลั่�งไหลเข้้าไปเยี่�ยมท่่านยิ่�งกว่่าฝนที่�ทั้ �งตกทั้้�งพรำเสีียอีีก บ้้านหนองผืือ
อยู่�ในป่า่ และหุบุ เขา ทั้้ง� ห่า่ งไกลจากถนนใหญ่่ สายอุดุ ร - สกลฯ ราว ๕๐๐ - ๖๐๐ เส้น้
มิไิ ด้ส้ นใจว่า่ ไกลและลำบาก ซึ่ง่� โดยมากเดินิ กันั ด้ว้ ยเท้า้ เปล่า่ เข้า้ ไปหาท่า่ น นอกจาก
คนแก่ๆ่ เดินิ ไม่ไ่ หวก็ว็ ่า่ จ้า้ งล้อ้ เกวียี นเขาเข้า้ ไป เฉพาะท่า่ นเองชอบอยู่�องค์เ์ ดียี วเงียี บๆ
ตามอััธยาศััย แม้้พระเณรก็็ไม่่อยากให้้เข้้าไปเกี่�ยวข้้องถ้้าไม่่จำเป็็นจริิงๆ ดัังนั้้�น
เมื่�อมีผีู้�คนพระเณรเข้า้ ไปเกี่�ยวข้อ้ งมากๆ รู้�สึกขัดั กับั อัธั ยาศัยั ที่่�ท่า่ นไม่เ่ คยดำเนินิ มา
จึงึ ไม่อ่ ยากเกี่�ยวข้อ้ งกับั เรื่�องใดๆ ทั้้ง� สิ้น� เพียี งพระเณรซึ่ง�่ เป็น็ ลูกู ศิษิ ย์ใ์ กล้ช้ ิดิ ภายในวัดั
ท่่านยัังไม่่ประสงค์์ให้้เข้้าไปเกี่�ยวข้้องเลย แต่่ความจำเป็็นมีีก็็จำต้้องอนุุโลมผ่่อนผััน
เป็็นบางกาล แม้้เช่่นนั้้น� ก็็จำต้อ้ งระมััดระวังั กัันอย่่างมาก
ขณะเข้า้ ไปเกี่�ยวข้อ้ งท่า่ นด้ว้ ยกิจิ ธุรุ ะจำเป็น็ ไม่ใ่ ห้เ้ ข้า้ ไปแบบสุ่�มสี่�สุ่�มห้า้ ตลอด
ข้้อวััตรที่�ควรทำถวายท่่านในเวลาจำเป็็น ต้้องจััดพระเณรองค์์ที่�เห็็นสมควรไว้้ใจได้้
เป็็นผู้้�จััดทำถวายเป็็นคราวๆ ไป สิ่�งที่่�เกี่�ยวกัับท่่านต้้องมีีพระผู้�้อาวุุโสและฉลาด
พอควร เป็็นผู้้�คอยควบคุุมดููแลให้้เห็็นสมควรก่่อนค่่อยทำลงไปทุุกกรณีี เพราะ
ท่่านอาจารย์์เป็็นผู้�้รอบคอบและละเอีียดมากตามปกติินิิสััย ผู้้�เข้้าไปเกี่�ยวข้้อง
จึงึ ควรได้ร้ ับั การพิจิ ารณากันั พอสมควร เพื่อ�่ ไม่ใ่ ห้ข้ ัดั กับั อัธั ยาศัยั ท่า่ นซึ่ง่� เป็น็ เวลา
ที่่จ� ำเป็น็ อย่า่ งยิ่ง�
เมื่�อมีปี ระชาชนพระเณรมาจากที่่�ต่่างๆ ประสงค์์จะเข้า้ กราบเยี่�ยมท่่าน ทางวััดต้อ้ ง
ขอให้้รออยู่�ที่�สมควรก่่อน แล้้วมีีพระผู้�เคยปฏิิบััติิทางนี้้�เห็็นเป็็นกาลอัันควรแล้้ว
เข้า้ ไปกราบเรียี นให้ท้ ่า่ นทราบ เมื่�อท่า่ นอนุญุ าตแล้ว้ ค่อ่ ยมาบอกให้เ้ ข้า้ ไป และเมื่�อมีี
พระในวััดองค์์สมควรนำเข้้าไปกราบท่่าน มีีอะไรท่่านก็็แสดงโปรดท่่านเหล่่านั้้�น
ตามอัธั ยาศัยั พอสมควรแล้ว้ ก็พ็ ากราบลาท่า่ นออกมา การพาแขกเข้า้ กราบเยี่ย� มท่า่ น
ทางวัดั ได้ป้ ฏิบิ ัตั ิอิ ย่า่ งนี้้ต� ลอดมา และพาเข้า้ กราบเยี่ย� มเป็น็ คราวๆ ไป ตามแต่แ่ ขก
415
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
มีมี ากน้อ้ ยซึ่ง่� มาในเวลาต่า่ งกันั เฉพาะพระอาจารย์ท์ ี่่เ� คยเป็น็ ลูกู ศิษิ ย์ท์ ่า่ นมาแล้ว้
และมีีความสนิิทกัับท่่านเป็็นพิิเศษ ก็็เป็็นเพีียงไปกราบเรีียนให้้ท่่านทราบว่่า
ท่่านอาจารย์์นั้้�นจะมากราบเยี่�ยม เมื่�่อท่่านอนุุญาตแล้้วก็็เข้้ากราบเยี่�ยม และ
สนทนาธรรมกัันตามอัธั ยาศััยทั้้�งสองฝ่่าย
อาการป่ว่ ยท่า่ นค่อ่ ยเป็น็ ไปเรื่�อยๆ ไม่ผ่ าดโผนรุนุ แรง แต่ไ่ ม่ค่ ่อ่ ยเป็น็ ปกติสิ ุขุ ได้้
ถ้้าเป็็นสงครามก็็แบบสงครามใต้้ดิิน ค่่อยขยัับเข้้าทีีละเล็็กทีีละน้้อยจนกลายเป็็น
สงครามไปทั่�วดิินแดน และกลายเป็็นแดนยึึดครองไปทั่�วพิิภพ ไม่่มีีส่่วนเหลืือเลย
พอท่า่ นซึ่ง่� เป็น็ จุดุ หัวั ใจของส่ว่ นรวมเริ่ม� ป่ว่ ยลงเท่า่ นั้้น� มองดูพู ระเณรในวัดั รู้้�สึกึ
เศร้้าหมองทางอาการ ไม่่ค่่อยแช่่มชื่่�นเบิิกบานเหมืือนแต่่ก่่อน มองดููหน้้าตากััน
ก็็มองแบบเศร้า้ ๆ ไม่ผ่ ่อ่ งใสทางอาการ ตลอดการสนทนากััน ก็ต็ ้้องยกเรื่อ�่ งป่ว่ ย
ท่่านอาจารย์์ขึ้้�นสนทนาก่่อนจะกระจายไปเรื่่�องอื่�่นๆ แล้้วก็็ต้้องมายุุติิกัันที่่�เรื่่�อง
ของท่่านอีีก
แต่่การให้้โอวาทสั่�งสอนพระเณร ท่่านยัังคงมีีเมตตาอนุุเคราะห์์อยู่�
อย่า่ งสม่่ำเสมอมิไิ ด้ท้ อดธุรุ ะ เป็น็ แต่่ไม่ไ่ ด้้ชี้้แ� จงข้อ้ อรรถข้อ้ ธรรมให้้ละเอีียดลออ
ได้เ้ ต็ม็ ความเมตตาเหมืือนแต่ก่ ่อ่ นเท่า่ นั้้น� พออธิบิ ายธรรมจบลงและชี้้แ� จงจุดุ สงสัยั
ของผู้เ�้ รียี นถามเสร็จ็ สิ้้น� ลงแล้ว้ ก็ส็ั่ง� ให้เ้ ลิกิ กันั ไปประกอบความเพียี ร องค์ท์ ่า่ นเอง
ก็็เข้้าพัักผ่่อน ขณะที่่�ท่่านแสดงธรรมปรากฏว่่าไม่่มีีความไม่่สบายแฝงอยู่�เลย
แสดงอย่่างฉะฉานร่่าเริิง เสีียงดัังและกัังวาน ลัักษณะอาการอาจหาญเหมืือน
คนไม่ป่ ่ว่ ยเป็น็ อะไรเลย การเร่ง่ และเน้น้ หนักั ในธรรมเพื่�อผู้�ฟังั ก็เ็ น้น้ ลงอย่า่ งถึงึ ใจจริงิ ๆ
ไม่่มีีความสะทกสะท้้านใดๆ ปรากฏในเวลานั้้�น ทุุกอาการที่�แสดงออกเหมืือนท่่าน
ไม่่ได้้เป็็นอะไรเลย พอจบการแสดงแล้้วถึึงจะทราบว่่า อาการท่่านอ่่อนเพลีีย
และต้้องการพัักผ่่อน พอทราบอาการเช่่นนั้้�นต่่างก็็รีีบให้้โอกาสท่่านได้้พัักผ่่อน
ตามอััธยาศัยั
416
ปัั จฉิิมสมััย
วัันมาฆบููชา เดืือนสามเพ็็ญ พ.ศ. ๒๔๙๒ ก่่อนท่่านจะเริ่�มป่่วยเล็็กน้้อย
วัันนั้้�นท่่านเริ่�มเทศน์์แต่่เวลา ๒ ทุ่�มจนถึึงเวลา ๖ ทุ่�มเที่่�ยงคืืน รวมเป็็นเวลา
๔ ชั่่�วโมง อำนาจธรรมที่่�ท่่านแสดงในวัันนั้้�นเป็็นความอััศจรรย์์ประจัักษ์์ใจของ
พระธุุดงค์์ ที่่�มารวมกัันอยู่�เป็็นจำนวนมากโดยทั่่�วกััน ประหนึ่่�งโลกธาตุุดัับสนิิท
ไม่ม่ ีอี ะไรเหลืืออยู่�เลย ปรากฏแต่ก่ ระแสธรรมท่า่ นแผ่ค่ รอบไปหมดทั่่ว� ไตรโลกธาตุุ
โดยยกพระอรหันั ต์์ ๑,๒๕๐ องค์์ที่่�ต่่างมาเองสู่�ที่�ประชุุม ณ พุุทธสถาน โดยไม่่มีใี คร
อาราธนานิมิ นต์ห์ รือื นัดั แนะขึ้�น แสดงว่่าท่า่ นเป็น็ วิิสุทุ ธิิบุุคคลล้ว้ นๆ ไม่ม่ ีีคนมีีกิเิ ลส
เข้า้ สับั ปนเลยแม้ค้ นเดีียว
การแสดงโอวาทปาฏิิโมกข์์พระพุุทธเจ้้าทรงแสดงเองเป็็นวิิสุุทธิิอุุโบสถ
คืืออุุโบสถในท่่ามกลางแห่่งบุุคคลผู้้�บริิสุุทธิ์�ล้้วนๆ ไม่่เหมืือนพวกเราซึ่�่งแสดง
ปาฏิโิ มกข์ใ์ นท่า่ มกลางแห่ง่ บุคุ คลผู้้�มีกิเิ ลสล้ว้ นๆ ไม่ม่ ีบี ุคุ คลผู้้�สิ้น� กิเิ ลสสับั ปนอยู่�เลย
แม้้คนเดีียว ฟัังแล้้วน่่าสลดสัังเวชอย่่างยิ่�งที่่�พวกเราก็็เป็็นคนผู้้�หนึ่่�ง หรืือเป็็น
พระองค์ห์ นึ่่ง� ในความเป็น็ ศากยบุตุ รของพระองค์์ องค์เ์ ดียี วกันั แต่ม่ ันั เป็น็ เพียี งชื่อ่�
ไม่่มีีความจริิงแฝงอยู่่�บ้้างเลย เหมืือนคนที่�ชื่�อว่่าพระบุุญ เณรบุุญ และนายบุุญ
นางบุุญ แต่เ่ ขาเป็น็ คนขี้บ� าปหาบแต่โ่ ทษและอาบัตั ิิใส่่ตัวั แทบก้า้ วเดิินไปไม่่ได้้
สมััยโน้้นท่่านทำจริิงจึึงพบแต่่ของจริิง พระจริิง ธรรมจริิงไม่่ปลอมแปลง
ตกมาสมัยั พวกเรากลายเป็น็ มีแี ต่ช่ ื่อ่� เสียี งเรืืองนามสูงู ส่ง่ จรดพระอาทิติ ย์์ พระจันั ทร์์
แต่่ความทำต่่ำยิ่�งกว่่าขุุมนรกอเวจีี แล้้วจะหาความดีี ความจริิง ความบริิสุุทธิ์�
มาจากไหน เพราะสิ่�งที่�ทำมันั กลายเป็น็ งานพอกพูนู กิเิ ลสและบาปกรรมไปเสียี มาก
มิไิ ด้เ้ ป็น็ งานถอดถอนกิเิ ลสให้ส้ิ้น� ไปจากใจ แล้ว้ จะเป็น็ วิสิ ุทุ ธิอิ ุโุ บสถขึ้้น� มาได้อ้ ย่า่ งไรกันั
บวชมาเอาแต่ช่ื่�อเสียี งเพียี งว่า่ ตนเป็น็ พระเป็น็ เณรแล้ว้ ก็ล็ ืมื ตัวั มัวั แต่ย่ กว่า่ ตน
เป็็นผู้้�มีีศีีลมีีธรรม แต่่ศีีลธรรมอัันแท้้จริิงของพระของเณรตามพระโอวาทของ
417
ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทััตตเถระ
พระองค์์แท้้ๆ นั้้�นคืืออะไร ก็็ยัังไม่่เข้้าใจกัันเลย ถ้้าเข้้าใจในโอวาทปาฏิิโมกข์์
ท่า่ นสอนว่า่ อย่า่ งไร นั่่น� แลคืือองค์ศ์ ีลี องค์ธ์ รรมแท้้ ท่า่ นแสดงย่อ่ เอาแต่ใ่ จความว่า่
การไม่ท่ ำบาปทั้้ง� ปวงหนึ่่ง� การยังั กุศุ ลคืือความฉลาดให้ถ้ ึงึ พร้อ้ มหนึ่่ง� การชำระจิติ
ของตนให้ผ้ ่อ่ งแผ้้วหนึ่่ง� นี่่�แลเป็น็ คำสั่�งสอนของพระพุุทธเจ้้าทั้้ง� หลาย
การไม่่ทำบาป ถ้้าทางกายไม่่ทำแต่่ทางวาจาก็็ทำอยู่� ถ้้าทางวาจาไม่่ทำ
แต่่ทางใจก็็ทำ และสั่�งสมบาปวัันยัังค่่ำจนถึึงเวลาหลัับ พอตื่�่นจากนอนก็็เริ่�ม
สั่�งสมบาปต่่อไปจนถึึงขณะหลัับอีีก เป็็นอยู่�ทำนองนี้้� โดยมิิได้้สนใจคิิดว่่าตััว
ทำบาปหรืือสั่ �งสมบาปเลย แม้้เช่่นนั้้�นยัังหวัังใจอยู่่�ว่่า ตนมีีศีีลมีีธรรม และคอย
เอาแต่่ความบริิสุุทธิ์�จากความมีีศีีลมีีธรรมที่่�ยัังเหลืือแต่่ชื่่�อนั้้�น ฉะนั้้�นจึึงไม่่เจอ
ความบริิสุุทธิ์� กลัับเจอแต่่ความเศร้้าหมองวุ่�นวายภายในใจอยู่่�ตลอดเวลา ทั้้�งนี้้�
ก็เ็ พราะตนแสวงหาสิ่�งนั้้�นก็็ต้้องเจอสิ่�งนั้้�น ถ้้าไม่่เจอสิ่�งนั้้น� จะให้เ้ จออะไรเล่่า คนเรา
แสวงหาสิ่�งใดก็็ต้้องเจอสิ่�งนั้้�นเป็็นธรรมดา เพราะเป็็นของมีีอยู่�ในโลกสมมุุติิอย่่าง
สมบููรณ์์ ที่่�ท่่านแสดงอย่่างนี้้� แสดงโดยหลัักธรรมชาติิของศีีลธรรมทางด้้านปฏิิบััติิ
เพื่�อนัักปฏิบิ ัตั ิไิ ด้้ทราบอย่่างถึงึ ใจ
ลำดัับต่่อไปท่่านแสดงสมาธิิ ปััญญา ตลอดวิิมุุตติิหลุุดพ้้นอย่่างเต็็มภููมิิ
และเปิิดเผยไม่่ปิิดบัังลี้�ลัับอะไรเลยในวัันนั้้�น แต่่จะไม่่ขออธิิบาย เพราะเคยอธิิบาย
และเขีียนลงบ้้างแล้้ว ขณะนั้้�นผู้้�ฟัังทั้้�งหลายนั่่�งเงีียบเหมืือนหััวตอ ตลอดกััณฑ์์
ไม่่มีีเสีียงอะไรรบกวนธรรมที่่�ท่่านกำลัังแสดงอย่่างเต็็มที่่�เลย ตอนสุุดท้้ายแห่่ง
การแสดงธรรม ท่า่ นพููดทำนองพูดู ที่่�วัดั เจดียี ์ห์ ลวง จังั หวััดเชียี งใหม่่ ว่า่ กััณฑ์์นี้้�
เทศน์์ซ้้ำเฒ่่า ต่่อไปจะไม่่ได้้เทศน์์ทำนองนี้้�อีีก แล้้วก็็จบลง คำนั้้�นได้้กลายเป็็น
ความจริิงขึ้้�นมาดัังท่่านพููดไว้้ นัับแต่่วัันนั้้�นแล้้วท่่านมิิได้้เทศน์์ทำนองนั้้�นอีีกเลย
ทั้้ง� เนื้้อ� ธรรมและการแสดงนานๆ ผิดิ กับั ครั้ง� นั้้น� อยู่�มาก หลังั จากนั้้น� อีกี หนึ่่ง� เดืือน
ท่า่ นเริ่ม� ป่่วยกระเสาะกระแสะเรื่�อ่ ยมา จนถึึงวาระสุดุ ท้้ายแห่ง่ ขันั ธ์์เสียี จนได้้
418
ปัั จฉิมิ สมััย
แม้้ท่่านจะได้้รัับความลำบากทางขัันธ์์ เพราะโรคภััยเบีียดเบีียนจนสุุขภาพ
ทรุดุ ลงเป็น็ ลำดับั ก็ต็ าม แต่ก่ ารบิณิ ฑบาต ฉันั ในบาตร และฉันั มื้้อ� เดียี วที่�เคยดำเนินิ มา
ท่่านก็็ยัังอุุตส่่าห์์ประคองของท่่านไปไม่่ยอมลดละปล่่อยวาง เมื่�อไม่่สามารถไป
สุดุ สายบิณิ ฑบาตได้้ ท่า่ นก็พ็ ยายามไปเพียี งครึ่�งหมู่่�บ้า้ น แล้ว้ กลับั วัดั ต่อ่ มาญาติโิ ยม
และพระอาจารย์ท์ั้้ง� หลายเห็น็ ท่า่ นลำบากมากก็ป็ รึกึ ษากันั ตกลงขออาราธนานิมิ นต์์
ท่่านไปแค่่ประตููวััดแล้้วกลัับ ถ้้าจะขออาราธนาท่่านไว้้ไม่่ให้้ไปเลย ท่่านไม่่ยอม
โดยให้เ้ หตุผุ ลว่า่ เมื่อ�่ ยังั พอไปได้อ้ ยู่่�ต้อ้ งไป ฉะนั้้น� จำต้อ้ งอนุโุ ลมตามท่า่ นไม่ใ่ ห้ข้ ัดั
อัธั ยาศัยั ท่า่ นเองก็พ็ ยายามไป ไม่ย่ อมลดละความเพียี รเอาเลย จนไปไม่ไ่ หวจริงิ ๆ
ท่า่ นยังั ขอบิณิ ฑบาตบนศาลาโรงฉันั พยายามจนลุกุ เดินิ ไม่ไ่ ด้้ จึงึ ยอมหยุดุ บิณิ ฑบาต
แม้้เช่่นนั้้น� ยัังขอฉัันในบาตรและฉัันมื้้อ� เดียี วตามเดิมิ
เราคนดีีต้้องอนุุโลมตามความประสงค์์ท่่านทุุกระยะไป ด้้วยความอััศจรรย์์
ในความอดทนของนัักปราชญ์์ชาติิอาชาไนย ไม่่ยอมทิ้้�งลวดลายที่�เคยเป็็นนัักต่่อสู้�
ให้้กิิเลสยื้�อแย่่งแข่่งดีีได้้เลย ถ้้าเป็็นพวกเราน่่ากลััวจะถููกหามลงมาฉัันจัังหัันนัับแต่่
วัันเริ่�มรู้้�สึึกว่่าไม่่สบาย ซึ่�่งเป็็นที่่�น่่าอัับอายกิิเลสที่�คอยหััวเราะเยาะคนไม่่เป็็นท่่าอยู่�
ตลอดเวลา ที่�มานอนคอยเขีียงให้้กิิเลสสัับฟัันหั่�นแหลกอย่่างไม่่มีีชิ้�นดีี อัันเป็็นที่่�น่่า
สัังเวชเอาหนัักหนา ถ้้ายัังรู้้�สึึกเสีียดายเรา ซึ่�่งเป็็นคนทั้้�งคนที่่�คอยจะเป็็นเขีียงให้้
กิิเลสสัับฟััน ก็็ควรระลึึกถึึงปฏิิปทาของท่่านอาจารย์์มั่่�นตอนนี้้�ไว้้บ้้าง เผื่่�อได้้ยึึด
มาเป็็นเครื่่�องมืือป้้องกัันตััวในการต่่อสู้้�กัับกิิเลส จะไม่่กลายเป็็นเขีียงให้้มัันหมด
ทั้้�งตัวั ยัังพอมีีเครื่อ่� งหมายสััตบุุรุษุ พุุทธบริษิ ััทติดิ ตัวั อยู่่�บ้้าง
อาการท่า่ นรู้้�สึกึ หนักั เข้า้ โดยลำดับั จนคนดีทีี่่เ� กี่ย� วข้อ้ ง ไม่พ่ ากันั นิ่่ง� นอนใจได้้
ตอนกลางคืืนต้อ้ งจัดั วาระกันั คอยรักั ษาท่า่ นอย่า่ งลับั ๆ คราวละ ๓ - ๔ องค์เ์ สมอ
แต่่มิิได้้เรีียนให้้ท่่านทราบ นอกจากท่่านจะทราบทางภายในโดยเฉพาะเท่่านั้้�น
ทั้้ง� นี้้เ� กรงว่า่ ท่า่ นจะห้า้ มไม่ใ่ ห้ท้ ำ โดยเห็น็ ว่า่ เป็น็ ภาระกังั วลวุ่�นวายเกินิ ไป พระเณร
419
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทััตตเถระ
ที่�อยู่ �รัักษาท่่านตามวาระก็็ให้้อยู่�ใต้้ถุุนกุุฎีีท่่านอย่่างเงีียบๆ วาระละ ๒ - ๓ ชั่�วโมง
ตลอดรุ่�งทุุกคืืน ซึ่่�งเริ่�มแต่่ยัังไม่่เข้า้ พรรษา พอเห็น็ อาการท่า่ นหนักั มากก็ป็ รึกึ ษากััน
แล้้วกราบเรีียนขอถวายความปลอดภััยให้้ท่่าน โดยมาขอนั่�งสมาธิิภาวนาที่�เฉลีียง
ข้า้ งนอกกุฎุ ีที ่า่ นคราวละ ๒ องค์์ ท่า่ นก็อ็ นุญุ าต จึงึ ได้จ้ ัดั ให้พ้ ระอยู่�บนกุฎุ ีที ่า่ นครั้ง� ละ
๒ องค์์ อยู่�ใต้้ถุนุ ๒ องค์ต์ ลอดไป ไม่ใ่ ห้ข้ าดได้้ นอกจากพระที่่�จัดั เป็็นวาระไว้้ประจำ
แล้้ว ยังั มีีพระในวัดั มาลอบๆ มองๆ คอยสัังเกตการณ์์อยู่�เสมอมิิได้้ขาดตลอดคืนื
พอออกพรรษาแล้ว้ พระและครูบู าอาจารย์ท์ี่�จำพรรษาอยู่�ในที่่�ต่า่ งๆ ก็ท็ ยอยกันั
มากราบเยี่�ยมและปฏิิบััติิท่่านมากขึ้�นเป็็นลำดัับ อาการท่่านรู้้�สึึกหนัักเข้้าทุุกวััน
ไม่่น่่าไว้้ใจ ท่่านจึึงได้้ประชุุมเตืือนบรรดาศิิษย์์ให้้ทราบ ในการที่�จะปฏิิบััติิต่่อท่่าน
ด้ว้ ยความเหมาะสมว่า่ การป่ว่ ยของผมจวนถึงึ วาระเข้า้ ทุกุ วันั จะพากันั อย่า่ งไรก็ค็ วร
คิดิ เสียี แต่บ่ ัดั นี้้จ� ะได้ท้ ันั กับั เหตุกุ ารณ์์ ผมน่ะ่ ต้อ้ งตายแน่น่ อนในคราวนี้้ด� ังั ที่�เคยพูดู ไว้้
แล้้วหลายครั้�ง แต่่การตายของผมเป็็นเรื่่�องใหญ่่ของสััตว์์และประชาชนทั่่�วๆ ไป
อยู่�มาก ด้้วยเหตุุนี้้�ผมจึึงเผดีียงท่่านทั้้�งหลายให้้ทราบว่่า ผมไม่่อยากตายอยู่�ที่�นี่่�
ถ้้าตายที่่�นี่่�จะเป็็นการกระเทืือนและทำลายชีีวิิตสััตว์์ไม่่น้้อยเลย สำหรัับผมตาย
เพีียงคนเดีียว แต่่สััตว์์ที่่�จะพลอยตายเพราะผมเป็็นเหตุุนั้้�นมีีจำนวนมากมาย
เพราะคนจะมามาก ทั้้�งที่่�นี้้�ไม่ม่ ีตี ลาดแลกเปลี่่ย� นซื้้อ� ขายกััน
นับั แต่ผ่ มบวชมาไม่เ่ คยคิดิ ให้ส้ ัตั ว์ไ์ ด้ร้ ับั ความลำบากเดือื ดร้อ้ น โดยไม่ต่ ้อ้ งพูดู ถึงึ
การฆ่่าเขาเลย มีีแต่่ความเมตตาสงสารเป็็นพื้้�นฐานของใจตลอดมา ทุุกเวลาได้้แผ่่
เมตตาจิิตอุุทิิศส่่วนกุุศลแก่่สััตว์์ไม่่เลืือกหน้้า โดยไม่่มีีประมาณตลอดมา เวลาตาย
แล้้วจะกลายเป็็นศััตรููคู่�เวรแก่่สััตว์์ ให้้เขาล้้มตายลงจากชีีวิิตที่่�แสนรัักสงวน
ของแต่ล่ ะตัวั เพราะผมเป็น็ เหตุเุ พียี งคนเดียี วนั้้น� ผมทำไม่ล่ ง อย่า่ งไรขอให้น้ ำผม
ออกไปตายที่่ส� กลนคร เพราะที่่น�ั้้น� เขามีตี ลาดอยู่�แล้ว้ คงไม่ก่ ระเทืือนชีวี ิติ ของสัตั ว์์
มากเหมืือนที่่�นี่่� เพีียงผมป่่วยยัังไม่่ถึึงตายเลย ผู้�คนพระเณรก็็พากัันหลั่�งไหลมา
420
ปัั จฉิิมสมััย
ไม่ห่ ยุดุ หย่อ่ น และนับั วันั มากขึ้�นโดยลำดับั ซึ่ง�่ พอเป็็นพยานอย่า่ งประจัักษ์์แล้ว้ ยิ่�ง
ผมตายลงไปผู้�คนพระเณรจะพากัันมามากเพีียงไร ขอได้พ้ ากัันคิดิ เอาเอง
เพีียงผมคนเดีียวไม่่คิิดคำนึึงถึึงความทุุกข์์เดืือดร้้อนของผู้้�อื่�นเลยนั้้�น ผม
ตายได้้ทุุกกาลสถานที่่� ไม่่อาลััยเสีียดายร่่างกายอัันนี้้�เลย เพราะผมได้้พิิจารณา
ทราบเรื่่�องของมัันตลอดทั่่�วถึึงแล้้วว่่า เป็็นเพีียงส่่วนผสมแห่่งธาตุุรวมกัันอยู่�
ชั่่ว� ระยะกาล แล้ว้ ก็แ็ ตกทำลายลงไปสู่่�ธาตุเุ ดิมิ ของมันั เท่า่ นั้้น� จะมาอาลัยั เสียี ดาย
หาประโยชน์อ์ ะไร เท่า่ ที่่พ� ูดู นี้้ก� ็เ็ พื่อ่� ความอนุเุ คราะห์ส์ ัตั ว์์ อย่า่ ให้เ้ ขาต้อ้ งมาพร้อ้ มกันั
ตายเป็น็ ป่า่ ช้า้ ผีดี ิบิ วางขายเกลื่�อนอยู่�ตามริมิ ถนนหนทาง อันั เป็น็ ที่่�น่า่ สมเพชเวทนา
เอาหนักั หนาเลย ซึ่ง�่ ยังั ไม่ส่ ุดุ วิสิ ัยั ที่�จะควรพิจิ ารณาแก้ไ้ ขได้ใ้ นเวลานี้้� ฉะนั้้น� จึงึ ขอให้้
รีีบจััดการให้้ผมได้้ออกไปทัันกัับเวลาที่่�ยัังควรอยู่�ในระยะนี้้� เพื่�่ออนุุเคราะห์์สััตว์์
ที่่�รอตายตามผมอยู่�เป็็นจำนวนมาก ให้้เขาได้้มีีความปลอดภััยในชีีวิิตของเขา
โดยทั่่�วกันั หรืือใครมีคี วามเห็็นอย่า่ งไร ก็พ็ ูดู ได้้ในเวลานี้้�
ทั้้�งพระและญาติิโยมรวมฟัังกัันอยู่�เป็็นจำนวนมาก ไม่่มีีใครพููดขึ้�น มีีแต่่
ความสงบเงีียบแห่่งบรรยากาศที่�เต็็มไปด้้วยความผิิดหวััง ดัังบทธรรมท่่านว่่า
ยมฺฺปิิจฺฺฉํํ น ลภติิ ตมฺฺปิิ ทุุกฺฺขํํ ปรารถนาไม่่สมหวัังย่่อมเป็็นทุุกข์์ คืือท่่านจะอยู่�
วััดหนองผืือก็็ต้้องตาย จะออกไปสกลนครก็็ต้้องตาย ไม่่มีีหวัังทั้้�งนั้้�น ที่่�ประชุุมจึึง
ต่า่ งคนต่า่ งเงียี บ หมดทางแก้ไ้ ขทุกุ ประตูู จึงึ เป็น็ อันั พร้อ้ มกันั ยินิ ดีแี ละตกลงตาม
ความเห็น็ และความประสงค์ท์ ่า่ น
ทีแี รกญาติโิ ยมบ้า้ นหนองผือื ทั้้ง� บ้า้ นแสดงความประสงค์ว์ ่า่ ขอให้ท้ ่า่ นตายที่�นี่�
เขาจะเป็็นผู้้�จััดการศพท่่านเอง แม้้จะทุุกข์์จนข้้นแค้้นแสนเข็็ญเพีียงไรก็็ตาม
แต่่ศรััทธาความเชื่�อเลื่�อมใสในครููอาจารย์์มิิได้้จน ยัังมีีเต็็มเปี่่�ยมในสัันดาน จึึงขอ
จััดการศพท่่านจนสุุดความสามารถขาดดิ้�น ไม่่ยอมให้้ใครดููหมิ่�นเหยีียดหยามว่่า
421
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ััตตเถระ
ชาวบ้้านหนองผืือไม่่มีีความสามารถ เผาศพท่่านอาจารย์์เพีียงองค์์เดีียวก็็ไม่่ไหม้้
ปล่่อยให้้เขาเอาท่่านไปทิ้้�งเสีียที่�อื่�น ดัังนี้้�ไม่่ให้้มีี อย่่างไรก็็ขอพร้้อมกัันทั้้�งบ้้าน
มอบกายถวายชีวี ิติ ต่อ่ ท่า่ นอาจารย์อ์ งค์เ์ ป็น็ สรณะของชาวบ้า้ นหนองผืือจนหมด
ลมหายใจ ไม่ย่ อมให้ใ้ ครเอาท่า่ นไปไหน จนกว่า่ ชาวหนองผืือไม่ม่ ีลี มหายใจครอง
ขันั ธ์แ์ ล้้ว จึึงจะยอมให้เ้ อาท่่านไป
แต่่พอได้้ยิินคำท่่านให้้เหตุุผลโดยธรรมแล้้ว ก็็พากัันแสดงความเสีียดาย
โดยพูดู อะไรไม่ไ่ ด้้ จำต้อ้ งยอมทั้้ง� ที่่ม� ีคี วามเลื่อ�่ มใสและอาลัยั เสียี ดายท่า่ นแทบใจ
จะขาด ปราศจากลมหายใจในขณะนั้้�น จึึงเป็็นที่่�น่่าเห็็นใจพี่่�น้้องชาวหนองผืือ
เป็น็ อย่า่ งยิ่ง� และขอจารึกึ เหตุกุ ารณ์ค์ ืือความเสียี สละอย่า่ งถึงึ เป็น็ ถึงึ ตายเพื่อ่� ถวาย
บููชาท่่านอาจารย์์ครั้�งนี้้�ไว้้ในหทััยของผู้้�เขีียน ในนามท่่านผู้้�อ่่านทั้้�งหลายด้้วย
ซึ่�่งคงจะมีคี วามรู้้�สึึกต่อ่ พี่่�น้อ้ งชาวหนองผืือเช่่นเดียี วกันั
วัันประชุุมนั้้�นมีีครููบาอาจารย์์ผู้ �ใหญ่่หลายท่่านที่ �เป็็นลููกศิิษย์์ท่่านมาร่่วมด้้วย
ท่่านอาจารย์์เองเป็็นผู้�ชี้�แจงเรื่�องที่�ไม่ค่ วรให้ท้ ่่านอยู่่�วััดหนองผืือต่่อไป ด้้วยเหตุุดัังที่�
เขียี นผ่า่ นมาแล้ว้ เมื่อ�่ ทั้้ง� ฝ่า่ ยพระสงฆ์แ์ ละฝ่า่ ยชาวบ้า้ นต่า่ งทราบคำชี้้แ� จงจากท่า่ น
ในที่่ป� ระชุมุ ด้ว้ ยกััน และไม่ม่ ีีใครคััดค้า้ นแล้้ว ก็ต็ กลงกัันทำแคร่่สำหรับั หามท่า่ น
ออกจากวััดหนองผืือไปสกลนคร วัันที่่�กลายเป็็นวัันมหาเศร้้าโศกโลกหวั่่�นไหว
เพราะความวิิโยคพลััดพรากจากสิ่�งที่่�รัักเลื่�่อมใสสุุดจิิตสุุดใจ ก็็ได้้ระเบิิดขึ้้�น
แก่่ชาวบ้้านชาววััดอย่่างสุุดจะอดกลั้�นไว้้ได้้นั้้�น คืือวัันที่่�ประชาชนญาติิโยมและ
พระสงฆ์จ์ ำนวนมาก เตรีียมแคร่่มารอรัับท่่านอาจารย์์ที่่�บัันไดกุุฎีี
หลัังจากฉัันเสร็็จแล้้ว พร้้อมกัันเตรีียมจะหามท่่านออกไปสกลนคร จุุดนี้้�
เป็็นจุุดที่�เริ่�มระเบิิดหััวใจพี่่�น้้องชาวหนองผืือทั้้�งบ้้านใกล้้บ้้านไกล ที่่�ต่่างมาแสดง
ความหมดหวัังครั้�งสุุดท้้ายในบริิเวณนั้้�น ตลอดพระสงฆ์์สามเณรเป็็นจำนวนมาก
422
ปัั จฉิมิ สมััย
ทั้้�งสองฝ่่ายต่่างเกิิดความสลดสัังเวชน้้ำตาไหลซึึมเป็็นจุุดแรก จุุดที่�สองขณะที่�
พระอาจารย์์ทั้้�งหลายพยุุงท่่านอาจารย์์ลงมาจากกุุฎีี เพื่�ออาราธนาขึ้�นสู่�แคร่่และ
เตรียี มเคลื่�อนที่�นี้� เป็น็ ตอนที่�ปล่อ่ ยความเลื่�อมใสอาลัยั รักั สุดุ ประมาณที่่�อัดั อั้น� ตันั ใจ
อยู่�ภายในออกมาอย่า่ งเต็ม็ ที่� ทั้้ง� หญิงิ ทั้้ง� ชายตลอดพระเณรก็อ็ ดกลั้น� น้้ำตาไว้ไ้ ม่ไ่ ด้้
จำต้อ้ งปล่่อยให้เ้ ป็น็ ไปตามความโศกาดููรในขณะนั้้�น
แม้้ผู้�เขีียนเองซึ่�่งยัังจะติิดตามท่่านออกไปด้้วย ก็็ยัังอดแสดงความไม่่เป็็นท่่า
ออกมาไม่่ได้้ เมื่�อเห็็นบรรยากาศเต็็มไปด้้วยความซบเซาเหงาหงอยอยู่�รอบด้้าน
ทั้้ง� เสียี งร้อ้ งไห้ส้ั่�งเสียี ทั้้ง� คำขอร้อ้ งอาราธนาวิงิ วอนท่า่ นอาจารย์์ ขอให้อ้ อกไปหายโรค
หายภััย อย่่าได้้ออกไปล้้มหายตายจากทำลายซากจากพวกญาติิโยมที่�กำลัังรอคอย
อยู่่�ด้ว้ ยความโศกศัลั ย์ก์ ันั แสงสุดุ ที่�จะอดกลั้น� ได้้ แทบหัวั อกจะแตกตายอยู่�แล้ว้ เวลานี้้�
ขอท่า่ นได้เ้ มตตาสงสารสัตั ว์ม์ ากๆ เพราะเห็น็ แก่ค่ วามยากจนบ้า้ งเถิดิ ที่่ป� วงข้า้ พเจ้า้
ทั้้�งหลายเกิิดทุุกข์์มากแทบเหลืือทนครั้�งนี้้� เพราะสมบััติิอัันล้้นค่่าที่่�เคยอุุปััฏฐาก
รักั ษามาเป็น็ เวลาหลายปีี ได้ห้ ลุดุ มืือพลัดั พรากจากไป สุุดวิสิ ััยที่่จ� ะกั้น� กางไว้ไ้ ด้้
เสีียงร้้องไห้้รำพัันด้้วยความระทมขมขื่�น ราวกัับคลื่�นทะเลไหลซััดเข้้ามา
ท่่วมทัับหััวใจตามรายทางที่่�ท่่านผ่่านไป คนทั้้�งบ้้าน ทั้้�งหญิิงทั้้�งชาย ทั้้�งเด็็กและ
ผู้�ใหญ่่ เหมือื นจะถึงึ ความมืืดมิิดปลิดิ ชีีพไปตามท่่านกันั ทั้้ง� บ้า้ น ตลอดต้น้ ไม้ใ้ บหญ้้า
ที่�ไม่่มีวี ิิญญาณรัับรู้�อะไรเลย ก็็เป็็นประหนึ่�งยุุบยอบกรอบเกรียี มไปตามๆ กันั ขณะ
ที่่�ท่่านเริ่ �มเคลื่่�อนจากรมณีียสถานอัันเป็็นที่่�เคยให้้ความสุุขสำราญแก่่ท่่านและ
พระสงฆ์์ พร้้อมด้้วยหมู่่�ชนจำนวนมากที่่�มาอาศััยพึ่่�งร่่มเงาตลอดมา สถานที่่�นั้้�น
จึงึ เป็น็ เหมืือนวัดั ร้า้ งขึ้้น� ในทันั ทีที ันั ใด ทั้้ง� ที่่ม� ีพี ระอยู่่�จำนวนมาก เพราะปราศจาก
ต้น้ ไม้ใ้ หญ่ใ่ บดกหนาที่่�เต็ม็ ไปด้้วยความร่ม่ เย็น็ ผาสุุกแก่ผ่ ู้้�มาอาศััยตลอดมา
เสียี งที่�กำลังั แสดงความระบมปวดร้า้ วของประชาชน ผู้�หวังั มอบกายถวายชีวี ิติ
423
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทััตตเถระ
ไว้ก้ ับั พระศาสนา มีที ่า่ นอาจารย์เ์ ป็น็ องค์พ์ ยานซึ่�ง่ กำลังั พลััดพรากจากไปอยู่�เวลานี้้�
เป็น็ เสียี งที่�จะอดสังั เวชสงสารเหลือื ประมาณมิไิ ด้้ พอผ่า่ นบ้า้ นและเสียี งพิไิ รรำพันั ที่�
แสนจะอดกลั้�นความทุุกข์์ความสงสารไปแล้้ว ต่่างก็็เดิินระงมทุุกข์์ไปตามหลัังท่่าน
แม้้มีีพระเณรและประชาชนนัับเป็็นจำนวนร้้อยๆ ก็็ล้้วนมีีหน้้าอัันเคร่่งขรึึม
ไม่่มีีท่่านผู้�้ใดจะแสดงความเบิิกบานแจ่่มใส คงมีีแต่่ความระทมขมขื่่�นที่่�จำต้้อง
กล้้ำกลืืนด้้วยความฝืืนอดฝืืนทนไปตามๆ กััน ตลอดทางเป็็นความเงีียบเหงา
เศร้้าโศกของหมู่่�ชน ที่่�ต่่างเดิินไปเหมืือนคนไร้้ญาติิขาดมิิตร ไม่่มีีใครพููดใครคุุย
เรื่อ่� งต่า่ งๆ แฝงขึ้้น� มาบ้า้ งเลย ต่า่ งคนต่า่ งเงียี บ แต่ห่ ัวั ใจเต็ม็ ไปด้ว้ ยความครุ่�นคิดิ
ไปในความหมดหวััง ทั้้�งท่่านและเรารู้้�สึึกมีีทางเดิินแห่่งวิิถีีของใจไปในทำนอง
เดียี วกัันว่่า พวกเราเป็น็ พวกที่่�หมดหวังั
ขออภััยเขีียนตามความรู้้�สึึกเท่่ากัับกำลัังเอาท่่านอาจารย์์ไปทิ้้�ง ทั้้�งที่่�ท่่าน
ยัังครองขัันธ์์อยู่�อย่่างไม่่สงสััย การที่่�จะมีีหวัังได้้ท่่านกลัับมาอีีกนั้้�นคงเป็็นไป
ไม่่ได้้แล้้ว ยิ่�งคิิดยิ่�งเศร้้า แต่่ก็็เป็็นเรื่�่องที่่�อดคิิดไม่่ได้้ ต่่างคนต่่างเดิินไปตามทาง
ด้ว้ ยความเงียี บเหงาเศร้า้ ใจ และคิดิ แต่เ่ รื่อ�่ งของความหมดหวังั กันั ทั้้ง� นั้้น� สำหรับั
ผู้�เขียี นเองขอสารภาพตัวั ว่า่ ไม่เ่ ป็น็ ท่า่ เอาอย่า่ งมาก ตลอดทางมีแี ต่ค่ วามรำพึงึ รำพันั
ถึงึ ความหมดหวังั ที่�พึ่�ง ไม่ม่ ีทีี่�อาศัยั ใดๆ อีกี แล้ว้ เมื่�อเกิดิ ปัญั หาขึ้น� มาดังั ที่�เคยเกิดิ อยู่�
เสมอไม่่เว้้นแต่ล่ ะวััน
ระหว่่างทางจากหนองผืือ ถึึงอำเภอพรรณานิิคม ตามสายทางที่�ไปนั้้�น
ราว ๖๐๐ เส้้น แม้้เช่่นนั้้�นก็็มิิได้้สนใจว่่าใกล้้หรืือไกล สิ่�งที่่�สนใจอย่่างฝัังลึึกก็็คืือ
ความอาลััยอาวรณ์์ยัังไม่่อยากให้้ท่่านจากไปในเวลานี้้� เพราะเป็็นเวลาที่่�ตน
กำลัังอาการหนัักมากเกี่�ยวกัับปััญหาทางภายใน คิิดวนไปเวีียนมาก็็มาลงเอยที่่�
ความหมดหวังั ไม่ม่ ีที างสืืบต่่อกัันได้เ้ ลย มีแี ต่ค่ ิดิ ว่่าต้อ้ งหมดหวัังท่า่ เดียี ว อาการ
ของท่า่ นรู้้�สึกึ สงบมากตลอดทางที่่ไ� กลแสนไกล มิไิ ด้แ้ สดงอาการใดๆ เลย เหมืือน
424
ปัั จฉิิมสมัยั
คนนอนหลับั เราดีๆี นี่่เ� อง ทั้้ง� ที่่ท� ่า่ นมิไิ ด้ห้ ลับั พอไปถึงึ สถานที่่ม� ีปี ่า่ ไม้ร้ ่ม่ เย็น็ สำหรับั
คนหมู่่�มาก ก็ข็ ออาราธนาท่า่ นพักั ชั่่ว� คราว สิ่ง� ที่่ไ� ม่ค่ าดฝันั ได้เ้ กิดิ ขึ้้น� อีกี วาระหนึ่่ง�
จากความอดรนทนไม่ไ่ ด้้ คืือทั้้ง� น่า่ รักั ทั้้ง� น่า่ สงสาร ทั้้ง� อาลัยั อ้อ้ ยอิ่ง� “เวลาท่า่ นถาม
ออกมาว่่า มาถึึงไหนแล้้ว” ดังั นี้้� ทำไมจึงึ ไพเราะซาบซึ้้�งจัับใจเอาหนักั หนาและ
เป็็นเหมืือนท่่านไม่่ได้เ้ ป็็นอะไรเลย
“ทูลู หัวั ทูลู กระหม่อ่ มจอมไตรภพ จะสลัดั ปัดั ทิ้้ง� คนอนาถาที่่ก� ำลังั หายใจอยู่�
แต่ห่ ัวั ใจจะขาดดิ้้น� อยู่�ขณะนี้้ไ� ปเสียี แล้ว้ หรืือ ดวงหทัยั ที่่บ� ริสิ ุทุ ธิ์ซ� ึ่ง�่ เคยเต็ม็ ไปด้ว้ ย
เมตตาอนุุเคราะห์์ให้้พอหายใจได้้ตลอดมา ได้้ถอดถอนกลัับคืืนสู่�ความไม่่มีีอะไร
เหลืืออยู่่�หมดแล้้วหรืือ” ขณะนั้้�นความรู้้�สึึกได้้เกิิดขึ้้�นทัันทีีทัันใด ใครจะว่่าเป็็น
บ้้าก็็ยอมรัับว่่าเป็็นจริิงในท่่านอาจารย์์องค์์นี้้� เป็็นบ้้าขนาดตายแทนท่่านได้้เลย
โดยไม่่มีีอุุทธรณ์์ร้้อนใจในชีีวิิตของตััวเอาเลย ขอแต่่ท่่านแสดงความประสงค์์
จะเอาอะไรด้้วยในตััวของเรา จะไม่่มีีคำว่่า “เสีียดายชีีวิิตเลย” จะมีีแต่่คำว่่า
“พร้้อมอยู่�แล้้วที่่�จะพลีีชีีพทุุกขณะ” เท่่านั้้�น ไม่่มีีคำเป็็นอุุปสรรคเข้้ามาแฝงได้้
อย่า่ งเด็ด็ ขาด แต่ส่ ุดุ วิสิ ัยั แม้จ้ ะขอถวายอะไรท่า่ นก็ไ็ ม่อ่ าจรับั ได้้ เพราะในโลกธาตุนุี้้�
ต้้องเดิินทางสายเดีียวกัันไม่่มีีทางปลีีก และออกจากคำว่่า “เกิิดแล้้วต้้องตาย
จะเป็น็ อื่�่นไปไม่ไ่ ด้้” เลย
การออกเดินิ ทางจากวัดั หนองผือื เริ่�มแต่เ่ วลาประมาณ ๙ นาฬิกิ า มุ่�งหน้า้ ไปพักั
วััดบ้้านภู่� อำเภอพรรณานิิคม จัังหวััดสกลนคร ชั่�วระยะก่่อน พอท่่านหายเหนื่�อย
บ้า้ งแล้ว้ เดินิ ทางต่อ่ ไปสกลนคร ไปถึงึ วัดั บ้า้ นภู่�ราว ๑๗ น.กว่า่ ๆ ยังั ไม่ม่ ืดื การเดินิ ทาง
กิินเวลาหลายชั่่�วโมงเพราะเดิินอ้้อมเขา เพื่่�อความสะดวกสำหรัับองค์์ท่่าน
และคนแก่่ที่่�พยายามตะเกีียกตะกายตามส่่งท่่านมีีมากทั้้�งหญิิงทั้้�งชาย พอไป
ถึึงวััดบ้้านภู่�แล้้วก็็อาราธนาท่่านเข้้าพัักที่่�ศาลาเตี้้�ยๆ เพื่่�อสะดวกแก่่การถวาย
การอุปุ ัฏั ฐากรักั ษา ตลอดประชาชนพระเณรที่่ม� ากราบเยี่ย� มอาการท่า่ นก็ส็ ะดวก
425
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ััตตเถระ
นัับแต่่วัันอาราธนาท่่านไปพัักที่�นั่�น อาการมีีแต่่ทรุุดลงโดยลำดัับ ประชาชน
พระเณรก็ห็ ลั่�งไหลมามากเต็ม็ ไปหมด ทั้้ง� เช้า้ ทั้้ง� บ่า่ ยและเย็น็ ตลอดกลางคืนื เพราะ
ใครก็็หิิวกระหายอยากมาเห็็นหน้้าและกราบเยี่�ยมท่่าน ซึ่�่งจำนวนมากไม่่เคยเห็็น
หน้า้ ท่า่ นเลย ได้ย้ ินิ แต่ช่ ื่อ�่ เสียี งกิติ ติศิ ัพั ท์ก์ ิติ ติคิ ุณุ เล่า่ ลืือกันั ว่า่ ท่า่ นเป็น็ พระอรหันั ต์์
ทั้้�งองค์์ในสมััยปััจจุุบัันไม่่สงสััย และกำลัังจะนิิพพานอยู่�แล้้วในเร็็วๆ นี้้� ใครมีี
วาสนาก็ไ็ ด้เ้ ห็น็ ท่า่ น ใครไม่ม่ ีวี าสนาก็เ็ กิดิ มาตายเปล่า่ จึงึ ต่า่ งก็อ็ ยากมากราบไหว้้
บููชาพอเป็็นขวััญตาขวััญใจที่่�ได้้เกิิดมาเป็็นมนุุษย์์กัับโลกเขาทั้้�งคน อย่่าให้้เสีีย
ชาติวิ าสนาไปเปล่่าๆ เลย
พอเช้้าวัันหลัังท่่านถามว่่า เมื่�อไรจะพาผมไปสกลนคร ผมมิิได้้ตั้�งใจจะมา
ตายที่�นี้� ต้้องพาผมไปสกลฯ ให้้ได้้ อย่่ารอไว้้นาน พระอาจารย์์ที่�เป็็นลููกศิิษย์์ท่่าน
ก็็เรีียนถวายว่่า รอให้้ท่่านอาจารย์์พอหายเหนื่�อยบ้้างแล้้วจะอาราธนาไปสกลฯ
ตามความประสงค์์ ท่า่ นก็ห็ ยุดุ ไปบ้า้ ง พอวันั หลังั ก็เ็ ริ่ม� ถามอีกี ทำนองที่่เ� คยถามแล้ว้
พระอาจารย์ก์ ็เ็ รียี นถวายท่า่ น ท่า่ นก็ห็ ยุดุ ไปเป็น็ ระยะ วันั หลังั ก็ถ็ ามอีกี จะพาผม
ไปสกลฯ เมื่่อ� ไร อย่่ารอช้้า จะไม่ท่ ัันเวลา
ที่่�อาราธนาท่่านมาพัักวััดนั้้�นราว ๑๐ วััน นัับแต่่เวลาล่่วงไป ๔ - ๕ วัันแล้้ว
ท่่านเร่่งให้้พาท่่านไปสกลนครวัันหนึ่�งหลายครั้�ง พระอาจารย์์ทั้้�งหลายก็็นิ่�งบ้้าง
เรียี นถวายท่า่ นบ้า้ ง ท่า่ นก็เ็ ร่ง่ และดุเุ อาบ้า้ งว่า่ จะให้ผ้ มตายอยู่�ที่�นี่�เชียี วหรือื ผมบอก
แล้้วแต่่ต้้นทางก่อ่ นจะมาว่่าผมจะไปตายที่�สกลนคร นี้้ก� ็็จวนเต็็มทีแี ล้้ว รีีบพาผมไป
อย่า่ รอนาน ใน ๓ คืืนสุดุ ท้า้ ยท่า่ นเร่ง่ ใหญ่่ มีแี ต่จ่ ะให้พ้ าไปสกลนครโดยถ่า่ ยเดียี ว
เฉพาะคืืนสุุดท้้ายท่่านไม่่ยอมพัักหลัับเลย และเรีียกพระมาด้้วยอาการรีีบด่่วน
เป็็นเชิิงบ่่งบอกอย่่างชััดแจ้้งว่่าท่่านจะไม่่สามารถทรงขัันธ์์อยู่่�ต่่อไปอีีกได้้ ให้้รีีบ
พาท่่านไปในคืืนวัันนั้้�นเพื่�่อทัันกัับเวลา นอกจากนั้้�นยัังบอกให้้พระพยุุงท่่าน
นั่่ง� ขัดั สมาธิหิ ันั หน้า้ ไปทางสกลนคร พอออกจากสมาธิกิ ็บ็ อกพระว่า่ ให้เ้ ตรียี มพา
426
ปัั จฉิิมสมัยั
ท่า่ นไปสกลนครในคืืนวันั นั้้น�
พวกเราต้้องไปตามพระผู้�ใหญ่่มาเรีียนท่่านว่่า พรุ่�งนี้้�เช้้าจะอาราธนาท่่าน
ไปสกลนครตามความประสงค์์ ท่่านจึึงสงบลงบ้้าง แต่่ไม่่ยอมนอนและบอกอย่่าง
ไม่่ปิิดบัังด้้วยว่่า “ผมจวนเต็็มที่่�แล้้ว จะรอต่่อไปไม่่ได้้ ถ้้าได้้ไปในคืืนนี้้�ยิ่�งเหมาะ
จะได้้ทัันกัับเหตุุการณ์์ซึ่่�งกำลัังเร่่งรััดอยู่�อย่่างเต็็มที่่� ผมไม่่อยากจะแบกขัันธ์์
ซึ่ง�่ เป็น็ ไฟทั้้ง� กองนี้้อ� ยู่�นาน อยากจะปล่อ่ ยทิ้้ง� เสียี ให้ห้ ายกังั วลในขันั ธ์์ อันั เป็น็ กอง
แห่ง่ มหันั ตทุุกข์ค์ วามกัังวลอัันใหญ่ห่ ลวงนี้้.� ....
ผมจวนเต็็มที่่�แล้้ว พวกท่่านยัังไม่่ทราบหรืือว่่าผมจะตายในเร็็วๆ นี้้� จะ
เอาผมไว้้ให้้ทรมานขัันธ์์โดยไม่่เกิิดประโยชน์์อะไรอีีก เหตุุผลก็็ได้้ชี้้�แจงให้้ฟััง
จนเป็็นที่่�เข้้าใจกัันหมดแล้้วถึึงได้้มาที่่�นี้้� แต่่แล้้วทำไมจึึงยัังขืืนเอาผมไว้้อีีกเล่่า
ที่่น� ี่่เ� ป็น็ สกลนครหรืือ ทำไมไม่ร่ ีบี พาผมไป จงรีบี พาผมไปเดี๋๋ย� วนี้้� รอไว้ท้ ำไมกันั อีกี
คนตายแล้้วทำเป็น็ ปลาร้้าหรืือน้้ำปลาได้้หรืือ ผมบอกแล้้วว่่าเวลานี้้ธ� าตุขุ ันั ธ์ผ์ ม
เต็ม็ ทนแล้ว้ จะทนอยู่่�ต่อ่ ไปอีกี ไม่ไ่ ด้้ ยังั ไม่ม่ ีใี ครสนใจฟังั และปฏิบิ ัตั ิติ ามที่่ผ� มบอก
อยู่่�หรืือ คำพููดขนาดนี้้�ยัังไม่่พากัันฟัังเสีียงเลย แล้้วพวกท่่านจะไปหาของจริิง
จากอะไรที่่ไ� หนกััน.....
ถ้า้ ยังั พากันั ดื้้อ� ทั้้ง� ที่่ผ� มยังั มีชี ีวี ิติ อยู่� และไม่พ่ ากันั เชื่อ�่ ฟังั ต่อ่ หน้า้ ต่อ่ ตาเช่น่ นี้้�
เวลาผมตายไปแล้้วพวกท่่านจะเป็็นคนดีีมีีเหตุุผลจากอะไร คำพููดทั้้�งหมดนี้้�
ผมพูดู ด้ว้ ยเหตุผุ ลที่่ต� รองทราบว่า่ เป็น็ ความจริงิ ล้ว้ นๆ แล้ว้ แต่พ่ วกท่า่ นยังั ขืืนดื้้อ�
ไม่่ทำตาม ผมรู้้�สึกึ จะหมดความหวังั กัับพวกท่า่ นในอนาคตว่่า จะเป็็นผู้�้สามารถ
ทรงศาสนาไปได้ด้ ้ว้ ยความมีีเหตุผุ ลได้้อย่า่ งไรกันั ”
ท่า่ นเอาหนักั มากในคืนื สุดุ ท้า้ ย ทั้้ง� ไม่ย่ อมหลับั นอนอีกี ด้ว้ ย ที่่�ท่า่ นไม่ย่ อมหลับั
427
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทััตตเถระ
นั้้�นอาจเป็็นเพราะเวลาหลัับไป น่่ากลััวจะเตลิิดเลยก็็ได้้ พวกเราที่�อยู่่�ด้้วยกััน
มากต่่อมากไม่่มีีใครสามารถทราบความมุ่�งหมายท่่านตอนนี้้� เลยต้้องเดาเอามาลง
ถ้า้ ผิดิ ไปจากความจริิงก็ก็ รุุณาอภััยด้ว้ ย
ตอนเช้้าราว ๗ น.กว่่าๆ รถแขวงการทางสกลนครก็็มารัับท่่านพอดีี โดยมีี
คุณุ แม่นุ่่�ม ชุวุ านนท์์ เป็น็ ผู้�นำหน้า้ มาอาราธนานิมิ นต์ท์ ่า่ นให้ไ้ ปสกลนคร ท่า่ นก็ร็ ับั คำ
ทันั ทีี มีเี พียี งพูดู ว่่า “รถมากี่่�คันั จะพอกับั พระเณรจำนวนมากซึ่�ง่ จะติดิ ตามไปด้้วย
หรือื เปล่า่ ” เท่า่ นั้้น� เขาเรียี นท่า่ นว่า่ “มีรี ถมา ๓ คันั แม้พ้ ระท่า่ นไปไม่ห่ มดก็จ็ ะขอมา
รัับท่่านไปจนหมดทุุกองค์ท์ ี่่�ท่่านประสงค์์จะไป” ท่า่ นทราบแล้ว้ นิ่�ง พอฉันั เสร็็จแล้้ว
หมอก็เ็ ตรีียมฉีดี ยานอนหลับั ถวายท่า่ นเพื่�อ่ กันั ความกระเทืือนเวลารถวิ่่�ง เพราะ
ทางไม่ด่ ีเี ลยสมัยั นั้้น� ขรุขุ ระเต็ม็ ไปด้ว้ ยหลุมุ ด้ว้ ยบ่อ่ พอฉีดี ยาถวายแล้ว้ ก็อ็ าราธนา
ท่่านขึ้้�นนอนบนแคร่่ หามออกไปขึ้้�นรถ ซึ่่�งจอดรออยู่่�ฟากทุ่�งนาเข้้ามารัับไม่่ได้้
หลัังจากฉีีดยาถวายแล้้วราว ๑๐ นาทีี ท่่านก็็เริ่�มหลัับและเริ่�มออกเดิินทาง
ตรงไปจังั หวััดสกลนคร ถึงึ โน้น้ เที่่�ยงวัันพอดีี
เมื่�อถึึงสกลนครเรีียบร้้อยแล้้ว ก็็อาราธนาท่่านลงจากรถและขึ้�นพัักบนกุุฎีี
วััดสุุทธาวาส โดยที่่�ท่่านกำลัังหลัับอยู่� และหลัับไปจนถึึงเที่�ยงคืืนคืือ ๖ ทุ่�ม จึึงเริ่�ม
ตื่�น พอตื่น่� จากหลับั ขึ้้น� มาไม่น่ านนักั ราวตีี ๑ น. อาการที่่ท� ่า่ นเคยพูดู ซ้้ำๆ ซากๆ
ให้้บรรดาลููกศิิษย์์ที่่�ชัักหููตึึงและใจสัับสนวุ่�นวายฟััง ก็็เริ่�มแสดงให้้เห็็นชััดขึ้้�นทุุก
ระยะเหมืือนจะบอกว่่า นี่่�นะท่่านทั้้�งหลายเห็็นหรืือยััง ที่่�ผมเคยบอกไม่่หยุุดปาก
ว่า่ ให้ร้ ีบี พาผมมาสกลนคร จะได้ร้ ีบี ปลดปล่อ่ ยสิ่ง� รกรุงุ รังั ที่่เ� ต็ม็ ไปด้ว้ ยมหันั ตทุกุ ข์์
ออกให้ห้ มดในเร็ว็ ๆ ซึ่ง่� บัดั นี้้เ� ริ่ม� แสดงอาการขึ้้น� มาแล้ว้ ถ้า้ ยังั ไม่เ่ ห็น็ ก็จ็ งพากันั ดูู
และถ้้าไม่่เชื่่�อคำที่่�ผมบอกตลอดมา ก็็จงพากัันฟัังและดููเสีียให้้เต็็มตาและคิิด
ให้้เต็็มใจ ที่่�ผมพููดแล้้วกัับสิ่่�งที่่�กำลัังเห็็นประจัักษ์์ตาอยู่�เวลานี้้�เป็็นความจริิง
ดัังที่่�เคยพููดไว้้หรืือเปล่่า ต่่อไปจงอย่่าพากัันเป็็นพระหููกระทะตาไม้้ไผ่่ ใจไม่่มีี
428
ปัั จฉิมิ สมัยั
ความรู้้�สึึกนึกึ คิดิ ไตร่่ตรองดัังที่่�เคยเป็น็ มาแล้้ว จะเป็็นคนใจจืืดจางว่่างเปล่า่ จาก
สติปิ ัญั ญาเครื่่อ� งไตร่่ตรอง แล้้วจะหาทางเอาตััวรอดไปไม่่ได้้ เรื่�อ่ งที่่ก� ำลัังเกิดิ อยู่�
ขณะนี้้เ� ป็็นต้้นเหตุุ จงพากันั คิดิ อ่่าน อย่า่ นอนใจ ดัังนี้้�
ขณะที่่�ท่่านเริ่�มแสดงอาการลาขัันธ์์ คืือ ภารา หเว ปญฺฺจกฺฺขนฺฺธา อัันเป็็น
กองมหัันตทุุกข์์ในโลกสมมุุติิที่่�นัักปราชญ์์ทั้้�งหลายไม่่พึึงปรารถนาอยากพบเห็็น
อีีกต่่อไป เป็็นเวลาดึึกสงััดปราศจากเสีียงและผู้�คนพลุุกพล่่าน แต่่ไม่่นานนัักก็็เริ่�ม
เห็็นครููบาอาจารย์์มีีท่่านเจ้้าคุุณธรรมเจดีีย์์ วััดโพธิิสมภรณ์์ อุุดรธานีี เป็็นต้้น
ทยอยกันั มากุฎุ ีที ่า่ นด้ว้ ยอาการรีบี ร้อ้ น นับั แต่ข่ ณะที่่พ� ระไปเรียี นข่า่ วท่า่ นอาจารย์์
ให้้ทราบ พระอาจารย์์ทั้้�งหลายก็็รีีบพร้้อมกัันนั่่�งอย่่างท่่านที่่�เคยเห็็นภััยมาแล้้ว
ด้้วยท่า่ อันั สงบ แต่ใ่ จต่า่ งมีคี วามรุ่�มร้้อนอ่อ่ นใจ กระวนกระวายไปตามอาการที่่�
กำลังั แสดงอยู่�อย่า่ งสะดุดุ ตาสะดุดุ ใจไม่ล่ ดละในขณะนั้้น� ราวกับั จะเตืือนให้เ้ ห็น็ ชัดั
ว่่าจะต้้องผ่่านไปนาทีใี ดนาทีีหนึ่่ง� ในเร็็วๆ นี้้อ� ย่า่ งแน่่นอน
การนั่�งดููอาการท่่านนั่�งเป็็นสามแถว แถวแรกเป็็นพระผู้�ใหญ่่มีีท่่านเจ้้าคุุณ-
ธรรมเจดีีย์์เป็็นประธาน และพระอาจารย์์รองลำดัับออกมาจนถึึงสามเณร ต่่างนั่่�ง
ด้้วยท่่าอัันสงบอย่่างยิ่�ง ตาจัับจ้้องมองดููอาการท่่านราวกัับว่่าลืืมแล้้วหลัับไม่่ลง
ริมิ ตาล่า่ งเยิ้ม� ไปด้ว้ ยน้้ำตาที่่ส� ุดุ จะอดกลั้น� ด้ว้ ยความอาลัยั อาวรณ์อ์ ย่า่ งบอกไม่ถ่ ูกู
ต่่างตกอยู่�ในตรอกแห่่งความสิ้�นหวัังไม่่มีีทางแก้้ไข หััวใจมีีก็็สููดลมไปพอถึึงวััน
ของเขาเท่า่ นั้้�น
องค์ท์ ่า่ นเบื้้อ� งต้น้ นอนสีหี ไสยาสน์์ คือื ตะแคงข้า้ งขวา แต่เ่ ห็น็ ว่า่ ท่า่ นจะเหนื่�อย
เลยค่อ่ ยๆ ดึงึ หมอนที่�หนุนุ อยู่่�ข้า้ งหลังั ท่า่ นออกนิดิ หนึ่�ง เลยกลายเป็น็ ท่า่ นอนหงายไป
พอท่่านรู้้�สึึกก็็พยายามขยัับตััวกลัับคืืนท่่าเดิิม แต่่ไม่่สามารถทำได้้เพราะหมด
กำลััง พระอาจารย์์ใหญ่่ก็็ช่่วยขยัับหมอนที่�หนุุนหลัังท่่านเข้้าไป แต่่ดููอาการท่่าน
429
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทััตตเถระ
รู้้�สึกึ เหนื่�อยมากเลยต้อ้ งหยุุด กลััวจะกระเทือื นท่า่ นมากไป ดัังนั้้น� การนอนท่่านใน
วาระสุดุ ท้า้ ยจึงึ เป็น็ ท่า่ หงายก็ไ็ ม่ใ่ ช่่ ท่า่ ตะแคงข้า้ งขวาก็ไ็ ม่เ่ ชิงิ เป็น็ เพียี งท่า่ เอียี งๆ
อยู่�เท่า่ นั้้น� เพราะสุดุ วิสิ ัยั ที่่จ� ะแก้ไ้ ขได้อ้ ีกี อาการท่า่ นกำลังั ดำเนินิ ไปอย่า่ งไม่ห่ ยุดุ ยั้ง�
บรรดาศิิษย์์ซึ่�่งโดยมากมีีแต่่พระกัับเณร ฆราวาสมีีน้้อยที่�นั่�งอาลััยอาวรณ์์ด้้วย
ความหมดหวังั อยู่�ขณะนั้้น� ประหนึ่�งลืมื หายใจไปตามๆ กันั เพราะจิติ พะว้า้ พะวงอยู่�
กับั อาการท่่านซึ่่ง� กำลังั แสดงอย่่างเต็ม็ ที่� เพื่�อถึงึ วาระสุุดท้า้ ยอยู่�แล้้ว
ลมหายใจท่า่ นปรากฏว่่าค่่อยอ่่อนลงทุุกทีีและละเอียี ดไปตามๆ กััน ผู้้�นั่�งดูู
ลืืมกะพริิบตาเพราะอาการท่่านเต็็มไปด้้วยความหมดหวัังอยู่�แล้้ว ลมค่่อยอ่่อน
และช้้าลงทุุกทีีจนแทบไม่่ปรากฏ วิินาทีีต่่อไปลมก็็ค่่อยๆ หายเงีียบไปอย่่าง
ละเอีียดสุุขุุม จนไม่่มีีใครสามารถรู้้�ได้้ว่่าท่่านได้้สิ้�นไปแล้้วแต่่วิินาทีีใด เพราะ
อวัยั วะทุกุ ส่ว่ นมิไิ ด้แ้ สดงอาการผิดิ ปกติเิ หมืือนสามัญั ทั่่ว� ๆ ไปเคยเป็น็ กันั ต่า่ งคน
ต่่างสัังเกตจ้้องมองจนตาไม่่กะพริิบ สุุดท้้ายก็็ไม่่ได้้เรื่่�องพอให้้สะดุุดใจเลยว่่า
ขณะท่า่ นลาขัันธ์์ลาโลกที่่เ� ต็ม็ ไปด้ว้ ยความกัังวลหม่น่ หมองคืือขณะนั้้�น ดังั นี้้�
พอเห็็นท่่าไม่่ได้้การ ท่่านเจ้้าคุุณธรรมเจดีีย์์พููดเป็็นเชิิงไม่่แน่่ใจขึ้้�นมาว่่า
“ไม่่ใช่่ท่่านสิ้ �นไปแล้้วหรืือ” พร้้อมกัับยกนาฬิิกาขึ้้�นดููเวลา ขณะนั้้�นเป็็นเวลา
ตีี ๒ นาฬิกิ า ๒๓ นาทีี จึงึ ได้ถ้ ืือเวลานั้้น� เป็น็ เวลามรณภาพของท่่าน พอทราบว่า่
ท่่านสิ้�นไปแล้้วเท่่านั้้�น มองดููพระเณรที่�นั่�งรุุมล้้อมท่่านอยู่�เป็็นจำนวนมาก เห็็นแต่่
ความโศกเศร้า้ เหงาหงอยและน้้ำตาบนใบหน้า้ ที่�ไหลซึมึ ออกมา ทั้้ง� ไอทั้้ง� จามทั้้ง� เสียี ง
บ่่นพึึมพำไม่่ได้้ถ้้อยได้้ความ ใครอยู่�ที่�ไหนก็็ได้้ยิินเสีียงอุุบอิิบพึึมพำทั่�วบริิเวณนั้้�น
บรรยากาศเต็็มไปด้้วยความเงีียบเหงาเศร้้าใจอย่่างบอกไม่่ถููก เราก็็เหลืือทน
ท่า่ นผู้�อื่�นก็เ็ หลืือทน ปรากฏว่่าเหลือื แต่่ร่า่ งครองตััวอยู่�เวลานั้้�น
ต่า่ งองค์ต์ ่า่ งนิ่�งเงียี บไปพักั หนึ่�งราวกับั โลกธาตุไุ ด้ด้ ับั ลง ในขณะเดียี วกับั ขณะที่�
430
ปัั จฉิมิ สมััย
ท่่านอาจารย์์ลาสมมติคิ ืือขัันธ์ก์ ้า้ วเข้้าสู่�แดนเกษม ไม่ม่ ีสี มมุุติิความกังั วลใดๆ เข้้าไป
เกี่�ยวข้อ้ งวุ่�นวายอีกี ผู้เ�้ ขียี นแทบหัวั อกจะแตกตายไปกับั ท่า่ นจริงิ ๆ เวลานั้้น� ทำให้้
รำพึึงรำพัันและอััดอั้�นตัันใจไปเสีียทุุกอย่่าง ไม่่มีีทางคิิดพอขยัับขยายจิิตที่่�กำลััง
ว้้าวุ่�นขุ่�นเป็็นตมเป็็นโคลนไปกัับการจากไปของท่่าน พอให้้เบาบางลงบ้้างจาก
ความแสนรัักแสนอาลััยอาวรณ์์ที่่�สุุดจะกล่่าว ที่่�ท่่านว่่าตายทั้้�งเป็็นเห็็นจะได้้แก่่
คนไม่เ่ ป็น็ ท่า่ คนนั้้�นนั่่�นแล
พอความเงีียบสร่่างซาลงบ้้าง พระผู้�ใหญ่่ก็็สั่�งให้้จััดที่�นอนให้้เรีียบร้้อย
และอาราธนาท่่านให้้นอนอยู่่�กัับที่่�ที่่�ท่่านมรณภาพไปก่่อน พรุ่�งนี้้�เช้้าค่่อยพิิจารณา
ปรึกึ ษาหารือื กันั ใหม่่ หลังั จากนั้้น� ครูบู าอาจารย์พ์ ระเณรก็ท็ ยอยกันั ออกจากห้อ้ งท่า่ น
ลงไปอยู่่�ข้า้ งล่า่ งบ้า้ ง ยังั อยู่�เฉลียี งนอกห้อ้ งบ้า้ ง มีตี ะเกียี งเจ้า้ พายุจุ ุดุ อยู่�อย่า่ งสว่า่ งไสว
ทั่�วบริิเวณ แต่่บรรดาศิิษย์์กลัับมืืดมนอนธการเหมืือนมืืดมิิดปิิดตา ไม่่รู้�ทางออก
ทางเข้า้ ทางไปทางมา ราวกับั ถูกู วางยาสลบให้ง้ ่ว่ งงุนุ วกเวียี นอยู่�ที่�นั้น� หนีไี ปไหนไม่ไ่ ด้้
บางท่่านเป็็นลมราวจะสลบล้้มลงสิ้�นใจไปพร้้อมกัับขณะท่่านสิ้�นลม เหมืือนอะไรๆ
ก็็สิ้�นสุดุ ไปตามท่า่ นเสียี สิ้�นเวลานั้้�น
เกิิดความโกลาหลอลหม่่านแบบไม่่มีีใครช่่วยใครได้้อย่่างลึึกลัับ ในสมาคม
มหาวิิโยคพลััดพรากในยามดึึกสงััด ต่่างองค์์ต่่างงุ่�มง่่ามลููบคลำไปตามความเซ่่อซ่่า
ลืืมสติิสตััง มิิได้้กำหนดทิิศทางมืืดแจ้้งอะไรเลย เพราะอำนาจความเสีียใจไร้้ชิ้้�นดีี
ที่่เ� กิดิ จากความพลัดั พรากแห่ง่ ดวงประทีบี ที่่เ� คยให้ค้ วามสว่า่ งไสวมาประจำชีวี ิติ
จิิตใจได้้ดัับวููบสิ้้�นสุุดลง ปราศจากความอบอุ่่�นชุ่�มเย็็นเหมืือนก่่อนมา ราวกัับว่่า
ทุุกสิ่�งได้้ขาดสะบั้้�นหั่่�นแหลกเป็็นจุุณวิิจุุณไปเสีียสิ้�น ไม่่มีีสิ่�งเป็็นที่่�พึ่่�งพอเป็็นที่่�
หายใจได้้เลย มัันสุุดมัันมุุดมัันด้้านมัันตีีบตัันอั้�นตู้�ไปเสีียหมดภายในใจ ราวกัับ
โลกธาตุนุี้้ไ� ม่ม่ ีอี ะไรเป็น็ สาระพอเป็น็ ที่�เกาะของจิติ ผู้�กำลังั กระหายที่�พึ่�ง ได้อ้ าศัยั เกาะ
พอได้ห้ ายใจแม้้เพีียงวิินาทีหี นึ่�งเลย
431
ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
ทั้้�งที่่�สััตว์์โลกทั่่�วไตรภพอาศััยกัันประจำภพกำเนิิดตลอดมา แต่่จิิตเรา
มันั อาภัพั อับั วาสนาเอาอย่า่ งไรนักั หนา จึงึ เห็น็ โลกธาตุเุ ป็น็ เหมืือนยาพิษิ เอาเสียี หมด
ในเวลานั้้น� ไม่อ่ าจเป็น็ ที่่พ� ึ่่ง� ได้้ ปรากฏแต่ท่ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� องค์เ์ ดียี วเป็น็ ชีวี ิติ
จิติ ใจเพื่�่อฝากอรรถฝากธรรม และฝากเป็็นฝากตายทุกุ ขณะลมหายใจเอาเลย
ส่่วนพระพุุทธเจ้้า พระธรรม และพระสงฆ์์สาวก ใจก็็ไม่่ปรากฏว่่าประมาท
หากแต่่ท่่านอยู่่�ลึึกตามความรู้้�สึึกในขณะนั้้�น ไม่่สามารถอาจเอื้�อมรื้�อฟื้้�นขึ้�นมาเป็็น
ที่�พึ่�ง และเป็็นสัักขีีพยานได้้อย่่างใจหวัังเหมืือนท่่านอาจารย์์มั่�น ซึ่�่งท่่านอยู่�ตื้�นๆ
ทั้้ง� เห็น็ ๆ และซึึมซาบถึงึ จิติ ใจอยู่่�ทุุกขณะที่่�ฟัังท่า่ นอบรมชี้้�แจงข้อ้ อรรถข้้อธรรม
ในเวลาสงสััยเรีียนถามท่่าน ไม่่ว่่าจะเป็็นปััญหาชนิิดใดที่่�ตนไม่่สามารถแก้้ไขได้้
โดยลำพังั พอแบกมาเรียี นถวายท่า่ น และท่า่ นเมตตาอนุเุ คราะห์ช์ ี้้แ� จงให้เ้ ท่า่ นั้้น�
เป็น็ ตกไปในทัันทีที ัันใด มิิได้เ้ ผาลนหัวั ใจอยู่่�ต่่อไปนานเลย
นี้้�เป็็นจุุดที่่�สลัักลึึกลงในหััวใจ ทำให้้เกิิดความกระเทืือนใจมากเวลาท่่าน
พลััดพรากจากไป เพราะไม่่สนใจคิิดว่่าจะมีีใครแก้้ได้้นอกจากท่่านเท่่านั้้�น
แล้ว้ ใครจะมามีแี ก่ใ่ จเมตตาแก่เ่ รา และเราจะมีแี ก่ใ่ จไปเรียี นถามใครเล่า่ นอกจาก
นัับวัันจะนั่่�งกอดเข่่าเฝ้้าความโง่่และกองทุุนของตนอยู่�เท่่านั้้�น ไม่่มีีทางออก
อย่่างง่่ายๆ เหมืือนเวลาอยู่่�กัับท่่าน คิิดไปเท่่าไรก็็มีีแต่่ความอััดอั้�นตัันใจที่�จะ
หาทางออกโดยลำพัังอย่่างปลอดภััยไร้้ทุุกข์์ ซึ่่�งไม่่มีีทางเอาเลยในความโง่่ของตน
ขณะนั้้�น มีีแต่่ความระบมงมทุุกข์์อยู่่�ท่่าเดีียว นั่�งอยู่�เหมืือนคนตายสิ้�นท่่า
แห่ง่ ความคิดิ เพื่�อเอาตัวั รอด ไม่ม่ ีคี วามคิดิ ใดที่�จะพาไปสู่�ความปลอดโปร่ง่ โล่ง่ ใจได้เ้ ลย
ลืมื เหน็็ดลืืมเหนื่�อยลืมื เวล่่ำเวลา นั่�งรำพึึงแบบคนตายทั้้�งที่่�ยังั หายใจอยู่� ในชีวี ิติ ของ
พระเพิ่�งมีเี พียี งครั้�งนี้้�เป็น็ ชีวี ิิต
ใจที่�ขุ่�นมััวกลััวทุุกข์์และว้้าวุ่�นเอาหนัักหนาที่�ปราศจากผู้�เมตตาช่่วยเหลืือ
432
ปัั จฉิมิ สมััย
เป็น็ ชีีวิิตที่่�มืดื มิดิ ปิดิ ตาย หาทางออกไม่ไ่ ด้้เอาเลย ตาชำเลืืองไปเห็็นองค์์ท่า่ นที่�นอน
ปราศจากลมหายใจและความรู้�สึกึ ใดๆ ด้ว้ ยความสงบทีไี ร น้้ำตาร่ว่ งพรูู น้้ำตาร่ว่ งพรูู
อย่า่ งไม่เ่ ป็น็ ท่า่ ทุกุ ทีี ทางภายในลมสะอึกึ สะอื้น� ในหัวั อกหนุนุ ให้เ้ กิดิ ความตีบี ตันั ขึ้น� มา
ปิดิ คอหอย แทบจะไปเสียี ในขณะนั้้น� มีสี ติริ ะลึกึ ขึ้น� มาชั่�วขณะว่า่ เราจะไม่ข่ าดใจตาย
ไปกับั ท่า่ นเดี๋ย� วนี้้�เสียี หรืือ
พยายามพร่ำ่ สอนตนว่า่ ท่า่ นตายไปด้ว้ ยความหมดห่ว่ งหมดอาลัยั อันั เป็น็ เรื่�อง
ของกิเิ ลสโดยสิ้น� เชิิง แต่่เราตายไปด้้วยความห่่วงความอาลััยจะเป็็นข้้าศึกึ ต่่อตััวเอง
ความอาลััยเสีียดายและความตายของเราไม่่เกิิดประโยชน์์อะไรแก่่เราและแก่่ท่่าน
เวลาท่่านมีีชีีวิิตอยู่่�ก็็มิิได้้สั่�งสอนให้้เราคิิดถึึงท่่านและตายกัับท่่านแบบนี้้� แบบนี้้�
เป็็นแบบที่่�แฝงอยู่่�กัับโลกที่่�เขาใช้้กัันตลอดมา แม้้จะมีีธรรมในใจอัันเป็็นสาเหตุุ
ให้ค้ ิดิ ถึงึ ท่า่ น แต่ก่ ็ย็ ังั แฝงอยู่่�กับั แบบของโลกที่่เ� คยใช้ก้ ันั จึงึ ไม่ค่ ่อ่ ยเป็น็ ประโยชน์์
สำหรัับนัักบวช เฉพาะอย่่างยิ่�งคืือตััวเราที่่�กำลัังมุ่�งธรรมขั้้�น….อยู่�อย่่างเต็็มใจ
จึึงไม่ค่ วรคิดิ อย่า่ งยิ่�ง
พระพุุทธเจ้้าท่่านตรััสไว้้ว่่า ผู้�้ใดปฏิิบััติิธรรมสมควรแก่่ธรรม ผู้้�นั้�นชื่�่อว่่า
บูชู าตถาคต ผู้ใ้� ดเห็น็ ธรรม ผู้้�นั้น� เห็น็ เราตถาคต ฉะนั้้น� ความคิดิ ถึงึ แบบนี้้จ� ึงึ ยังั ไม่่
เข้้ากัับธรรมเหล่่านี้้�ได้้สนิิท สิ่�งที่่�จะเข้้ากัันได้้สนิิท คืือการปฏิิบััติิตนตามคำสอน
ที่่�ท่่านอาจารย์์สอนไว้้แล้้วอย่่างไรด้้วยความถููกต้้องแม่่นยำ นั่่�นเป็็นความคิิดถึึง
ท่่านโดยถููกต้้อง แม้้จะตายเพราะการฝึึกทรมานตนตามหลัักธรรมก็็ชื่่�อว่่าตาย
อย่่างถููกต้้อง ควรคิิดและปฏิิบััติิตนตามแบบนี้้� จะสมกัับว่่าเรามาศึึกษากัับท่่าน
เพื่่�อเหตุุเพื่�่อผล อย่่าทำความอาลััยเสีียดายท่่านแบบโลกมาขวางธรรม จะเป็็น
เสี้�ยนหนามแก่่ตััวเปล่่าๆ จึึงพอได้้สติิสตัังคิิดน้้อมเอาธรรมมายัับยั้้�งชโลมใจ
ที่่ก� ำลังั ถูกู มรสุมุ พัดั ผันั ทั้้ง� ดวง และพอมีชี ีวี ิติ รอดมาได้้ ไม่จ่ มลงด้ว้ ยแบบไม่เ่ ป็น็ ท่า่
เสียี แต่่ครั้ง� นั้้�น
433
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
ถวายเพลิงิ สรีีระสังั ขาร
พอรุ่�งเช้า้ ทั้้ง� พระผู้�ใหญ่ท่ั้้ง� ข้า้ ราชการทุกุ แผนกในตัวั จังั หวัดั ทราบข่า่ วมรณภาพ
ของท่า่ นอาจารย์์ ต่า่ งก็ร็ ีบี ออกมากราบเยี่�ยมศพท่า่ น และปรึกึ ษาหารือื กิจิ การเกี่�ยวกับั
ศพท่่านว่่าจะควรปฏิิบััติิอย่่างไร เพื่�อความเหมาะสมและเป็็นการถวายเกีียรติิ
โดยควรแก่ฐ่ านะ ที่่�ท่่านเป็น็ พระอาจารย์์องค์์สำคัญั ที่�ประชาชนเคารพเลื่�อมใสมาก
แทบทั่�วประเทศไทย พร้้อมกัับนำเรื่�องท่่านไปออกข่่าวทางวิิทยุุและหนัังสืือพิิมพ์์
เพื่�อประชาชนที่�เป็น็ ลูกู ศิษิ ย์แ์ ละท่า่ นที่�เคารพเลื่�อมใสในท่า่ น ซึ่ง�่ อยู่�ในที่่�ต่า่ งๆ ทั้้ง� ใกล้้
และไกลได้ท้ ราบโดยทั่�วกันั พอข่า่ วท่า่ นมรณภาพกระจายไปถึงึ ไหน ทั้้ง� ประชาชน
และพระเณรทั้้�งใกล้้และไกล ต่่างพากัันหลั่่�งไหลมากราบเยี่ �ยมศพท่่านถึึงที่่�นั้้�น
มิิได้้ขาด นัับแต่่วัันมรณภาพจนถึึงวัันถวายฌาปนกิิจศพท่่าน ทั้้�งที่่�มากลัับและ
มาค้า้ งคืืน โดยมากที่่ม� าจากทางไกลก็จ็ ำต้้องค้า้ งคืืน เพราะการคมนาคมไม่่ค่่อย
สะดวกเหมืือนทุุกวัันนี้้�
วััตถุุไทยทานที่่�ต่่างท่่านต่่างนำมาถวายบููชาท่่านมีีมากต่่อมาก จนเหลืือหูู
เหลืือตาไม่่อาจพรรณนานัับได้้ นัับแต่่วัันท่่านเริ่�มออกมาพัักที่่�วััดบ้้านภู่� อำเภอ
พรรณานิิคม เครื่�่องไทยทานที่่�มีีผู้้�ศรััทธาในท่่านนำมาถวายบููชามิิได้้ขาดเลย
เหมืือนน้้ำเหมืือนท่า่ ที่่ไ� หลรินิ ในฤดูฝู นฉะนั้้น� ตามปกติเิ มื่�อท่า่ นยังั มีชี ีวี ิติ อยู่�เป็น็ ผู้้�มีี
อติิเรกลาภมากอยู่�แล้้ว ไม่่ว่่าท่่านจะพัักในป่่าในเขาหรืือในที่�เช่่นไร ย่่อมมีีเทวบุุตร
เทวธิิดาผู้�ใจบุุญ พยายามขวนขวายและด้น้ ดั้�นซอกซอนเข้า้ ไปถวายท่่านจนได้้
ปกติินิิสััยท่่านเป็็นนัักเสีียสละอยู่�แล้้ว มีีมาได้้มาเท่่าไร ท่่านบำเพ็็ญทาน
สงเคราะห์์ไปเรื่่�อยๆ ไม่่มีีคำว่่าตระหนี่่�ถี่�เหนีียวหรืือเสีียดาย ไม่่ว่่าวััตถุุชนิิดไร
มีีราคาต่่ำหรืือสููง ท่่านให้้ทานได้้เสมอกัันหมด พููดถึึงความจนของพระก็็น่่าจะ
ไม่่มีีท่่านผู้�้ใดจนไปกว่่าท่่าน การได้้มาก็็รู้้�สึึกเด่่นอยู่�มาก แต่่ทางเข้้าคืือได้้มากัับ
434
ปัั จฉิมิ สมััย
ทางออกคืือการบริจิ าคทาน รู้้�สึึกกว้้างเท่่ากันั หรืือทางออกอาจกว้้างกว่่าเสีียอีกี
เราพอทราบได้้เวลาได้ม้ าแล้ว้ ไม่ก่ ี่่�วันั ท่า่ นให้ท้ านไปหมด เวลาไม่่มีมี าแต่่บางโอกาส
ท่่านอาจคิิดอยากสงเคราะห์์ผู้�อื่�นอยู่่�บ้้างตามนิิสััย เป็็นเพีียงท่่านไม่่ออกปากพููด
เท่่านั้้�น ท่่านไปพัักที่�ใดวััดแถวใกล้้เคีียงจะได้้รัับการสงเคราะห์์โดยทั่�วถึึง ฉะนั้้�น
แม้้ท่่านมรณภาพแล้้ว ข่่าวไปถึึงไหนศรััทธาญาติิโยมก็็มัักจะมาถึึงนั้้�น พร้้อมทั้้�ง
เครื่�องบริิจาคติิดตััวมาด้้วย เวลาตั้�งศพท่่านไว้้ศาลาวััดสุุทธาวาส จึึงมีีท่่านผู้�ศรััทธา
มาบริจิ าคทำบุญุ มิิได้ข้ าด
ศพท่า่ นทั้้ง� ฝ่า่ ยพระผู้�ใหญ่แ่ ละข้า้ ราชการเห็น็ ต้อ้ งกันั ว่า่ ควรเก็บ็ ไว้จ้ นถึงึ เดือื น
สามข้า้ งขึ้น� คือื ต้น้ ปีี พ.ศ. ๒๔๙๓ ค่อ่ ยถวายฌาปนกิจิ ศพท่า่ น ด้ว้ ยเหตุนุี้้จ� ึงึ ได้พ้ ร้อ้ มกันั
จััดหีีบถาวรเพื่�อบรรจุศุ พท่่าน
ในวัันต่่อมาเวลาบ่่าย ๔ โมง ประชาชน พระ เณรจำนวนมากมายพร้้อมกััน
สรงน้้ำศพท่า่ น เสร็จ็ แล้ว้ ใช้ผ้ ้า้ ขาวพับั ห่อ่ พันั องค์ท์ ่า่ นหลายชั้น� ภายนอกจีวี รที่�ครอง
ถวายเรีียบร้้อยแล้้วอาราธนาเข้้าในหีีบศพถาวร หลัังจากนั้้�นคณะศรััทธามากท่่าน
มีที ่า่ นเจ้า้ คุณุ ธรรมเจดียี ์เ์ ป็น็ ประธาน ปรึกึ ษากันั ตกลงจัดั ให้ม้ ีกี ารสวดมนต์ถ์ วายท่า่ น
ทุกุ คืนื และมีกี ารแสดงธรรมด้ว้ ยในวาระเดียี วกันั ส่ว่ นหีบี ศพท่า่ นด้า้ นหน้า้ ปิดิ ด้ว้ ย
กระจก เพื่�่อท่่านผู้้�มาแต่่ไกลยัังไม่่เห็็นองค์์ท่่าน ประสงค์์อยากดููย่่อมเป็็นความ
สะดวก ไม่่เสีียใจว่่ามาถึึงแล้ว้ ไม่่ได้เ้ ห็น็ ท่า่ น
การสวดมนต์ถ์ วายท่่าน มีปี ระชาชนและพระเณรมาร่ว่ มพิิธีีวันั ละมากๆ งาน
คราวนี้้ไ� ด้เ้ ห็น็ น้้ำใจพี่่�น้อ้ งชาวสกลนครเรา ทั้้ง� ท่า่ นข้า้ ราชการทุกุ แผนก ตลอดพ่อ่ ค้า้
ประชาชนทั่�วหน้้ากัันที่่�มีีศรััทธาแข็็งแรงและห้้าวหาญในการบริิจาค และเอาการ
เอางานในธุรุ ะหน้า้ ที่�ไม่่มีีความย่อ่ ท้อ้ อ่อ่ นแอเลย นัับแต่่วันั ท่่านอาจารย์์ไปถึึงและ
มรณภาพจนถึงึ วันั งานถวายฌาปนกิจิ ศพท่า่ น พี่่น� ้อ้ งชาวสกลนครเรา ต่า่ งวิ่ง� เต้น้
435
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิทิ ััตตเถระ
ขวนขวายที่่�จะให้้พระเณรได้้รัับความสะดวกในปััจจััยสี่� และกิิจการใหญ่่โตที่่�
ขวางหน้า้ อยู่�ให้ส้ ำเร็จ็ ไปด้ว้ ยดีแี ละมีเี กียี รติิ โดยไม่เ่ ห็น็ แก่ค่ วามเหน็ด็ เหนื่อ�่ ยและ
สิ้น� เปลืืองใดๆ ทั้้ง� สิ้�น
พระมากมายที่�มากราบนมััสการเยี่�ยมศพท่่านอาจารย์์ในระหว่่างก่่อนจะถึึง
วัันงานเป็็นเวลาสามเดืือน และพระเณรอยู่�ประจำเพื่�อดููแลกิิจการจำนวนเป็็นร้้อย
ขึ้�นไป พี่่�น้้องทั้้�งหลายมิิได้้ย่่อท้้อ ทั้้�งผู้�ใหญ่่ผู้้�น้้อยต่่างพร้้อมใจกัันมีีศรััทธาใส่่บาตร
จนกว่่าพระเณรจำนวนมากจะผ่่านไปหมดทุุกองค์์แทบเป็็นลม แม้้เช่่นนั้้�นก็็ไม่่ยอม
ลดละความเพีียร คงพร้้อมกัันพยายามโดยสม่่ำเสมอ อาหารบิิณฑบาตไม่่เคย
บกพร่อ่ งเลย มีีแต่่เหลืือเฟืือตลอดสาย ไม่ว่ ่่าพระเณรจะมาเพิ่่�มมากเพียี งไร ไม่ม่ ีี
วิิตกวิิจารณ์์ว่่าอาหารจะบกพร่่องขาดเกิิน ผู้้�เขีียนเห็็นด้้วยตาตััวเองตลอดงาน
จึึงอดที่่�จะจารึึกความดีีงามและความพร้้อมเพรีียงสามััคคีีของพี่่�น้้องลงสู่่�จิิตใจ
อย่า่ งลึกึ ไม่ม่ ีีวันั หลงลืืมมิิได้้
ผู้้�เขีียนไม่่นึึกไม่่ฝัันว่่าจะได้้เห็็นความอดทน ความทนทาน ความเสีียสละ
ทุุกด้้านของพี่่�น้้องดัังกล่่าวขนาดนี้้� พอเห็็นแล้้วถึึงใจจำติิดตาติิดใจไม่่ลืืมเลย
จึึงขอชมเชยสรรเสริิญพี่่�น้้องชาวสกลนครเราไว้้ในที่่�นี้้�ด้้วยว่่า เป็็นศรััทธาแม่่
เหล็ก็ ไม่ม่ ียี ่อ่ หย่อ่ นอ่อ่ นกำลังั ต่อ่ ภาระหน้า้ ที่่ท� ุกุ ด้า้ นในการนี้้� ผู้เ้� ขียี นมีคี วามอบอุ่่�น
ไว้้วางใจอย่่างฝัังลึึกตลอดมา นัับแต่่ได้้เห็็นเหตุุการณ์์สำคััญครั้�งนั้้�นมาแล้้ว
ด้ว้ ยตาตัวั เอง จึงึ ขอจารึกึ ไว้ใ้ นใจตลอดจนอวสาน ไม่ม่ ีวี ัันหลงลืืมเลย
พระเณรที่�มาช่่วยดููแลงานที่�ควรทำเพื่�อเตรีียมรัับท่่านที่�มาในงาน โดยมีี
ฆราวาสญาติิโยมเป็็นแรงงาน ก็็น่่าเห็็นใจทั้้�งสองฝ่่าย เพราะเพีียงระหว่่างที่่�ยััง
ไม่่ถึึงวัันงานก็็มีีพระเณรมากอยู่�แล้้ว ยิ่�งถึึงวัันงานเข้้าจริิงๆ ได้้กะการกัันไว้้ว่่า
ทั้้ง� พระเณรและฆราวาสที่่จ� ะมาในงานนี้้ต� ้อ้ งเป็น็ จำนวนหมื่น่� ขึ้้น� ไป ฉะนั้้น� จำต้อ้ ง
436
ปัั จฉิมิ สมััย
พากัันเตรีียมจััดทำปะรำต่่างๆ ทั้้�งที่่�พััก ทั้้�งโรงครััวไว้้มากเท่่าที่่�จะมากได้้ เพื่่�อ
ความสะดวกในงาน ซึ่่�งเป็็นงานใหญ่่และมีีประชาชนจะมาร่่วมเป็็นจำนวนมาก
โดยเริ่ม� งานตั้้ง� แต่ท่ ่่านเริ่�มมรณภาพไปจนถึึงวันั งานก็พ็ อดีี
พอจวนวัันงานจะมาถึึง พระเณรและประชาชนนัับวัันหลั่�งไหลมาทุุกทิิศ
ทุุกทางทั้้�งใกล้้ทั้้�งไกล จนเจ้้าหน้้าที่�คอยต้้อนรัับแทบเป็็นลม รัับไม่่หวาดไม่่ไหว
จวนวัันเข้า้ เท่่าไรยิ่�งล้้นไหลกัันมา จนหาที่่�พักั ให้ไ้ ม่ไ่ ด้้พอกัับจำนวนคนและพระเณร
ที่�มา พอถึงึ วันั งานเข้า้ จริงิ ๆ บริเิ วณวัดั ทั้้ง� กุฎุ ีี ทั้้ง� ป่า่ กว้า้ งๆ ในวัดั เต็ม็ ไปด้ว้ ยพระเณร
ที่่�มาจากที่่�ต่่างๆ มองดููกลดขาวเปรี๊๊�ยะไปทั้้�งป่่า เฉพาะภายในวััดสุุทธาวาส
มีีพระเณรทั้้�งหมดในวัันงานกว่่า ๘๐๐ ที่่�พัักอยู่่�ตามวััดต่่างๆ พอไปมาหาสู่�งาน
ได้ส้ ะดวกมีีจำนวนมากพอดูู
เมื่�อรวมพระเณรที่�มาในงานทั้้ง� พักั ในวัดั และนอกวัดั มีจี ำนวนกว่า่ ๑,๐๐๐ รูปู
ส่ว่ นฆราวาสญาติโิ ยมที่่�พักั อยู่�ในวัดั ก็น็ ับั ไม่ไ่ หว เพราะเหลือื หูเู หลือื ตาที่�จะนับั อ่า่ นได้้
ที่่�พักั อยู่�ตามร่ม่ ไม้ทุ้่�งนาก็ม็ ีแี ยะ ที่่�พักั อยู่�ในตัวั เมือื งก็ม็ าก ตามโรงแรมต่า่ งๆ เต็ม็ ไปหมด
จนไม่่มีีโรงแรมให้้พัักพอกัับจำนวนคน เวลามารวมในงานแล้้วนัับไม่่ได้้ เพีียง
คาดคะเนเอาประมาณหลายหมื่่�น แต่่แปลกและน่่าอััศจรรย์์อยู่�อย่่างหนึ่่�งที่่�
ไม่่มีีเสีียงดัังสมคนมากมายเหมืือนงานทั้้�งหลายที่่�เคยมีีกััน ได้้ยิินเฉพาะเครื่่�อง
กระจายเสีียงที่่�ทำการโฆษณาประจำงานในเรื่่�องต่่างๆ ซึ่่�งเกี่�ยวกัับงานของวััด
เท่า่ นั้้น�
งานนี้้ไ� ม่ม่ ีมี หรสพคบงันั ใดๆ ทั้้ง� สิ้น� เพราะเป็น็ งานกรรมฐานล้ว้ นๆ เครื่�องไทยทาน
ที่�ประชาชนต่่างมีีศรััทธานำมาสมโภชโมทนาช่่วยเหลืือในงานนี้้� อยากจะพููดว่่า
กองเท่่าภููเขาลููกย่่อยๆ เรานี่�เอง ข้้าวกี่่�ร้้อยกระสอบ อาหารกี่่�สิิบกี่่�ร้้อยรถยนต์์ที่�
ต่า่ งท่า่ นต่า่ งขนมา มาด้ว้ ยกำลังั ศรัทั ธาอย่า่ งไม่อ่ ัดั ไม่อ่ั้น� ผ้า้ ที่�นำมาเพื่�อถวายบังั สุกุ ุลุ
437
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
อุทุ ิศิ ส่ว่ นกุศุ ลถวายท่า่ นอาจารย์ก์ ็อ็ ยากจะพูดู ว่า่ กองใหญ่ย่ิ่�งกว่า่ โรงงานทอผ้า้ เสียี อีกี
ซึ่�่งผู้�เขีียนก็็ไม่่เคยไปเห็็นโรงงานทอผ้้าเลย ไม่่ทราบว่่าใหญ่่โตขนาดไหน แต่่กองผ้้า
ของคณะศรััทธาทั้้�งแผ่่นดิินที่่�ต่่างท่่านต่่างนำมานี้้�รู้้�สึึกมากกว่่านั้้�น จึึงกล้้าเดา
ด้ว้ ยความกล้า้ หาญไม่ก่ ลัวั ผิดิ
ตอนนี้้�ขออภััยท่่านผู้้�อ่่านมากๆ ด้้วยผู้�เขีียนชัักเพ้้อไป เพราะความภููมิิใจ
ในไทยทานของท่า่ นนักั ใจบุญุ ทั้้ง� หลาย ไม่น่ ึกึ ว่า่ คนไทยเราจะเป็น็ นักั ใจบุญุ ถึงึ ขนาดนั้้น�
เห็็นเครื่�องแสดงน้้ำใจออกมาแล้้วจึึงอััศจรรย์์ท่่านศรััทธาทั้้�งหลายมาจนบััดนี้้�
ว่่าคนไทยเราเป็็นนัักเสีียสละ นัักสัังคหวััตถุุคืือนัักให้้ทานอย่่างไม่่อั้�นไม่่เสีียดาย
ฉะนั้้�น เมืืองไทยเราแม้้จะเป็็นเมืืองเล็็กในสายตาของเมืืองใหญ่่ทั้้�งหลาย แต่่
การเสียี สละให้ท้ านด้ว้ ยศรัทั ธาและด้ว้ ยความเมตตานี้้� แม้แ้ ต่เ่ มืืองใหญ่ๆ่ ก็ส็ู้�ไม่ไ่ ด้้
สมกัับเมืืองไทยเป็็นเมืืองพุุทธศาสนาที่่�สั่ �งสอนคนให้้มีีความเมตตาต่่อกััน
เมืืองไทยเราจึงึ เป็น็ เมืืองของคนมีอี ัธั ยาศัยั กว้า้ งขวาง ไม่ค่ ับั แคบตีบี ตันั ตลอดมา
แต่่ดึกึ ดำบรรพ์์
งานนี้้�ก็็เช่่นกััน เป็็นงานที่�สมบููรณ์์พููนผลเสีียทุุกอย่่าง จากบรรดาศรััทธา
ผู้�เสีียสละทั้้�งหลาย ต่่างมาบริิจาคให้้ทานอย่่างไม่่อั้�น หม้้อข้้าวหม้้อแกง อาหาร
คาวหวานต่า่ งๆ เห็น็ แล้ว้ เลยน่า่ กลัวั มากกว่า่ จะน่า่ ฉันั เพราะใหญ่โ่ ตมาก หิ้้ว� คนเดียี ว
ไม่ไ่ หว ต้้องช่ว่ ยกันั หิ้้ว� หรือื หามเข้้ามาสู่�ปะรำที่�พระท่า่ นฉััน
ทำเลที่่�ฉันั ต้อ้ งจััดหลายแห่่ง แห่ง่ ละประมาณ ๓๐ - ๔๐ องค์์บ้า้ ง ๕๐ - ๖๐
องค์์บ้า้ ง ทั่�วไปหมด ตามกุุฎีีพระเถระบ้า้ ง แห่่งละ ๙ - ๑๐ องค์์ แต่่สะดวกในการ
จััดแจกอาหารที่�ไม่่ต้้องจััดสำรัับให้้วุ่�นวายและสิ้�นเปลืืองสำรัับและถ้้วยชาม เพราะ
มีแี ต่พ่ ระกรรมฐานเสีียมากราว ๙๐ เปอร์์เซ็็นต์์ ที่่�ต้อ้ งจัดั สำรัับถวายก็ม็ ีพี ระผู้�ใหญ่่
ฝ่่ายปกครองและพระผู้้�ติิดตามไม่่มากนััก เมื่�อยกหม้้อข้้าวหม้้อแกงถวายพระท่่าน
438
ปัั จฉิมิ สมัยั
แล้้วก็็จััดใส่่บาตรกัันเอง คาวหวานรวมลงในบาตรใบเดีียวเท่่านั้้�น เพราะปกติิท่่าน
เคยฉัันสำรวมอยู่ �แล้้ว
อาหารมีีมากจนเหลือื เฟือื ตลอดงานไม่่มีีอดอยากขาดแคลนเลย ด้ว้ ยอำนาจ
ศรััทธาของพุุทธศาสนิิกชน และอำนาจบารมีีท่่านอาจารย์์มั่�นท่่านคุ้�มครองรัักษา
ไม่เ่ คยปรากฏว่า่ มีกี ารดื่�มเหล้า้ เมาสุรุ าและทะเลาะวิวิ าทฆ่า่ ตีี และฉกลักั ขโมยปล้น้ จี้�
สิ่�งของของกันั และกันั เลย
เมื่�อเก็็บสิ่�งของที่่�มีีผู้�ทำตกหายได้้ ก็็นำไปมอบกองโฆษณาให้้ประกาศหา
เจ้้าของ ถ้า้ เป็็นสิ่�งของมีีค่่า ผู้�โฆษณาไม่บ่ อกรูปู ลักั ษณะ เป็็นเพียี งประกาศให้้ทราบ
ว่่าของมีีค่่าของท่่านผู้�ใดตกหายเชิิญมาติิดต่่อแสดงหลัักฐานที่�กองโฆษณา ถ้้า
รููปลัักษณะตรงกัันแล้้วก็็มอบให้้เจ้้าของไป ถ้้าเป็็นสิ่�งของธรรมดาก็็บอกชื่�อสิ่�งของ
หรืือรููปลักั ษณะให้้เจ้า้ ของมารัับเอาไป ถ้้าเป็็นเงิินก็บ็ อกเพียี งว่่าเงิินตกหาย ไม่่บอก
จำนวนหรือื สิ่�งบรรจุเุ งินิ เช่น่ กระเป๋า๋ เป็น็ ต้น้ ให้เ้ จ้า้ ของมาบอกจำนวนและสิ่�งบรรจุุ
เอาเอง เมื่�อบอกได้้ถููกต้้องก็ม็ อบให้เ้ จ้้าของไปตามธรรมเนียี ม
งานนี้้�มีี ๓ คืืนกัับ ๔ วััน และงานนี้้�เป็็นงานที่�แปลกและอััศจรรย์์เป็็นพิิเศษ
คืือคนมามากต่่อมากแต่่ไม่่มีีการส่่งเสีียงหนึ่�ง ไม่่ทะเลาะวิิวาทฆ่่าตีีกัันหนึ่�ง ไม่่มีี
การขโมยของกัันล้้วงกระเป๋๋ากัันหนึ่�ง เก็็บสิ่�งของมีีค่่าได้้ยัังอุุตส่่าห์์นำไปมอบให้้
เจ้า้ หน้า้ ที่�กองโฆษณาหนึ่�ง ไม่ม่ ีคี นดื่�มเหล้า้ เมาสุรุ ามาอาละวาดเกะกะในบริเิ วณงาน
หนึ่�ง พระเณรก็ส็ งบเสงี่�ยมงามตาน่า่ เคารพเลื่�อมใสหนึ่�ง แต่ล่ ะข้อ้ ยากจะมีใี นงานหนึ่�งๆ
จึงึ อดจะเรียี กว่า่ เป็็นงานแปลกมิไิ ด้้
ตอนกลางคืืนราว ๒ ทุ่�มมีีการสวดมนต์์และมาติิกาบัังสุุกุุลถวายท่่านทุุกคืืน
และมีกี ารแสดงธรรมทุกุ คืนื ตอนเช้า้ หลังั จากเสร็จ็ แล้ว้ มีกี ารมาติกิ าบังั สุกุ ุลุ ไปเรื่�อยๆ
439
ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
ไม่่ค่่อยมีีกำหนดเวลาตายตััวนััก เพราะศรััทธาและพระเณรมีีมาก ถ้้าจะรอทำตาม
เวลาคงไม่่ทัันกัับเหตุุการณ์์ ดัังนั้้�นจึึงเปิิดโอกาสให้้ตามแต่่ท่่านผู้�ใดจะมีีศรััทธา
นิิมนต์์พระมากน้้อยได้้ตามกำลัังและเวลาที่่�ต้้องการ การนิิมนต์์พระต้้องผ่่านทาง
กองโฆษณาทำหน้้าที่�แทน ถ้้าจะเที่�ยวตามนิิมนต์์เป็็นไม่่เจอพระองค์์ที่่�ต้้องการ
เพราะพระมากต่่อมาก ที่�จำต้้องนิิมนต์์ทางเครื่�องกระจายเสีียงโดยเห็็นว่่าเป็็น
ความสะดวกกว่า่ เพราะรายชื่�อของพระเณรที่�มาในงาน ทางกองบัญั ชีพี ระได้จ้ ดชื่�อ
และฉายาท่่านไว้้พร้้อมแล้้วแต่่ขณะท่่านมาถึึงวััดทีีแรก ทั้้�งนี้้�เนื่�องจากกองโฆษณา
ได้้ประกาศอยู่�เสมอว่่า พระเณรอาคัันตุุกะที่�เข้้ามาในงานขอนิิมนต์์ไปแจ้้งรายชื่�อ
และฉายาที่�กองโฆษณาทุกุ รูปู ไป มีเี จ้า้ หน้า้ ที่�เตรียี มรอคอยอยู่�พร้อ้ มแล้ว้ เพื่�อทราบ
จำนวนพระเณรที่�มาในงานนี้้� เวลานิิมนต์์ในกิิจธุุระจะได้้ถููกกัับชื่�อและฉายา
ของพระเณรองค์น์ ั้้�นๆ
การบิิณฑบาตของพระในงานนี้้� นอกจากวัันงานท่่านไปตามหมู่่�บ้้านต่่างๆ
แถวนั้้น� และไปในเมือื ง วันั งานคณะศรัทั ธาทั้้ง� หลายอาราธนานิมิ นต์ท์ ่า่ นรับั บิณิ ฑบาต
ตามบริิเวณงาน นอกวััดบ้้าง ในวััดบ้้าง หลายแห่่งที่�ศรััทธาเตรีียมใส่่บาตรท่่าน
งานนี้้�ท่่านทำพิิธีีเปิิดมีีกำหนด ๓ คืืนกัับ ๔ วััน ซึ่่�งเริ่�มแต่่วัันขึ้�น ๑๐ ค่่ำ เดืือน ๓
ถวายฌาปนกิจิ ศพท่า่ นคืนื ของวันั ขึ้น� ๑๓ ค่ำ่ ราว ๖ ทุ่�ม พอรุ่�งเช้า้ ของวันั ขึ้น� ๑๔ ค่ำ่
ก็เ็ ป็น็ วันั เก็บ็ อััฐิทิ ่่าน ส่ว่ นวัันที่�และเดือื นอะไรนั้้�นจำไม่่ค่่อยได้้ กรุณุ านำไปเทีียบกับั
ปฏิิทิินร้้อยปีอี าจพอทราบได้้
การดำเนินิ งานเกี่�ยวกับั มาติกิ าบังั สุกุ ุลุ อุทุ ิศิ ถวายท่า่ นนั้้น� เริ่�มมาแต่ว่ ันั เริ่�มงาน
เรื่�อยมาทั้้�งกลางวัันกลางคืืนไม่่มีีกำหนดตายตััว ดัังที่�เรีียนมาบ้้างแล้้ว เพราะท่่าน
ที่�ศรััทธาจะถวายบัังสุุกุุลมีีมากต่่อมาก จะรอให้้ทำตามกำหนดเวลารู้้�สึึกไม่่สะดวก
เพราะท่า่ นที่�มาในงานโดยมากมาจากที่�ไกลๆ กันั ทั้้ง� นั้้น� เมื่�อมาถึงึ ควรจะทำได้เ้ มื่�อไร
ควรเปิิดโอกาสให้้บำเพ็็ญตามความสะดวก ท่่านผู้�ใดต้้องการพระหรืือเณรจำนวน
440
ปัั จฉิิมสมััย
เท่่าไร ก็็ติิดต่่อกัับหน่่วยโฆษณาให้้อาราธนานิิมนต์์ให้้ รู้้�สึึกเป็็นความสะดวก
และได้ถ้ ือื ปฏิบิ ััติทิ ำนองนี้้�ตลอดงาน
ส่่วนเมรุุเป็็นที่�บรรจุุศพท่่าน ได้้จััดขึ้�นในบริิเวณที่�พระอุุโบสถอยู่�เวลานี้้� รู้้�สึึก
สวยงามมาก สมเกีียรติิ ทำเป็็นจตุุรมุุข มีีลวดลายแปลกประหลาดมาก ผู้�เขีียน
ไม่ช่ ำนาญในรูปู ลักั ษณะตลอดชื่�อของลวดลายต่า่ งๆ ที่�นายช่า่ งผู้�ชำนาญงานทำถวาย
ท่่าน ถ้า้ จำไม่่ผิิดวัันขึ้้น� ๑๑ ค่่ำ เป็น็ วัันอาราธนาท่า่ นไปสู่่�เมรุุ ก่่อนหน้้าเล็็กน้้อย
บรรดาลููกศิิษย์์ทั้้�งพระและประชาชนได้้พร้้อมกัันทำวััตรขอขมาโทษท่่าน
เป็็นที่่�เรีียบร้้อย หลัังจากนั้้�นก็็อาราธนาไปสู่่�เมรุุ ตอนนี้้�คงอดทนไม่่ไหว ได้้เกิิด
โกลาหลวุ่�นวายกันั ขึ้น� อีกี จนได้้ คราวนี้้เ� ป็น็ คณะลูกู ศิษิ ย์ฝ์ ่า่ ยฆราวาสหญิงิ ชาย พอเริ่�ม
อาราธนาท่่านเคลื่�อนที่�ไปสู่�เมรุุ ต่่างมีีอากััปกิิริิยาที่�ไม่่ค่่อยแจ่่มใสขึ้�นมาในขณะนั้้�น
น้้ำหูนู ้้ำตากิริ ิยิ าเศร้า้ โศกและเสีียงร้้องไห้้เริ่�มแสดงออกเป็น็ ลำดับั
นัับแต่่ขณะท่่านเคลื่�อนจากที่�ไปสู่�เมรุุรู้้�สึึกวุ่�นวายสัับสนพอดูู ในสัังคมแห่่ง
ความวิิโยคพลััดพรากจากไปแห่่งท่่านผู้้�มีีบุุญหนาเมตตาราวมหาสมุุทรสุุดขอบเขต
ไม่่มีีประมาณ บรรดาลููกศิิษย์์บริิวารต่่างร้้องไห้้ด้้วยความอาลััยเสีียดาย เพราะ
ครั้ �งนี้้�เป็็นครั้ �งสุุดท้้ายในการพลััดพรากจากร่่างกายหายสููญความสมมุุติิที่่�เคย
ก่่อภพก่่อชาติิ พาให้้ได้้นามว่่าเกิิด แก่่ เจ็็บ ตาย ต่่อกัันเป็็นสายยาวเหยีียด
ไม่ม่ ีเี บื้้อ� งต้น้ เบื้้อ� งปลาย ท่า่ นอาจารย์ไ์ ด้ท้ ำลายกงกรรมของวัฏั ฎจักั รเสียี สิ้น� แล้ว้
บััดนี้้�ก้้าวเข้้าสู่�เมืืองแก้้วอัันประเสริิฐคืือพระนิิพพาน ไม่่มีีวัันกลัับมาวุ่�นวายกัับ
กองสังั ขารอัันเป็น็ สถานที่่ห� ลั่่ง� น้้ำตาอีีกต่่อไป
บรรดาลููกศิิษย์์ที่่�ร้้องไห้้ถึึงท่่านครั้�งนี้้� เพราะความเคารพรัักเสีียดายที่�ได้้เคย
ประสิิทธิ์�ประสาทธรรมโสรจสรงประพรมดวงใจให้้หายง่่วงเหงาเมามััว พอมีีสติิ
ระลึกึ บาปบุญุ ได้ก้ ็ร็ ะลึกึ ถึงึ พระคุณุ ท่า่ น อยากได้ไ้ ว้เ้ ป็น็ แก้ว้ บูชู าเป็น็ ขวัญั ตาขวัญั ใจ
441
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิทิ ััตตเถระ
ต่อ่ ไปอีกี ต่อ่ เมื่อ่� สุดุ วิสิ ัยั จะห้า้ มได้้ จึงึ ขอถวายน้้ำใจเป็น็ ความอาลัยั รักั ด้ว้ ยน้้ำตา
เป็น็ เครื่อ่� งสักั การบูชู าว่า่ คณะลูกู ศิษิ ย์เ์ หล่า่ นี้้บ� ุญุ น้อ้ ย แต่ย่ ังั มีวี าสนาบารมีไี ด้ม้ า
พบเห็็น ในคราวพลััดพรากจากไปของท่่านผู้้�ทรงมหาคุุณบุุญหนัักศัักดิ์์�ยิ่�ง เป็็น
ผู้้�สิ้�นกิิเลสถึึงความวิิเศษศัักดิ์์�สิิทธิ์�สมััยปััจจุุบัันที่่�แสนหาได้้ยาก นานๆ ถึึงจะได้้
พบเห็น็ เป็็นขวััญตาขวัญั ใจที่่�ใฝ่ฝ่ ันั มานานสักั องค์ห์ นึ่่ง�
แม้ท้ ่า่ นได้ผ้ ่า่ นพ้น้ กองทุกุ ข์ใ์ นสงสารถึงึ พระนิพิ พานอันั เป็น็ บรมสุขุ แล้ว้ ก็ข็ อ
อาราธนาเมตตาโปรดโสรจสรงมวลสัตั ว์ผ์ ู้ย้� ากจน ซึ่ง่� กำลังั ตกอยู่�ในความสุดุ วิสิ ัยั
ได้แ้ ต่พ่ ากันั ร้อ้ งไห้พ้ ิไิ รรำพันั ถึงึ อยู่�เวลานี้้บ� ้า้ งเถิดิ เจ้า้ พระคุณุ บุญุ ล้น้ ฝั่่ง� ซึ่ง่� ฝังั เพชร
ไว้้ในหััวใจ เมื่�่อใดพวกข้้าพเจ้้าทั้้�งหลายจะพอมีีทางรอดตาข่่ายแห่่งมาร ได้้มีี
วาสนาถึึงพระนิิพพานตามพระคุุณท่่านก็็ไม่่มีีทางทราบได้้ เพราะกรรมหนััก
กรรมหนาเกิิดมาอาภััพวาสนา จึึงเพีียงได้้มาชมบารมีีพระคุุณท่่านเป็็นขวััญใจ
บููชาไว้้ด้้วยน้้ำตาดัังที่่�เป็็นอยู่�ขณะนี้้�แล เหล่่านี้้�เป็็นคำร้้องไห้้วิิงวอนปรารถนา
ของพุุทธบริิษััททั้้�งหลาย ที่�แสนอาลััยเสีียดายในความพลััดพรากจากไปของท่่าน
จนศพท่า่ นที่�อาราธนาเข้า้ สู่�เมรุเุ ป็น็ ที่�เรียี บร้อ้ ยแล้ว้ อาการที่่�น่า่ เวทนาสงสารเหล่า่ นั้้น�
จึึงค่่อยๆ สงบลง
พอได้้เวลาที่�กำหนดไว้้ ๖ ทุ่�มคืือเที่�ยงคืืน ก็็พร้้อมกัันเริ่�มถวายเพลิิงจริิง
แต่ผู่้�คนในขณะนั้้น� ประหนึ่�งจะล้น้ แผ่น่ ดินิ แออัดั ยัดั เยียี ดเบียี ดเสียี ดกันั จนจะหาทาง
เดิินไม่่ได้้ เพราะต่่างคนต่่างมุ่�งอยากดููอยากเห็็นในวาระสุุดท้้ายเพื่�อเป็็นสิิริิมงคล
แก่ใ่ จไปนาน ฉะนั้้น� จึงึ พากันั เฝ้า้ รออยู่�จนถึงึ เวลาที่�กำหนดไว้้ พอถึงึ เวลาถวายเพลิงิ
ท่่านจริิง ขณะนั้้�นปรากฏมีีเมฆก้้อนหนึ่่�งขนาดย่่อมๆ ไหลผ่่านเข้้ามาและโปรย
ละอองฝนมาเพียี งเบาๆ พร้อ้ มกับั ขณะที่่ไ� ฟเริ่ม� แสดงเปลวและโปรยอยู่่�ประมาณ
๑๕ นาทีี เมฆก็ค็ ่อ่ ยๆ จางหายไปในท่า่ มกลางแห่ง่ ความสว่า่ งแห่ง่ แสงพระจันั ทร์์
ข้า้ งขึ้้น�
442
ปัั จฉิมิ สมััย
จึึงเป็็นที่่�น่่าประหลาดและอััศจรรย์์อย่่างสุุดจะคาดจะเดาได้้ถููก ว่่าทำไม
จึึงดลบัันดาลให้้เห็็นเป็็นความแปลกหููแปลกตาขึ้ �นมาในท่่ามกลางความสว่่างแห่่ง
แสงเดือื นเช่น่ นั้้น� เพราะปกติฟิ ้้าก็แ็ จ้ง้ ขาวดาวสว่า่ งในฤดูแู ล้ง้ ธรรมดาเราดีๆี นี่่เ� อง
แต่่พอถึึงเวลาเข้้าจริิงๆ มีีเมฆลอยมาและมีีละอองฝนโปรยปรายลงมา ทำให้้
แปลกตาสะดุดุ ใจระลึกึ ไว้ไ้ ม่ล่ ืืมจนบัดั นี้้� เหตุกุ ารณ์ท์ ั้้ง� นี้้บ� รรดาท่า่ นที่่อ� ยู่�ในวงงาน
ขณะนั้้�น ไม่่มีีใครกล้้าปฏิิเสธได้้ว่่าไม่่จริิง เรื่่�องมิิได้้เป็็นไปในทำนองนั้้�น เป็็นแต่่
ผู้เ้� ขียี นอุตุ ริขิึ้้น� มาเอง เหตุกุ ารณ์ด์ ังั กล่า่ วนี้้� ผู้เ้� ขียี นประสบมาเองอย่า่ งประจักั ษ์ต์ า
และสะดุุดใจตลอดมา พอท่า่ นที่่�อยู่�ในวงงานขณะนั้้�นได้้อ่า่ นตอนนี้้� อย่า่ งไรต้อ้ ง
เพิ่่ม� ความจำและความสะดุดุ ใจขึ้้น� มาในทันั ทีวี ่า่ เหตุกุ ารณ์ไ์ ด้เ้ ป็น็ อย่า่ งนั้้น� จริงิ ๆ
การถวายเพลิิงท่่านมิิได้้ถวายด้้วยฟืืนหรืือถ่่านดัังที่่�เคยทำกัันมา แต่่ถวาย
ด้ว้ ยไม้จ้ ันั ทน์ท์ ี่่ม� ีกี ลิ่น� หอม ซึ่ง�่ บรรดาศิษิ ย์ท์ ่า่ นผู้เ�้ คารพเลื่อ�่ มใสในท่า่ น สั่ง� มาจาก
ฝั่่�งแม่่น้้ำโขงประเทศลาวเป็็นพิิเศษจนเพีียงพอกัับความต้้องการและผสมด้้วย
ธููปหอมเป็็นเชื้้�อเพลิิงตลอดสาย ผลเป็็นความเรีียบร้้อยเช่่นเดีียวกัับที่�เผาด้้วยฟืืน
หรือื ถ่า่ น นับั แต่ข่ ณะเริ่�มถวายเพลิงิ ท่า่ นได้ม้ ีกี รรมการทั้้ง� พระและฆราวาสคอยดูแู ล
กิจิ การอยู่�เป็น็ ประจำตลอดงานนั้้น� และมีกี ารรักั ษาอยู่�ตลอดไป จนถึงึ เวลาเก็บ็ อัฐั ิทิ ่า่ น
เวลา ๙ น.ของวัันรุ่�งขึ้้น� ก็็เริ่�มเก็็บอัฐั ิทิ ่่านและแจกไปตามจัังหวััดต่่างๆ ที่่ม� ีี
ผู้ม�้ าในงานนี้้� เพื่อ่� นำไปเป็น็ สมบัตั ิกิ ลางๆ โดยมอบกับั พระในนามของจังั หวัดั นั้้น� ๆ
เชิิญไปบรรจุุไว้้ในสถานที่่�ต่่างๆ ตามแต่่จะเห็็นควร ส่่วนประชาชนก็็มีีการแจก
เหมือื นกััน แต่ค่ นมากต่อ่ มากไม่อ่ าจปฏิบิ ััติไิ ด้โ้ ดยทั่�วถึึง เท่่าที่�จำได้้ผู้�มาในนามของ
จังั หวััดนั้้น� ๆ และได้ร้ ับั แจกอัฐั ิทิ ่่านไปมีี ๒๐ กว่า่ จังั หวััด
ตอนเก็บ็ อัฐั ิทิ ่า่ นพึ่�งผ่า่ นไปนั้้น� ก็น็ ่า่ สงสารประชาชนอย่า่ งพูดู ไม่อ่ อกบอกไม่ถ่ ูกู
อีีกวาระหนึ่�ง ซึ่�่งทำให้้ประทัับตาประทัับใจอย่่างมาก คืือพอคณะกรรมการเก็็บ
443
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิทิ ััตตเถระ
อัฐั ิทิ ่า่ นเสร็จ็ เรียี บร้อ้ ยลงเท่า่ นั้้น� ผู้ค�้ นชายหญิงิ ต่า่ งชุลุ มุนุ วุ่�นวายกันั เข้า้ เก็บ็ กวาด
เอาเถ้้าและถ่่านที่่�เศษเหลืือจากที่่�เก็็บแล้้วไปสัักการบููชา ได้้คนละเล็็กละน้้อย
จนสถานที่่�นั้้�นเตีียนเกลี้�ยงยิ่�งกว่่าล้้างด้้วยน้้ำและเช็็ดถููให้้เกลี้�ยงเสีียอีีก พอได้้
ออกมาต่่างคนต่่างยิ้�มแย้้มแจ่่มใสดีีใจอย่่างบอกไม่่ถููก เหมืือนตััวจะเหาะลอย
ในขณะนั้้น� มองดูใู นมืือต่า่ งคนต่า่ งกำแน่น่ ราวกับั จะมีใี ครๆ มาแย่ง่ ชิงิ เอาดวงใจ
ในกำมืือไปเสียี ฉะนั้้น� นี้้เ� ป็น็ เหตุกุ ารณ์ท์ ี่่�น่า่ สงสารสังั เวชอีกี เหตุกุ ารณ์ห์ นึ่�ง ไม่ด่ ้อ้ ยกว่า่
เหตุกุ ารณ์ท์ ั้้�งหลายที่่�ผ่า่ นมาในงานท่า่ นอาจารย์์มั่�นครั้�งนี้้�
แล้้วยัังครั้�งสุุดท้้ายแถมเข้้าไปอีีก คืือก่่อนจะพากัันกลัับไปถิ่�นฐานบ้้านเรืือน
ของตนๆ โดยมากพากันั ไปกราบลาท่า่ นอาจารย์ท์ี่�เมรุุ ซึ่ง่� เป็น็ ความมั่�นว่า่ ท่า่ นย้า้ ยจาก
ศาลาไปอยู่�เมรุแุ ล้ว้ ขณะก้ม้ กราบท่า่ นถึงึ วาระที่�สามจบลงต่า่ งพากันั นั่�งนิ่�งไปครู่�หนึ่�ง
เป็น็ ลักั ษณะรำพังั รำพันั ด้ว้ ยความอาลัยั เสียี ดายอย่า่ งสุดุ ซึ้ง� แล้ว้ แสดงอาการไว้อ้ าลัยั
ด้ว้ ยน้้ำตาสะอึึกสะอื้�นอย่่างน่า่ สงสาร คิดิ ถึงึ ใจเราใจท่า่ นที่่�มีีความรู้้�สึกึ คิิดนึึกและ
กตัญั ญูกู ตเวทีใี นท่า่ นผู้ท�้ รงพระคุณุ อย่า่ งล้น้ พ้น้ ก็อ็ ดที่่จ� ะกลั้น� ความอาลัยั เสียี ดาย
ไว้ไ้ ม่ไ่ ด้เ้ ช่น่ เดียี วกันั พอคณะนั้้น� ผ่า่ นออกมาด้ว้ ยความเศร้า้ โศกหน้า้ ชุ่�มด้ว้ ยน้้ำตา
คณะนี้้ก� ็ก็ ้า้ วเข้า้ ไปกราบลาท่า่ น ด้ว้ ยกิริ ิยิ าท่า่ ทางของคนที่่ม� ีคี วามจงรักั ภักั ดีแี ละ
เศร้้าโศก เพราะความวิิโยคพลััดพรากแห่่งสิ่�งที่่�เทิิดทููนบนหััวใจ ได้้จากไปไม่่มีี
วัันกลัับคืืน เป็็นความสัับเปลี่่�ยนเวีียนกัันไปมาอยู่�ที่�บริิเวณเมรุุท่่านเป็็นชั่่�วโมงๆ
กว่่าเรื่่�องที่่น� ่่าสงสารสังั เวชจะสงบลง จึึงทำให้ป้ ลงธรรมสังั เวชอย่่างติิดตาติดิ ใจ
ตลอดมา
รวมความแล้้วใจเป็็นธรรมชาติิที่�ใหญ่่โตกว่่าอะไรในโลก เรื่�องและอาการ
ทั้้�งหลายที่�เป็็นมาเหล่่านี้้� เป็็นสาเหตุุมาจากใจอัันเป็็นรากฐานสำคััญ ประชาชน
พระเณรจำนวนหมื่�นๆ ที่�มาในงานนี้้ก� ็เ็ รื่�องหัวั ใจพาให้ม้ า ท่า่ นอาจารย์ท์ี่่เ� ป็น็ จุดุ ดึงึ ดูดู
จิิตใจของประชาชน ก็็ขึ้้�นอยู่่�กัับท่่านเป็็นใจที่่�บริิสุุทธิ์�หรืือธรรมทั้้�งดวง ซึ่่�งใครๆ
444
ปัั จฉิมิ สมััย
ปรารถนากัันทั่่�วโลก จึึงเป็็นเครื่�่องดึึงดููดจิิตใจของคนผู้้�รู้�จัักบุุญบาปให้้คิิด
อยากมากราบไหว้บ้ ูชู าท่า่ น แม้ไ้ ม่ไ่ ด้ส้ ่ว่ นกุศุ ลชนิดิ ตักั ตวงเอาตามใจหวังั ก็ย็ ังั พอเป็น็
อุปุ นิสิ ัยั ปัจั จัยั สืืบต่อ่ ภพแห่ง่ ความเป็น็ มนุษุ ย์อ์ ย่า่ ให้ข้ าดสูญู สิ้น� ซากไปเสียี ทีเี ดียี ว
ยัังดีีกว่่าเป็็นคนหน้้าด้้านไปแย่่งเกิิดในกำเนิิดสััตว์์นรกและสััตว์์เดีียรััจฉานเป็็นร้้อย
เป็็นพัันชนิิดไม่่มีีประมาณ เสวยความทุุกข์์ทรมานในภพนั้้�นๆ ตลอดอนัันตกาล
ไม่ม่ ีวี ันั หลุดุ พ้น้ ไปได้้ ซึ่ง�่ เป็น็ การเกิดิ มาเหยียี บย่ำ่ ซ้้ำเติมิ ตัวั เองไม่ม่ ีชีิ้น� ดีี พอเป็น็ ที่่�ยึดึ
ที่�อาศััยได้้ในภพหนึ่�งๆ บ้า้ งเลย ที่�เรียี กว่่าเป็็นคนหมดหวััง
ด้ว้ ยเหตุนุ ี้้เ� รื่อ่� งในสากลโลกจึงึ รวมลงที่่ใ� จเป็น็ ผู้ค้� วบคุมุ เครื่อ่� งจักั รน้อ้ ยใหญ่่
ให้้สิ่�งทั้้�งหลายหมุุนไปตามวิิถีีทางเดิินของใจที่่�หนัักไปในทางใด ถ้้าใจหนัักไป
ในทางดีีทุุกสิ่ �งที่่�ทำลงไปย่่อมให้้ผลเป็็นสุุขโดยสม่่ำเสมอทั้้�งปััจจุุบัันและอนาคต
ปรากฏแต่่ความมีีหวัังและสมหวัังเรื่่�อยไปไม่่ขััดสนจนตรอก จะออกซอกไหน
ซอยใดก็เ็ ป็น็ ซอกเป็น็ ซอยที่�คอยอำนวยความสะดวกปลอดภัยั ให้ผู้้�เป็น็ เจ้า้ ของได้ร้ ับั
ความสุุขความเจริิญเสมอไป จนถึึงแดนแห่่งความสมหวััง คืือเกิิดทุุกภพทุุกชาติิ
มีแี ต่่ความสมหวังั ตลอดไป ดัังครููบาอาจารย์ท์ ี่่�มีคี นเคารพเลื่�อมใสและระลึกึ ถึงึ ท่า่ น
เป็น็ ขวัญั ใจอยู่�เวลานี้้�
เพราะใจท่่านเป็็นใจกุุศลแต่่ขั้�นต้้นจนถึึงขั้�นสููงสุุด ที่�คนทั้้�งหลายสรรเสริิญ
ท่่านอย่่างสมเกีียรติิว่่าท่่านปริินิิพพานก็็มีีอยู่�มาก คำว่่าปริินิิพพานนี้้�จะมีีได้้เฉพาะ
ท่่านผู้�สิ้�นกิิเลสอาสวะโดยสิ้�นเชิิงแล้้วเท่่านั้้�น ท่่านสิ้�นความสืืบต่่อแห่่งสัังขารไม่่มีี
ลมปราณเหมืือนเวลายัังมีีชีีวิิตอยู่� โลกทั้้�งหลายเรีียกว่่า “ตาย” แต่่พระพุุทธเจ้้า
และพระอรหันั ต์ท์ ่า่ นตาย โลกเรียี กว่า่ “ปรินิ ิพิ พาน” ท่า่ นอาจารย์ม์ั่่น� ก็ม็ ีคี นถวาย
เกียี รติทิ ่า่ นว่า่ ปรินิ ิพิ พานมากเหมืือนกันั ผู้เ�้ ขียี นไม่ม่ ีเี หตุผุ ลที่่ค� วรจะนำมาคัดั ค้า้ น
จำต้อ้ งยอมจำนนและอนุโุ มทนาตามคำที่่โ� ลกถวายเป็น็ เกียี รติทิ ่า่ นในวาระสุดุ ท้า้ ย
เพราะเท่่าที่่�เคยได้้อยู่ �และรัับโอวาทท่่านตลอดมาเป็็นเวลานานปีีพอสมควร
445
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทััตตเถระ
ก็ไ็ ม่ม่ ีทีี่่ค� ้า้ นธรรมท่า่ นได้เ้ ลย นอกจากทำให้ซ้ึ้้ง� ใจอย่า่ งบอกไม่ถ่ ูกู ว่า่ เป็น็ อมตธรรม
อย่่างสมบููรณ์์ที่่�ออกมาจากใจที่่�บริิสุุทธิ์�จริิงๆ เท่่านั้้�น ฉะนั้้�นใจประเภทนี้้�
จึึงหาไม่่มีีในโลกมนุุษย์์ปุุถุุชนเรา ร้้อยทั้้�งร้้อยไม่่มีีเจอเลย ถ้้าต้้องการเจอก็็จำต้้อง
พยายามชำระแก้ไ้ ขใจของปุถุ ุุชนให้้กลายเป็็นใจอริิยชนขั้�นสุดุ ยอดขึ้น� มา ใจดวงนั้้น�
อยู่�ที่�ไหนก็็อยู่�อย่่างอริิยจิติ อริยิ ธรรมตลอดเวลา อกาลิิโก
ที่่ว� ่า่ ใจเป็น็ ใหญ่ก่ ว่า่ สิ่ง� ทั้้ง� หลายในโลกนั้้น� คืือใจเป็น็ ผู้้�ปกครองสมบัตั ิทิั้้ง� มวล
แต่ส่ิ่ง� ทั้้ง� หลายดังั กล่า่ วดีหี รืือชั่่ว� ต้อ้ งขึ้้น� อยู่่�กับั ใจผู้เ้� ป็น็ ใหญ่แ่ ละรับั ผิดิ ชอบ ถ้า้ ใจ
พาชั่่�ว โลกแม้้จะใหญ่่โตเพีียงไรก็็มีีทางบรรลััยได้้อย่่างไม่่มีีปััญหา ดัังนั้้�น
ใจจึึงควรได้้รัับการอบรมหรืือศึึกษา พอจะปกครองตััวปกครองโลกให้้เป็็นไป
โดยความสะดวกปลอดภััยเท่่าที่่�ควร ตััวก็็เป็็นบุุคคลน่่าอยู่� ไม่่เดืือดร้้อนรำคาญ
โลกก็เ็ ป็็นโลกน่า่ อยู่� ไม่เ่ ป็็นโลกที่่ย�ุ่�งเหยิิงวุ่�นวายจนเกินิ ไป
พระอุุโบสถวััดป่า่ สุทุ ธาวาส สร้า้ ง ณ สถานที่่�ถวายเพลิงิ สรีีระสัังขารท่่านพระอาจารย์ม์ั่�น
446
447
พระธาตุุท่า่ นพระอาจารย์ม์ั่�น ที่4่�วั4ัดป8่า่ สุทุ ธาวาส อ.เมือื ง จ.สกลนคร
มรดกธรรม
พอถวายเพลิิงท่่านอาจารย์์มั่�นผ่่านไปแล้้ว ปรากฏว่่าพระเณรสายของท่่าน
มีีความกระวนกระวายระส่่ำระสายมากพอดูู เพราะปราศจากที่�พึ่�งที่่�ยึึดทางใจ
ระเหเร่่ร่่อนไปทางทิิศใต้้ทิิศเหนืือเหมืือนว่่าวเชืือกขาดอยู่�บนอากาศฉะนั้้�น เพราะ
ความร้้อนรุ่�มกลุ้�มใจเหมืือนพ่่อแม่่ตายจาก มีีแต่่ลููกกำพร้้าตััวเล็็กๆ ไม่่มีีความรู้�
ความสามารถปกครองตนได้้ ฉะนั้้�น วงคณะปฏิิบััติิสายของท่่านรู้้�สึึกสั่�นสะเทืือน
ไปมากในระยะที่่ผ� ่่านไปใหม่่ๆ กว่า่ จะจัับกัันเป็น็ กลุ่�มเป็น็ กอเป็น็ หลักั เป็็นฐานได้้
ก็็นัับว่่าพอเห็็นโทษแห่่งความไม่่มีีครููอาจารย์์มากพอดูู ฉะนั้้�นการผ่่านไปของ
ครูบู าอาจารย์อ์ งค์ม์ ีคี ุณุ สมบัตั ิสิ ำคัญั แต่ล่ ะองค์ม์ ิใิ ช่เ่ รื่อ่� งเล็ก็ น้อ้ ย เป็น็ ความสะเทืือน
ในวงพระสงฆ์์และผู้้�ปฏิิบััติินั้้�นๆ มาก จนอาจพููดได้้ว่่าแผ่่นดิินถล่่มไปพัักหนึ่่�ง
ถ้้าคณะลููกศิิษย์์มีีความสามารถตั้้�งตััวได้้ด้้วยข้้อปฏิิบััติิและทางจิิตใจพอทรงตััว
และทรงหมู่่�คณะไว้้ได้้ ไม่่เดืือดร้้อนเหลวไหลในกาลต่อ่ ไป
449