ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิทิ ััตตเถระ
อย่่างท่่านบ้้าง กลััวอาหารการเป็็นอยู่�จะขาดแคลนกัันดารบ้้าง กลััวจะฉัันมื้้�อเดีียว
อย่า่ งท่า่ นไม่ไ่ ด้้บ้้าง
เรื่�่องที่่�จะเป็็นอุุปสรรคต่่อการไปนั้้�น รู้้�สึึกว่่าสร้้างไว้้อย่่างมากมาย จนไม่่
อาจจะฝ่า่ ฝืนื เล็ด็ ลอดไปได้้ ทั้้ง� ที่่ม� ีคี วามมุ่�งหวังั อยู่�อย่า่ งเต็ม็ ใจ สิ่ง� เหล่า่ นี้้แ� ลที่่เ� ป็น็
อุุปสรรคต่่อตััวเอง จึึงปล่่อยโอกาสให้้ผ่่านไปโดยไม่่ได้้รัับประโยชน์์อะไรจาก
ความคิดิ ชนิดิ ต่า่ งๆ เหล่า่ นี้้เ� ลย กระทั่�งได้ย้ ินิ แต่ป่ ระวัตั ิทิ ่า่ นที่�ไม่ม่ ีรี ูปู ร่า่ งเหลือื อยู่�แล้ว้
จึงึ ได้ท้ ราบว่า่ ท่า่ นเป็น็ พระเช่น่ ไรในวงพระศาสนา ซึ่ง�่ เป็น็ ศาสนาที่�ทรงมรรคทรงผล
ตลอดมานัับแต่่พระพุุทธเจ้้าเป็็นพระองค์์แรก ลำดัับลำดากัันลงมาถึึงพระสาวก
ผู้�ทรงมรรคทรงผล นับั จำนวนไม่ไ่ ด้้ ถ่า่ ยทอดกันั เรื่่อ� ยมาด้้วย สุปุ ฏิบิ ััติิ อุชุ ุุ ญายะ
สามีีจิิปฏิิบััติิ อัันเป็็นเหมืือนทำนบใหญ่่ที่่�ไหลออกมาแห่่งน้้ำอมตมหานิิพพาน
จากจิิตสัันดานของทุุกท่่าน ผู้�ท้ รงไว้้ซึ่ง�่ ปฏิิปทา ตามทางศาสดาที่่ป� ระทานไว้้
ท่่านพระอาจารย์์มั่�นเป็็นองค์์หนึ่�งในจำนวนพระสาวกอัันดัับปััจจุุบััน ซึ่�่งเพิ่�ง
มรณภาพผ่่านไปเมื่�อวัันที่� ๑๐ พฤศจิิกายน ๒๔๙๒ ถ้้ารวมเวลาที่่�ผ่่านไปก็็ราว
๒๐ ปีีกว่่าเท่า่ นั้้�น แต่ก่ ารมรณภาพท่า่ นจะรอลงข้้างหน้้าเวลาเรื่�องท่า่ นดำเนิินไปถึึง
แต่่อย่่างไรก็็ตามการผ่่านไปแห่่งรููปธรรมนั้้�นเป็็นของมีีมาดั้�งเดิิม ทั้้�งยัังจะมีีต่่อไป
ตลอดกาลเมื่�อความเกิิดของสิ่�งสมมุตุ ิิต่่างๆ ยัังเป็น็ ไปอยู่� ความอััศจรรย์ส์ ำคััญที่่�ยังั
คงอยู่� คืือ พระเมตตาคุณุ พระปัญั ญาคุณุ และพระวิสิ ุทุ ธิิคุณุ ของพระพุุทธเจ้้าที่่�
สถิติ อยู่่�กับั พระศาสนาไม่ไ่ ด้ผ้ ่า่ นไปด้ว้ ย แม้เ้ มตตาคุณุ ปัญั ญาคุณุ และวิสิ ุทุ ธิคิ ุณุ
ของท่่านพระอาจารย์์มั่่�นก็็คงยัังอยู่�เช่่นเดีียวกัับของพระศาสดา เพราะเป็็น
คุณุ สมบัตั ิลิ ักั ษณะเดียี วกันั สำคัญั อยู่�ที่ผ� ู้้�จะปฏิบิ ัตั ิใิ ห้เ้ ป็น็ ไปตามพระโอวาทที่่ท� ่า่ น
ประทานไว้้ จะสามารถตัักตวงได้้มากน้้อยเพีียงไร ในกาลอัันควรที่่�กำลัังเป็็นไป
อยู่่�กัับพวกเราเวลานี้้� นี่่�เป็็นสิ่ �งที่่�ยัังควรและน่่าสนใจอยู่�มาก สำหรัับผู้้�ยังมีีชีีวิิต
ครองตััวอยู่� ถ้้าหาไม่แ่ ล้ว้ หมดหนทาง ไม่ม่ ีสีิ่ง� ใดมาแก้้ไขให้ก้ ลับั คืืนได้้
350
พิงิ คนครสมััย
ตอนท่่านแก้้ปััญหาพี่่�น้้องชาวนครราชสีีมานั้้�น มีีเนื้้�อความสะดุุดใจผู้�เขีียน
ตลอดมา จึึงขอถืือเอาความย่่อๆ มาลงอีีกเล็็กน้้อย ว่่าอย่่าทำความรู้� ความเห็็น
และความประพฤติิทุุกด้้านเหมืือนเราไม่่มีีป่่าช้้าอยู่่�กัับตััว อยู่่�กัับบ้้านเมืืองเรา
อยู่่�กัับญาติิมิิตรของเรา บทถึึงคราวเป็็นอย่่างโลกที่่�มีีป่่าช้้าทั่่�วๆ ไปขึ้้�นมา
จะแก้ต้ ััวไม่ท่ ันั แล้้วจะจมลงในที่่�ตนและโลกไม่ป่ ระสงค์อ์ ยากลงกันั จะคิดิ จะพูดู
จะทำอะไร ควรระลึึกถึึงป่่าช้้าคืือความตายบ้า้ ง เพราะกรรมกับั ป่่าช้้าอยู่่�ด้้วยกันั
ถ้้าระลึึกถึึงป่า่ ช้า้ ในขณะเดีียวกัันได้ร้ ะลึึกถึงึ กรรมด้ว้ ย พอทำให้ร้ ู้้�สึกึ ตัวั ขึ้้น� บ้้าง
อย่า่ อวดตัวั ว่า่ เก่ง่ ทั้้ง� ๆ ที่่ไ� ม่เ่ หนืืออำนาจของกรรม แม้อ้ วดไปก็เ็ ป็น็ การทำลายตัวั
ให้ล้ ่ม่ จมไปเปล่า่ ๆ
ไม่ค่ วรอวดเก่ง่ กว่า่ ศาสดาผู้้�รู้�ดีรู้้�ชอบทุกุ ๆ อย่า่ ง ไม่ล่ ูบู ๆ คลำๆ เหมืือนคนมีี
กิเิ ลสที่่อ� วดตัวั ว่า่ เก่ง่ สุดุ ท้า้ ยก็จ็ นมุมุ ของกรรมคืือความเก่ง่ ของตัวั (ผลร้า้ ยที่่เ� กิดิ
จากการทำด้ว้ ยความอวดเก่ง่ ของตัวั เอง) นี้้ฟ� ังั แล้ว้ ใจสะดุ้�งและหมอบยอมจำนน
ต่่อกรรมจริิงๆ ไม่่ผยองพองตััวจนลืืมตน ว่่ามิิใช่่คนเดิินดิินเหมืือนโลกๆ เขา
จึึงได้้นำมาลงซ้้ำอีีก ที่�ลงมาแล้้วบางตอนก็็มีีบกพร่่องบ้้าง ไม่่สมบููรณ์์ตามที่่�ท่่าน
อธิิบาย มาระลึึกได้้ทีีหลัังก็็มีี อย่่างนี้้�เองความรู้�ความจำของปุุถุุชนคนหนามััน
หลอกๆ ลวงๆ ขวางธรรมของจริิงอยู่�อย่่างนี้้เ� อง จึึงขออภััยท่่านผู้้�อ่่านไว้้ด้้วยที่�เขีียน
ซ้้ำบ้้างเป็น็ บางตอน
ท่่านพระอาจารย์์มั่�นท่่านมีีความรู้�ความสามารถ ประสาทธรรมให้้แก่่คณะ
ลููกศิิษย์์ฝ่่ายพระเป็็นต้้นโพธิ์�ต้้นไทรขึ้�นมาหลายองค์์ ซึ่�่งเป็็นประเภทที่�ปลููกให้้เจริิญ
เติิบโตขึ้�นยากอย่่างยิ่�ง เพราะเป็็นประเภทที่�ชอบมีีอัันตรายรอบด้้าน ครููอาจารย์์
ที่�เป็็นลููกศิิษย์์ผู้�ใหญ่่ท่่านยัังมีีอยู่�หลายองค์์ ที่�ระบุุนามมาบ้้างแล้้วตอนต้้นก็็มีี คืือ
ท่่านอาจารย์ส์ ิงิ ห์์ ท่า่ นอาจารย์์มหาปิ่่น� อุบุ ลฯ ท่า่ นอาจารย์์เทสก์์ ท่่าบ่อ่ หนองคาย
ท่า่ นอาจารย์ฝ์ั้น� สกลนคร ท่า่ นอาจารย์ข์ าว วัดั ถ้ำ้ กลองเพล อุดุ รฯ ท่า่ นอาจารย์พ์ รหม
351
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
บ้้านดงเย็็น อำเภอหนองหาร อุุดรฯ แต่ท่ ่่านมรณภาพไปเมื่�อเร็ว็ ๆ นี้้� ท่า่ นอาจารย์ล์ ีี
วััดอโศการาม สมุุทรปราการ ท่่านอาจารย์์ชอบ ท่่านอาจารย์์หลุุย จัังหวััดเลย
ท่่านอาจารย์์อ่่อน หนองบััวบาน ท่่านอาจารย์์สิิม เชีียงใหม่่ ท่่านอาจารย์์ตื้�อ
เชียี งใหม่่ ท่่านอาจารย์์กงมา สกลนคร ที่�หลงลืมื จำไม่ไ่ ด้้ก็็ยัังมีีอยู่�มาก
ท่า่ นอาจารย์เ์ หล่า่ นี้้ล� ้ว้ นเป็น็ ผู้้�มีคี ุณุ ธรรมในลักั ษณะต่า่ งๆ กันั องค์ห์ นึ่�งเด่น่ ไป
ทางหนึ่�ง อีกี องค์ห์ นึ่�งเด่น่ ไปทางหนึ่�ง รวมแล้ว้ ท่า่ นเป็น็ ผู้้�น่า่ กราบไหว้บ้ ูชู าอย่า่ งสนิทิ ใจ
แทบทุุกองค์์ บางท่่านมีีชื่�อเสีียงโด่่งดัังมีีประชาชนพระเณรรู้�จักมาก บางท่่านชอบ
เก็็บตััว และชอบอยู่�ในที่�สงััดตามอััธยาศััย บรรดาลููกศิิษย์์ท่่านพระอาจารย์์มั่่�น
บางท่า่ นมีสี มบัตั ิมิ าก (คุณุ ธรรม) แต่ไ่ ม่ม่ ีคี นค่อ่ ยทราบก็ม็ ีอี ยู่่�หลายองค์์ เพราะท่า่ น
ชอบอยู่�อย่่างเงีียบๆ ตามนิิสััย นัับว่่าท่่านสามารถปลููกพระให้้เป็็นต้้นโพธิ์์�ธรรม
ได้้มากกว่่าทุุกอาจารย์์ในภาคอีีสาน โพธิ์์�คืือความรู้�ความฉลาด ถ้้าเป็็นโพธิ์์�
ของพระพุุทธเจ้้าก็็เรีียกว่่าตรััสรู้� แต่่เป็็นอาจารย์์ก็็ควรเรีียกตามฐานะ หรืือตาม
วิิสััยป่า่ ของผู้เ้� ขีียนว่่าโพธิ์์�ธรรมซึ่ง�่ รู้้�สึกึ ถนัดั ใจ
การปลููกพระก็็เหมืือนที่�โลกเลี้�ยงลููกปลููกโพธิ์�นั่�นเอง การแนะนำสั่�งสอนเพื่�อ
ปลููกฝัังหลักั ฐานทางมรรยาท ความประพฤติิตลอดความรู้� ความฉลาด ทางภายใน
ถึงึ ขั้น� ปกครองตนได้้ ไม่ม่ ีภี ัยั เข้า้ ไปอาจเอื้อ� มทำลายได้้ เพียี งแต่ล่ ะองค์น์ ับั ว่า่ เป็น็ สิ่�งที่�
ทำให้้เจริิญได้้ยากมาก เพราะการปลููกคุุณธรรมให้้ฝัังลึึกลงในหััวใจของคน
มีีกิิเลสแสนแง่่แสนงอนนั้้�น เป็็นภาระที่่�หนัักหน่่วงถ่่วงใจ ผู้�้เป็็นอาจารย์์แทบ
ไม่่มีีเวลาปลงวางได้้ และต้้องเป็็นผู้้�มีีอำนาจเหนืือกิิเลสโดยประการทั้้�งปวงแล้้ว
จึึงจะพอมีที างทำให้ผ้ ู้้ม� ารัับการอบรมได้้รัับความซาบซึ้้�งถึึงใจ และพอใจปฏิบิ ััติิ
ตามด้้วยความเต็็มใจ นิิสััยกัับธรรมจะพอมีีทางกลมกลืืนกัันได้้ กลายเป็็นผู้้�มีี
ความมั่่น� คงทางใจไปโดยลำดัับ
352
พิงิ คนครสมััย
ลำพังั เราก็ม็ ีกี ิเิ ลส ผู้�มารับั การอบรมต่า่ งก็ม็ ีกี ิเิ ลสเต็ม็ ตัวั ด้ว้ ยกันั ยากที่�จะมีกี ำลังั
ฉุดุ ลากกันั ไปให้ถ้ ึงึ ที่�ปลอดภัยั ได้้ จึงึ อยากจะพูดู ว่า่ สิ่ง� ที่่ท� ำได้ย้ ากในโลกมนุษุ ย์เ์ รา
ก็ค็ ืือการสร้า้ งพระธรรมดาให้เ้ ป็น็ พระที่่น� ่า่ กราบไหว้บ้ ูชู า และเสกสรรหรืือส่ง่ เสริมิ
ให้้เลื่�่อนจากฐานะเดิิมของจิิตขึ้้�นสู่่�พระโลกุุตระ คืือพระโสดา พระสกิิทาคา
พระอนาคา และพระอรหันั ต์น์ ั้้น� ยิ่ง� ยากแสนยากขึ้้น� เป็็นขั้้�นๆ ดีีไม่ด่ ียี ัังไม่่แตกกิ่�ง
แตกแขนงก็็ถููกตััวแมลงมากััดมาไช มาโค่่นรากแก้้วรากฝอยให้้โค่่นล้้มจมดิิน
อย่่างไม่่เป็็นท่่าเสีียมากกว่่าจะเจริิญเป็็นต้้นเป็็นลำขึ้้�นมาพอทำประโยชน์์ได้้
โดยมากเราเคยเห็็นกัันมาอย่่างนั้้�นแทบทั้้�งนั้้�น ไม่่ค่่อยมีีรากฝัังลึึกพอจะทนลม
ทนฝนทนตััวแมลงกััดไชได้้
เราปลููกต้้นไม้้ชนิิดต่่างๆ ไว้้ทำประโยชน์์ ไม่่กี่�ปีีก็็ได้้รัับผล แต่่ปลููกพระนี้้�
กี่�ปีีคอยแต่่จะโค่่นล้้มอยู่�นั่�นเอง แม้้ไม่่มีีอะไรมาตอม แต่่ตััวเองคอยส่่ายแส่่หา
ตัวั แมลงมาตอมเพื่อ�่ ทำลาย และตัวั ก็ค็ อยทำลายตัวั เองอยู่�แล้ว้ จึงึ เป็น็ ความเจริญิ
ได้ย้ ากในการปลูกู พระ ถ้า้ ไม่เ่ ชื่�อว่า่ เป็น็ ความจริงิ ก็เ็ ชิญิ เข้า้ มาลองบวชบำรุงุ ตนด้ว้ ย
สิิกขาบทกฎบััญญััติิที่�ประทานไว้้ดูู น่่ากลััวว่่าข้้าวเย็็นก็็จะหิิวก่่อนเวลาทั้้�งที่�ตะวััน
ยัังไม่่ตก เที่�ยวก็็อยากเที่�ยวตลอดเวลาทั้้�งที่่�ศีีรษะก็็ไม่่เหมืือนโลกเขา ตาหููเป็็นต้้น
ต่่างก็็อยากดููอยากฟััง อยากดมกลิ่�นลิ้�มรส สััมผััสสิ่�งอ่่อนนุ่�มภููมิิใจ ไม่่มีีเวลาอิ่�มพอ
ตลอดเวลา โดยไม่่เลืือกว่่าเช้้าสายบ่่ายเย็็นอะไรเลย จนลืืมว่่าตััวเป็็นอะไรขณะนี้้�
ส่ว่ นจะสนใจบำรุงุ ต้น้ โพธิ์์� คืือใจให้ม้ ีเี หตุมุ ีผี ลรู้�จักั อดทนต่อ่ คำสั่ง� สอน น้อ้ มเข้า้ มา
ฝึกึ ฝนอบรมตนให้ม้ ีคี วามสงบเย็น็ ใจนั้้น� น่า่ กลัวั จะไม่ส่ นใจนำพาเสียี แล้ว้ ต้น้ โพธิ์์�
คืือใจเมื่่�อขาดการบำรุุง ก็็มีีแต่่จะเหี่่�ยวแห้้งยุุบยอบลงโดยลำดัับ สิ่�งคอยทำลาย
ก็็นัับวัันเวลามีีโอกาสหัักรานไปทุุกระยะ ต้้นโพธิ์์�ต้้นไหนบ้้างจะทนตั้้�งโด่่อยู่�ได้้
เพราะโพธิ์์�ของพระเป็็นโพธิ์์�ที่่�มีีหััวใจ จะต้้องโอนไปเอนมาตามสิ่ �งร้้าวราน ทน
ไม่่ไหวก็โ็ ค่่นล้ม้ ลงจมดิินจมน้้ำอย่า่ งไม่เ่ ป็น็ ท่า่ เท่่านั้้�นเอง
353
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทััตตเถระ
ฉะนั้้�น การปลููกโพธิ์�จึึงเป็็นของปลููกยากอย่่างนี้้� ใครไม่่เคยปลููกก็็ไม่่รู้�ฤทธิ์�
ของมันั ซึ่ง่� ไม่ค่ ่อ่ ยชอบปุ๋�ยธรรมดาเหมือื นต้น้ ไม้ท้ ั้้ง� หลาย แต่แ่ หวกไปชอบปุ๋�ยประเภท
สัังหารทำลายเสีียมาก ฉะนั้้�น โพธิ์�ต้้นนี้้�จึึงมัักอัับเฉาและตายได้้ง่่ายกว่่าต้้นไม้้
ชนิิดอื่�นๆ คืือตายจากศีีลธรรมความดีีงามนั่�นเอง ผู้�เขีียนเคยปลููกและบำรุุงมาบ้้าง
และเคยทำลายมาบ้้างด้้วยความรู้�เท่่าไม่่ถึึงการณ์์ จึึงพอทราบฤทธิ์�ของมัันว่่า
เป็็นธรรมชาติิที่�ปลููกยากบำรุุงยาก คอยแต่่จะอัับเฉาเหี่�ยวแห้้งและฉิิบหายอยู่�
ตลอดมา แม้ป้ ัจั จุุบันั นี้้�ก็็ยังั ไม่อ่ าจรับั รองได้ว้ ่่า โพธิ์ต� ้น้ นี้้จ� ะเจริญิ ขึ้�นหรืือเสื่�อมลงไป
ถึงึ ไหนเพียี งไร เพราะปกติกิ ็ค็ อยแต่จ่ ะเสื่�อมลงท่า่ เดียี ว ทั้้�งๆ ที่�มองไม่เ่ ห็น็ ว่่ามีีอะไร
เจริญิ ขึ้น� พอให้้เสื่�อมลงอันั เป็น็ ของคู่่�กััน แต่ย่ ัังอุตุ ส่า่ ห์เ์ สื่�อมลงได้้อยู่�นั่�นเอง
ปุ๋๋�ยประเภททำลายนี้้� โพธิ์์�ชนิิดนี้้�รู้้�สึึกชอบและแสวงหามาทำลายตััวเอง
เป็น็ ประจำแทบมองไม่ท่ ันั โดยไม่ม่ ีใี ครมาเกี่ย� วข้อ้ งและช่ว่ ยทำลาย ดังั นั้้น� ท่า่ นที่่�
อุุตส่่าห์์ฝ่่าฝืืนและทรมานใจให้้อยู่ �ในอำนาจได้้จนกลายเป็็นโพธิ์์�ขึ้้�นมาอย่่างสม
บูณู ์์ จึึงเป็น็ ผู้้�ที่น� ่่ากราบไหว้ส้ ัักการะอย่่างถึึงใจ สมัยั ปััจจุบุ ัันก็็มีีท่่านอาจารย์์มั่่น�
เป็็นต้้น ซึ่�่งเป็็นที่่�อบอุ่่�นแก่่บรรดาศิิษย์์โดยทั่่�วกััน ทั้้�งนี้้�เพราะท่่านสามารถบำรุุง
รัักษาต้้นโพธิ์์�ท่่านไว้้ได้้จนทรงดอก ทรงผล ทรงต้้น ทรงกิ่�ง และทรงใบไว้้ได้้
อย่่างสมบููรณ์์และร่่มเย็็นแก่่ผู้�้เข้้าอาศััยตลอดมา แม้้ท่่านมรณภาพผ่่านไปแล้้ว
เพียี งได้อ้ ่า่ นประวัตั ิกิ ็ย็ ังั สามารถทำความดึงึ ดูดู จิติ ใจให้เ้ กิดิ ความเลื่อ�่ มใสในท่า่ น
และในธรรมขึ้้น� อีีกมาก ประหนึ่่ง� ท่า่ นยัังมีีชีีวิิตอยู่่�กับั พวกเรามิิได้้พลัดั พรากจาก
ไปไหนเลยฉะนั้้น�
354
พระอุบุ าลีคี ุณุ ููปมาจารย์์ (สิิริจิ นฺฺโท จันั ทร์์)
ท่า่ นพระอาจารย์์มั่�นมาศึกึ ษาธรรมปฏ3ิิบั5ัติ5ขิั้�นสููงกับั องค์ท์ ่่านอย่า่ งสม่ำ่ เสมอ
ศาลาท่่านพระอาจาร3ย์5์มั่�6น วััดป่า่ บ้า้ นหนองผือื
ปัั จฉิมิ สมััย
ท่่านพัักจำพรรษาที่่�วััดโนนนิิเวศน์์ จัังหวััดอุุดรธานีี เป็็นเวลา ๒ พรรษา
นัับแต่่จากจังั หวัดั เชีียงใหม่ม่ า พอออกพรรษาปีีที่�สองแล้้ว คณะศรัทั ธาทางจังั หวัดั
สกลนคร มีคี ุณุ แม่นุ่่�ม ชุวุ านนท์์ เป็น็ ต้น้ ซึ่ง่� เคยเป็น็ ลูกู ศิษิ ย์เ์ ก่า่ แก่ข่ องท่า่ น พร้อ้ มกันั
มาอาราธนานิิมนต์์ท่่านให้้ไปโปรดทางจัังหวััดสกลนคร ซึ่�่งท่่านเคยอยู่�มาก่่อน
ท่่านยิินดีีรัับอาราธนา คณะศรััทธาทั้้�งหลายต่่างมีีความยิินดีีพร้้อมกัันเอารถมา
รัับท่่านไปที่่�จัังหวััดสกลนคร ในปลายปีีพ.ศ. ๒๔๘๔ ท่่านไปพัักวััดสุุทธาวาส
สกลนคร ขณะที่่�ท่่านพัักอยู่่�มีีประชาชนพระเณรพากัันมากราบเยี่�ยมและฟัังโอวาท
ท่า่ นมิิได้้ขาด ท่่านพักั วััดสุทุ ธาวาสครั้ง� นั้้น� มีีผู้�มาขอถ่่ายภาพท่่านไว้ก้ ราบไหว้้บูชู า
ท่่านอนุุญาตให้้ถ่่ายภาพท่่านคราวมาพัักนครราชสีีมาครั้�งหนึ่�ง คราวมาพััก
ที่�สกลนครครั้�งหนึ่�ง ที่่�บ้้านฝั่�งแดง อำเภอพระธาตุุพนม จัังหวััดนครพนม คราว
กลัับจากงานฌาปนกิจิ ศพท่า่ นพระอาจารย์เ์ สาร์ค์ รั้�งหนึ่�ง ที่่�ท่่านผู้�เคารพเลื่�อมใสใน
ท่่านได้้รัับแจกไว้้สัักการบููชาทุุกวัันนี้้� ก็็เนื่�องมาจากที่่�ท่่านอนุุญาตให้้ถ่่ายสามวาระ
นั่�นแล ไม่เ่ ช่น่ นั้้น� ก็ค็ งไม่ม่ ีอี ะไรปรากฏเป็น็ พยานแห่ง่ ความเลื่�อมใสในทางรูปู กายท่า่ น
บ้้างเลย เพราะปกติิท่่านไม่่ชอบให้้ถ่่ายอย่่างง่่ายๆ กว่่าจะอนุุญาตให้้ใครแต่่ละครั้�ง
ผู้�นั้�นต้้องรู้้�สึึกอึึดอััดใจอยู่�ไม่่น้้อย ต้้องนั่�งถอยเข้้าถอยออก และเปลี่�ยนท่่าเปลี่�ยนทีี
อยู่�หลายครั้�ง จนเหงื่�อแตกโชกไปทั้้�งตััวโดยไม่่รู้้�สึึก เพราะเคยทราบมาแล้้วว่่า
ท่่านไม่่ค่่อยอนุุญาตให้้ใครถ่่ายเลย ดีีไม่่ดีีถ้้าเข้้าไม่่สบโอกาสอาจโดนดุุก็็ได้้ จึึงต้้อง
กลัวั กัันทุุกรายไป
357
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
ท่่านพัักวััดสุุทธาวาสพอควรแล้้ว ก็็ออกเดิินทางไปพัักที่�สำนัักป่่าบ้้านนามน
ซึ่่�งเป็็นที่�สงััดวิิเวกดีีทั้้�งกลางวัันกลางคืืน เหมาะกัับอััธยาศััยท่่านที่�ชอบเช่่นนั้้�น
มาประจำนิิสััย พระเณรที่่�ไปอาศััยอยู่่�กัับท่่านเห็็นแล้้วน่่าเลื่�่อมใสอย่่างจัับใจ
มีีแต่อ่ งค์พ์ ูดู น้้อยแต่่ชอบต่่อยมากๆ กันั ทั้้�งนั้้น� คืือท่่านไม่ช่ อบพููดคุุยกันั ต่่างองค์์
ประกอบความเพียี รตลอดเวลาในที่่ข� องตนๆ อยู่�ในกระต๊อ๊ บเป็น็ หลังั ๆ บ้า้ ง อยู่�ใน
ที่่จ� งกรมในป่า่ ริมิ ที่่พ� ักั บ้า้ ง ถึงึ เวลาบ่า่ ย ๔ โมงเย็น็ เวลาปัดั กวาดลานวัดั ถึงึ จะเห็น็
ท่่านเดิินออกมาจากที่่�ต่่างๆ แล้้วปััดกวาดลานวััดโดยพร้้อมเพรีียงกััน จากนั้้�นก็็
พากัันขนน้้ำขึ้้�นใส่่ตุ่�มล้้างเท้้า ตุ่�มล้้างบาตร และสรงน้้ำอย่่างสงบเสงี่�ยมงามตา
ต่่างองค์์ต่่างมีีท่่าอัันสำรวม มีีสติิปััญญาพิิจารณาธรรมไปกัับกิิจวััตรที่่�ทำ มิิได้้
เลิินเล่อ่ เผลอตัวั คะนองปากพูดู ไปต่า่ งๆ
พอเสร็็จกิิจวััตรแล้้วต่่างองค์์ต่่างปลีีกตััวหาที่�บำเพ็็ญเพีียรในที่�และท่่าต่่างๆ
ประหนึ่่�งไม่่มีีพระอยู่�ในสำนัักเลยฉะนั้้�น เพราะไม่่มองเห็็นพระยืืนพููดนั่่�งคุุยกััน
ในที่่ต� ่า่ งๆ เลย ถ้า้ ก้า้ วเข้า้ ไปในป่า่ ริมิ สำนักั จะเห็น็ แต่ท่ ่า่ นเดินิ จงกรมไปมาอยู่่�บ้า้ ง
นั่่�งสมาธิิภาวนาอยู่่�บ้้าง นั่่�งทำความสงบอยู่�ในกระต๊๊อบเล็็กๆ บ้้าง อย่่างนั้้�นเป็็น
ประจำทุกุ วันั เวลา นอกจากเวลาประชุมุ บิณิ ฑบาตและเวลามีกี ิจิ จำเป็น็ อย่า่ งอื่น่�
หรืือเวลาฉัันจัังหัันเท่่านั้้�น จึึงจะเห็็นท่่านอยู่�รวมกััน แม้้ขณะบิิณฑบาตก็็ต่่างองค์์
ต่า่ งสำรวมระวังั ตั้ง� สติปิ ัญั ญาใกล้ช้ ิดิ ติดิ แนบอยู่่�กับั ความเพียี รไปตามสายทาง มิไิ ด้ไ้ ป
แบบคนไม่่มีีสติิอยู่่�กัับตััว ตาส่่งไปในสิ่�งโน้้น ปากพููดพล่่ามกัับคนนี้้� อะไรเช่่นนั้้�น
ในอิริ ิยิ าบถและความเคลื่�อนไหวไปมาของพระท่า่ นเป็น็ ที่�เย็น็ ตาเย็น็ ใจน่า่ เคารพเลื่�อมใส
ก่่อนฉัันต่่างพิิจารณาอาหารปััจจััยที่่�รวมอยู่ �ในบาตรด้้วยอุุบายที่่�เห็็นภััย
ไม่่ให้้ติิดใจในอาหาร ไม่่แสดงอาการเพลิิดเพลิินในอาหารชนิิดต่่างๆ ขณะฉัันก็็
ทำความรู้้�สึึกแบบคนมีีสติิอยู่่�กัับตััวและฉัันด้้วยท่่าสำรวม ไม่่พููดคุุยกัันในเวลาฉััน
และไม่่มองโน้้นมองนี่� การขบเคี้�ยวอาหารก็็มีีสติิระวัังไม่่ให้้มีีเสีียงดัังเกิินความงาม
358
ปัั จฉิิมสมััย
อันั เป็็นที่�รำคาญแก่่ผู้�อื่�นที่่�ฉัันอยู่่�ด้้วยกััน
หลัังจากฉัันเสร็็จต่่างเก็็บสิ่�งของบริิขารและปััดกวาดเช็็ดถููที่่�ฉัันให้้สะอาด
แล้้วล้า้ งบาตรเช็ด็ บาตรให้้แห้ง้ ผึ่�งแดดครู่�หนึ่�ง แล้ว้ เก็บ็ ไว้้ในที่�ควร หลังั จากนั้้น� ต่า่ ง
เข้้าหาที่่�วิิเวกเพื่�อความเพีียร คืือการฝึึกอบรมใจตามแต่่เห็็นสมควรจะปฏิิบััติิต่่อใจ
อย่่างไร หนัักบ้้างเบาบ้้าง โดยมิิได้้คำนึึงถึึงกัับเวล่่ำเวลาว่่าเช้้าสายบ่่ายเย็็น และ
ความเพีียรว่่าทำมากไปหรืือน้้อยไป จุุดที่่�หมายอย่่างน้้อยก็็หวัังให้้จิิตอยู่�ใน
คำบริกิ รรมภาวนาที่่น� ำมาบังั คับั หรืือกำกับั ให้เ้ ป็น็ อารมณ์ท์ ี่่พ� ึ่่ง� พิงิ เพื่อ่� ความสงบ
เย็น็ ใจหนึ่่ง� เพื่อ�่ บังั คับั ใจให้อ้ ยู่�ในเหตุผุ ลที่่ป� ัญั ญาชี้้แ� จงหรืืออบรมในกรณีนีั้้น� ๆ หนึ่่ง�
เพื่อ่� ภูมู ิจิ ิติ ภูมู ิธิ รรมขั้้น� ละเอียี ดขึ้้น� ไปโดยลำดับั จนถึงึ จุดุ ที่่ห� มายหนึ่่ง� องค์ใ์ ดอยู่�ใน
ภููมิิใดก็พ็ ยายามอบรมจิิตของตนให้้ดำเนินิ ไปตามภููมิินั้้�นไม่่ลดละความเพียี ร
คำว่่าสติิย่่อมถืือเป็็นธรรมสำคััญของความเพีียรทุุกๆ ประโยค และคำว่่า
ปััญญาก็็ย่่อมถืือเป็็นสำคััญในเวลาที่่�ควรใช้้ตามกาลของตน เพราะปััญญาเป็็น
ธรรมจำเป็็นไปตามภููมิิของธรรม ส่่วนสติิเป็็นธรรมจำเป็็นตลอดไปในอิิริิยาบถ
ต่่างๆ กาลใดที่�ขาดสติิ กาลนั้้�นเรีียกว่่าขาดความเพีียร แม้้กำลัังเดิินจงกรมหรืือ
นั่�งสมาธิอิ ยู่่�ก็ส็ ักั แต่ว่ ่า่ เท่า่ นั้้น� แต่ม่ ิไิ ด้เ้ รียี กว่า่ เป็น็ ความเพียี รชอบ ดังั นั้้น� ท่า่ นจึงึ สอน
เน้น้ ลงในความมีสี ติมิ ากกว่า่ ธรรมอื่น�่ ๆ เพราะสติเิ ป็น็ รากฐานสำคัญั ของความเพียี ร
ทุุกประเภทและทุุกประโยคที่่�ทำ จนกลายเป็็นมหาสติิขึ้้�นมาและผลิิตปััญญาให้้
เป็็นไปตามๆ กััน ภููมิิต้้นเพื่�่อความสงบต้้องใช้้สติิให้้มาก ภููมิิต่่อไปสติิกัับปััญญา
ควรเป็็นธรรมควบคู่่�กันั ไปตลอดสาย
ท่่านอาจารย์์มั่�นท่่านสอนพระให้้เด็็ดเดี่�ยวอาจหาญมาก ใครไม่่ตั้�งใจจริิงจััง
อยู่่�กัับท่่านไม่่ค่่อยได้้ ราว ๖ - ๗ คืืนมีีการประชุุมธรรมครั้�งหนึ่�ง คืืนนอกนั้้�นท่่าน
เปิิดโอกาสให้้พระเณรเร่่งความเพีียร ผู้�ใดมีีข้้อข้้องใจไปเรีียนถามท่่านได้้โดยไม่่รอ
359
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
จนถึึงวัันประชุุม ขณะอยู่่�กัับท่่านบรรยากาศรู้้�สึึกอบอวลไปด้้วยอรรถด้้วยธรรม
ประหนึ่�งมรรคผลนิิพพานราวกับั อยู่�แค่เ่ อื้�อมมือื เพราะความอบอุ่�นและความมุ่�งมั่�น
มีกี ำลังั กล้า้ ต่า่ งองค์ต์ ่า่ งเป็น็ เครื่อ�่ งพยุงุ จูงู ใจกันั ในทางความเพียี ร ตลอดมรรยาท
ที่่แ� สดงออก ราวกับั ต่า่ งองค์ต์ ่า่ งเอื้อ� มเพื่อ่� บรรลุมุ รรคผลนิพิ พานด้ว้ ยกันั จึงึ ต่า่ งองค์์
ต่่างมีีความขยัันหมั่่�นเพีียรมาก กลางวัันกัับกลางคืืนเหมืือนเป็็นราตรีีเดีียว
ในการประกอบความเพียี รของพระทั้้ง� หลาย ถ้า้ เดืือนมืืดก็ม็ องเห็น็ ไฟโคมที่่จ� ุดุ ด้ว้ ย
เทีียนไขสว่่างไสวอยู่�ทั่�วบริิเวณ ถ้้าเดืือนหงายก็็ยัังพอสัังเกตได้้ในการประกอบ
ความเพียี รของท่่าน ซึ่ง�่ ต่่างองค์ต์ ่า่ งเร่่งไม่่ค่อ่ ยหลัับนอนกััน
เฉพาะองค์ท์ ่า่ น (พระอาจารย์ม์ั่�น) สวดมนต์ภ์ าวนาเก่ง่ ไม่แ่ พ้ใ้ ครเลย สวดมนต์์
เป็น็ ชั่�วโมงๆ ถึงึ จะหยุดุ และสวดเป็น็ ประจำทุกุ คืนื มิไิ ด้ข้ าด สูตู รยาวๆ เช่น่ ธรรมจักั ร
และมหาสมััย เป็็นต้้น ท่่านสวดเป็็นประจำ นอกจากนั้้�นเวลามีีโอกาสท่่านยัังแปล
ให้้เราฟัังอีีกด้้วย แต่่การแปลสููตรต่่างๆ ท่่านแปลอิิงภาคปฏิิบััติิโดยมาก คืือแปล
เอาใจความเลยทีีเดีียว ไม่่ค่่อยเป็น็ ไปตามวิภิ ััติิ ปััจจัยั ธาตุุ อายตนนิบิ าต เพื่�อรักั ษา
ศัพั ท์แ์ สงเหมือื นพวกเราแปลกันั แต่ก่ ลับั ได้ค้ วามชัดั และเห็น็ จริงิ ตามท่า่ นอย่า่ งหา
ที่่ค� ้า้ นไม่ไ่ ด้เ้ ลย จึงึ เกิดิ อัศั จรรย์ใ์ จอย่า่ งลึกึ ๆ ว่า่ การเรียี นศัพั ท์เ์ รียี นแปล ท่า่ นไม่ค่ ่อ่ ย
ได้้เรีียนมากมายอะไรนััก แต่่เวลาแปลทำไมท่่านแปลเก่่งกว่่ามหาเปรีียญเสีียอีีก
พอยกศััพท์ป์ ุ๊๊�บก็็แปลปั๊๊�บในขณะนั้้�น อย่า่ งคล่่องแคล่ว่ ว่่องไวแทบฟังั ไม่่ทันั
เช่่น ท่่านยกศััพท์์ธรรมจัักรหรืือมหาสมััยสููตรขึ้�นแปลเป็็นบางตอน ที่่�สััมผััส
กัับธรรมท่่านในเวลาเทศน์์นั้้�นๆ ท่่านแปลอย่่างรวดเร็็วทัันใจราวกัับได้้เปรีียญ ๑๐
ประโยคฉะนั้้�น ที่�ไม่่อยากว่่า ๙ ประโยคตามที่่�นิิยมกัันก็็เพราะเคยได้้ฟัังท่่านที่�สอบ
ได้้เปรีียญ ๙ ประโยคแปลมาบ้้างแล้้ว เวลาแปลยัังอึึกอัักๆ และแปลเชื่�องช้้ามาก
กว่่าจะได้้แต่่ละศััพท์์ละแสงรู้้�สึึกกิินเวลานาน นอกจากนั้้�น ยัังไม่่แน่่ใจในคำแปล
ของตนอีีกด้้วยก็็มีี ส่่วนท่่านทั้้�งแปลก็็รวดเร็็ว ทั้้�งอาจหาญต่่อความจริิงที่่�แปล
360
ปัั จฉิิมสมัยั
ออกมา ทั้้ง� เคยได้้เห็น็ ผลจากความหมายแห่ง่ ธรรมนั้้�นๆ มาแล้้วอย่า่ งประจักั ษ์์ใจ
จึึงไม่่มีคี วามสะทกสะท้้านในการแปล
แม้้คาถาที่่�ผุุดขึ้�นจากใจท่่านเป็็นคำบาลีีก็็ยัังมีีแปลกจากบาลีีอยู่่�บ้้างไม่่ตรงกััน
ทีเี ดียี ว เช่่น วาตา รุกุ ฺฺขา น ปพฺฺพโต เป็็นต้้น ท่า่ นแปลว่า่ ลมพััดต้้นไม้้ทั้้�งหลายให้้
แหลกวิจิ ุณุ ไป แต่ไ่ ม่ส่ ามารถพัดั ภูเู ขาหินิ ให้ห้ วั่�นไหวได้ด้ ังั นี้้� รู้�สึกจะเป็น็ เชิงิ อรรถธรรม
ที่่�ผุดุ ขึ้น� ทั้้ง� ความหมายที่�นำออกมาแปลให้เ้ ราฟังั การกล่า่ วเกี่�ยวกับั เปรียี ญประโยค ๙
ประโยค ๑๐ นั้้น� กล่่าวไปตามภาษาป่า่ ๆ ตามนิสิ ััยอย่่างนั้้�นเอง กรุณุ าให้้อภััยอย่า่ ได้้
ถือื สาผู้�เขียี นซึ่ง�่ เป็น็ พระป่า่ เหมือื นวานรที่�เคยชินิ กับั ป่า่ มาแต่ว่ ันั เกิดิ แม้จ้ ะจับั มาเลี้ย� ง
อยู่่�กับั มนุษุ ย์จ์ นเชื่�องชินิ ก็ค็ งเป็น็ นิสิ ัยั ของตัวั อยู่�นั้น� แล ไม่อ่ าจเปลี่�ยนแปลงตัวั เองและ
มรรยาทให้เ้ ป็น็ เหมือื นมนุษุ ย์ไ์ ด้้ แม้ก้ ารแปลของท่า่ นกับั ของพวกเราที่�ผู้�เขียี นบังั อาจนำ
มาลงก็ก็ รุณุ าให้อ้ ภัยั ด้ว้ ย ซึ่ง่� อาจจะเห็น็ ว่า่ สูงู ไปหรือื ต่ำ่ ไปที่�ไม่ค่ วรอาจเอื้อ� มนำมาลง
ท่่านพัักบ้้านนามนพอควรแล้้วก็็มาพัักและจำพรรษาที่่�บ้้านโคก ซึ่�่งห่่างจาก
บ้้านนามนราว ๒ กิิโลเมตร ที่่�บ้้านนี้้�มีีความสงััดพอสมควร แต่่อยู่่�ห่่างจากหมู่่�บ้้าน
ไม่่ถึงึ กิโิ ลเมตร เพราะหาทำเลยากบ้า้ ง ทั้้�งสองแห่ง่ นี้้�มีพี ระเณรอยู่่�กัับท่่านไม่ม่ ากนััก
ราว ๑๑ - ๑๒ องค์เ์ ท่า่ นั้้น� พอดีกี ับั เสนาสนะ ตอนที่่�ท่า่ นมาพักั บ้า้ นโคกผู้�เขียี นก็ไ็ ปถึงึ
ท่า่ นพอดีี ท่า่ นได้เ้ มตตารับั ไว้แ้ บบขอนซุงุ ทั้้ง� ท่อ่ น ไม่เ่ ป็น็ ท่า่ เป็น็ ทางอะไรเลย อยู่่�กับั
ท่า่ นแบบทัพั พีอี ยู่่�กับั แกงเราดีๆี นี่�เอง คิดิ แล้ว้ น่า่ อับั อายขายหน้า้ ที่�พระซุงุ ทั้้ง� ท่อ่ นไป
อยู่่�กับั ท่า่ นผู้�ฉลาดปราดเปรื่�องเลื่�องลือื ระบือื ทั่�วทั้้�งจักั รวาล เบื้้อ� งบน เบื้้อ� งล่่าง
แต่พ่ อเบาใจหน่อ่ ยในการเขียี นประวัตั ิทิ ่า่ น ไม่ต่ ีบี ตันั อั้น� ตู้้�นักั เหมือื นที่�แล้ว้ ๆ มา
ซึ่่�งไปเที่�ยวจดและอััดเทปเอาจากพระอาจารย์์ทั้้�งหลายในที่่�ต่่างๆ ซึ่�่งเป็็นลููกศิิษย์์
ที่�เคยอยู่่�กัับท่่านมาในยุุคนั้้�นๆ นัับแต่่เที่�ยวจดบัันทึึกอยู่�กว่่าจะได้้มาลงเป็็นอัักษร
ให้ท้ ่่านได้อ้ ่่าน ก็็เสีียเวลาไปเป็็นปีีๆ แม้เ้ ช่น่ นั้้�นยัังต้้องมาเรีียงตามลำดับั กาลสถานที่�
361
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิทิ ััตตเถระ
เท่า่ ที่�จดจำได้้ กว่า่ จะเข้า้ รูปู รอยพออ่า่ นได้ค้ วามก็แ็ ย่ไ่ ปเหมือื นกันั ที่�จะเขียี นต่อ่ ไปนี้้�
แม้้เรื่�องราวของท่่านจะไม่่ประทัับใจท่่านผู้้�อ่่านเท่่าที่�ควร แต่่ก็็ยัังเบาใจสำหรัับ
ผู้�เรีียบเรีียงอยู่่�บ้้าง เพราะได้รู้้�เห็น็ ท่่านด้้วยตาตนเองตลอดมาจนวาระสุดุ ท้้าย
ท่่านพาหมู่ �คณะจำพรรษาที่ �สำนัักป่่าบ้้านโคกด้้วยความผาสุุกทั้้�งทางกายและ
จิิตใจ ไม่่มีีการเจ็็บไข้้ได้้ทุุกข์์ตลอดพรรษา ขณะที่่�พัักอยู่�ทั้�งในและนอกพรรษา
มีีการประชุุมธรรมเป็็นประจำ ๖ - ๗ คืืนต่อ่ ครั้�ง การแสดงธรรมแต่ล่ ะครั้�ง นับั แต่่
๒ ชั่่ว� โมงขึ้้น� ไปถึงึ ๓ - ๔ ชั่่ว� โมง ผู้ฟ้� ังั นั่่ง� ทำจิติ ตภาวนาไปพร้อ้ มอย่า่ งเพลิดิ เพลินิ
ลืืมเหน็็ดเหนื่่�อยเมื่�่อยล้้าในขณะฟัังธรรมท่่าน แม้้องค์์ท่่านเองก็็รู้้�สึึกเพลิิดเพลิิน
ไปด้้วยในการแสดงธรรมแก่่พระเณรแต่่ละครั้�ง ท่่านแสดงอย่่างถึึงเหตุุถึึงผล
และถึงึ ใจผู้ฟ้� ังั ซึ่ง่� มุ่�งต่อ่ อรรถธรรมจริงิ ๆ ธรรมที่่ท� ่า่ นแสดงล้ว้ นถอดออกมาจากใจ
ที่่�รู้�เห็็นมาอย่่างประจัักษ์์แล้้วทั้้�งนั้้�น จึึงไม่่มีีอะไรที่่�น่่าสงสััยว่่าไม่่เป็็นความจริิง
นอกจากจะสามารถปฏิิบััติิได้้อย่า่ งท่่านแสดงหรืือไม่่เท่า่ นั้้น�
ขณะที่�ฟังั ท่า่ นแสดงทำให้จ้ ิติ ประหวัดั ถึงึ ครั้ง� พุทุ ธกาล ที่�พระสัมั มาสัมั พุทุ ธเจ้า้
ทรงแสดงแก่่ภิิกษุบุ ริษิ ัทั โดยเฉพาะในสมััยนั้้�น แน่่ใจว่า่ พระองค์์ทรงหยิบิ ยกเอาแต่่
ธรรมมหาสมบััติิ คืือมรรคผลนิิพพานอออกแสดงล้้วนๆ ไม่่มีีธรรมอื่�่นแอบแฝง
อยู่�ในขณะนั้้�นเลย จึึงสามารถทำให้้ผู้�้ฟัังบรรลุุมรรคผลนิิพพานไปตามๆ กััน
ไม่่ขาดวรรคขาดตอนตลอดวัันเสด็็จดัับขัันธปริินิิพพาน เพราะพระพุุทธเจ้้าผู้�้
ประกาศธรรม ก็็เป็น็ ผู้้�ทรงความบริสิ ุทุ ธิ์�สุุดส่่วนแห่ง่ ธรรมในพระทััย พระธรรมที่่�
แสดงออกก็เ็ ป็น็ ธรรมประเสริฐิ อัศั จรรย์์ ทรงมรรคทรงผลล้ว้ นๆ ผู้ฟ�้ ังั จึงึ กลายเป็น็
ผู้้ท� รงมรรคทรงผลไปตามๆ กััน
ท่า่ นอาจารย์ม์ั่�นแสดงธรรมก็ล็ ้ว้ นเป็น็ ธรรมปัจั จุบุ ันั กลั่�นกรองออกจากใจล้ว้ นๆ
มิิได้้แสดงแบบลููบๆ คลำๆ กำดำกำขาวออกมาให้้ผู้�ฟััง ซึ่่�งต่่างมีีความสงสััยอยู่�แล้้ว
362
ปัั จฉิิมสมััย
ให้้เพิ่�มความสงสััยยิ่�งขึ้�น แต่่กลัับเป็็นธรรมเพื่่�อทำลายความสงสััยนั้้�นๆ ให้้ทลาย
หายไปทุกุ ระยะที่่แ� สดง ผู้ฟ�้ ังั ธรรมประเภทอัศั จรรย์จ์ ากท่า่ นจึงึ มีที างบรรเทากิเิ ลส
ไปได้้มากมาย ยิ่ง� กว่า่ นั้้�นก็ม็ ีที างให้ส้ิ้�นความสงสัยั โดยประการทั้้�งปวงเสีียได้้
วัันที่�ไม่่มีีการประชุุมธรรม พอขึ้�นจากทางจงกรม ราว ๒ ทุ่�ม จะได้้ยิินเสีียง
ท่่านทำวััตรสวดมนต์์เบาๆ ทุุกคืืน เป็็นเวลานานๆ กว่่าจะจบ และนั่�งสมาธิิภาวนา
ต่่อไปจนถึึงเวลาท่่านจำวััด ถ้้าวัันที่่�มีีการประชุุม จะได้้ยิินตอนหลัังจากเลิิกประชุุม
แล้้วทุุกคืืนเช่่นเดีียวกััน และได้้ยิินท่่านสวดอยู่�เป็็นเวลานาน เช่่นเดีียวกัับคืืนที่่�ท่่าน
สวดแต่่หััวค่่ำ วันั เช่่นนั้้น� ท่า่ นต้อ้ งเลื่�อนการจำวััดไปพักั เอาตอนดึกึ ราวเที่�ยงคืืนหรือื
ตีหี นึ่�งนาฬิกิ า บางครั้ง� ผู้�เขียี นที่่�นึกึ คะนองบ้า้ ขึ้น� มา พอได้ย้ ินิ เสียี งท่า่ นสวดมนต์ก์ ็แ็ อบ
เข้า้ ไปฟังั บ้า้ ง เพื่�อทราบว่า่ ท่า่ นสวดสูตู รใดบ้า้ งถึงึ ได้น้ านนักั หนากว่า่ จะจบแต่ล่ ะคืนื
พอแอบเข้า้ ไปใกล้ๆ้ เพื่�อจะฟังั ให้ช้ ัดั แต่ท่ ่า่ นกลับั หยุดุ นิ่�งไปเสียี เฉยๆ นี่�เอง พอเห็น็ ท่า่
ไม่ด่ ีี เราก็ร็ ีบี ออกมายืนื รอฟังั อยู่่�ห่า่ งๆ หน่อ่ ย พอเราถอยออกมาท่า่ นก็เ็ ริ่�มสวดขึ้น� อีกี
เราก็แ็ อบเข้า้ ไปฟังั อีกี ท่า่ นก็ห็ ยุดุ นิ่�งไปอีกี เลยไม่ท่ ราบชัดั ว่า่ ท่า่ นสวดสูตู รใดกันั บ้า้ ง
ถ้า้ จะขืนื ดื้อ� แอบรอฟังั อยู่�ที่�นั้น� นานๆ ก็ก็ ลัวั ฟ้า้ จะผ่า่ ลงที่�นั้น� คือื ตะโกนดุอุ อกมา
ในขณะนั้้�น แม้้เช่่นนั้้�นพอตื่�นเช้้าเวลาท่่านออกจากที่่�พัักมา เรามองดููท่่านยัังไม่่
เต็็มตาเลย ท่่านเองก็็มองดููเราด้้วยสายตาอัันคมกล้้าน่่ากลััวมาก เลยเข็็ดแต่่วัันนั้้�น
ไม่ก่ ล้า้ ไปแอบฟังั ท่่านสวดมนต์อ์ ีีกต่อ่ ไป กลััวจะโดนอะไรอย่า่ งหนัักๆ เท่า่ ที่่�สังั เกตดูู
ถ้า้ ขืนื ไปแอบฟังั ท่า่ นอีกี มีหี วังั โดนอะไรแน่ๆ่ ข้อ้ นี้้ม� าทราบเรื่�องท่า่ นได้ช้ ัดั เมื่�อภายหลังั
ว่า่ ท่า่ นทราบเรื่�องต่า่ งๆ ได้ด้ ีจี ริงิ ๆ คิดิ ดูเู วลาเราไปยืนื ส่ง่ จิติ จดจ้อ้ งมองท่า่ นแบบไม่ม่ ีี
สติิเช่่นนั้้�น ท่่านจะไม่่ทราบอย่่างไรเล่่า ต้้องทราบอย่่างเต็็มใจทีีเดีียว เป็็นแต่่ท่่าน
รอฟัังดููเหตุุการณ์์กัับพระที่�ดื้�อไม่่เข้้าเรื่�องไปก่่อน หากยัังขืืนทำอย่่างนั้้�นอีีกต่่อไป
ท่า่ นถึงึ จะลงอย่า่ งหนักั ที่�แปลกใจอยู่�มากคือื เวลาเราแอบเข้า้ ไปทีไี ร ท่า่ นต้อ้ งหยุดุ สวด
ทุกุ ครั้�ง แสดงว่่าท่า่ นทราบได้้อย่่างชััดเจนทีีเดีียว
363
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทััตตเถระ
หรืือจะเอาหมููเป็็ นหมู่ �
กลางวัันวันั หนึ่�งซึ่�่งผู้�เขียี นไปถึึงใหม่ๆ่ กำลัังกลััวท่่านเป็็นกำลังั เผอิิญเอนกาย
ลงเลยเคลิ้�มหลัับไป ขณะที่�เคลิ้�มหลัับไปนั้้�น ปรากฏว่่าท่่านมาดุุใหญ่่ว่่า “ท่่านมา
นอนเหมืือนหมููอยู่�ทำไมที่�นี่� เพราะที่่�นี่่�มิิใช่่โรงเลี้�ยงหมูู ผมจึึงไม่่ส่่งเสริิมพระที่�มา
เรียี นวิชิ าหมูู เดี๋�ยววัดั นี้้จ� ะกลายเป็น็ โรงเลี้ย� งหมููไป” ดัังนี้้� เสียี งท่่านเป็็นเสีียงตะโกน
ดุดุ ่า่ ขู่�เข็็ญให้เ้ รากลััวเสียี ด้้วย จึงึ สะดุ้�งตื่�นทั้้ง� หลัับ และโผล่ห่ น้้าออกมาประตููมองหา
ท่า่ น ทั้้ง� ตัวั สั่�นใจสั่�นแทบเป็น็ บ้า้ ไปในขณะนั้้น� เพราะปกติกิ ็ก็ ลัวั ท่า่ นแทบตั้ง� ตัวั ไม่ต่ ิดิ
อยู่�แล้ว้ แต่บ่ ังั คับั ตนอยู่่�กับั ท่า่ นด้ว้ ยเหตุผุ ลที่�เห็น็ ว่า่ ชอบธรรมเท่า่ นั้้น� แถมท่า่ นยังั นำ
ยาปราบหมูมู ากรอกเข้า้ อีกี นึกึ ว่า่ สลบไปในเวลานั้้น� พอโผล่ห่ น้า้ ออกมามองโน้น้ มอง
นี้้ไ� ม่เ่ ห็็นท่า่ นมายืนื อยู่�ตามที่�ปรากฏ จึึงค่อ่ ยมีีลมหายใจขึ้�นมาบ้้าง
พอได้้โอกาสจึึงไปกราบเรีียนความเป็็นไปถวายท่่าน ท่่านแก้้เป็็นอุุบาย
ปลอบโยนดีมี าก แต่เ่ ราคิดิ ว่า่ ไม่ค่ ่อ่ ยดีนี ักั ในบางตอน ซึ่ง�่ อาจทำให้ค้ นนอนใจประมาท
เมื่�อได้้รัับคำปลอบโยนที่�เคลืือบด้้วยน้้ำตาลเช่่นนั้้�น ท่่านอธิิบายนิิมิิตให้้ฟัังว่่า
“เรามาหาครููอาจารย์์ใหม่่ๆ ประกอบกัับมีีความระวัังตั้้�งใจมาก เวลาหลัับไป
ทำให้้คิิดและฝัันไปอย่่างนั้้�นเอง ที่่�ท่่านไปดุุว่่าเราเหมืือนหมููนั้้�น เป็็นอุุบายของ
พระธรรมท่่านไปเตืือน ไม่่ให้้เรานำลััทธิินิิสััยของหมููมาใช้้ในวงของพระและ
พระศาสนา....
โดยมากคนเราไม่ค่ ่อ่ ยคำนึงึ ถึงึ ความเป็น็ มนุษุ ย์ข์ องตัวั ว่า่ มีคี ุณุ ค่า่ เพียี งไร เวลา
อยากทำอะไรทำตามใจชอบ ไม่่คำนึึงถึึงความผิิด ถููก ชั่�ว ดีี จึึงเป็็นมนุุษย์์เต็็มภููมิิ
ได้้ยาก ที่่�โบราณท่่านว่่ามนุุษย์์ขาดตาเต็็งตาชั่่�งไม่่เต็็มบาทนั้้�น คืือไม่่เต็็มตามภููมิิ
ของมนุุษย์์นั่่�นเอง เพราะเหตุุแห่่งความไม่่รู้้�สึึกตััวว่่าเป็็นมนุุษย์์ที่่�มีีคุุณสมบััติิสููง
กว่่าสััตว์์ จึึงทำให้้มนุุษย์์เราต่่ำลงทางความประพฤติิ จนกลายเป็็นคนเสีียหาย
364
ปัั จฉิิมสมััย
ที่่�ไม่่มีีอะไรวััดระดัับได้้ เหลืือแต่่ร่่างความเป็็นมนุุษย์์ เจ้้าตััวยัังไม่่รู้�ว่าตนได้้เสีีย
ไปแล้ว้ เพราะเหตุนุ ั้้น� ๆ ผู้�ที่�ควรจะมีสี ติปิ ัญั ญาพิจิ ารณาตามได้บ้ ้า้ ง พระธรรมท่า่ นมา
สั่�งสอนดังั ที่่�ท่า่ นปรากฏนั้้น� เป็น็ อุบุ ายที่�ชอบธรรมดีแี ล้ว้ จงนำไปเป็น็ คติเิ ตือื นใจตัวั เอง
เวลาเกิิดความเกีียจคร้้านขึ้�นมาจะได้้นำอุุบายนั้้�นมาใช้้เตืือนสติิกำจััดมันั ออกไป....
นิมิ ิติ เช่น่ นี้้เ� ป็น็ ของดีหี ายาก ไม่ค่ ่อ่ ยปรากฏแก่ใ่ ครง่า่ ยๆ ผมชอบนิมิ ิติ ทำนองนี้้�
มาก เพราะจะพลอยได้ส้ ติเิ ตืือนตนมิใิ ห้ป้ ระมาทอยู่�เนืืองๆ ความเพียี รจะได้เ้ ร่ง่ รีบี
จิติ ใจจะได้ส้ งบอย่า่ งรวดเร็ว็ ถ้า้ ท่า่ นมหานำอุบุ ายที่่พ� ระธรรมท่า่ นมาเทศน์ใ์ ห้ฟ้ ังั
ไปปฏิิบััติิอยู่�เสมอๆ ใจท่่านจะสงบได้้เร็็ว ดีีไม่่ดีีอาจถึึงธรรมก่่อนพวกที่่�ปฏิิบััติิ
มาก่อ่ นเหล่า่ นี้้ด� ้ว้ ยซ้้ำ นิมิ ิติ ที่่เ� ตืือนท่า่ นมหานั้้น� ดีมี าก มิใิ ช่น่ ิมิ ิติ ที่่ส� าปแช่ง่ แบ่ง่ เวร
ในทางไม่่ดีี เรามาอยู่่�กัับครููอาจารย์์อย่่ากลััวท่่านเกิินไป ใจจะเดืือดร้้อนนั่่�งนอน
ไม่เ่ ป็น็ สุขุ ผิดิ ถูกู ประการใดท่า่ นจะสั่ง� สอนเราไปตามจารีตี แห่ง่ ธรรม การกลัวั ท่า่ น
อย่า่ งไม่่มีีเหตุผุ ลนั้้�นไม่เ่ กิิดประโยชน์อ์ ะไรเลย จงกลัวั บาปกลััวกรรมที่่จ� ะนำทุกุ ข์์
มาเผาลนตนให้้มากกว่่ากลััวอาจารย์.์ ...
ผมเองมิิได้้เตรีียมรัับหมู่�คณะไว้้เพื่�อดุุด่่าเฆี่�ยนตีีโดยไม่่มีีเหตุุผลที่�ควร การฝึึก
ทรมานตััวก็็ทำไปตามคลองธรรมที่่�ท่่านแสดงไว้้ การอบรมสั่�งสอนหมู่�คณะก็็จำต้้อง
ดำเนิินไปตามหลัักธรรม คืือเหตุุผล ถ้้าปลีีกแวะจากทางนั้้�นย่่อมเป็็นความผิิด
ไม่่เกิิดประโยชน์์ทั้้�งสองฝ่่าย ฉะนั้้�น นิิมนต์์อยู่�เย็็นใจและประกอบความเพีียรให้้
เป็น็ ชิ้้น� เป็น็ อันั อย่า่ ลดละท้อ้ ถอยความเพียี ร ธรรมเป็น็ สมบัตั ิกิ ลางและเป็น็ สมบัตั ิิ
ของทุุกคนที่่�ใคร่่ต่่อธรรม พระพุุทธเจ้้ามิิได้้ผููกขาดไว้้แก่่ผู้้�หนึ่่�งผู้�้ใดโดยเฉพาะ
ต่่างมีีสิิทธิิครอบครองเป็็นเจ้้าของได้้ด้้วยการปฏิิบััติิดีีของตนด้้วยกััน อย่่าลืืม
นิิมิิตอัันดีีงามซึ่่�งเป็็นมงคลอย่่างนี้้�ไปเสีีย จงระลึึกถึึงอยู่�เสมอ ลััทธิินิิสััยหมููจะได้้
ห่า่ งไกลจากพระเรา มรรคผลนิพิ พานจะนับั วันั ใกล้เ้ ข้า้ มาทุกุ เวลานาทีี แดนแห่ง่
ความพ้น้ ทุกุ ข์์จะปรากฏเฉพาะหน้้าในวันั หรืือเวลาหนึ่่�งแน่น่ อนหนีีไม่พ่ ้้น....
365
ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
ผมยินิ ดีแี ละอนุโุ มทนาด้ว้ ยนิมิ ิติ ท่า่ นมหาอย่า่ งจริงิ ใจ แม้ผ้ มสั่ง� สอนตัวั ผมเอง
ก็ส็ั่ง� สอนแบบเผ็ด็ ร้อ้ นทำนองนี้้เ� หมืือนกันั และชอบได้อ้ ุบุ ายต่า่ งๆ จากอุบุ ายเช่น่ นี้้�
เสมอมา จึึงจำต้้องใช้้วิิธีีแบบนี้้�บัังคัับตััวตลอดมา แม้้บางครั้�งยัังต้้องสั่�งสอน
หมู่่�คณะโดยวิิธีีนี้้เ� หมืือนกััน” นี้้เ� ป็็นคำอธิบิ ายแก้้นิมิ ิติ ที่่�ท่่านใช้ป้ ลอบโยนเด็ก็ ที่�เริ่�ม
ฝึกึ หััดใหม่่ๆ กลัวั จะเสีียใจและท้้อถอยปล่่อยวางความเพียี รเวียี นไปเป็น็ มิติ รกัับหมูู
ท่่านจึึงหาอุุบายสอนแบบนี้้� นัับว่่าท่่านแยบคายในเชิิงการสอนมาก ยากจะหาผู้�
เสมอได้้
แม้ข้ ณะที่�ไปหาท่า่ นซึ่ง่� เป็น็ ขณะที่่�จิติ กำลังั เจริญิ แล้ว้ เสื่�อม เสื่�อมแล้ว้ กลับั เจริญิ
และเป็็นขณะที่�กำลัังได้้รัับความทุุกข์์ร้้อนและกระวนกระวายมาก ท่่านก็็มีีอุุบาย
สั่ง� สอนแบบอนุโุ ลมไปตามทำนองนี้้เ� หมืือนกันั คืือเวลาไปกราบท่า่ น ท่า่ นถามว่า่
จิิตเป็็นอย่่างไร ถ้้าเป็็นขณะที่่�จิิตกำลัังเจริิญ ก็็เรีียนท่่านว่่าระยะนี้้�กำลัังเจริิญ
ท่า่ นก็ใ็ ห้อ้ ุบุ ายว่า่ “นั่่น� ดีแี ล้ว้ จงพยายามให้เ้ จริญิ มากๆ จะได้พ้ ้น้ ทุกุ ข์เ์ ร็ว็ ๆ” ถ้า้
เวลาจิติ กำลังั เสื่อ�่ ม ไปหาท่า่ น ท่า่ นถามว่า่ “จิติ เป็น็ อย่า่ งไรเวลานี้้”� เราเรียี นท่า่ น
ตามตรงว่่า “วัันนี้้�จิิตเสื่�่อมไปเสีียแล้้ว ไม่่มีีร่่องรอยแห่่งความสุุขเหลืืออยู่�เลย”
ท่า่ นแสดงเป็น็ เชิงิ เสียี ใจไปด้ว้ ยว่า่ “น่า่ เสียี ดายมันั เสื่อ�่ มไปที่่ไ� หนกันั นา เอาเถอะ
ท่่านอย่่าเสีียใจ จงพยายามทำความเพีียรเข้้ามากๆ เดี๋๋�ยวมัันจะกลัับมาอีีกแน่่ๆ
มัันไปเที่่�ยวเฉยๆ พอเราเร่ง่ ความเพีียรมันั ก็็กลับั มาเอง หนีจี ากเราไปไม่่พ้น้ ....
เพราะจิิตเป็็นเหมืือนสุุนััขนั่่�นแล เจ้้าของไปไหนมัันต้้องติิดตามเจ้้าของไป
จนได้้ นี่่ถ� ้า้ เราเร่ง่ ความเพียี รเข้า้ ให้ม้ าก จิติ ก็ต็ ้อ้ งกลับั มาเอง ไม่ต่ ้อ้ งติดิ ตามมันั ให้้
เสียี เวลา มันั หนีไี ปไหนไม่พ่ ้น้ เราแน่ๆ่ จงพยายามทำความเพียี รเข้า้ ให้ม้ ากเชียี ว
มัันจะกลัับมาในเร็็วๆ นี่�แล ไม่่ต้้องเสีียใจให้้มัันได้้ใจ เดี๋�ยวมัันว่่าเราคิิดถึึงมัันมาก
มัันจะไม่ก่ ลัับมา จงปล่อ่ ยความคิดิ ถึงึ มันั เสียี แล้้วให้ค้ ิดิ ถึึงพุทุ โธติดิ ๆ กัันอย่่าลดละ
พอบริกิ รรมพุทุ โธถี่่�ยิบิ ติดิ ๆ กันั เข้า้ มันั วิ่�งกลับั มาเอง คราวนี้้แ� ม้ม้ ันั กลับั มาก็อ็ ย่า่ ปล่อ่ ย
366
ปัั จฉิิมสมััย
พุุทโธ มัันไม่่มีีอาหารกิินเดี๋๋�ยวมัันก็็วิ่�งกลัับมาหาเรา จึึงนึึกพุุทโธเพื่่�อเป็็นอาหาร
ของมัันไว้้มากๆ เมื่่�อมัันกิินอิ่�มแล้้วต้้องพัักผ่่อน เราสบายขณะที่่�มัันพัักสงบตััว
ไม่่วิ่�งวุ่�นขุ่�นเคืืองเที่่�ยวหาไฟมาเผาเรา ทำจนไล่่มัันไม่่ยอมหนีีไปจากเรานั่่�นแล
พอดีีกัับใจตััวหิวิ โหยอาหารไม่ม่ ีีวันั อิ่�มพอ ถ้้าอาหารพอกัับมันั แล้ว้ แม้้ไล่ห่ นีีไปไหน
มันั ก็ไ็ ม่ย่ อมไป ทำอย่่างนั้้�นแล จิิตเราจะไม่ย่ อมเสื่�อมต่่อไป คืือไม่่เสื่่�อมเมื่่�ออาหาร
คืือพุทุ โธพอกับั มันั จงทำตามแบบที่่ส� อนนี้้ท� ่า่ นจะได้ไ้ ม่เ่ สียี ใจเพราะจิติ เสื่อ�่ มแล้ว้
เสื่่อ� มเล่่าอีกี ต่่อไป”
นี่่�ก็็เป็็นอีีกอุุบายหนึ่�งที่่�ท่่านสอนคนที่�แสนโง่่ แต่่ดีีไปอย่่างหนึ่�งที่�เชื่�อท่่านตาม
แบบโง่่ของตน ไม่่เช่่นนั้้�นคงจะวิ่�งตามหาใจดวงเสื่�อมแล้้วเสื่�อมเล่่าไม่่มีีวัันเจอและ
หยุุดได้้ ที่�เขีียนนี้้�เพื่�อท่่านผู้้�อ่่านที่�อาจได้้ข้้อคิิดในแง่่ต่่างๆ ของคนฉลาดสั่�งสอน
คนโง่่บ้้างเท่่าที่�ควร แต่่มิิได้้เขีียนเพื่�อชมเชยพระผู้�แสนโง่่ซึ่�่งรัับคำชี้�แจงอนุุโลม
และปลอบโยนจากท่า่ นในเวลานั้้น�
พอออกพรรษาแล้ว้ ท่า่ นกลับั ไปพักั ที่่�บ้า้ นนามนที่่�ท่า่ นเคยพักั อีกี จากนั้้น� ก็ไ็ ปพักั
ที่่�บ้า้ นห้ว้ ยแคนในป่า่ และพักั วััดร้า้ งชายเขา บ้า้ นนาสีนี วนหลายเดือื น และไปป่่วย
เป็น็ ไข้ท้ ี่่�บ้า้ นนาสีนี วนอยู่�หลายวันั จึงึ หายด้ว้ ยอุบุ ายแห่ง่ ธรรมโอสถที่่�ท่า่ นเคยบำบัดั
องค์์ท่า่ นตลอดมา
ตกเดือื นเมษายน พ.ศ. ๒๔๘๕ ท่า่ นออกเดินิ ทางไปจังั หวัดั อุบุ ลราชธานีใี นงาน
ฌาปนกิิจศพท่า่ นพระอาจารย์์เสาร์์ ที่�เป็น็ อาจารย์์ท่า่ น เสร็็จงานศพแล้้ว ท่่านกลับั
มาจำพรรษาที่่�บ้า้ นนามน ปีนี ี้้ก� ็เ็ ป็น็ ปีที ี่่ท� ่า่ นกลั่น� กรองความเพียี รของคณะลูกู ศิษิ ย์์
โดยอุุบายวิิธีีต่่างๆ ทั้้�งเทศน์์อบรม ทั้้�งใช้้อุุบายขู่�เข็็ญไม่่ให้้นอนใจในความเพีียร
ในพรรษาท่่านเว้้น ๔ คืืนมีีการประชุุมครั้�งหนึ่�งจนตลอดพรรษา ปีีนั้้�นปรากฏว่่ามีี
พระได้ก้ ำลังั ทางจิติ ใจกันั หลายองค์แ์ ละมีคี วามรู้�ความเห็น็ แปลกๆ ไปเล่า่ ถวายท่า่ น
367
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
ผู้�เขียี นพลอยได้ฟ้ ังั ด้ว้ ย แม้ไ้ ม่ม่ ีคี วามรู้�ความสามารถเหมือื นท่า่ นผู้�อื่�น ในพรรษานั้้น�
ก็็พลอยมีีอะไรๆ เป็็นเครื่�่องระลึึกอย่่างฝัังใจมาจนบััดนี้้� คงไม่่มีีวัันหลงลืืม
ตลอดชีวี ิติ เพราะเป็น็ สิ่ง� ที่่ไ� ม่น่ ่่าหลงลืืมในชีีวิิตเป็็นของหายากนี้้�
ท่่านพระอาจารย์์มั่�นเริ่�มดุุด่่าขู่�เข็็ญเรานัับแต่่พรรษานั้้�นเป็็นต้้นมา จนกลาย
เป็น็ ที่�รองเช็ด็ เท้้าท่่านเรื่�อยมา แต่่ก่อ่ นท่่านมีีแต่่ใช้อ้ ุุบายอนุุโลม และเออออกัับเรา
ไปเรื่�อยๆ จากนั้้น� ท่า่ นคงคิดิ ว่า่ ควรจะเขกเสียี บ้า้ ง ขืนื อนุโุ ลมไปนานก็ห็ นักั อกเปล่า่ ๆ
ผู้�นั้น� ก็จ็ ะมัวั นอนหลับั แบบไม่ม่ ีวี ันั ตื่�นขึ้น� มองดูดู ินิ ฟ้า้ อากาศ เดือื นดาว ตะวันั บ้า้ งเลย
พรรษานี้้พ� ระทั้้ง� หลายรู้้�สึกึ ตื่น่� เต้น้ กันั มาก ทั้้ง� ทางความเพียี รและความรู้้�ต่า่ งๆ ที่่�
เกิดิ จากจิติ ตภาวนา เวลาประชุมุ ธรรมหรืือเวลาธรรมดา มีผี ู้เ้� ล่า่ ธรรมในใจถวาย
ท่า่ นเสมอเพื่อ่� ขอความอนุเุ คราะห์ช์ี้้แ� จงจากท่า่ น และนำไปส่ง่ เสริมิ เติมิ ต่อ่ จากจุดุ
ที่่�เห็็นว่่ายัังบกพร่่อง ท่่านเองก็็อนุุเคราะห์์เมตตาอย่่างเต็็มที่่�ที่่�มีีผู้�้มาเรีียนถาม
ทำให้เ้ กิิดความเพลิิดเพลินิ ในธรรมอย่่างมาก
ขณะที่่�มีีท่่านผู้�มาเรีียนถามและท่่านเป็็นผู้�ชี้�แจงซึ่�่งเป็็นเนื้้�อธรรมต่่างๆ กััน
เป็็นรายๆ ไป ธรรมที่่�ท่่านอธิิบายแก้้ไขและเพิ่�มเติิมแก่่ผู้�มาเล่่าถวายและมา
เรีียนถามปััญหานั้้�น ไม่่แน่่นอนนััก ตามแต่่ผู้�้เล่่าถวายจะออกมาในรููปใด และ
เรีียนถามปััญหาท่่านในรููปใด ท่่านก็็อธิิบายแก้้ไขและเพิ่่�มเติิมไปในรููปนั้้�นตาม
ขั้้�นของผู้้�มาศึึกษา ที่่�รู้้�สึึกสนุุกมากก็็เวลาที่่�มีีท่่านผู้้�มีีภููมิิธรรมอัันสููงมาเล่่าถวาย
และเรียี นถามปัญั หาท่า่ น นั่่น� ยิ่ง� ได้ฟ้ ังั อย่า่ งถึงึ ใจจริงิ ๆ ไม่อ่ ยากให้จ้ บลงอย่า่ งง่า่ ยๆ
และอยากให้้มีีผู้้�มาถามท่่านบ่่อยๆ เราผู้้�เป็็นกองฉวยโอกาสอยู่่�ข้้างหลัังได้้สนุุก
แอบดื่ม่� ธรรมอย่า่ งจุุใจหายหิิวไปหลายวััน
เวลาโอกาสดีีๆ ท่่านเล่่าอดีีตชาติิของท่่านให้้ฟัังบ้้าง เล่่าการปฏิิบััติิบำเพ็็ญ
นับั แต่ข่ั้น� เริ่�มแรกให้ฟ้ ังั บ้า้ ง เล่า่ ความรู้�ความเห็น็ ต่า่ งๆ ทั้้ง� ภายในภายนอกที่�เกิดิ จาก
368
ปัั จฉิิมสมัยั
จิิตตภาวนาให้้ฟัังบ้้าง เล่่าวิิถีีจิิตที่่�พยายามตะเกีียกตะกายขึ้้�นจากตมจากโคลน
จนถึึงขณะที่่�จะหลุุดพ้้นจากโลกสมมุุติิ ตลอดขณะที่่�จิิตหลุุดพ้้นไปจริิงๆ ให้้ฟััง
บ้า้ ง ตอนสุดุ ท้า้ ยนี้้ท� ำให้เ้ ราผู้้�นั่ง� ฟังั อยู่่�ด้ว้ ยความกระหายในธรรมประเภทหลุดุ พ้น้
เกิดิ ความกระวนกระวายอยากได้อ้ ยากถึงึ เป็น็ กำลังั จนเกิดิ ความน้อ้ ยเนื้้อ� ต่ำ่ ใจว่า่
เรานี้้พ� อมีวี าสนาบารมีคี วรจะบรรลุถุ ึงึ แดนแห่ง่ ธรรมที่่�ท่า่ นรู้�เห็น็ ได้้ หรือื จะมัวั นอน
จมดินิ จมโคลนอยู่�ทำนองนี้้เ� รื่�อยไปไม่ม่ ีวี ันั โผล่ข่ึ้น� จากหล่ม่ ลึกึ ได้บ้ ้า้ งเลยหรือื อย่า่ งไร
ทำไมท่่านรู้�ได้้เห็็นได้้หลุุดพ้้นได้้ ส่่วนเราทำไมจึึงยัังนอนไม่่ตื่�น เมื่�อไรจะรู้�จะเห็็น
จะหลุุดพ้น้ ได้เ้ หมืือนอย่่างท่า่ นบ้้าง
ที่่ค� ิดิ อย่า่ งนี้้ก� ็ด็ ีอี ย่า่ งหนึ่่ง� ทำให้ม้ ีมี านะความมุ่�งมั่่น� อดทน ความเพียี รทุกุ ด้า้ น
ได้้มีีโอกาสดำเนิินสะดวก มีีความดููดดื่�่มในธรรมที่่�ท่่านเมตตาอธิิบายให้้ฟัังเป็็น
กำลัังใจ ทำให้้หายความเหน็็ดเหนื่่อ� ยเมื่่อ� ยล้า้ มีศี รัทั ธากล้้าแข็็ง มีีเรี่ย� วแรงที่่จ� ะ
ลากเข็น็ ภาระแม้้หนัักไปได้้อย่่างพอใจ
ที่่ท� ่า่ นสอนว่า่ ให้ค้ บนักั ปราชญ์น์ ั้้น� เป็น็ ความจริงิ หาที่่แ� ย้ง้ ไม่ไ่ ด้เ้ ลย ดังั คณะ
ลูกู ศิษิ ย์เ์ ข้า้ อยู่�อาศัยั สดับั ตรับั ฟังั ความดีงี ามจากครูอู าจารย์ว์ ันั ละเล็ก็ ละน้อ้ ย ทำให้้
เกิิดกำลัังใจและซึึมซาบเข้้าภายในไปทุุกระยะ จนกลายเป็็นคนดีีตามท่่านไปได้้
แม้ไ้ ม่เ่ หมืือนท่า่ นทุกุ กระเบียี ด ก็ย็ ังั อยู่�ในเกณฑ์ข์ องลูกู ศิษิ ย์ท์ ี่่ม� ีคี รูอู าจารย์ส์ั่ง� สอน
อนึ่ �งการคบคนพาลก็็ทำให้้มีีส่่วนเสีียได้้มากน้้อยตามส่่วนแห่่งความสััมพัันธ์์กััน
ที่่�ท่่านสอนไว้้ทั้้�งสองภาคนี้้�มีีความจริิงเท่่ากััน คืือทำให้้คนเป็็นคนดีีได้้เพราะการ
คบกัับคนดีี และทำให้้คนเสีียได้้เพราะการคบกัับคนไม่่ดีี เราพอทราบได้้ระหว่่าง
ลููกศิิษย์์กัับอาจารย์์ที่�คบกัันนานๆ อย่่างน้้อยลููกศิิษย์์นั้้�นๆ ย่่อมพอมีีหลัักยึึดได้้จาก
อาจารย์์ และคนที่�หลวมตััวเข้้าไปอยู่่�กัับคนพาล อย่่างน้้อยย่่อมมีีการแสดงออก
ในลัักษณะแห่ง่ คนพาลจนได้้ มากกว่า่ นั้้�นก็ด็ ังั ที่�เห็็นๆ กันั ไม่ม่ ีที างสงสััย นี่่ก� ล่า่ วถึึง
พาลภายนอก แต่่ควรทราบว่่า พาลภายในยัังมีีและฝัังจมอยู่�อย่่างลึึกลัับใน
369
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
นิิสััยของมนุุษย์์เราแทบทุุกราย แม้้สุุภาพชนทั่่�วๆ ไปตลอดพระเณรเถรชีีผู้�้ทรง
เครื่่�องแบบของพระศาสนาอัันเป็็นเครื่�่องประกาศตนว่่าเป็็นลููกศิิษย์์พระตถาคต
อย่่างเปิิดเผย
คำว่่าพาลในที่�นี้�หมายถึึงความขลาดเขลาย่่อหย่่อนต่่อกลมารยาของใจที่�เป็็น
ฝ่า่ ยต่ำ่ ซึ่ง�่ คอยแสดงออกในทางชั่�วและต่ำ่ ทรามโดยเจ้า้ ตัวั ไม่รู่้� หรือื แม้รู้้�แต่เ่ ข้า้ ใจว่า่
เป็น็ เพียี งอยู่�ภายในไม่ไ่ ด้แ้ สดงออกภายนอกให้เ้ ป็น็ สิ่�งที่่�น่า่ เกลียี ด ความจริงิ ขึ้้น� ชื่อ�่ ว่า่
ของไม่่ดีีแล้้ว จะมีีอยู่� ณ ที่่�แห่่งใด ย่่อมเป็็นของน่่าเกลีียดอยู่�ในตััวของมัันเอง
ไม่่ถึึงกัับต้้องแสดงออกมาจึึงจะเป็็นของน่่าเกลีียด เพราะมัันเป็็นของน่่าเกลีียด
น่า่ กลัวั อยู่�แล้้ว พระพุทุ ธเจ้า้ ผู้เ้� ป็น็ จอมปราชญ์ฉ์ ลาดแหลมคม จึงึ ทรงสอนให้ล้ ะ
และถอดถอนโดยลำดัับจนหมดสิ้�นไป ไม่่มีีคำว่่า “สิ่�งไม่่ดีี” เหลืืออยู่�เลยนั่่�นแล
ดังั พระองค์แ์ ละพระสาวกอรหันั ต์เ์ ป็น็ ตัวั อย่า่ ง จัดั ว่า่ เป็น็ ผู้้�หมดมลทินิ ทั้้ง� ภายนอก
ภายใน อยู่�ที่�ใดก็็เย็็นกายสบายใจไม่่มีีสิ่�งเสีียดแทงรบกวน ท่่านอาจารย์์มั่่�น
เป็็นผู้้�หนึ่่�งในบรรดาท่่านผู้้�หมดมลทิินโดยสิ้ �นเชิิง ในความรู้้�สึึกของผู้้�เขีียนที่่�ได้้
สัังเกตตามสติิกำลัังตลอดมา จึึงกล้้าเขีียนลงด้้วยความสนิิทใจ แม้้จะถููกตำหนิิ
ก็็ยอมรัับความจริิงที่่�แน่่ใจแล้้วนั้้�น ไม่่ให้้กระทบกระเทืือนถึึงองค์์ท่่านผู้�้ไปดีีแล้้ว
ด้ว้ ยความหมดห่ว่ งจากบ่ว่ งแห่ง่ มาร
ออกพรรษาแล้้วท่่านยัังพัักบำเพ็็ญวิิหารธรรมอยู่�ที่�นั้�นเป็็นเวลานาน พรรษา
ต่่อมาจึึงมาจำพรรษาที่่�บ้้านโคกอีีก แต่่มิิได้้จำสำนัักเดิิมที่�เคยจำมาแล้้ว สำนัักใหม่่
แห่่งนี้้�ท่่านอาจารย์์กงมา จิิรปุุญโญ สร้้างถวาย ท่่านมาจำพรรษาที่�สำนัักป่่าแห่่งนี้้�
ด้ว้ ยความผาสุกุ ทั้้ง� ทางกายและทางใจ การประชุมุ อบรมพระเณรย่อ่ มดำเนินิ ไปตาม
ที่ �เคยปฏิิบััติิมา
สรุุปความในตอนนี้้�ท่่านมาพัักอยู่�แถบบ้้านห้้วยแคน บ้้านนาสีีนวน บ้้านโคก
370
ปัั จฉิมิ สมัยั
บ้้านนามน ตำบลตองโขบ เขตอำเภอเมืือง จัังหวััดสกลนคร ๓ พรรษาติิดๆ กััน
ในระยะที่่�พัักอยู่�แถบนี้้�ทั้้�งในและนอกพรรษา การติิดต่่อสั่�งสอนพวกเทพฯ และ
ชาวมนุุษย์์ท่่านว่่าท่่านดำเนิินไปโดยสม่่ำเสมอ เฉพาะพวกเทพไม่่ค่่อยมีีมากและ
ไม่่มาบ่่อยนัักเหมืือนอยู่่�จัังหวััดเชีียงใหม่่ ทั้้�งนี้้�คงเกี่�ยวกัับสถานที่่�มีีความเงีียบสงััด
ต่า่ งกันั จะมีบี ้า้ งก็ห็ น้า้ เทศกาลโดยมาก เช่น่ วันั มาฆบูชู า วันั วิสิ าขบูชู า วันั เข้า้ พรรษา
กลางพรรษา และวัันปวารณาออกพรรษาเท่่านั้้�น วัันนอกนั้้�นไม่่ค่่อยมีีพวกเทพฯ
มาเกี่�ยวข้้องเหมืือนเวลาท่่านพัักอยู่�ที่�เชีียงใหม่่ ในพรรษาพระเณรไม่่มีีมากเพราะ
เสนาสนะมีีจำกััด พอดีกี ับั พระเณรที่�อาศัยั อยู่่�กัับท่า่ นโดยเฉพาะเท่า่ นั้้น�
ส่่วนพระเณรจากทิิศต่่างๆ ที่�ไปรัับการอบรมกัับท่่านตอนนอกพรรษานั้้�น
มีีไม่่ขาด เข้้าๆ ออกๆ สัับเปลี่�ยนกัันเสมอมา ท่่านอุุตส่่าห์์เมตตาสั่�งสอนด้้วย
ความเอ็น็ ดูสู งสารอย่า่ งสม่ำ่ เสมอ พอตกหน้า้ แล้ง้ ของพรรษาที่�สาม ก็ม็ ีญี าติโิ ยมจาก
บ้้านหนองผืือนาในไปอาราธนาท่่านให้้มาโปรดที่�หมู่่�บ้้านนั้้�น ท่่านรัับคำนิิมนต์์เขา
แล้้ว ไม่่นานญาติิโยมก็็พร้้อมกัันไปรัับท่่านมาพัักและจำพรรษาที่่�บ้้านหนองผืือ
ตำบลนาใน อำเภอพรรณานิคิ ม จังั หวััดสกลนคร ท่่านออกเดิินทางจากบ้้านโคก
มาบ้า้ นหนองผืือด้ว้ ยเท้า้ เปล่า่ และพักั แรมมาตามรายทางราว ๓ - ๔ คืืนจึงึ ถึงึ
หมู่่�บ้้านหนองผืือ เพราะทางเต็็มไปด้้วยป่่าดงพงลึึก ต้้องด้้นดั้้�นซอกซอนมา
ตลอดสายจนถึงึ หมู่่�บ้้านหนองผืือ
เพีียงไม่่กี่่�วัันที่�มาถึึงบ้้านหนองผืือ ท่่านเริ่�มป่่วยเป็็นไข้้มาลาเรีียแบบจัับสั่�น
ชนิดิ เปลี่�ยนหนาวเป็น็ ร้อ้ นและเปลี่�ยนร้อ้ นเป็น็ หนาว ซึ่ง่� เป็น็ การทรมานอย่า่ งยิ่�งอยู่�
แรมเดือื น ไข้ป้ ระเภทนี้้ใ� ครโดนเข้า้ รู้้�สึกึ จะเข็ด็ หลาบไปตามๆ กันั เพราะเป็น็ ไข้ช้ นิดิ
ที่�ไม่่รู้�จักหายลงได้้ เป็น็ เข้า้ กับั รายใดแล้ว้ ตั้�งแรมปีกี ็็ไม่ห่ าย คงแอบมาเยี่�ยมๆ มองๆ
อยู่�ทำนองนั้้น� คือื หายไปตั้ง� ๑๕ วันั หรือื เดือื นหนึ่�ง นึกึ ว่า่ หายสนิทิ แล้ว้ ก็ก็ ลับั มาเป็น็
เข้้าอีีก หรืือตั้�งเป็็นเดืือนๆ แล้้วก็็กลัับมาเป็็นอีีก ซึ่�่งเคยเขีียนเรื่�องไข้้ประเภทนี้้�บ้้าง
371
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
แล้้วว่่า ถ้้าลููกเขยเป็็นก็็อาจทำเอาจนพ่่อตาแม่่ยายเบื่�อ ถ้้าพ่่อตาหรืือแม่่ยายเป็็น
ก็็ทำเอาจนลููกเขยเบื่�อ เพราะทำงานหนัักหนาอะไรไม่่ได้้ แต่่รัับประทานได้้มาก
นอนหลัับสนิิทดีีชนิิดไม่่รู้ �จัักตื่ �นและบ่่นได้้เก่่งชนิิดไม่่หยุุดปากพอให้้คนดีีเบื่ �อกัันดีี
นั่�นแล ผู้�เป็็นไข้้ชนิิดนี้้�ใครไม่เ่ บื่�อเป็น็ ไม่่มีี เพราะเป็็นไข้้ที่่�น่า่ เบื่�อเอามากทีเี ดียี ว ทั้้ง� นี้้�
เนื่�องจากสมัยั นั้้น� ไม่่มียี าแก้้กัันให้ห้ ายเด็ด็ ขาดได้้เหมืือนสมััยนี้้� เมื่�อเป็น็ เข้า้ แล้ว้ ต้อ้ ง
ปล่่อยให้้หายไปเอง มิิฉะนั้้�นก็็กลายเป็็นโรคเรื้�อรัังไปเป็็นปีีๆ ถ้้าเป็็นเด็็กโดยมากก็็
ลงพุุง จนกลายเป็็นเด็็กพุงุ โตหรืือพุงุ โร หน้า้ ไม่ม่ ีีสีีสัันวรรณะเลย
ไข้้ประเภทนี้้�ชอบเป็็นกัับคนที่�เคยอยู่่�บ้้านทุ่�งๆ แล้้วย้้ายภููมิิลำเนาเข้้าไปอยู่�
ในป่่าตามไร่่นา แม้้คนที่�เคยอยู่่�ป่่าเป็็นประจำมาแล้้วก็็ยัังเป็็นได้้ แต่่ไม่่ค่่อยรุุนแรง
เหมืือนคนมาจากทางทุ่�ง และชอบเป็็นกัับพระธุุดงคกรรมฐานที่�ชอบเที่�ยวซอกแซก
ไปตามป่่าตามเขาโดยมาก สำหรัับผู้�เขีียนแล้้ว ถ้้าเป็็นสิ่�งที่่�มีีค่่าควรออกอวดโลกได้้
เกี่�ยวกัับไข้้ชนิิดเข็็ดหลาบตลอดวัันตายนี้้� ก็็คงได้้อวดอย่่างเต็็มภููมิิไม่่ยอมแพ้้ใคร
อย่า่ งง่า่ ยๆ ทีเี ดียี ว เพราะเคยโดนมามากมายหลายครั้ง� และรู้�ฤทธิ์ข� องมันั ชนิดิ ไม่ก่ ล้า้ สู้�
ตลอดวัันตายเลย ขณะเขีียนก็็ยัังกลััวอยู่�เลย แม้้มาอยู่่�บ้้านหนองผืือปีีแรกก็็โดนไข้้
นี้้�ดััดสัันดานจนตลอดพรรษาและเตลิิดถึึงหน้้าแล้้งไม่่ยอมหายสนิิทได้้เลย จะไม่่ให้้
เข็็ดหลาบอย่่างไร เพราะพระก็็คืือคนที่่�มีีหััวใจและรู้�จัักสุุข ทุุกข์์ ดีี ชั่�วอย่่างเต็็มใจ
เช่่นเดีียวกัับคนทั่�วๆ ไปนั่�นเอง สิ่�งที่่�น่่าเข็็ดน่่ากลััวจึึงต้้องเข็็ดต้้องกลััวเช่่นเดีียวกัับ
คนทั้้�งหลาย
ท่่านพัักอยู่�ที่�หนองผืือ ปรากฏมีีพระเณรมากขึ้�นโดยลำดัับ เฉพาะภายในวััด
ในพรรษาหนึ่�งๆ ก็็มีีถึึง ๒๐ - ๓๐ กว่า่ องค์อ์ ยู่�แล้้ว นอกจากนั้้น� ยังั มีีพระเณรพักั และ
จำพรรษาอยู่�ตามหมู่่�บ้้านเล็็กๆ แถบใกล้้เคีียงอีีกหลายแห่่ง แห่่งละ ๒ องค์์บ้้าง
๓ องค์บ์ ้า้ ง ๔ - ๕ องค์บ์ ้า้ ง แห่ง่ ละ ๙ - ๑๐ องค์บ์ ้า้ ง วันั ประชุมุ ทำอุโุ บสถ ปรากฏมีี
พระมารวมทำอุโุ บสถถึงึ ๓๐ - ๔๐ องค์ก์ ็ม็ ีี รวมทั้้ง� ในวัดั และบริเิ วณใกล้เ้ คียี งแล้ว้
372
ปัั จฉิิมสมัยั
มีพี ระเณรไม่่ต่่ำกว่่า ๕๐ - ๖๐ องค์์ นอกพรรษายัังมีีมากกว่า่ นั้้น� ในบางครั้�ง และ
มีีมากตลอดมานัับแต่่ท่่านไปจำพรรษาที่่�นั้้�น เวลากลางวัันพระเณรต่่างปลีีกตััว
เข้า้ ไปอยู่�ในป่า่ ลึกึ นอกบริเิ วณวัดั เพื่อ่� ประกอบความเพียี ร เพราะป่า่ ดงที่่ต�ั้้ง� สำนักั
รู้�สึกกว้า้ งขวางมากเป็น็ สิบิ ๆ กิโิ ลเมตร ยิ่ง� ด้า้ นยาวด้ว้ ยแล้ว้ แทบจะหาที่่ส� ุดุ ป่า่ ไม่เ่ จอ
เพราะยาวไปตามภููเขาที่่�มีตี ิดิ ต่อ่ กัันไปอย่า่ งสลัับซัับซ้้อนจนไม่่อาจพรรณนาได้้
อำเภอพรรณานิิคมทางด้้านทิิศใต้้ โดยมากมีีแต่่ป่่าแต่่เขาทั้้�งนั้้�น จนไปจด
จัังหวััดกาฬสิินธุ์� ฉะนั้้�นเวลาท่่านพระอาจารย์์มั่่�นไปพัักอยู่่�วััดหนองผืือ จึึงเป็็น
จุุดศููนย์์กลางแห่่งพระธุุดงคกรรมฐานดีีมาก ที่่�ท่่านต้้องมารวมฟัังปาฏิิโมกข์์
และฟังั โอวาทตามโอกาสตลอดเวลา เกิดิ ข้อ้ ข้อ้ งใจทางด้า้ นภาวนาขึ้้น� มาก็ม็ าศึกึ ษา
ได้ส้ ะดวก พอออกพรรษาหน้า้ แล้ง้ ท่า่ นผู้้�ประสงค์จ์ ะขึ้้น� ไปพักั อยู่่�บนเขาก็ไ็ ด้้ ในถ้ำ้
หรืือเงื้อ� มผาก็ไ็ ด้้ จะพักั อยู่่�ตามป่า่ ดงธรรมดาก็ส็ ะดวก เพราะหมู่่�บ้า้ นมีปี ระปราย
อยู่�เป็น็ แห่ง่ แห่ง่ ละ ๑๐ หลังั คาเรืือนบ้า้ ง ๒๐ - ๓๐ หลังั คาเรืือนบ้า้ ง แม้บ้ นไหล่เ่ ขา
ก็ย็ ังั มีหี มู่่�บ้า้ นเล็ก็ ๆ น้อ้ ยๆ ที่่อ� าศัยั ทำไร่ท่ ำสวนอยู่�แทบทั่่ว� ไป แห่ง่ ละ ๕ - ๖ หลังั คา
ซึ่่ง� ปลูกู เป็น็ กระต๊อ๊ บเล็็กๆ พอได้อ้ าศััยเขาโคจรบิิณฑบาต
บ้้านหนองผืือตั้้�งอยู่�ในหุุบเขาซึ่�่งทั้้�งสี่�ด้้านหรืือสี่ �ทิิศมีีป่่าและภููเขาล้้อมรอบ
แต่เ่ ป็น็ หุบุ เขาที่่ก� ว้า้ งขวางพอสมควร ประชาชนทำนากันั ได้ส้ ะดวกเป็น็ แห่ง่ ๆ ไป
ป่า่ มีมี าก ภูเู ขาก็ม็ ีมี าก สนุกุ เลืือกหาที่่ว� ิเิ วกเพื่อ่� อัธั ยาศัยั ได้อ้ ย่า่ งสะดวกเป็น็ ที่่ๆ� ไป
ฉะนั้้�น พระธุุดงค์์จึึงมีีมากในแถบนั้้�น และมีีมากทั้้�งหน้้าแล้้งหน้้าฝน สมััยที่่�ท่่าน
อาจารย์์มั่่�นพัักอยู่� พระธุุดงค์์ทยอยกัันเข้้าออกวััดหนองผืือไม่่ค่่อยขาดแต่่ละวััน
ทั้้ง� มาจากป่า่ ทั้้ง� ลงมาจากภูเู ขาที่�บำเพ็ญ็ มาฟังั การอบรม ทั้้ง� ออกไปป่า่ และขึ้น� ภูเู ขา
เพื่�อสมณธรรม ทั้้�งมาจากอำเภอ จัังหวััดและภาคต่่างๆ มารัับการอบรมกัับท่่าน
มิิได้้ขาด ยิ่�งหน้้าแล้้งพระยิ่�งหลั่�งไหลมาจากที่่�ต่่างๆ ตลอดประชาชนจากอำเภอ
และจัังหวััดต่่างๆ ทั้้�งใกล้้และไกล พากัันมากราบเยี่�ยมและฟัังโอวาทท่่านมิิได้้ขาด
373
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทััตตเถระ
แต่่ล้้วนเดิินด้้วยเท้้าเปล่่ากัันทั้้�งนั้้�น นอกจากผู้�หญิิงที่�ไม่่เคยคิิดเดิินทางไกลและคน
แก่เ่ ท่่านั้้น� ที่่�ว่า่ จ้้างล้้อเกวียี นเขาไปส่ง่ ถึงึ วัดั หนองผืือ
ทางจากอำเภอพรรณนานิคิ มเข้า้ ไปถึงึ หมู่่�บ้า้ นหนองผือื ถ้า้ ไปทางตรง แต่ต่ ้อ้ ง
เดินิ ตัดั ขึ้น� หลังั เขาไปราว ๕๐๐ เส้น้ ถ้า้ ไปทางอ้อ้ มโดยไม่ต่ ้อ้ งขึ้น� เขาก็ร็ าว ๖๐๐ เส้น้
ผู้�ไม่่เคยเดิินทางไปไม่่ตลอด เพราะทางตรงไม่่มีีหมู่่�บ้้านในระหว่่างพอได้้อาศััยหรืือ
พัักแรม ส่่วนทางอ้้อมยัังพอมีีหมู่่�บ้้านบ้้างห่่างๆ ซึ่�่งไม่่ค่่อยสะดวกนััก พระที่�ไปหา
ท่า่ นต้อ้ งเดินิ ด้ว้ ยเท้า้ กันั ทั้้ง� นั้้น� เพราะไม่ม่ ีที างที่�รถยนต์พ์ อเข้า้ ไปได้้ แม้ร้ ถมีกี ็เ็ ฉพาะ
ที่�วิ่�งตามทางใหญ่่จากจัังหวััดถึึงตััวจัังหวััดเท่่านั้้�น ทั้้�งไม่่ค่่อยมีีมากเหมืือนสมััยนี้้�
ไปผิิดเวลาบ้า้ งก็็มีหี วัังตกรถและเสีียเวลาไปอีีกหนึ่�งวััน
พระธุดุ งค์์ปกติทิ ่า่ นชอบเดินิ ด้ว้ ยเท้้ากััน ไม่ช่ อบขึ้น� รถขึ้้น� รา เพราะไม่ส่ ะดวก
เกี่�ยวกับั คนมาก เวลาท่่านเดินิ ธุุดงค์์ท่า่ นถือื เป็็นความเพีียรไปพร้้อมในเวลานั้้�นด้ว้ ย
ไม่่ว่่าจะไปป่่าใดหรืือภููเขาลููกใด เพีียงตั้้�งความมุ่�งหมายไว้้แล้้วท่่านก็็เดิินจงกรม
ไปกัับการเดิินทางนั่่�นแล โดยไม่่คิิดว่่าจะถึึงหมู่่�บ้้านวัันหรืือค่่ำเพีียงไร ท่่านถืือ
เสียี ว่า่ ค่่ำที่่ไ� หนก็พ็ ักั นอนที่่น� ั่่น� ตื่น�่ เช้า้ ค่อ่ ยเดินิ ทางต่อ่ ไปถึงึ หมู่่�บ้า้ น แล้ว้ เข้า้ โคจร
บิณิ ฑบาตมาฉันั ตามมีตี ามเกิดิ ไม่ก่ ระวนกระวายในอาหารว่า่ ดีหี รืือเลวประการใด
เพีียงยัังอััตภาพให้้เป็็นไปในวัันหนึ่่�งๆ เท่่านั้้�น ท่่านถืือเป็็นความสบายสำหรัับ
ธาตุุขัันธ์์แล้ว้ จากนั้้น� ก็็เดิินทางต่่อไปอย่า่ งเย็น็ ใจจนถึึงที่่�หมาย
อัันดัับต่่อไป ท่่านเดิินเที่�ยวหาทำเลที่�เหมาะกัับอััธยาศััยจนกว่่าจะพบที่�
มุ่�งหมายไว้้ แต่่น้้ำเป็็นสิ่�งสำคััญในการพัักบำเพ็็ญ เมื่่�อได้้ทำเลที่่�เหมาะแล้้ว
จากนั้้�นก็็เร่่งความพากเพีียรเดิินจงกรมนั่่�งสมาธิิภาวนาทั้้�งกลางวัันกลางคืืน
มีสี ติปิ ระคองใจ มีปี ัญั ญาเป็น็ เครื่อ่� งรำพึงึ ในธรรมทั้้ง� หลายที่่ม� าสัมั ผัสั กับั อายตนะ
พยายามเกลี้�ยกล่่อมใจด้้วยธรรมที่่�ถููกกัับจริิต ให้้มีีความสงบเย็็นเป็็นสมาธิิ เมื่�่อ
374
ปัั จฉิิมสมััย
จิติ ถอนขึ้้น� มาจากสมาธิแิ ล้ว้ พิจิ ารณาธรรมทั้้ง� หลายโดยทางปัญั ญา ทั้้ง� ข้า้ งนอก
คืือทััศนีียภาพที่่�สััมผััสกัันอยู่�ตลอดเวลา ทั้้�งข้้างในคืือธาตุุขัันธ์์อายตนะที่�แสดง
อาการกระเพื่�อมตััวอยู่่�ทุุกขณะ ไม่่มีีเวลาสงบนิ่�งอยู่�ได้้ ว่่าเป็็นวิิปริิณามธรรม
มีคี วามแปรปรวนอยู่�เสมอมาและเสมอไป ใจไม่น่ ิ่่ง� นอนอยู่่�กับั อะไร ซึ่ง�่ จะเป็น็ เหตุุ
ให้้ติิดข้้องพััวพััน
กำหนดคลี่�คลายดููร่่างกายจิิตใจให้้เห็็นชััดด้้วยปััญญาจนรู้�เท่่าและปล่่อยวาง
ไปเป็็นระยะๆ ปััญญาทำการขุุดค้้นทั้้�งรากแก้้วรากฝอยและต้้นตอของกิิเลส
ทุกุ ประเภทไม่ล่ ดละ มีคี วามเพลิดิ เพลินิ อยู่่�กับั ความเพียี รสืืบเนื่อ่� งกับั ธรรมทั้้ง� หลาย
สิ่ง� ที่่ม� าสัมั พันั ธ์เ์ กี่ย� วข้อ้ งกับั ใจก็พ็ ิจิ ารณาลงในธรรม คืือไตรลักั ษณ์์ เพื่�อความรู้�แจ้ง้
และถอดถอนไปโดยลำดัับ เมื่�อมีีข้้อข้้องใจเกิิดขึ้�นที่�ไม่่แน่่ใจว่่าถููกหรืือผิิดก็็รีีบมา
เรียี นถามท่า่ น พอได้ร้ ับั คำชี้แ� จงเป็น็ ที่�แน่ใ่ จแล้ว้ ก็ก็ ลับั ไปบำเพ็ญ็ เพื่�อความก้า้ วหน้า้
ของจิติ ต่่อไป
พระธุุดงคกรรมฐานจำนวนมากที่�อาศััยอยู่่�กัับท่่านอาจารย์์มั่�นเพื่�อการศึึกษา
อบรม เมื่�อที่่�พัักในสำนัักท่่านมีีไม่่เพีียงพอ ท่่านก็็แยกย้้ายกัันไปอยู่�ในที่่�ต่่างๆ
โดยปลีกี ออกไปอยู่�ที่�ละองค์บ์ ้า้ ง ๒ องค์บ์ ้า้ ง ต่า่ งองค์ต์ ่า่ งไปเที่�ยวหาที่่�วิเิ วกสงัดั ของตน
และต่่างองค์์ต่่างอยู่�ตามหมู่่�บ้้านต่่างๆ ที่่�มีีอยู่�ในป่่าและในภููเขาซึ่�่งไม่่ห่่างจากสำนััก
ท่า่ นนััก พอไปมาหาสู่่�กันั ได้ส้ ะดวกราว ๖ - ๗ กิโิ ลเมตรบ้า้ ง ๘ - ๙ กิิโลเมตรบ้้าง
๑๑ - ๑๒ กิโิ ลเมตรบ้้าง ๑๕ - ๑๖ กิโิ ลเมตรบ้า้ ง หรืือราว ๒๐ - ๓๐ กิิโลเมตรบ้้าง
ตามแต่ท่ ำเลเหมาะกับั อัธั ยาศัยั ที่�อยู่�ไกลราว ๒๐ กิโิ ลเมตรขึ้น� ไป เวลามากราบเยี่�ยม
ท่่านก็็พัักค้้างคืืนฟัังการอบรมพอสมควรก่่อนแล้้วค่่อยกลัับไปที่่�พัักของตน
บางท่า่ นอาจจะไม่เ่ ข้า้ ใจว่่ากิโิ ลเมตรหนึ่�งมีปี ระมาณกี่�เส้น้ จึึงขอชี้แ� จงไว้พ้ ร้้อมนี้้ค� ืือ
กิโิ ลเมตรหนึ่�งมีี ๒๕ เส้น้ ๔ กิโิ ลเมตรก็เ็ ท่า่ กับั ๑๐๐ เส้น้ โปรดเทียี บตามหลักั เกณฑ์์
ที่�ให้ไ้ ว้้นี้้�
375
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทััตตเถระ
หนทางตามบ้้านป่่าบ้้านเขาไม่่เหมืือนทางถนนจากอำเภอไปสู่�อำเภอ จาก
จังั หวัดั ไปสู่่�จังั หวัดั ดังั ที่�เห็น็ ๆ กันั แต่เ่ ป็น็ ทางของชาวบ้า้ นป่า่ บ้า้ นเขา เขาเดินิ ท่อ่ งเที่�ยว
หากันั อย่า่ งนั้้น� มาดั้ง� เดิมิ และเป็น็ ความเคยชินิ ของเขาอย่า่ งนั้้น� นานวันั จึงึ จะไปหากันั
ครั้�งหนึ่่�ง ทางจึึงเต็็มไปด้้วยป่่าดงพงลึึกและขวากหนาม บางแห่่งถ้้าไม่่สัังเกต
ให้ม้ ากอาจเดินิ ผิดิ ทาง และหลงเข้า้ ป่า่ เข้า้ เขาซึ่ง่� ไม่ม่ ีหี มู่่�บ้า้ นเลยก็ไ็ ด้้ ระหว่า่ งทาง
บางตอนไม่ม่ ีหี มู่่�บ้า้ นคนเลย มีแี ต่ป่ ่า่ แต่เ่ ขาทั้้ง� นั้้น� และยาวตั้้ง� ๒๐ - ๓๐ กิโิ ลเมตร
ถึงึ จะพบหมู่่�บ้า้ นชาวป่า่ ชาวเขาก็ม็ ีี ระหว่า่ งทางนั้้น� สำคัญั มาก ถ้า้ เกิดิ ไปหลงทาง
เข้า้ แล้ว้ มีหี วังั นอนค้า้ งป่า่ ค้า้ งเขาและอดอาหารแน่น่ อน ทั้้ง� อาจไม่ถ่ ูกู หมู่่�บ้า้ นเลย
ก็็ได้้ นอกจากจะพบพวกนายพรานที่่�เที่่�ยวล่่าสััตว์์ และอาศััยเขาบอกทางหรืือ
เขานำออกไปหาทางไปยัังหมู่่�บ้้านจึึงจะพ้น้ ภัยั
วิิธีีฝึกทรมานแบบเด็ด็ เดี่�ยว
พระธุุดงคกรรมฐานผู้�หวัังในธรรมอย่่างยิ่�ง ท่่านรู้้�สึึกลำบากอยู่�ไม่่น้้อย
ในการอยู่� การบำเพ็ญ็ การเดิินทาง และการแสวงหาครููอาจารย์ผ์ู้�อบรมโดยถููกต้้อง
และราบรื่�นชื่�นใจ เช่น่ ท่า่ นอาจารย์ม์ั่�น มาพบเห็น็ ท่า่ นแล้ว้ ดีอี กดีใี จเหมือื นลูกู เล็ก็ ๆ
เห็น็ พ่อ่ แม่เ่ ราดีๆี นี่�เอง ทั้้ง� รักั ทั้้ง� เคารพทั้้ง� เลื่อ�่ มใส และอะไรๆ รวมเป็น็ ความไว้ว้ างใจ
หมดทุุกอย่า่ ง หรืือจะเรียี กว่่าหมดชีีวิติ จิิตใจรวมลงในท่า่ นองค์์เดียี วก็ถ็ ููก เพราะ
นิสิ ัยั พระธุดุ งคกรรมฐานมีคี วามเชื่อ�่ ถืือและเคารพรักั อาจารย์ม์ าก ขนาดสละชีวี ิติ
แทนได้โ้ ดยไม่อ่ าลัยั เสียี ดายเลย แม้จ้ ะแยกย้า้ ยกันั ไปอยู่�ในที่่ต� ่า่ งๆ ก็ต็ าม แต่ท่ ่า่ น
มีคี วามผููกพันั ในอาจารย์์มากผิดิ ธรรมดา
การอยู่�การบำเพ็ญ็ หรือื การไปมาแม้จ้ ะลำบาก ท่า่ นพอใจที่�จะพยายาม ขอแต่่
มีีครููอาจารย์์คอยให้้ความอบอุ่�นก็็พอ ความเป็็นอยู่�หลัับนอน การขบฉัันท่่านทนได้้
376
ปัั จฉิมิ สมััย
อดบ้า้ งอิ่�มบ้า้ งท่า่ นทนได้้ เพราะใจท่า่ นมุ่�งต่อ่ ธรรมเป็น็ สำคัญั กว่า่ สิ่ง� อื่น่� ใด บางคืืน
ท่่านนอนตากฝนทั้้�งคืืนทนหนาวจนตััวสั่่�นเหมืือนลููกนก ท่่านก็็ยอมทนเพราะ
ความเห็็นแก่่ธรรม เวลาท่่านสนทนาธรรมกัันเกี่�ยวกัับการบำเพ็็ญการพัักอยู่�ในที่�
ต่า่ งๆ กันั และการไปมาตามป่า่ ตามเขา รู้้�สึึกว่่าน่า่ ฟังั มาก ทั้้�งน่่าสงสารท่่านเหมือื น
สััตว์์อยู่�ในป่่าตััวหนึ่�ง ไม่่มีีราคาอะไรเลย เพราะความลำบากจนมุุม ที่�อยู่�หลัับนอน
ในบางครั้�งเหมืือนของสัตั ว์์ เพราะความจำเป็็นบัังคัับที่�จำต้อ้ งอดทน
การบำเพ็็ญท่่านมีีอุุบายวิิธีีต่่างๆ กัันไปตามจริิตนิิสััยชอบ คืืออดนอนบ้้าง
ผ่อ่ นอาหารบ้า้ ง อดอาหารบ้า้ ง กี่ค� ืืนหรืือกี่ว� ันั ตามแต่ค่ วามเหมาะสมกับั จริติ และ
ธาตุขุ ันั ธ์จ์ ะพอทนได้้ เดินิ จงกรมแต่ห่ ัวั ค่่ำตลอดสว่า่ งบ้า้ ง นั่่ง� สมาธิหิ ลายๆ ชั่่ว� โมง
บ้้าง นั่่�งสมาธิิแต่่หััวค่่ำจนสว่่างบ้้าง ไปนั่่�งสมาธิิอยู่�ทางเสืือเข้้าถ้้ำของมัันบ้้าง
ไปนั่่�งสมาธิิอยู่�ที่�ด่่านอัันเป็็นทางมาของเสืือบ้้าง ไปนั่่�งสมาธิิอยู่�ในป่่าช้้าที่่�กำลััง
เผาผีอี ยู่�ในวันั นั้้น� บ้า้ ง ไปนั่่ง� อยู่่�ริมิ เหวลึกึ ๆ บ้า้ ง กลางคืืนดึกึ ๆ เดินิ เที่่ย� วบนภูเู ขา
พอไปเจอทำเลเหมาะๆ คืือที่่�น่่ากลััวมากก็็นั่่�งสมาธิิอยู่�เสีียที่่�นั้้�นบ้้าง ไปนั่่�งสมาธิิ
ใต้้ร่่มไม้ก้ ลางภููเขาดึกึ ๆ คอยให้เ้ สืือมาที่่น� ั้้น� จิติ จะได้ส้ งบในขณะนั้้�นบ้้าง
วิธิ ีเี หล่า่ นี้้ท� ่า่ นมีคี วามมุ่�งหมายลงในจุดุ เดียี วกันั คือื เพื่�อทรมานจิติ ให้ห้ ายพยศ
ซึ่ง�่ ก็เ็ ป็น็ ไปตามความมุ่�งหมายจริงิ ๆ โดยมากท่า่ นได้อ้ ุบุ ายจากวิธิ ีเี หล่า่ นี้้� แต่ล่ ะวิธิ ีขี อง
แต่ล่ ะนิสิ ัยั ทำให้ท้ ่า่ นมีกี ำลังั ใจทำได้ต้ ามวิธิ ีที ี่่�ถูกู กับั จริติ นิสิ ัยั ของตน ฉะนั้้น� ท่า่ นจึงึ
ชอบอุุบายวิิธีีทรมานต่่างๆ กััน แม้้ท่่านอาจารย์์มั่่�นเองก็็เคยทำมา และส่่งเสริิม
พระที่่ฝ� ึกึ และทรมานโดยวิธิ ีตี ่า่ งๆ ว่า่ เป็น็ ผู้ฉ�้ ลาดฝึกึ อบรมตน วิธิ ีเี หล่า่ นี้้พ� ระธุดุ งค์์
ท่่านยัังทำของท่า่ นอยู่่�มิิได้้ลดละตลอดมา
การฝึกึ ตัวั ให้เ้ ป็น็ คนมีคี ุณุ ค่า่ ทำใจให้ม้ ีรี าคาย่อ่ มเป็น็ สิ่�งที่่�ฝืนื อยู่่�บ้า้ ง ความยาก
ลำบากนั้้�นไม่่สำคััญเท่่าผลที่�จะทำให้้เป็็นคนดีี มีีความสุุข มีีขื่�อมีีแป และมีีธรรม
377
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทัตั ตเถระ
เป็็นเครื่�องกำกัับรัักษา ไม่่ว่่าโลกหรือื ธรรมเคยถือื กันั มาอย่า่ งนั้้น� นอกจากสิ่�งของที่�
ใช้้การอะไรไม่่ได้้หมดความหมายไร้้ค่่าและคนตายแล้้วเท่่านั้้�นจึึงไม่่มีีการรัักษากััน
คนเรายัังมีีคุุณค่่าควรจะได้้รัับจากการปรัับปรุุงรัักษาอยู่� จึึงควรสงวนรัักษาตััว
อย่่างยิ่�ง ผลแห่่งการรัักษาจะยัังผู้้�นั้�นให้้เป็็นคนดีีมีีความสุุขความเจริิญ ทั้้�ง
ปััจจุุบัันและอนาคตไม่่มีีสิ้�นสุุด ดัังนั้้�น ที่�พระธุุดงค์์ท่่านปฏิิบััติิบำเพ็็ญโดยไม่่เห็็น
แก่ค่ วามยากลำบากมาเป็น็ อุปุ สรรค จึงึ เป็น็ การเบิกิ ทางเพื่�อความก้า้ วหน้า้ แห่ง่ ธรรม
ภายในใจ อันั เป็็นที่่�น่า่ กราบไหว้บ้ ูชู าอย่า่ งยิ่�ง
ตราบใดที่่�ยัังมีีผู้�้สนใจและปฏิิบััติิธรรมสมควรแก่่ธรรมอยู่� พระศาสนาก็็ยััง
ดำรงคงอยู่่�กัับโลกตลอดไป และแสดงผลให้้โลกที่่�ใคร่่ต่่อธรรมเห็็นอยู่่�ตามลำดัับ
ที่่�ปฏิิบััติิได้้ ตรงกัับหลัักพระพุุทธศาสนาที่่�พระพุุทธเจ้้าทรงเป็็นผู้�้ทำจริิง รู้้�จริิง
และสอนโลกด้ว้ ยธรรมจริงิ ผู้เ้� ชื่อ�่ ถืือศาสนาก็เ็ ป็น็ ผู้ท้� ำจริงิ เพื่อ่� ความรู้้�จริงิ เห็น็ จริงิ
ไม่่เหลาะแหละย่่อหย่่อนอ่่อนความสามารถ อัันเป็็นการกดถ่่วงและลดคุุณค่่า
ของพระศาสนาลงให้้พาหิิรชนเขาดููถููกเหยีียดหยามดัังที่่�ทราบกัันอยู่� เพราะ
ศาสนาที่ �แท้้จริิงเป็็นคุุณธรรมที่ �ควรนำออกแสดงได้้อย่่างเปิิดเผยทั่ �วไตรโลกธาตุุ
โดยไม่่มีีความสะท้้านหวั่�นไหวว่่าไม่่จริิง เพราะเป็็นธรรมที่�จริิงตามหลัักธรรมชาติิ
ด้ว้ ยศาสดาที่�สอนก็เ็ ป็น็ ผู้�บริสิ ุทุ ธิ์แ� ละทรงสอนตามความจริงิ แห่ง่ ธรรมด้ว้ ย นอกจาก
จะไม่่สนใจหรืือไม่่สามารถค้้นให้้ถึึงความจริิงตามที่�ศาสนาสอนไว้้เท่่านั้้�น จึึงอาจ
เป็น็ ไปตามความรู้�ความเห็็นที่�ไม่่มีีประมาณของแต่่ละหัวั ใจที่่�มีธี รรมชาติิหนึ่�งปิิดบังั
อย่า่ งลึกึ ลับั และฝังั ลึกึ อยู่�ในใจ ทั้้ง� ปกปิดิ ดวงใจไว้ต้ ลอดกาล ซึ่ง�่ ศาสนาแทงทะลุปุ รุโุ ปร่ง่
ไปหมดแล้้ว
ขออภััยที่�เขีียนเลยเถิิดไปบ้้างตามนิิสััยของคนไม่่มีีหลัักยึึดที่�แน่่นอน ขอย้้อน
อธิิบายวิธิ ีฝี ึึกทรมานต่า่ งๆ ที่�พระธุุดงค์ท์ ่า่ นชอบทำเป็น็ ประจำนิิสััยตลอดมาอีกี เล็็ก
น้้อย พอทราบความมุ่�งหมายและผลที่�เกิดิ จากวิธิ ีนี ั้้น� ๆ บ้า้ ง
378
ปัั จฉิิมสมััย
การฝึึกแต่่ละวิิธีีท่่านเห็็นผลประจัักษ์์ใจเป็็นลำดัับ คืือทำให้้จิิตที่่�มีีความพยศ
ลำพองเพราะร่า่ งกายมีกี ำลังั มาก ให้ล้ ดลงด้ว้ ยวิธิ ีผี ่อ่ นอาหาร อดอาหารหรือื อดนอน
ตลอดการหักั โหมด้ว้ ยวิธิ ีตี ่า่ งๆ คือื เดินิ จงกรมนานๆ บ้า้ ง นั่�งสมาธิภิ าวนานานๆ บ้า้ ง
เพื่่�อใจจะได้้มีีกำลัังก้้าวหน้้าไปตามแถวแห่่งธรรมด้้วยความสะดวก เพื่�่อใจที่่�
หวาดกลััวต่่ออัันตรายมีีเสืือหรืือผีีเป็็นต้้น แล้้วย้้อนเข้้ามาสู่่�ภายในอัันเป็็นที่่�
สถิติ อยู่�ของใจอย่า่ งแท้จ้ ริงิ จนเกิดิ ความสงบและกล้า้ หาญขึ้้น� มา ซึ่ง�่ เป็น็ การบรรเทา
หรืือกำจััดความหวาดกลััวต่่างๆ เสีียได้้ เพื่�่อจิิตได้้รู้�กำลัังความสามารถของตน
ในเวลาเข้้าที่่�คัับขัันคืือความจนตรอกจนมุุม หรืือคราวเกิิดทุุกขเวทนากล้้าจน
ถึงึ เป็็นถึึงตายจริงิ ๆ จะมีที างต่อ่ สู้�เพื่อ�่ ชััยชนะเอาตััวรอดได้้
ตามปกติถิ ้า้ ไม่เ่ ข้า้ ที่่ค� ับั ขันั สติปิ ัญั ญาไม่ค่ ่อ่ ยเกิดิ และไม่อ่ าจรู้้�ความสามารถ
ของตน การหาวิธิ ีที รมานต่า่ งๆ ตามจริติ นิสิ ัยั และความแยบคายของแต่ล่ ะรายนั้้น�
เป็น็ วิธิ ีฝี ึกึ ซ้อ้ มสติปิ ัญั ญาให้ม้ ีคี วามสามารถอาจหาญและทราบกำลังั ของตนได้ด้ ีี
ไม่่สะทกสะท้้านต่่อเหตุุการณ์์ต่่างๆ ที่่�อาจเกิิดขึ้้�นได้้ไม่่เลืือกกาลสถานที่่� ผลที่�
ปรากฏแก่ผู่้�ชอบฝึกึ ทรมานตนด้ว้ ยวิธิ ีตี ่า่ งๆ คือื ผู้�ที่�เคยกลัวั ผีมี าดั้ง� เดิมิ ก็ห็ ายกลัวั ผีไี ด้้
ด้้วยวิิธีีฝืืนใจเข้้าไปเยี่�ยมป่่าช้้า ผู้�เคยกลััวสััตว์์ร้้ายต่่างๆ มีีเสืือเป็็นต้้น ก็็หายกลััวได้้
ด้ว้ ยวิธิ ีฝี ืนื ใจเข้า้ ไปอยู่�ในที่�เปลี่�ยวอันั เป็น็ ที่่�น่า่ กลัวั ผู้้�มักั เห็น็ แก่ป่ ากแก่ท่ ้อ้ งชอบโลเล
ในอาหารปััจจััย ก็็บรรเทาหรืือหายเสีียได้้ด้้วยการผ่่อนอาหารหรืืออดอาหาร ตาม
ปกติินิิสััยของคนเราโดยมากย่่อมชอบอาหารดีีๆ รัับประทานได้้มากๆ ถืือว่่าเป็็น
ความสุขุ เพราะถูกู กับั ใจ ผู้้�มักั โลภไม่เ่ คยมีคี วามพอดีแี อบซ่อ่ นอยู่่�ด้ว้ ยได้เ้ ลย แม้ใ้ จ
จะทุุกข์์เพีียงไรก็็ไม่่ค่่อยสนใจคิิดว่่ามีีสาเหตุุเป็็นมาจากอะไร แต่่ผู้้�ปฏิิบััติิธรรม
เพื่�่อความรู้�สิ่�งเกี่�ยวข้้องกัับตนอัันมีีมากมายและต่่างๆ กััน จำต้้องพิิจารณา
และทรมานกัันบ้า้ ง เพื่่อ� รู้�ฤทธิ์ข� องกัันและกััน
ดังั นั้้น� พระธุุดงค์บ์ างองค์์ท่า่ นจึึงทรมานท่่านจนเป็็นที่่�น่่าสงสารอย่า่ งจัับใจก็็มีี
379
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
คือื อาหารดีๆี ตามสมมุตุ ินิ ิยิ มที่่�ท่า่ นได้ม้ าหรือื มีผีู้�นำมาถวาย พอเห็น็ จิติ แสดงอาการ
อยากได้้จนเป็็นที่่�น่่าเกลีียดอยู่�ภายใน ท่่านกลัับทรมานใจเสีียไม่่ยอมเอาอาหาร
ชนิิดนั้้�น แต่ก่ ลับั ไปเอาชนิิดที่่�จิติ ไม่ต่ ้อ้ งการไปเสียี อย่า่ งนั้้น� ถ้า้ จิิตต้อ้ งการมากท่า่ น
ก็็เอาแต่่เพีียงเล็็กน้้อยหรืือบางคราวท่่านบัังคัับให้้ฉัันข้้าวเปล่่าๆ ทั้้�งที่�อาหารมีีอยู่�
อย่า่ งนี้้ก� ็ม็ ีี อาหารบางชนิดิ เป็็นคุุณแก่ร่ ่่างกาย แต่่กลับั เป็น็ ภััยแก่ใ่ จ คือื ทัับถมจิิตใจ
ภาวนายากหรืือไม่่ก้้าวหน้้าเท่่าที่�ควร ทั้้�งที่�ทำความเพีียรดัังที่�เคยทำมาเป็็นประจำ
เมื่่�อทราบว่่าเป็็นเพราะเหตุุใดจิิตจึึงไม่่ก้้าวหน้้า ท่่านก็็พยายามตััดต้้นเหตุุนั้้�น
ออกไป โดยไม่่ยอมเสีียดายและตามใจที่่�เป็็นเจ้้ากิิเลสตััวโลโภ สมกัับท่่านมาฝึึก
ทรมานใจกับั ครูอู าจารย์จ์ ริงิ ๆ มิไิ ด้ป้ ล่อ่ ยตามใจที่่เ� คยเอาแต่ใ่ จตัวั มาจนเป็น็ นิสิ ัยั
การฉันั ท่า่ นก็ฝ็ ึกึ ให้ม้ ีปี ระมาณและขอบเขตจำกัดั การหลับั นอน ท่า่ นก็ฝ็ ึกึ ให้้
นอนและตื่น่� ตามเวลาที่่ก� ำหนดไว้้ ไม่ป่ ล่อ่ ยให้น้ อนตามใจชอบหรืือตามยถากรรม
การไปมาในทิิศทางใดควรหรืือไม่่ควรท่่านก็็ฝึึก แม้้ไม่่ผิิดพระวิินััยแต่่ผิิดธรรม
ท่่านก็็บัังคัับไม่่ให้้ฝ่่าฝืืนในสิ่ �งที่่�เห็็นว่่าไม่่ควรนั้้�นๆ การพยายามปลููกธรรมให้้
เจริญิ รุ่�งเรืืองขึ้้น� โดยลำดับั ภายในใจไม่ใ่ ห้เ้ สื่อ่� มทรามลง จึงึ แสนปลูกู ยากอย่า่ งยิ่ง�
แทบพููดได้้ว่า่ ไม่ม่ ีีอะไรจะลำบากยากเย็น็ เสมอเหมืือนเลย
ส่่วนการปลููกโลก ผู้�เขีียนอยากจะพููดว่่า มัันคอยแต่่จะแย่่งเกิิดและเจริิญขึ้�น
เพื่�อทำลายจิติ ใจเราอยู่่�ทุกุ ขณะที่�เผลอ จนไม่ช่ นะที่�จะปราบปรามมันั เพียี งนาทีหี นึ่�ง
มันั ก็แ็ อบเข้า้ มาเกิิดและเจริญิ ในใจเสียี แล้ว้ ไม่่รู้�ว่ากี่�ประเภท โดยมากก็็เป็น็ ประเภท
สังั หารทำลายตัวั เรานั่่น� แล มันั เกิดิ และเจริญิ เร็ว็ ที่่ส� ุดุ ชั่่ว� พริบิ ตาเดียี วเท่า่ นั้้น� ก็ม็ อง
ไม่ท่ั่่ว� ตามแก้ไ้ ม่ท่ ันั สิ่ง� ที่่เ� กิดิ ง่า่ ยแต่ท่ ำลายยากคืือต้น้ ราคะตัณั หาตัวั ทำความพินิ าศ
บาดหััวใจ นี่่�แลเป็็นสิ่�งที่่�เก่่งกล้้าสามารถกว่่าอะไรในโลก ไม่่ว่่าท่่านว่่าเราต่่างก็็
ชอบมันั เสียี ด้ว้ ย มันั จึงึ ได้ใ้ จและก่อ่ ความพินิ าศให้โ้ ลกอย่า่ งไม่ม่ ีปี ระมาณและไม่่
เกรงขามใครเลย ที่่ม� ีกี ลัวั อยู่่�บ้า้ งก็ผ็ ู้้�มีธี รรมในใจ และที่่ก� ลัวั จริงิ ๆ คืือพระพุทุ ธเจ้า้
380
ปัั จฉิิมสมััย
และพระอรหัันต์์ท่่านเท่่านั้้�น มัันไม่่กล้้าเข้้าไปแอบได้้ เพราะท่่านทำลายโรงลิิเก
ละครและโรงอะไรๆ ของมันั พังั พินิ าศไปหมดแล้ว้ มันั จึงึ กลับั มาเล่น่ งานกับั พวกเรา
ผู้้�ยังั อยู่�ใต้อ้ ำนาจของมััน
พระธุุดงค์์ท่่านแทบเป็็นแทบตายในการฝึึกทรมานตน ก็็เพราะกิิเลส
สองสามตััวนี่่�แลเป็็นเหตุุ และทำการกีีดขวางถ่่วงใจท่่านให้้ได้้รัับความลำบาก
แม้้เปลี่ �ยนเพศเป็็นพระมีีผ้้าเหลืืองซึ่�่งเป็็นเครื่ �องหมายของท่่านผู้ �ชนะมารมาแล้้ว
มาครองประกาศตัวั แต่ก่ ิเิ ลสประเภทนี้้ม� ันั ยังั ไม่ย่ อมเกรงกลัวั ท่า่ นบ้า้ งเลย แถมมันั ยังั
พยายามตามฉุุดลากท่่านให้้เปลื้�องผ้้าเหลืืองอยู่�ตลอดไป ไม่่ยอมปล่่อยตััวเอาง่่ายๆ
ทั้้ง� ไม่เ่ ลือื กวัยั เสียี ด้ว้ ย ท่า่ นจึงึ จำต้อ้ งตะเกียี กตะกายด้ว้ ยการฝึกึ ทรมานโดยวิธิ ีตี ่า่ งๆ
ที่่�เห็็นว่่าเป็็นวิิธีีกำจััดมัันออกจากใจได้้ ยากก็็ทน ลำบากก็็ทำ ทุุกข์์ก็็ต้้องต่่อสู้�
ไม่่ยอมถอยหลััง เดี๋๋ย� วมัันจะหััวเราะเยาะเข้า้ อีกี ยิ่ง� ขายทั้้�งหน้า้ ขายทั้้ง� ผ้า้ เหลืือง
ขายทั้้ง� เพศนักั บวชที่่เ� ป็น็ เพศแห่ง่ นักั ต่อ่ สู้�ไม่ย่ อมจนมุมุ และขายทั้้ง� ศาสนาซึ่ง�่ เป็น็
หลัักใหญ่่ของมวลมนุุษย์์ ยิ่�งเป็็นความเสีียหายอย่่างใหญ่่หลวง เมื่�อเป็็นเช่่นนี้้�
ก็็จำต้้องพลีีชีีพเพื่�อกู้�หน้้า กู้้�ผ้้าเหลืือง กู้�เพศแห่่งนัักบวช และกู้�พระศาสนา
และองค์พ์ ระศาสดาไว้้ ดีีกว่า่ จะตายแบบล่่มจมป่่นปี้้�
เหล่่านี้้�เป็็นอุุบายที่่�พระธุุดงค์์ท่่านนำมาพร่่ำสอนตััวเพื่�่อความกล้้าหาญ
ชาญชััย เทิิดไว้้ซึ่�่งธรรมดวงเลิิศ อัันจัักนำให้้ถึึงแดนประเสริิฐพ้้นทุุกข์์ไปได้้
ในวัันหนึ่่�งโดยไม่่สงสััย เพราะทางพ้้นทุุกข์์ถึึงความเป็็นผู้้�ประเสริิฐมีีอยู่่�กัับ
ศาสนธรรมที่่ป� ระทานไว้น้ี้้เ� ท่า่ นั้้น� ที่่เ� ป็น็ ทางตรงแน่ว่ ต่อ่ ความพ้น้ ทุกุ ข์โ์ ดยประการ
ทั้้ง� ปวงไม่ส่ งสัยั ไม่ม่ ีอี ยู่�ในที่�อื่�นใดที่�จะพอหลบหลีกี ปลีกี ตัวั และผ่อ่ นคลายไปได้โ้ ดย
ไม่่ต้้องลำบากในการขวนขวาย นอกนั้้�นเต็็มไปด้้วยขวากหนามที่�จะคอยทิ่�มแทง
ร่่างกายจิิตใจให้้เป็็นทุุกข์์จนหาที่�ปลงวางไม่่ได้้ตลอดกััปกััลป์์ ไม่่มีีประมาณว่่าจะ
ผ่่านพ้้นไปได้้
381
ประวัตั ิิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
แม้ท้ ่า่ นอาจารย์ม์ั่�นก่อ่ นหน้า้ ท่า่ นจะปรากฏองค์ข์ึ้น� มา ให้พ้ วกเราได้ก้ ราบไหว้้
เป็็นขวััญใจ และเป็็นอาจารย์์สั่�งสอนบรรดาศิิษย์์ ท่่านก็็เคยเป็็นมาแล้้วชนิิดตาย
ไม่่มีีป่่าช้้า คืือสิ้�นลมที่�ไหนปล่่อยร่่างกัันที่�นั่�น ไม่่อาลััยเสีียดายชีีวิิตยิ่�งกว่่าธรรม
ดัังที่�เขีียนผ่่านมาบ้้างแล้้ว เวลาเป็็นอาจารย์์สั่�งสอนศิิษย์์ ท่่านสั่�งสอนอย่่างเด็็ดๆ
เผ็ด็ ๆ ร้อ้ นๆ ด้ว้ ยอุบุ ายอันั แหลมคมตามแนวทางท่า่ นเคยดำเนินิ และเห็น็ ผลมาแล้ว้
นั่�นแล ท่า่ นสั่ง� สอนแบบปลุกุ จิติ ปลุกุ ใจ และฟื้้น� ฟูคู วามฉลาดให้ท้ ันั กับั กลมารยา
ของกิิเลสที่่�เคยเป็็นนายบนหััวใจคนมานาน เพื่่�อการถอดถอนทำลายกิิเลสออก
ให้ห้ มด จะได้ห้ มดโทษหมดภัยั อยู่�สบาย ไปอย่า่ งผู้้�สิ้น� ทุุกข์์ ไม่ต่ ้อ้ งมีกี ารวกเวียี น
เปลี่่ย� นภพเปลี่่ย� นชาติิ แต่ค่ วามทุกุ ข์์ที่่ฝ� ังั อยู่�ในใจไม่ย่ อมเปลี่่ย� น
แม้จ้ ะเปลี่่ย� นภพกำเนิดิ ไปสักั เท่า่ ไร ก็็เท่่ากับั เปลี่่�ยนเครื่�อ่ งมืือสังั หารตนอยู่�
นั่่�นเอง จึึงไม่่ควรยิินดีีในการเกิิดเป็็นนั่่�นเป็็นนี่่� อัันเป็็นลัักษณะนัักโทษย้้ายที่่�อยู่�
หลับั นอนในเรืือนจำซึ่ง�่ ไม่ม่ ีอี ะไรดีขี ึ้้น� เลย การเกิดิ ตายนักั ปราชญ์ท์ ่า่ นถืือเป็น็ ภัยั
โดยจริงิ ใจ เหมืือนย้า้ ยที่่ท�ี่่ถ� ูกู ไฟไหม้้ แม้จ้ ะย้า้ ยที่่อ� ยู่�ไปไหนก็ไ็ ม่พ่ ้น้ จากการระวังั ภัยั
อยู่�นั่�นเอง เหล่่านี้้�นำมาลงเพีียงเล็็กน้้อยสำหรัับโอวาทที่่�ท่่านอาจารย์์มั่�นสั่�งสอน
พระธุดุ งค์์ตลอดมา ที่�นำมาลงบ้า้ งนี้้�พอเป็็นคติิแก่่ท่า่ นที่�ชอบในอุบุ ายท่่าน
การให้้โอวาทวัันทำอุุโบสถและวัันประชุุมฟัังธรรมโดยเฉพาะ มีีน้้ำหนััก
แห่่งธรรมต่่างกัันอยู่�มาก วันั อุโุ บสถมีีพระมามากจากสำนักั ต่่างๆ ราว ๔ - ๕๐ องค์์
การสั่ง� สอนแม้จ้ ะเด็ด็ เดี่่ย� วและลึกึ ซึ้้ง� ก็ไ็ ม่เ่ หมืือนวันั ประชุมุ ธรรมในสำนักั ท่า่ นโดย
เฉพาะ วัันประชุุมรู้้�สึึกเด็็ดและซึ้้�งจริิงๆ อำนาจแห่่งธรรมที่่�แสดงออกแต่่ละครั้�ง
ขณะท่่านให้้โอวาท ในความรู้้�สึึกของผู้�้ฟัังทั่่�วๆ ไปประหนึ่่�งโลกธาตุุดัับสนิิทไป
ตามกิิเลสที่่�ท่่านเทศน์์ขัับไล่่ออกจากดวงใจพระธุุดงค์์ ปรากฏเฉพาะธรรมกัับ
ใจที่่�เข้้าสััมผััสกัันอยู่�ขณะนั้้�นเท่่านั้้�น เป็็นความซาบซึ้้�งตรึึงใจและอััศจรรย์์อย่่าง
บอกไม่ถ่ ููก แม้้หลังั จากนั้้�นยัังปรากฏเหมืือนไม่่มีีอะไรเหลืืออยู่�ในใจ จิติ หมอบอยู่�
382
ปัั จฉิิมสมััย
เป็็นเวลาหลายวััน เพราะอำนาจธรรมที่่�ท่่านแสดงอย่่างเผ็็ดร้้อน ประหนึ่�งท่่าน
ท้้าทายกิิเลสทั้้�งหลาย พอผ่่านไปหลายวัันกิิเลสค่่อยๆ โผล่่หน้้าออกมาทีีละน้้อยๆ
นานไปพองตััวขึ้�นอีีก พอดีีถึึงวัันประชุุมท่่านก็็ปราบให้้อีีก พอบรรเทาเบาบางให้้
สบายใจไปได้เ้ ป็น็ ระยะๆ
ด้ว้ ยเหตุุดัังกล่่าวมา พระธุุดงค์์ทั้้�งหลายผู้�้ใคร่่ต่อ่ ธรรมแดนพ้้นทุุกข์์ จึงึ มีใี จ
ผููกพัันในอาจารย์์มากผิิดธรรมดา เพราะการถอดถอนกิิเลสนั้้�นทั้้�งทำโดยลำพััง
ตนเอง ทั้้ง� มีสี ่ว่ นเกี่ย� วข้อ้ งกับั อาจารย์ผ์ ู้ค้� อยให้อ้ ุบุ ายด้ว้ ยอย่า่ งแยกไม่อ่ อก บางครั้ง�
พระไปบำเพ็็ญเพีียรอยู่�โดยลำพััง พอเกิิดข้้อข้้องใจซึ่่�งเป็็นเรื่�องของกิิเลสขึ้�นมา
ไม่่สามารถแก้้ไขโดยลำพัังได้้ ต้้องรีีบมาเล่่าถวายอาจารย์์เพื่�อท่่านได้้ชี้�แจงให้้ฟััง
พอมาเล่่าถวาย ท่่านก็็อธิิบายให้้ฟัังตามสาเหตุุนั้้�นๆ ย่่อมได้้สติิและหายสงสััยไป
ในขณะนั้้�นนั่�นเอง บางครั้�งกำลัังเกิิดความสงสััยวุ่�นวายอยู่่�กัับจุุดใดจุุดหนึ่่�งที่่�
สลัับซัับซ้้อน เหลืือที่่�จะแก้้ให้้ตกได้้โดยลำพัังสติิปััญญาของตน พอท่่านอธิิบาย
ธรรมไปถึงึ จุดุ นั้้น� ปรากฏเหมืือนท่า่ นเข้า้ ไปทำลายความสงสัยั ของตนเสียี ได้้ และ
ผ่า่ นไปได้้ในขณะนั้้�นเป็็นพักั ๆ
ในวงพระปฏิิบััติิระหว่่างเพื่�อนนัักปฏิิบััติิด้้วยกััน และระหว่่างลููกศิิษย์์กัับ
อาจารย์จ์ ะทราบภูมู ิขิ องกันั และกันั ได้้ และทำให้เ้ กิดิ ความเคารพเลื่�อมใสต่อ่ กันั มาก
ย่่อมทราบจากการสนทนาธรรมกัันทางภาคปฏิิบััติิ เมื่่�อเล่่าความจริิงที่่�จิิตประสบ
และผ่่านไปสู่่�กัันฟััง ย่่อมทราบถึึงภููมิิจิิตภููมิิธรรมของผู้้�นั้�นทัันทีีว่่าอยู่�ในภููมิิใด
บรรดาศิิษย์์ที่่�ทราบภููมิิของอาจารย์์ได้้ ย่่อมทราบในขณะที่่�เล่่าธรรมภายในจิิต
ของตนถวายท่า่ น หรืือเล่่าตอนที่่จ� ิติ ติดิ ขััดอยู่่�กับั อารมณ์์ที่่�ยังั แยกจากกันั ไม่่ออก
ว่า่ จะควรปฏิบิ ัตั ิติ ่อ่ กันั อย่า่ งไร ถ้า้ อาจารย์เ์ ป็น็ ผู้้�รู้�หรือผ่า่ นไปแล้ว้ ท่า่ นจะต้อ้ งอธิบิ าย
เพิ่่�มเติิมต่่อจากที่่�ตนเล่่าถวายท่่านแล้้วนั้้�น หรืือชี้้�แจงตอนที่่�ตนกำลัังติิดขััดอยู่�
ให้้ทะลุปุ รุโุ ปร่่งอย่่างไม่่มีีที่่ข� ััดข้อ้ งต้อ้ งติใิ ดๆ เลย
383
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
อีีกประการหนึ่ �งลููกศิิษย์์เกิิดความสำคััญตนผิิดคิิดว่่าตนผ่่านพ้้นไปโดยสิ้ �นเชิิง
แล้ว้ แต่ท่ ่า่ นทราบว่า่ เป็น็ ความเห็น็ ที่่�ยังั ไม่ต่ รงตามความเป็น็ จริงิ ที่่�ท่า่ นผู้�เห็น็ มาโดย
ถูกู ต้อ้ ง ท่า่ นจำต้อ้ งอธิบิ ายเหตุผุ ลและชี้แ� จงให้ฟ้ ังั ตามจุดุ ที่�ผู้�นั้น� สำคัญั ผิดิ จนยอมรับั
เหตุุผลอัันถููกต้้องจากท่่านเป็็นตอนๆ ไปจนถึึงที่�ปลอดภััย เมื่�่อต่่างได้้สนทนากััน
ตามจุดุ ต่า่ งๆ แห่ง่ ธรรมจนเป็น็ ที่่ท� ราบและลงกันั ได้้ ย่อ่ มยอมรับั ความจริงิ จากกันั
โดยไม่่มีีอะไรมาประกาศยืืนยััน เพราะหลัักความจริิงเป็็นเครื่่�องยืืนยัันกััน
พร้อ้ มมูลู แล้ว้ นี่่แ� ลเป็น็ หลักั พิสิ ูจู น์ภ์ ูมู ิขิ องนักั ปฏิบิ ัตั ิธิ รรมด้ว้ ยกันั ว่า่ ท่า่ นผู้ใ�้ ดอยู่�
ในภูมู ิจิ ิติ ภูมู ิธิ รรมขั้้น� ใด นับั แต่ข่ั้้น� อาจารย์ล์ งมาหาพระปฏิบิ ัตั ิทิ ั่่ว� ๆ ไป ท่า่ นทราบ
กันั ได้ด้ ้ว้ ยหลักั ฐานดังั กล่า่ วมา ส่ว่ นการทราบด้ว้ ยญาณวิถิ ีนี ั้้น� เป็น็ เรื่อ�่ งภายในอีกี
ขั้้น� หนึ่่ง� ผู้เ�้ ขียี นไม่อ่ าจนำมายืืนยันั จึงึ ขอมอบไว้ก้ ับั ท่า่ นผู้้�มีคี วามชำนาญในทางนี้้�
เป็น็ กรณีพี ิเิ ศษ จะพึงึ ปฏิบิ ัตั ิิเองเป็็นรายๆ ไป
ที่่�บรรดาศิิษย์์มีีความเคารพเลื่�่อมใสท่่านอาจารย์์มั่่�นอย่่างถึึงใจ ฝากเป็็น
ฝากตายถวายชีีวิิตจริิงๆ เพราะความใกล้้ชิิดสนิิททั้้�งภายนอกภายใน เกี่ �ยวกัับ
การสนทนากับั ท่า่ นอยู่�เสมอนั่่น� แล ทำให้จ้ ิติ ยอมรับั ความจริงิ จากท่า่ นอย่า่ งสนิทิ
และตายใจ มิิได้้เป็็นแบบสัักแต่่ว่่าเห็็น ได้้ยิินคำเล่่าลืือจากที่่�ใกล้้ที่่�ไกลแล้้ว
เชื่อ�่ สุ่�มๆ ไปอย่า่ งนั้้น� เฉพาะผู้�เขียี นซึ่ง�่ เป็น็ พระที่่�มีที ิฐิ ิจิ ัดั ไม่ย่ อมลงใครเอาง่า่ ยๆ แล้ว้
ยอมรัับว่่าเป็็นตััวเก่่งที่่�น่่ารำคาญและน่่าเกลีียดอยู่ �ไม่่น้้อยผู้ �หนึ่ �งในการโต้้เถีียงกัับ
ท่า่ นอาจารย์ม์ั่�น เป็น็ นักั โต้เ้ ถียี งจนลืมื สำนึกึ ตัวั ว่า่ เวลานี้้เ� รามาในนามลูกู ศิษิ ย์เ์ พื่�อศึกึ ษา
ธรรมกับั ท่า่ น หรือื มาในนามอาจารย์เ์ พื่�อสอนธรรมแก่ท่ ่า่ นเล่า่ อย่า่ งนี้้ก� ็ม็ ีใี นบางครั้ง�
แต่ก่ ็ย็ ังั ภูมู ิใิ จในทิฐิ ิขิ องตนที่่ไ� ม่ย่ อมเห็น็ โทษและกลัวั ท่า่ น แม้ถ้ ูกู ท่า่ นสับั เขก
ลงจนกะโหลกศีรี ษะจะไม่่มีชี ิ้้�นต่อ่ กัันเวลานั้้�น หลักั ใหญ่ก่ ็็เพื่่�อทราบความจริิงว่่า
จะมีอี ยู่่�กับั ทิฐิ ิเิ รา หรืือจะมีอี ยู่่�กับั ความรู้�ความฉลาดของท่า่ นผู้เ�้ ป็น็ อาจารย์์ ขณะที่่�
กำลัังโต้้แย้้งกัันอยู่�อย่่างชุุลมุุนวุ่�นวาย แต่่ทุุกครั้�งที่่�โต้้กัันอย่่างหนััก ความจริิง
384
ปัั จฉิิมสมััย
เป็็นฝ่่ายท่่านเก็็บกวาดไว้้หมด แต่่ความเหลวไหลไร้้ความจริิงมากองอยู่่�กัับเรา
ผู้ไ�้ ม่เ่ ป็น็ ท่า่ ที่่เ� หลืือแต่ใ่ จสู้้�จนไม่รู่้�จักั ตาย พอโต้เ้ ถียี งกับั ท่า่ นยุตุ ิลิ ง เราเป็น็ ฝ่า่ ยนำไป
ขบคิิดเลืือกเฟ้้นและยอมรัับความจริิงของท่่านไปเป็็นตอนๆ ส่่วนใดที่�เราเหลว
ก็ก็ ำหนดโทษของตนไว้แ้ ละยอมรับั ความจริงิ จากท่า่ นด้ว้ ยการเทิดิ ทูนู บนเศียี รเกล้า้
ตอนใดที่�ไม่่เข้้าใจซึ่่�งยัังลงกัันไม่่ได้้ วัันหลัังมีีโอกาสขึ้�นไปโต้้กัับท่่านใหม่่ แต่่ทุุกครั้�ง
ต้้องศีีรษะแตกลงมาด้้วยเหตุุผลของท่่านมััดตััวเอา แล้้วอมความยิ้�มในธรรม
ของท่่านลงมา
องค์์ท่่านเองทั้้�งที่�ทราบเรื่�องพระบ้้าทิิฐิิจััดได้้ดีี แทนที่�จะดุุด่่าหรืือหาอุุบาย
ทรมานให้ห้ ายบ้า้ เสียี บ้า้ ง แต่ข่ ณะที่่�ท่า่ นมองหน้า้ เราทีไี รอดยิ้ม� ไม่ไ่ ด้้ ท่า่ นคงนึกึ หมั่�นไส้้
หรือื นึกึ สงสารคนแสนโง่่ แต่ช่ อบต่่อสู้�แบบไม่รู่้�จักตาย ผู้�เขียี นจึึงมิใิ ช่่คนดีมี าแต่่เดิิม
แม้้กระทั่�งปััจจุุบัันนี้้� ขนาดอาจารย์์ยัังกล้้าต่่อสู้�ไม่่ละอายตััวเองเลย แต่่ดีีอย่่างหนึ่�ง
ที่�ได้ค้ วามรู้�แปลกๆ จากวิธิ ีนี ั้้น� มาเป็น็ คติสิ อนตนเรื่�อยมาจนทุกุ วันั นี้้� ท่า่ นเองก็ไ็ ม่เ่ คย
ถือื สาอะไรเลย นอกจากนึกึ ขันั ไปด้ว้ ยเท่า่ นั้้น� เพราะนานๆ จะมีพี ระหัวั ดื้อ� มากวนใจ
เสีียครั้�งหนึ่�ง ปกติิไม่่ค่่อยมีีท่่านผู้�ใดมาสนทนาและถกเถีียงท่่าน พอให้้พระเณรใน
วััดตื่�นตกใจและงงไปตามๆ กันั บ้้างเลย
หลัังจากที่่�ท่่านผ่่านดงหนาป่่าทึึบ คืือ วััฏฏวนที่่�เชีียงใหม่่ตามที่่�เขีียนผ่่าน
มาแล้้ว ท่่านไปพัักอยู่�ในสถานที่่�ใดนานหน่่อย สถานที่่�นั้้�นรู้้�สึึกจะมีีความหมาย
อยู่�อย่่างลึึกลัับสำหรัับท่่าน โดยมิิได้้บอกใครให้้ทราบ พอสัังเกตได้้ตอนมาจาก
เชีียงใหม่่ มาแวะพัักที่่�นครราชสีีมา ก็็มีีพระและฆราวาสที่่�มีีนิิสััยใคร่่ธรรม
เป็น็ หลักั ใจและภาวนาดีอี ยู่่�หลายท่า่ น เข้า้ มาศึกึ ษาธรรมกับั ท่า่ นในขณะมาพักั ที่่น�ั้้น�
หลังั จากนั้้น� ก็ไ็ ด้ต้ ิดิ ตามไปอบรมศึกึ ษากับั ท่า่ นที่่จ� ังั หวัดั อุดุ รธานีบี ้า้ ง ที่่ส� กลนครบ้า้ ง
เสมอมาจนวาระสุุดท้้าย ทั้้�งพระและฆราวาสที่�กล่่าวถึึงนี้้�ก็็ได้้เป็็นผู้�มั่�นคง
ทางด้า้ นจิติ ตภาวนาตลอดมา ฝ่า่ ยพระก็ไ็ ด้ก้ ลายเป็น็ อาจารย์ท์ ี่่�มีหี ลักั ธรรมมั่�นคงในใจ
385
ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
กลายเป็็นผู้้�มีีชื่ �อเสีียงและเป็็นอาจารย์์สั่ �งสอนบรรดาศิิษย์์ทั้้�งพระฆราวาสหญิิงชาย
ตลอดมาถึงึ ปัจั จุบุ ันั นี้้� ฝ่า่ ยฆราวาสก็เ็ ป็น็ ผู้�มั่�นคงทางจิติ ตภาวนาและศรัทั ธาอย่า่ งอื่�นๆ
เรื่�อยมาจนทุกุ วันั นี้้� และเป็น็ ผู้�นำฝ่า่ ยอุบุ าสกสีกี า ทั้้ง� ด้า้ นจิติ ใจและการเสียี สละต่า่ งๆ
เป็็นที่่�น่่าชมเชยในแถบนั้้น� ตลอดมา
เวลาท่า่ นมาพักั จำพรรษาที่่อ� ุดุ รฯ ก็ม็ ีที ่า่ นเจ้า้ คุณุ ธรรมเจดียี ์ซ์ ึ่ง�่ เป็น็ พระสำคัญั
และเป็็นเจ้้าอาวาสวััดโพธิิสมภรณ์์ อุุดรฯ เป็็นผู้�้นำทั้้�งฝ่่ายพระและประชาชน
ให้้รู้�จัักคุ้�นเคยกัับท่่านอาจารย์์ซึ่�่งเป็็นพระสำคััญ ตลอดการทำบุุญให้้ทานและ
รัับการอบรมสั่ �งสอนจากท่่าน ประกอบกัับท่่านเจ้้าคุุณท่่านก็็เคยเป็็นลููกศิิษย์์
ท่่านอาจารย์์มั่่�นมาดั้้�งเดิิมที่่�ท่่านรัักและเมตตามากเสมอมา จึึงได้้มาอนุุเคราะห์์
เป็น็ วาระสุุดท้า้ ย
เวลาไปพักั ที่่�บ้า้ นนามน จังั หวัดั สกลนคร ก็ม็ ีอี ุบุ าสิกิ านุ่�งขาวแก่ๆ่ คนหนึ่�งเป็น็
หััวหน้้าสำนัักอยู่�ในหมู่่�บ้้านนั้้�นเป็็นสาเหตุุ ท่่านได้้เมตตาสั่�งสอนอุุบาสิิกาแก่่คนนั้้�น
โดยสม่่ำเสมอ อุุบาสิิกาคนนั้้�นภาวนาดีี มีีหลัักใจทางด้้านจิิตตภาวนา ท่่านเอง
ก็็ชมเชยว่่าแกภาวนาดีี ซึ่ง�่ นานๆ จะได้้พบสักั รายหนึ่�ง
ท่า่ นมาพักั บ้า้ นหนองผือื นาใน ก็ท็ ราบว่า่ มีสี ถานที่�และผู้�เกี่�ยวข้อ้ งเป็น็ สาเหตุุ
สำคััญไม่่ด้้อยกว่่าที่�อื่�นๆ สถานที่่�ที่่�บ้้านหนองผืือตั้�งอยู่�นั้�นเป็็นศููนย์์กลาง มีีภููเขา
ล้อ้ มรอบแต่เ่ นื้้อ� ที่�ในหุบุ เขานั้้น� กว้า้ งขวางมาก และเหมาะเป็น็ ทำเลบำเพ็ญ็ สมณธรรม
ของพระธุดุ งค์ท์ั้้ง� หลายได้ด้ ีี ในหมู่่�บ้า้ นหนองผืือนั้้น� มีอี ุบุ าสิกิ าแก่นุ่่�งห่ม่ ขาวคนหนึ่่ง�
อายุุราว ๘๐ ปีี เช่น่ เดียี วกับั อุบุ าสิกิ าบ้้านนามน เป็็นนักั ภาวนาสำคััญคนหนึ่่ง� ที่่�
ท่า่ นเมตตาแกเป็น็ พิเิ ศษเสมอมา แกพยายามตะเกีียกตะกายออกไปศึกึ ษาธรรม
กับั ท่า่ นเสมอ แกพยายามเดินิ ด้ว้ ยเท้า้ กับั ไม้เ้ ท้า้ เป็น็ เครื่�องพยุงุ ออกไปหาท่า่ นอาจารย์์
กว่า่ จะถึงึ วัดั ต้อ้ งพักั เหนื่�อยระหว่า่ งทางถึงึ สามสี่�ครั้ง� ทั้้ง� เหนื่�อยทั้้ง� หอบน่า่ สงสารมาก
386
ปัั จฉิมิ สมัยั
บางทีที ่า่ นอาจารย์ก์ ็ท็ ำท่า่ ดุเุ อาบ้า้ งว่า่ โยมจะออกมาทำไม มันั เหนื่�อยไม่รู่้�หรือื
แม้แ้ ต่เ่ ด็ก็ ๆ เขายังั รู้�จักเหนื่�อย แต่โ่ ยมแก่จ่ นอายุุ ๘๐ - ๙๐ ปีแี ล้ว้ ทำไมไม่รู่้�จักเหนื่�อย
เมื่�อยล้า้ มาให้ล้ ำบากทำไม แกเรียี นตอบท่า่ นอย่า่ งอาจหาญตามนิสิ ัยั ที่�ตรงไปตรงมา
ของแก จากนั้้น� ท่า่ นก็็ถามเกี่�ยวกับั จิิตตภาวนาและอธิบิ ายธรรมให้ฟ้ ังั
อุุบาสิิกาแก่่คนนี้้�นอกจากแกภาวนาดีีมีีหลัักเกณฑ์์ทางจิิตแล้้ว แกยัังมีี
ปรจิิตตวิิชชา คืือสามารถรู้้�พื้้�นเพดีีชั่�วแห่่งจิิตของผู้�อื่�นได้้ด้้วยและมีีนิิสััยชอบรู้�
สิ่�งแปลกๆ ภายนอกด้ว้ ย เวลาแกมารับั การอบรมกับั ท่า่ นอาจารย์์ แกเล่า่ ความรู้�แปลกๆ
ถวายท่า่ นด้ว้ ยความอาจหาญมาก ท่า่ นทั้้ง� ขบขันั ทั้้ง� หัวั เราะ ทั้้ง� เมตตาว่า่ ยายแก่น่ ี้้�
อาจหาญจริิง ไม่่กลััวใคร แม้้พระเณรจะนั่่�งฟัังอยู่�เวลานั้้�นร่่วมครึ่�งร้้อย แกพููด
ของแกอย่่างสบาย ไม่่สนใจว่่าใครจะคิิดอะไร ที่่�น่่าฟัังมากก็็ตอนที่่�แกทายใจ
ท่่านอาจารย์์อย่่างอาจหาญมาก ไม่่กลััวท่่านจะว่า่ จะดุุอะไรบ้้างเลย
แกทายว่่าจิิตหลวงพ่่อพ้้นไปนานแล้้ว “ฉัันทราบจิิตหลวงพ่่อมานานแล้้ว
จิติ หลวงพ่อ่ ไม่ม่ ีใี ครเสมอ ทั้้ง� ในวัดั นี้้ห� รืือที่่อ� ื่น่� ๆ จิติ หลวงพ่อ่ ประเสริฐิ เลิศิ โลกแล้ว้
หลวงพ่่อจะภาวนาไปเพื่�่ออะไรอีีก” ท่่านตอบแกทั้้�งหััวเราะว่่า “ภาวนาไปจน
วันั ตายไม่ม่ ีถี อย ใครถอยผู้้�นั้น� มิใิ ช่ศ่ ิษิ ย์ต์ ถาคต” ดังั นี้้� ซึ่ง�่ เป็น็ อุบุ ายสั่�งสอนไปในตัวั
แกเรีียนท่่านว่่า “ถ้้าไปได้้ก็็พอไป แต่่นี่่�จิิตหลวงพ่่อหมดทางไปทางมาแล้้ว มีีแต่่
ความสว่่างไสวและความประเสริิฐเต็็มดวงจิิตอยู่�แล้้ว หลวงพ่่อจะภาวนาไปไหน
อีีกเล่่า ฉัันดููจิิตหลวงพ่่อสว่่างไสวครอบโลกไปหมดแล้้ว อะไรมาผ่่านหลวงพ่่อ
ก็็ทราบหมด ไม่่มีีอะไรปิิดบัังจิิตหลวงพ่่อได้้เลย แต่่จิิตฉัันมัันยัังไม่่ประเสริิฐ
อย่่างจิิตหลวงพ่่อ จึึงต้้องออกมาเรีียนถามเพื่�่อหลวงพ่่อได้้ชี้้�แจงทางเดิินให้้ถึึง
ความประเสริฐิ อย่่างหลวงพ่่อด้ว้ ยดัังนี้้�”
ขณะที่�ฟังั แกสนทนากับั ท่า่ นอาจารย์ร์ู้�สึกว่า่ แกภาวนาดีจี ริงิ ๆ เวลาภาวนาติดิ ขัดั
387
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทััตตเถระ
แกต้้องพยายามเดิินคืืบคลานออกมาด้้วยไม้้เท้้าเป็็นเพื่�อนร่่วมทาง ท่่านอาจารย์์
ก็็เมตตาแกเป็็นพิิเศษด้้วย ทุุกครั้�งที่�แกมาจะได้้รัับคำชี้�แจงจากท่่านทางด้้าน
จิิตตภาวนาด้้วยดีี ขณะที่�แกมาหาท่่านอาจารย์์ พระเณรต่่างองค์์ต่่างมาแอบอยู่�
แถวบริเิ วณข้า้ งๆ ศาลาฉันั ซึ่ง่� เป็น็ ที่�ที่�ยายแก่ม่ าสนทนาธรรมกับั ท่า่ น เพื่�อฟังั ปัญั หา
ธรรมทางจิติ ตภาวนาระหว่า่ งท่า่ นอาจารย์ก์ ับั ยายแก่ส่ นทนากันั เท่า่ ที่�ฟังั ดูแู ล้ว้ รู้�สึก
น่่าฟัังอย่่างเพลิินใจ เพราะเป็็นปััญหาที่�รู้�เห็็นขึ้�นจากการภาวนาล้้วนๆ เกี่�ยวกัับ
อริิยสััจทางภายในบ้้าง เกี่�ยวกัับพวกเทพพวกพรหมภายนอกบ้้าง ทั้้�งภายในและ
ภายนอก เมื่�อยายแก่่เล่่าถวายจบลง ถ้า้ ท่า่ นเห็็นด้้วยท่่านก็็ส่ง่ เสริิมเพื่�อเป็น็ กำลัังใจ
ในการพิจิ ารณาธรรมส่ว่ นนั้้น� ให้้มากยิ่�งขึ้�น ถ้า้ ตอนใดที่่�ท่่านไม่่เห็็นด้้วย ก็อ็ ธิบิ ายวิธิ ีี
แก้ไ้ ข และสั่�งสอนให้ล้ ะวิิธีีนั้้�นไม่ใ่ ห้ท้ ำต่่อไป
ยายแก่ม่ าเล่า่ ถวายท่า่ นถึงึ การรู้�จิตท่า่ นและรู้�จิตพระเณรในวัดั รู้�สึกน่า่ ฟังั มาก
พระเณรทั้้ง� แสดงอาการหวาดๆ บ้้าง แสดงอาการอยากฟังั แกเล่า่ บ้้าง แกว่่านับั แต่่
จิิตท่่านอาจารย์์ลงถึึงจิิตพระเณร ความสว่่างไสวลดหลั่�นกัันลงมาเป็็นลำดัับลำดา
เหมือื นดาวใหญ่ก่ ับั ดาวเล็ก็ ๆ ทั้้ง� หลายที่�อยู่่�ด้ว้ ยกันั ฉะนั้้น� รู้�สึกน่า่ ดูแู ละน่า่ ชมเชยมาก
ที่่ม� องดูจู ิติ พระจิติ เณรมีคี วามสว่า่ งไสวและสง่า่ ผ่า่ เผย ไม่เ่ ป็น็ จิติ ที่่อ� ับั เฉาเฝ้้าทุกุ ข์์
ที่่�กลุ้�มรุุมดวงใจ แม้้เป็็นจิิตพระหนุ่่�มและสามเณรน้้อยๆ ก็็ยัังน่่าปีีติิยิินดีีและ
น่่าเคารพนัับถืือตามภููมิิของแต่่ละองค์์ ที่่�อุุตส่่าห์์พยายามชำระขััดเกลาได้้ตาม
ฐานะของตนๆ
บางครั้�งแกมาเล่่าถวายท่่านเรื่�องแกขึ้�นไปพรหมโลก ว่่าเห็็นแต่่พระจำนวน
มากมายในพรหมโลก ไม่่เห็็นมีีฆราวาสสลัับปนอยู่่�บ้้างเลย ทำไมจึึงเป็็นเช่่นนั้้�น
ท่า่ นตอบว่า่ “เพราะที่่พ� รหมโลกโดยมากมีแี ต่พ่ ระที่่ท� ่า่ นบำเพ็ญ็ จิติ สำเร็จ็ ธรรมขั้้น�
อนาคามีผี ลแล้ว้ เวลาท่า่ นตายก็ไ็ ปเกิดิ ในพรหมโลก ส่ว่ นฆราวาสมีจี ำนวนน้อ้ ยมาก
388
ปัั จฉิิมสมััย
ที่่�บำเพ็็ญตนจนได้้สำเร็็จธรรมขั้้�นอนาคามีีผล แล้้วไปเกิิดและอยู่�ในพรหมโลก
ชั้้น� ใดชั้้น� หนึ่่ง� ฉะนั้้น� โยมจึงึ เห็น็ แต่พ่ ระไม่เ่ ห็น็ ฆราวาสสับั ปนอยู่�เลย อีกี ประการหนึ่�ง
ถ้า้ โยมสงสัยั ทำไมจึงึ ไม่ถ่ ามพระท่า่ นบ้า้ ง เสียี เวลาขึ้น� ไปถึงึ แล้ว้ มาถามอาตมาทำไม”
แกหัวั เราะแล้้วเรียี นท่า่ นว่า่ “ลืืมเรียี นถามพระท่า่ น เวลาลงมาแล้้วจึึงระลึึกได้้ก็็มา
เรียี นถามท่่าน ต่่อไปถ้า้ ไม่่ลืมื เวลาขึ้�นไปอีีกจึงึ จะเรียี นถามพระท่า่ น”
ท่า่ นอาจารย์ต์ อบปัญั หายายแก่ม่ ีคี วามหมายเป็น็ สองนัยั นัยั หนึ่่ง� ตอบตาม
ความจริิง นััยสองตอบเป็็นเชิิงแก้้ความสงสััยของยายแก่่ที่่�ถาม ต่่อมาท่่านห้้าม
ไม่ใ่ ห้แ้ กออกรู้�สิ่ง� ภายนอกมากไป เสียี เวลาพิจิ ารณาธรรมภายในซึ่ง่� เป็น็ ทางมรรค
ทางผลโดยตรง ยายแก่่ก็็ปฏิิบััติิตามท่่าน ท่่านอาจารย์์เองชมเชยยายแก่่คนนั้้�น
ให้้พระฟัังเหมืือนกัันว่่า แกมีีภููมิิธรรมสููงที่่�น่่าอนุุโมทนา พวกพระเรามีีหลายองค์์
ที่�ไม่่อาจรู้�ได้้เหมืือนยายแก่่ คงเป็็นด้้วยเหตุุเหล่่านี้้�ที่่�ทำให้้ท่่านพัักอยู่่�วััดหนอง
ผืือนานกว่่าที่่�อื่�่นๆ บ้้าง คืือวััดหนองผืือเป็็นศููนย์์กลางของคณะปฏิิบััติิทั้้�งหลาย
ทั้้ง� ที่่เ� ที่่ย� วอยู่�ในที่่ต� ่า่ งๆ แถบนั้้�น ทั้้ง� ที่่�พัักอยู่่�ตามสำนัักต่่างๆ ที่่ไ� ปมาหาสู่่�ท่่านได้้
อย่่างสะดวกสบาย ทั้้�งทำเลบำเพ็็ญสมณธรรมมีีมาก หาเลืือกได้้ตามชอบใจ
เพราะมีที ั้้ง� ป่า่ ธรรมดา มีที ั้้ง� ภูเู ขา มีที ั้้ง� ถ้ำ้ ซึ่ง่� เหมาะแก่ผ่ ู้แ้� สวงหาที่่บ� ำเพ็ญ็ อยู่�มาก
ท่่านอาจารย์์มั่่�นพัักอยู่่�วััดหนองผืือ ๕ พรรษา เฉพาะองค์์ท่่านเองพัักอยู่�
กับั ที่่� ไม่ค่ ่อ่ ยได้้ไปเที่่�ยววิเิ วกทางไหนเหมืือนเมื่�อ่ ก่อ่ น เพราะอายุทุ ่่านราว ๗๕ ปีี
เข้า้ ไปแล้ว้ สุขุ ภาพก็น็ ับั วันั ทรุดุ ลง เพียี งพักั อยู่�เป็น็ ร่ม่ เงาของบรรดาศิษิ ย์ท์ ี่่ก� ำลังั
แสวงหาธรรมได้้อาศััยความร่่มเย็็นก็็เป็็นที่่�ภาคภููมิิใจพอแล้้ว ท่่านพัักอยู่�ที่�นี่�
เหตุุการณ์์ต่่างๆ เกี่�ยวกัับภููตผีีเทวดาไม่่ค่่อยมีีมาก มีีมาหาท่่านก็็เป็็นบางสมััย
ไม่ค่ ่อ่ ยมีบี ่อ่ ยนักั เหมือื นท่า่ นพักั อยู่�ที่�เชียี งใหม่่ แต่ท่ ่า่ นทำประโยชน์แ์ ก่พ่ ระเณรและ
ประชาชนได้้มากกว่า่ ที่่�อื่่น� ๆ ในเขตจัังหวัดั สกลนคร
389
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิทิ ััตตเถระ
ธรรมโอสถแทนยาเป็็นอุบุ ายพิิจารณาทุุกขเวทนา
โดยสติิปัั ญญาที่่�เข้้มแข็็งและแหลมคม
ที่่�วััดหนองผืือโดยมากเป็็นป่่าดงพงลึึกไข้้ป่่าชุุกชุุมมาก พระเณรไปกราบ
เยี่�ยมท่่าน ท่่านต้้องสั่�งให้้รีีบออกถ้้าจวนเข้้าหน้้าฝน ถ้้าหน้้าแล้้งก็็อยู่�ได้้นานหน่่อย
ผู้้�ป่่วยต้้องใช้้ความอดทนเพราะยาแก้้ไข้้ไม่่มีีใช้้กัันเลยในวััดนั้้�น เนื่�องจากยาหายาก
ไม่่เหมืือนสมััยทุุกวัันนี้้� ถ้้าเป็็นไข้้จำต้้องใช้้ธรรมโอสถแทนยา คืือต้้องพิิจารณา
ทุุกขเวทนาที่่�เกิิดขึ้้�นในขณะนั้้�นด้้วยสติิปััญญาอย่่างเข้้มแข็็งและแหลมคม
ไม่เ่ ช่น่ นั้้น� ก็แ็ ก้ท้ ุกุ ขเวทนาไม่ไ่ ด้้ ไข้ไ้ ม่ส่ ร่า่ งไม่ห่ ายได้เ้ ร็ว็ กว่า่ ธรรมดาที่่ค� วรเป็น็ ได้้
ผู้้�ที่�สติิปััญญาผ่่านทุุกขเวทนาในเวลาเป็็นไข้้ไปได้้อย่่างอาจหาญ ย่่อมได้้
หลัักยึึดทั้้�งเวลาปกติิและเวลาเจ็็บไข้้ได้้ทุุกข์์ ตลอดเวลาจวนตััวจริิงๆ ไม่่ท้้อแท้้
อ่อ่ นแอและเสียี ทีใี นวาระสุดุ ท้า้ ย เป็น็ ผู้ก้� ำชัยั ชนะในทุกุ ขสัจั ไว้ไ้ ด้อ้ ย่า่ งประจักั ษ์ใ์ จ
และอาจหาญต่่อคติิธรรมดา คืือความตาย การรู้้�ทุุกขสััจด้้วยสติิปััญญาจริิงๆ
ไม่ม่ ีกี ารอาลัยั ในเวลาต่อ่ ไป จิติ ยึดึ ความจริงิ ที่�เคยพิจิ ารณารู้�แล้ว้ เป็น็ หลักั ใจตลอดไป
เมื่�อถึงึ คราวจวนตัวั เข้า้ มา สติปิ ัญั ญาประเภทนั้้น� จะเข้า้ มาเทียี มแอกเพื่�อลากเข็น็ ทุกุ ข์์
ด้้วยการพิิจารณาให้้ถึึงความปลอดภััยทัันทีี ไม่่ยอมทอดธุุระนอนจมทุุกข์์อยู่�
ดังั แต่ก่ ่่อนที่่�ยังั ไม่เ่ คยกำหนดรู้้�ทุกุ ข์์เลย แต่่สติปิ ัญั ญาประเภทนี้้�จะเข้้าประชิดิ ข้้าศึึก
ทัันทีี
กิริ ิยิ าท่า่ ทางภายนอกก็เ็ ป็น็ เหมือื นคนไข้ท้ั่�วๆ ไป คือื มีกี ารอิดิ โหยโรยแรงเป็น็
ธรรมดา แต่ก่ ิริ ิยิ าภายในคือื ใจกับั สติปิ ัญั ญาจะเป็น็ ลักั ษณะทหารเตรียี มออกแนวรบ
ไม่ม่ ีกี ารสะท้า้ นหวั่�นไหวต่อ่ ทุกุ ขเวทนาที่�เกิดิ ขึ้น� มากน้อ้ ยในขณะนั้้น� มีแี ต่ก่ ารค้น้ หา
มููลความจริิงของกาย เวทนา จิิต ธรรม ซึ่�่งเป็็นที่�รวมแห่่งทุุกข์์ในขณะนั้้�น
อย่า่ งเอาจริงิ เอาจังั ไม่ก่ ลัวั ว่า่ ตนสู้�หรือื ทนทุกุ ข์ไ์ ม่ไ่ หว กลัวั แต่ส่ ติปิ ัญั ญาจะไม่รู่้�รอบทันั
390
ปัั จฉิิมสมััย
กับั เวลาที่่�ต้อ้ งการเท่า่ นั้้น� การพิจิ ารณาธรรมของจริงิ มีที ุกุ ขสัจั เป็น็ ต้น้ กับั ผู้้�ต้องการ
รู้�ความจริงิ อยู่�อย่า่ งเต็ม็ ใจที่่เ� คยรู้�เห็น็ มาแล้ว้ นั้้น� ท่า่ นไม่ถ่ ืือเอาความลำบากมาเป็น็
เครื่อ่� งกีดี ขวางทางเดินิ ให้เ้ สียี เวลา และทำความอ่อ่ นแอแก่ต่ นอย่า่ งไร้ป้ ระโยชน์์
ที่่�ควรจะได้้เลย มีีแต่่คิิดว่่าทำอย่่างไรจึึงจะรู้� ทำอย่่างไรจึึงจะเห็็นความจริิงดัังที่่�
เคยเห็น็ ประจัักษ์์มาแล้ว้ ก็ต็ ้้องทำอย่่างนั้้น� จนรู้้�ประจัักษ์ข์ ึ้้น� มาในปััจจุบุ ััน ไม่่พ้้น
มืือสติปิ ัญั ญาศรััทธาความเพียี รไปได้้
เมื่�อรู้�ความจริิงแล้้ว ทุุกข์์ก็็จริิง กายก็็จริิง ใจก็็จริิง ต่่างอัันต่่างจริิง ไม่่มีีอะไร
รังั ควานรังั แกบีบี คั้น� กันั สมุทุ ัยั ที่่�ก่อ่ เหตุใุ ห้เ้ กิดิ ทุกุ ข์ก์ ็ส็ งบตัวั ลง ไม่ค่ ิดิ ปรุงุ ว่า่ กลัวั ทุกุ ข์์
กลััวตายหรืือกลััวไข้้ไม่่หายอัันเป็็นอารมณ์์เขย่่าใจให้้ว้้าวุ่�นขุ่�นมััวไปเปล่่าๆ เมื่่�อสติิ
ปััญญารู้�รอบแล้้ว ไข้้ก็็สงบลงในขณะนั้้�น หรืือแม้้ไข้้ยัังไม่่สงบลงในขณะนั้้�น แต่่
ไม่่กำเริิบรุนุ แรงต่อ่ ไป และไม่ท่ ัับใจให้เ้ กิดิ ทุุกขเวทนาไปด้ว้ ย ที่่�เรียี กว่่าป่่วยกาย
ป่ว่ ยใจ กลายเป็น็ ไข้้สองซ้้อน
การพิิจารณาทุุกขเวทนาในเวลาเจ็็บไข้้ได้้ทุุกข์์ พระธุุดงค์์ท่่านชอบพิิจารณา
เป็็นข้้อวััตรของการฝึึกซ้้อมสติิปััญญาให้้ทัันกัับเรื่�องของตััว โดยมากก็็เรื่�องทุุกข์์
ทั้้�งทุุกข์์กาย ทั้้�งทุุกข์์ใจ รายใดขณะที่่�กำลัังเป็็นไข้้แสดงอาการระส่่ำระสาย
กระวนกระวาย ในวงพระปฏิิบััติิท่่านถืือว่่ารายนั้้�นไม่่เป็็นท่่าทางจิิตใจ เกี่�ยวกัับ
สมาธิแิ ละปัญั ญา ไม่ส่ ามารถประคองตัวั ได้ใ้ นเวลาจำเป็น็ เช่น่ นั้้น� ไม่ส่ มกับั สร้า้ ง
สติิปััญญาเครื่�่องปราบปรามและป้้องกัันตััวไว้้เพื่�่อสงคราม คืือ ทุุกขเวทนาที่่�
เกิิดขึ้้น� จากเหตุุต่า่ งๆ แต่่แล้ว้ กลัับเหลวไหลไร้ม้ รรยาทขาดสติิปัญั ญา แต่ร่ ายใด
สำรวมสติิอารมณ์์ได้้ด้้วยสติิปััญญา ไม่่แสดงอาการทุุรนทุุรายในเวลาเช่่นนั้้�น
ท่า่ นชมและถืือว่า่ รายนั้้�นดีีจริิง สมเกีียรติิพระปฏิิบััติทิ ี่่�เป็็นนัักต่อ่ สู้� สมกัับปฏิิบััติิ
มาเพื่�่อต่่อสู้้�จริิงๆ เห็็นผลในการปฏิิบััติิของตนและประกาศตนให้้หมู่่�คณะเห็็น
ประจัักษ์์โดยทั่่ว� กันั อีีกด้้วย
391
ประวััติิท่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริิทััตตเถระ
วงพระธุุดงค์์ท่า่ นถือื กัันตรงนี้้เ� ป็็นสำคัญั แม้อ้ งค์ท์ ี่่�ถูกู ภััยคุกุ คามนั้้น� ท่่านก็็ถืือ
ท่า่ นเหมือื นกันั ว่า่ จะไม่ย่ อมแพ้แ้ ม้จ้ นตายไปในเวลานั้้น� คือื ไม่ย่ อมแพ้ท้ างสติปิ ัญั ญา
อันั เป็น็ เครื่�องพิจิ ารณาเพื่�อหาทางออกอย่า่ งปลอดภัยั ไร้ก้ ังั วล เมื่�อสุดุ วิสิ ัยั จะอยู่่�ต่อ่ ไป
ไม่ไ่ ด้แ้ ล้ว้
ดังั นั้้น� ผู้้�ปฏิบิ ัตั ิธิ รรมจนเข้า้ ถึงึ ความจริงิ ดังั ที่่ท� ่า่ นสั่ง� สอนไว้แ้ ล้ว้ จึงึ เป็น็ ผู้เ�้ ชื่อ�่
ต่่อความจริิง ไม่่ยอมถอยทััพกลัับแพ้้ข้้าศึึกที่่�เผชิิญหน้้าอยู่�ในขณะนั้้�น ต้้องต่่อสู้�
จนตาย ร่่างกายทนไม่่ไหวก็็ปล่่อยให้้ตายไป แต่่ใจกัับสติิปััญญาเครื่�่องรัักษา
และป้้องกัันตััว ท่่านไม่่ยอมปล่่อยวาง พยายามฉุุดลากกัันไปจนได้้ ไม่่ให้้ไร้้ผล
ในส่ว่ นที่่ต� นมุ่�งหมาย สมกับั เป็น็ นักั รบหวังั ชัยั ชนะเพื่อ�่ เอาตัวั รอดพาไปจอดในที่่�
เหมาะสมและปลอดภััยจริิงๆ ธรรมบทว่่า ธมฺฺโม หเว รกฺฺขติิ ธมฺฺมจารึึ นั้้�นเห็็น
ประจัักษ์์อยู่่�กัับใจผู้ �ปฏิิบััติิตามหลัักความจริิงไม่่เปลี่ �ยนแปลงไปเป็็นอื่ �นแน่่นอน
นอกจากปฏิิบััติิแบบสะเทิ้้�นน้้ำสะเทิ้้�นบกไม่่จริิงไม่่จัังเท่่านั้้�น ผลก็็ไม่่ทราบว่่าจะให้้
เป็็นความจริิงมาได้้อย่่างไร นอกจากจะมาขััดกัับความจริิงเท่่านั้้�น ไม่่มีีอย่่างอื่�นที่�
จะพอสัันนิิษฐานได้้ เพราะคำว่่าธรรมแล้้วต้้องเหตุุกัับผลลงกัันได้้ จึึงจะเรีียกว่่า
สวากขาตธรรม ตามที่่ป� ระทานไว้้
พระธุุดงค์์ท่่านมุ่�งปฏิิบััติิเพื่�อเห็็นผลในปััจจุุบัันทัันตาจากศาสนธรรมมากกว่่า
อื่�น ในบรรดาผลที่�จะควรปรากฏในปััจจุุบััน เช่่น สมาธิิความสงบเย็็นใจ ปััญญา
การถอดถอนลููกศรคืือกิิเลสประเภทต่่างๆ ออกจากใจ ซึ่่�งทั้้�งสองประเภทนี้้�เป็็น
ความสุุขเย็็นใจขึ้�นไปเป็็นขั้�นๆ ที่�ควรจะเห็็นได้้ประจัักษ์์ใจในทิิฏฐธรรมปััจจุุบััน
ท่า่ นจึงึ หมายมั่่�นหมั่่�นเพียี รเพื่�อ่ รู้�เห็น็ ในปััจจุบุ ันั อัันเป็็นการตััดปัญั หาข้อ้ ขัดั ข้อ้ ง
และกดถ่่วงใจไปเป็็นพัักๆ ถ้้าควรพ้้นไปได้้ในวัันนี้้� เดืือนนี้้� ปีีนี้้� หรืือชาติินี้้�
ก็ข็ อให้พ้ ้น้ ไปด้้วยความเพีียรที่่�กำลัังตะเกีียกตะกายอยู่�อย่่างสุุดกำลัังตลอดมา
392
ปัั จฉิมิ สมัยั
แม้ท้ ่า่ นอาจารย์เ์ องก็อ็ บรมพระเณรด้ว้ ยอุบุ ายการปลุกุ จิติ ปลุกุ ใจ ไม่ใ่ ห้ท้ ้อ้ แท้้
อ่่อนแอต่่อหน้้าที่�ของตน ทั้้�งในยามปกติิและเวลาเจ็็บไข้้ได้้ทุุกข์์ ท่่านเทศน์์ปลุุกใจ
ให้เ้ ป็น็ นัักต่่อสู้�เพื่�อ่ กู้้�ตััวเองให้้พ้้นภััยไปทุกุ ระยะ ยิ่ง� เวลาป่่วยไข้้ด้้วยแล้้ว รายใด
แสดงอาการอ่่อนแอและกระวนกระวาย ไม่่สำรวมมรรยาทและสติิอารมณ์์ด้้วย
แล้ว้ รายนั้้น� ต้อ้ งถูกู เทศน์อ์ ย่า่ งหนักั ดีไี ม่ด่ ีไี ม่ใ่ ห้พ้ ระเณรไปพยาบาลรักั ษาเสียี ด้ว้ ย
โดยเห็น็ ว่า่ ความอ่อ่ นแอความกระวนกระวายและร้อ้ งครางต่า่ งๆ ไม่ใ่ ช่ท่ างระงับั
โรคและบรรเทาทุกุ ข์แ์ ต่อ่ ย่า่ งใด คนดีๆี เราทำเอาก็ไ็ ด้ไ้ ม่เ่ ห็น็ ยากเย็น็ อะไร ทั้้ง� ไม่ใ่ ช่่
ทางของพระผู้้�มีีเพศอัันอดทนและใคร่่ครวญเลย ไม่่ควรนำมาใช้้ในวงปฏิิบััติิ จะ
กลายเป็็นโรคระบาดติิดต่่อก่่อแขนงออกไป เป็็นตััวอย่่างไม่่ดีีแก่่ผู้�อื่�นยึึดเอาอย่่าง
กลายเป็็นโรคเลอะเทอะไปด้้วยการร้้องครางทิ้้�งเนื้้�อทิ้้�งตััวเหมืือนสััตว์์จะตายดิ้ �นรน
กระเสืือกกระสนฉะนั้้�น
เราเป็็นพระและเป็็นนัักปฏิิบััติิ อย่่ายึึดเอาลััทธิิสััตว์์มาใช้้จะกลายเป็็นพระ
ลัทั ธิสิ ัตั ว์์ ศาสนาของสัตั ว์ไ์ ปทั่�วทุกุ หนทุกุ แห่ง่ จนกลายเป็น็ พระโลกแตกศาสนาโลก
แตกไป ซึ่�่งมิิใช่่ลััทธิิของพุุทธศาสนาเลย อาการหนัักหรืือเบาแม้้จะไม่่แสดงออกมา
คนดีมี ีสี ติพิ อรู้�เรื่�องและดูกู ันั รู้� เพราะการเจ็บ็ ไข้ไ้ ด้ท้ ุกุ ข์์ ใครก็เ็ คยมีเี คยเป็น็ มาด้ว้ ยกันั
ถ้้าหายได้้ด้้วยการกระวนกระวายร้้องครางก็็ไม่่ต้้องรัักษากัันด้้วยหยููกยา
ใครเป็็นขึ้้�นผู้้�นั้�นร้้องครางขึ้้�นเสีียไข้้ก็็หายไปเอง ยิ่�งง่่ายนิิดเดีียวไม่่ต้้องรัักษาให้้
ลำบากและเสียี เวลาเปล่า่ ๆ นี่่เ� วลาเป็น็ ไข้้ เราร้อ้ งครางไข้ม้ ันั หายไหมล่ะ่ ถ้า้ ไม่ห่ าย
จะร้อ้ งครางประกาศความโง่ค่ วามไม่เ่ ป็น็ ท่า่ ของตััวให้้คนอื่น�่ เบื่อ�่ กันั ทำไม
นี่่�คือื กัณั ฑ์เ์ ทศน์ร์ ายที่�ไม่เ่ ป็น็ ท่า่ ต้อ้ งได้ร้ ับั จากท่า่ น และทำให้ท้ ่า่ นผู้�อื่�นรำคาญ
ด้้วยความไม่่เป็็นท่่าของเธอองค์์นั้้�น แต่่รายที่�เข้้มแข็็งและสงบสติิอารมณ์์ด้้วยดีี
ไม่่แสดงอาการทุุรนทุุราย เวลาท่่านไปเยี่�ยมไข้้ ท่่านต้้องแสดงความยิินดีีด้้วย
393
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
แสดงความชมเชยและเทศน์์ให้้ฟัังอย่่างจัับใจและเพลิินไปในขณะนั้้�น แม้้ไข้้
หายไปแล้้วก็็แสดงความชมเชยในลำดัับต่่อไปอยู่�เสมอ และแสดงความพอใจ
ความไว้ว้ างใจด้ว้ ยว่า่ ต้อ้ งอย่า่ งนั้้น� จึงึ สมกับั เป็น็ นักั รบในสงครามกองทุกุ ข์ไ์ ม่ต่ ้อ้ ง
บ่่นให้้ข้้าศึึกว่่า มามากหรืือมาน้้อย มาเท่่าไรก็็รบมัันเท่่านั้้�น จนสุุดกำลัังอาวุุธ
และความสามารถขาดดิ้้�น ไม่่ถอยทััพกลัับยอมแพ้้ให้้ข้้าศึึกมาเหยีียบย่่ำซ้้ำเติิม
เราเป็็นนัักรบในวงปฏิิบััติิ ไม่่ต้้องบ่่นให้้การเจ็็บไข้้ได้้ทุุกข์์ว่่าทุุกข์์มากทุุกข์์น้้อย
ทุกุ ข์์มีีเท่่าไรกำหนดรู้�ให้้หมด
เพราะทุกุ ข์ม์ ากหรืือน้อ้ ยล้ว้ นเป็น็ สัจั จธรรมของจริงิ ด้ว้ ยกันั ผู้้�ประสงค์อ์ ยากรู้�
ของจริิงแต่่กลััวทุุกข์์ไม่่ยอมพิิจารณาจะรู้�ของจริิงได้้อย่่างไร พระพุุทธเจ้้าทรงรู้�
ของจริิงก็็เพราะการพิิจารณา มิิใช่่เพราะการร้้องครางต่่างๆ ดัังพระไม่่เป็็นท่่า
ประกาศขายตััวอยู่�เวลานี้้� พระองค์์ได้้ตรััสไว้้หรืือเปล่่าว่่า ถ้้าต้้องการรู้�ความจริิง
ต้้องร้้องต้้องครวญคราง ผมเรีียนน้้อยจึึงไม่่เจอธรรมบทนี้้� การร้้องครางมัันอยู่�ใน
คััมภีีร์์ไหนก็็ไม่่ทราบ ใครเรีียนมาก ถ้้าพบเห็็นพระองค์์ตรััสไว้้ดัังที่่�ว่่านั้้�น นิิมนต์์
นำมาบอกผมบ้้าง เผื่�อจะไม่่ต้้องสั่�งสอนใครให้้พิิจารณาและอดทนกัันให้้ลำบาก
ต่่างคนต่่างร้้องเอาครางเอาให้้เป็็นของจริิงขึ้�นมาเต็็มโลกธาตุุโน้้น จะได้้เห็็น
นักั ปราชญ์ท์ี่�สำเร็จ็ มรรคผลด้ว้ ยการครวญครางขึ้น� ในโลก แข่ง่ ธรรมของพระพุทุ ธเจ้า้
ที่�ตรััสไว้้ได้ส้ องพันั กว่่าปีีแล้้ว ว่า่ ไม่เ่ ป็น็ ของจริิงล้้าสมััยไปแล้ว้
ธรรมของนักั ปราชญ์ร์ุ่�นหลังั นี้้เ� ป็น็ ธรรมใหม่แ่ ละจริงิ ทันั สมัยั ไม่ต่ ้อ้ งพิจิ ารณา
ให้ล้ ำบาก เพียี งแต่ค่ รางเอาครางเอาเท่า่ นั้้น� ก็ส็ ำเร็จ็ มรรคผลรวดเร็ว็ ทันั ใจ สมกับั
สมััยที่่�คนชอบผลดีีมีีความสุขุ ด้ว้ ยการทำเหตุชุ ั่่�วๆ ซึ่ง่� กำลังั จะเกลื่่อ� นโลกอยู่�แล้ว้
ต่่อไปน่่ากลััวโลกจะคัับแคบไม่่มีีที่่�ให้้นัักปราชญ์์สมััยใหม่่อยู่� ผมมัันหััวโบราณ
พระพุทุ ธเจ้า้ ว่า่ อย่า่ งไรก็เ็ ชื่�อตามอย่า่ งนั้้น� ไม่ก่ ล้า้ ลัดั คิวิ กลัวั เวลาเท้า้ พ้น้ จากพื้้น� แล้ว้
จะกลับั เอาศีรี ษะและปากลงฟาดกับั พื้้น� ตายแบบไม่เ่ ป็น็ ท่า่ น่า่ อนาถใจเหลือื ประมาณ
394
ปัั จฉิมิ สมััย
ธรรมเหล่่านี้้�จะได้้ฟัังเวลาท่่านเทศน์์ สอนพระที่่�อ่่อนแอไม่่อดทนและ
เข้้มแข็็งต่่อทุุกขเวทนาที่�เกิิดขึ้�นในเวลาป่่วย หรืือเวลาฝึึกทรมานตนด้้วยตปธรรม
อย่่างใดอย่่างหนึ่ �งแล้้วเกิิดความอ่่อนแอท้้อถอยขึ้ �นมาในระหว่่างการบำเพ็็ญ
ไม่ส่ ามารถพิจิ ารณาด้ว้ ยอุบุ ายต่า่ งๆ จนผ่า่ นพ้น้ ไปได้ด้ ้ว้ ยความพากเพียี รของนักั ต่อ่ สู้�
จึงึ มักั ได้ฟ้ ังั ธรรมประเภทเผ็ด็ ร้อ้ นจากท่า่ นเสมอ แต่ผ่ ู้ส้� นใจจริงิ ๆ ธรรมดังั กล่า่ วกลับั
เป็็นธรรมโอสถ เครื่่�องปลุุกประสาทให้้เกิิดความอาจหาญร่่าเริิงในการบำเพ็็ญ
ไม่่ลดหย่่อนอ่่อนกำลัังลงง่่ายๆ มีีทางกำชััยชนะได้้เป็็นพัักๆ จนถึึงแดนแห่่ง
ความเกษมได้ด้ ้ว้ ยธรรมเหล่า่ นี้้� เพราะเป็น็ ธรรมปลุกุ ให้ต้ ื่น่� ตัวั ตื่น่� ใจ ไม่น่ อนจมอยู่�
กับั ความเกียี จคร้า้ นอ่่อนแอ อัันเป็็นทางเดินิ ของวััฏฏทุกุ ข์์ประจำวััฏฏวน
ระยะที่่�ท่า่ นอาจารย์พ์ ักั อยู่่�วัดั หนองผือื มีพี ระตายในวัดั ๒ องค์์ ตายบ้า้ นนาใน
อีีก ๑ องค์์ องค์์แรกอายุุราวกลางคน ท่่านองค์์นี้้�บวชเพื่�อปฏิิบััติิโดยเฉพาะ และ
ปฏิิบััติิอยู่่�กัับท่่านอาจารย์์แบบเข้้าๆ ออกๆ เรื่�อยมาแต่่สมััยท่่านอยู่�เชีียงใหม่่ และ
ติดิ ตามท่า่ นจากเชียี งใหม่ม่ าอุดุ รฯ สกลนคร แล้ว้ มามรณภาพที่่�วัดั หนองผือื ทางด้า้ น
จิติ ตภาวนาท่า่ นดีมี าก ทางสมาธิิ ส่ว่ นทางปัญั ญากำลังั เร่ง่ รัดั โดยมีที ่า่ นอาจารย์เ์ ป็น็
ผู้�คอยให้น้ ัยั เสมอมา ท่า่ นมีนี ิสิ ัยั เคร่ง่ ครัดั เด็ด็ เดี่�ยวมาก เทศน์ก์ ็เ็ ก่ง่ และจับั ใจไพเราะ
มาก ทั้้�งที่�ไม่่ได้้หนัังสืือสัักตััว เทศน์์มีีปฏิิภาณไหวพริิบปััญญาฉลาด สามารถยกข้้อ
เปรีียบเทียี บมาสาธกให้้ผู้�ฟัังเข้า้ ใจได้อ้ ย่่างง่่ายๆ
แต่่น่่าเสีียดาย ท่่านป่่วยเป็็นวััณโรคกระเสาะกระแสะมานาน มาหนัักมาก
และมรณะที่่�วััดหนองผืือ ตอนเช้้าเวลาประมาณ ๗ น. ด้้วยท่่าทางอัันสงบสมเป็็น
นักั ปฏิบิ ัตั ิทิ างจิติ มานานพอสมควรจริงิ ๆ เห็น็ อาการท่า่ นในขณะจวนตัวั และสิ้น� ลม
แล้้วเกิิดความเชื่�่อเลื่�่อมใสในท่่าน และในอุุบายวิิธีีของจิิตที่่�ได้้รัับการฝึึกอบรม
มาเท่่าที่่�ควร ก่่อนจะมาถึึงวาระสุุดท้้ายซึ่่�งเป็็นขณะที่่�ต้้องช่่วยตััวเองโดยเฉพาะ
ไม่ม่ ีีใครแม้้รักั สนิทิ อย่่างแยกไม่่ออกจะเข้า้ ไปเกี่ย� วข้้องได้้ จิิตจะมีที างต้า้ นทานสู้�
395
ประวัตั ิทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภูรู ิิทัตั ตเถระ
กับั สิ่่ง� เป็น็ ภัยั แก่ต่ นได้อ้ ย่า่ งเต็ม็ กำลังั ฝีมี ืือที่่ม� ีอี ยู่�และแยกตัวั ออกได้โ้ ดยปลอดภัยั
เพราะวาระสุุดท้้ายเป็็นข้้าศึึกศััตรููต่่อตััวเองอย่่างสำคััญ ใครมีีอุุบายฉลาดหรืือ
ขลาดเขลาเมามััวเพีียงไร ก็็ต้้องมาเผชิิญกัับเหตุุการณ์์อัันนี้้�จนได้้ ผู้้�ช่่วยตััวเอง
ได้้ก็็ดีีไป ผู้้�ช่่วยตััวเองไม่่ได้้ก็็จมไป และจมอยู่�ในความไม่่เป็็นท่่าของตนโดยไม่่มีี
ใครช่ว่ ยได้้
ฉะนั้้�นที่�พระพุุทธเจ้้าตรััสไว้้ว่่า โก นุุ หาโส กิิมานนฺฺโท เป็็นต้้น ซึ่่�งแปล
เอาความว่า่ ก็เ็ มื่อ�่ โลกอันั ความมืืดด้ว้ ย ราคะ โทสะ โมหะ เหมืือนไฟกองใหญ่ไ่ หม้้
ลุกุ โพลงอยู่�ทั้ง� วันั ทั้้ง� คืืนเช่น่ นี้้� ยังั พากันั หัวั เราะเฮฮาหน้า้ ยิ้ม� อยู่�ได้้ ทำไมไม่พ่ ากันั
แสวงหาที่่�พึ่่�งเสีียแต่่บััดนี้้�เล่่า? อย่่าพากัันอยู่�แบบนี้้� เดี๋๋�ยวจะพากัันไปแบบนี้้�
ตายแบบนี้้� แล้ว้ ก็เ็ สวยผลทนทุกุ ข์แ์ บบนี้้ก� ันั อีกี ไม่ม่ ีสีิ้น� สุดุ ได้ด้ ังั นี้้� ทั้้ง� นี้้ก� ็เ็ พื่อ�่ เตืือน
หมู่่�ชนไม่่ให้้ลืืมตััวจนเกิินไป พระคาถาที่�ทรงเตืือนไว้้นั้้�นฟัังแล้้วน่่าอัับอายแทบ
มุดุ หน้า้ ลงในดินิ กลัวั พระองค์จ์ ะทรงมองหน้า้ ตนที่�เพลิดิ เพลินิ ไม่รู่้�จักตาย อายก็อ็ าย
อยากก็็อยาก รัักก็็รััก เกลีียดก็็เกลีียดเพราะนิิสััยของปุุถุุชนมัันหากดื้�อด้้านอย่่างนี้้�
แต่ไ่ หนแต่ไ่ รมา ไม่ท่ ราบจะทำอย่า่ งไรจึงึ จะละได้้ นี้้เ� หมือื นเป็น็ คำที่่�ทูลู ตอบพระองค์์
ด้ว้ ยความละอายที่�ตนละไม่ไ่ ด้้ตามคำที่�ทรงตำหนิิ
ที่่�เขีียนเรื่ �องพระองค์์ที่ �มรณภาพในวััดหนองผืือแทรกลงในประวััติิท่่านบ้้าง
เนื่�องจากเห็็นว่่าเป็็นคติิแก่่พวกเราอยู่่�บ้้าง ซึ่�่งกำลัังเดิินทางไปสู่่�จุุดนั้้�นด้้วยกััน ได้้
พิิจารณาเพื่�อตััวเองในวาระต่่อไป ขณะท่่านองค์์นั้้�นจะสิ้�นลม ท่่านอาจารย์์มั่�น
และพระสงฆ์์ซึ่่�งกำลัังจะออกบิิณฑบาต ได้้พากัันแวะไปปลงธรรมสัังเวชที่�กำลััง
แสดงอยู่�อย่า่ งเต็ม็ ตา พอท่า่ นสิ้น� ลมแล้ว้ ชั่�วขณะหนึ่�ง ซึ่ง่� เป็น็ ขณะที่่�ท่า่ นอาจารย์ก์ ำลังั
ยืนื รำพึงึ อยู่�อย่า่ งสงบ ได้พ้ ูดู ออกมาด้ว้ ยท่า่ ทางเคร่ง่ ขรึมึ ว่า่ “ไม่น่ ่า่ วิติ กกับั เธอหรอก
เธอขึ้�นไปอุุบััติิที่�อาภััสรา พรหมโลกชั้�น ๖ เรีียบร้้อยแล้้ว” นัับว่่าหมดปััญหาไป
สำหรับั ท่า่ นในครั้ง� นี้้� แต่เ่ สียี ดายอยู่่�หน่อ่ ยหนึ่่ง� ถ้า้ ท่า่ นมีชี ีวี ิติ ยืืดเวลาเร่ง่ วิปิ ัสั สนา
396
ปัั จฉิิมสมัยั
ให้้มากยิ่�งกว่่านี้้�บ้า้ ง ก็็มีหี วัังได้ข้ ึ้้น� พรหมโลก ๕ ชั้้น� ชั้้�นใดชั้้�นหนึ่่ง� แล้ว้ เตลิิดถึงึ ที่่�
สุดุ เลย ไม่่ต้อ้ งกลัับมาวกเวีียนในวััฏฏวนนี้้อ� ีกี
ที่่�เป็็นปััญหาอยู่�มากเวลานี้้�ก็็คืือพวกเรา ไม่่ทราบว่่าใครจะเตรีียมไปชั้�น
ไหนกัันแน่่บ้้าง จะไปชั้�นเดีียรััจฉาน เปรต ผีี นรกอเวจีี หรืือชั้�นมนุุษย์์ เทวบุุตร
เทวธิดิ า อินิ ทร์์ พรหม หรือื นิพิ พาน ชั้น� ใดกันั แน่่ ฉะนั้้น� เพื่อ�่ ความแน่ใ่ จจงดูเู ข็ม็ ทิศิ
คืือใจของตนๆ ให้้ดีี ว่่าเบนหน้้าไปทางใดมาก เป็็นทางดีีหรืือชั่่�ว ควรพิิจารณา
ด้ว้ ยดีแี ต่บ่ ัดั นี้้� ตายแล้ว้ ไม่ม่ ีที างแก้ไ้ ขได้อ้ ีกี ใครๆ ก็ท็ ราบกันั ทั่่ว� โลกว่า่ ความตาย
คืือแดนสุดุ วิิสัยั ทำอะไรต่่อไปอีีกไม่ไ่ ด้ด้ ัังนี้้�
องค์ท์ี่�สองเป็น็ ไข้ป้ ่า่ ท่า่ นเป็น็ พระชาวอุบุ ลฯ นับั แต่เ่ ริ่�มป่ว่ ยรวมเวลาประมาณ
หนึ่�งเดืือนก่่อนท่่านจะมรณภาพ มีีพระองค์์หนึ่�งท่่านพิิจารณาเห็็นเหตุุการณ์์ของ
ท่่านผู้้�ป่่วยอย่่างไรไม่่ทราบ วัันนั้้�นตอนเย็็น ท่่านขึ้�นไปกราบท่่านอาจารย์์และ
สนทนาธรรมกันั ในแง่่ต่่างๆ จนเรื่�องวกเวีียนมาถึึงท่า่ นผู้้�ป่ว่ ย พระองค์น์ ั้้�นได้้โอกาส
จึึงกราบเรีียนเหตุุการณ์์ที่�ตนปรากฏถวายท่่านว่่า คืืนนี้้�ไม่่ทราบว่่าจิิตเป็็นอะไรไป
กำลัังพิิจารณาธรรมอยู่่�ดีีๆ พอสงบลงไปปรากฏว่่าเห็็นท่่านอาจารย์์ไปยืืนอยู่�หน้้า
กองฟืนื ที่�ใครก็ไ็ ม่ท่ ราบเตรียี มขนมากองไว้ว้ ่า่ “ให้เ้ ผาท่า่ น…..ตรงนี้้เ� อง ตรงนี้้เ� หมาะ
กว่า่ ที่�อื่�นๆ ดังั นี้้”� ทำไมจึงึ ปรากฏอย่า่ งนั้้น� ก็ไ็ ม่ท่ ราบ หรือื ผู้้�ป่ว่ ยจะไปไม่ร่ อดจริงิ หรือื
แต่ด่ ููอาการก็็ไม่เ่ ห็็นรุุนแรงนักั ที่�ควรจะเป็น็ ได้้อย่า่ งที่�ปรากฏนั้้�น
พอพระองค์น์ ั้้�นกราบเรีียนจบลง ท่า่ นก็พ็ ูดู ขึ้้�นทันั ทีวี ่า่ ผมพิิจารณาทราบมา
นานแล้้ว อย่่างไรก็็ไปไม่่รอด แต่่เธอไม่่เสีียทีีแม้้จะไปไม่่รอดสำหรัับความตาย
เหตุกุ ารณ์แ์ สดงบอกเกี่ย� วกับั จิติ ใจเธอสวยงามมาก สุคุ ติเิ ป็น็ ที่่ไ� ปของเธอแน่่ แต่่
ใครๆ อย่า่ ไปพูดู เรื่อ�่ งนี้้ใ� ห้เ้ ธอฟังั เด็ด็ ขาด เมื่อ�่ เธอทราบเรื่อ่� งนี้้จ� ะเสียี ใจแล้ว้ จะทรุดุ
ทั้้ง� กายและเสียี ทั้้ง� ใจ สุคุ ติทิ ี่่เ� ธอควรจะได้อ้ ยู่�แล้ว้ จะพลาดไปได้้ เพราะความเสียี ใจ
397
ประวััติทิ ่า่ นพระอาจารย์ม์ ั่่น� ภููริทิ ัตั ตเถระ
เป็น็ เครื่อ่� งทำลาย พออยู่่�ต่อ่ มาไม่ก่ี่่�วันั พระที่่�ป่ว่ ยก็เ็ กิดิ ปุบุ ปับั ขึ้น� ในทันั ทีที ันั ใดตอน
ค่อ่ นคืนื พอ ๓ นาฬิกิ ากว่า่ ๆ ก็ส็ิ้น� ลมไปด้ว้ ยความสงบ จึงึ ทำให้ค้ ิดิ เรื่อ�่ งท่า่ นอาจารย์์
เกี่ย� วกับั เหตุกุ ารณ์ต์ ่า่ งๆ ว่า่ พออะไรมาผ่า่ นท่า่ นคงพิจิ ารณาไปเรื่อ�่ ยๆ ในทุกุ เรื่อ�่ ง
เมื่�่อทราบเหตุุการณ์ช์ ัดั เจนแล้้วก็ป็ ล่่อยไว้้ตามสภาพของสิ่�งนั้้�นๆ
กลางวันั วันั หนึ่�ง มีพี ระเป็น็ ไข้ม้ าลาเรียี ในวัดั นั้้น� วันั นั้้น� ปรากฏว่า่ ไข้เ้ ริ่�มหนักั แต่่
เช้า้ เจ้า้ ตัวั ก็ไ็ ม่ไ่ ปบิณิ ฑบาตและไม่ฉ่ ันั จังั หันั ด้ว้ ย พระที่่�ป่ว่ ยต่อ่ สู้้�กับั ทุกุ ขเวทนาด้ว้ ย
การพิิจารณาแต่่เช้้าจนบ่่าย ๓ โมงไข้้จึึงสร่่าง ตอนกลางวัันที่่�ท่่านกำลัังพิิจารณา
อยู่� ปรากฏว่า่ กำลังั เรี่ย� วแรงอ่อ่ นเพลียี มาก ท่า่ นเลยเพ่ง่ จิติ ให้อ้ ยู่่�กับั จุดุ ใดจุดุ หนึ่่ง�
ของทุกุ ขเวทนาที่่ก� ำลังั กำเริบิ หนักั โดยไม่ค่ ิดิ ทดสอบแยกแยะเวทนาด้ว้ ยปัญั ญา
แต่อ่ ย่า่ งใด พอดีเี วลานั้้น� เป็น็ เวลาที่่ท� ่า่ นอาจารย์ท์ ่า่ นพิจิ ารณาดูพู ระองค์น์ั้้น� กำลังั
ปฏิบิ ััติิอยู่�อย่่างชัดั เจน แล้้วย้อ้ นจิิตกลับั มาตามเดิิม
พอบ่่าย ๔ โมง ท่่านที่่�ป่่วยมาหาท่่านอาจารย์์พอดีี ท่่านก็็ตั้้�งปััญหาถามขึ้้�น
ทันั ทีี โดยพระนั้้�นไม่ท่ ราบสาเหตุุบ้า้ งเลยว่่า ทำไมท่่านจึึงพิิจารณาอย่่างนั้้น� เล่่า?
การเพ่ง่ จิติ จ้อ้ งอยู่�ไม่ใ่ ช้ป้ ัญั ญาพิจิ ารณาแยกแยะ กาย เวทนา จิติ ให้รู้้�เรื่อ่� งของกันั
และกันั ท่า่ นจะทราบความจริงิ ของกาย ของเวทนา ของจิติ ได้อ้ ย่า่ งไร แบบท่า่ น
เพ่่งจ้้องอยู่�นั้�นมัันเป็็นแบบฤๅษีี แบบหมากััดกััน ไม่่ใช่่แบบพระผู้้�ต้้องการทราบ
ความจริิงในธรรมทั้้�งหลาย มีีเวทนาเป็็นต้้น ต่่อไปอย่่าทำอย่่างนั้้�น มัันผิิดทาง
ที่่�จะให้้รู้�ให้้เห็็นความจริิงทั้้�งหลายที่่�มีีอยู่�ในกาย ในเวทนา ในจิิต ตอนกลางวััน
ผมได้้พิิจารณาดููท่่านแล้้วว่่า ท่่านจะปฏิิบััติิอย่่างไรบ้้างกัับทุุกขเวทนาที่่�กำลััง
แสดงอยู่�ในเวลาเป็น็ ไข้้ พอดีไี ปเห็น็ ท่า่ นกำลังั เพ่ง่ จิติ จ่อ่ อยู่่�กับั เวทนาเฉยๆ ไม่ใ่ ช้้
สติปิ ัญั ญาคลี่ค� ลายดูกู าย ดูเู วทนา ดูจู ิติ บ้า้ งเลย พอเป็น็ ทางให้ส้ งบและถอดถอน
ทุุกขเวทนาในเวลานั้้�น เพื่�อ่ ไข้จ้ ะได้ส้ งบลงดัังนี้้�
398
ปัั จฉิิมสมััย
เอาเสืือเป็็นอาจารย์พ์ ระกรรมฐาน
การอนุุเคราะห์์เมตตาแก่่บรรดาศิิษย์์ ท่่านมิิได้้เลืือกกาลสถานที่่� แต่่
อนุเุ คราะห์ด์ ้ว้ ยวิธิ ีตี ่า่ งๆ ตามที่่เ� ห็น็ สมควรจะทำได้เ้ มื่อ�่ ไรและแก่ผ่ ู้ใ�้ ด ท่า่ นเมตตา
อนุุเคราะห์์อย่่างนั้้�นเสมอมา บางทีีท่่านก็็บอกตรงๆ ว่่า ท่่านองค์์นี้้�ไปภาวนาอยู่�ที่�
ถ้้ำโน้้นดีีกว่่ามาอยู่่�กัับหมู่�คณะอย่่างนี้้� นิิสััยท่่านชอบถููกดััดสัันดานอยู่�เป็็นนิิตย์์
นี่่�ก็ไ็ ปให้เ้ สือื ช่ว่ ยดัดั เสียี บ้า้ ง จิติ จะได้ก้ ลัวั และหมอบสงบลงได้้ พอเห็น็ อรรถเห็น็ ธรรม
และอยู่�สบายบ้้าง อยู่�อย่่างนี้้�ไม่่ดีี คนหััวดื้�อต้้องมีีสิ่�งแข็็งๆ คอยดััดบ้้างถึึงจะอ่่อน
เช่่นเสืือเป็็นต้้น พอเป็็นคู่�ทรมานกัันได้้ คนกลััวเสืือก็็ต้้องเอาเสืือเป็็นครูู ดีีกว่่า
อาจารย์์ที่่�ตนไม่ก่ ลััวเป็น็ ครูู กลัวั ผีีก็ค็ วรเอาผีีเป็น็ ครูคูู่�ทรมาน จิิตกลััวอะไรก็เ็ อา
สิ่ง� นั้้�นเป็น็ ครูคูู่�ทรมาน จััดว่า่ เป็็นผู้ฉ�้ ลาดในการฝึกึ ทรมานตน
พระองค์น์ั้้น� แต่ก่ ่อ่ นที่่ย� ังั ไม่บ่ วชเธอเคยเป็น็ นักั เลงมาแล้ว้ จึงึ มีนี ิสิ ัยั กล้า้ หาญ
และตรงไปตรงมา ว่า่ จะอยู่่�ต้อ้ งอยู่� ว่า่ จะไปต้อ้ งไป และมีนี ิสิ ัยั หัวั ดื้้อ� อยู่่�บ้า้ ง แต่ด่ื้้อ�
แบบพระ พอได้้รัับโอวาทอย่่างเด็็ดๆ เช่่นนั้้�นแล้้ว เธอก็็ตััดสิินใจจะไปตามคำที่่�
ท่า่ นบอก โดยให้เ้ หตุผุ ลแก่ต่ ัวั เองว่า่ พระขนาดท่า่ นอาจารย์ม์ั่�นนี้้จ� ะบอกเราไปให้เ้ สือื
กิินนั้้�น เป็็นไปไม่่ได้้แน่่ๆ เราต้้องไปอยู่�ถ้้ำนั้้�นตามคำที่่�ท่่านบอก ตายก็็ยอมตาย
ไม่่ต้้องเสีียดายชีีวิิตเพื่�อได้้เห็็นเหตุุเห็็นผลในคำที่่�ท่่านบอก ว่่ามีีความจริิงมากน้้อย
เพีียงไร เราเคยได้้ยิินแต่่คนอื่�่นบอกเล่่าว่่า ท่่านพููดอะไรต้้องมีีเหตุุผลแฝงอยู่�ใน
คำพููดนั้้�นอย่่างสมบููรณ์์เสมอไป คืือท่่านพิิจารณาด้้วยความละเอีียดถี่�ถ้้วนแล้้ว
ถึึงได้้พููดออกมา ผู้้�ที่�ทราบความหมายของท่่านพยายามปฏิิบััติิตามย่่อมได้้ผล
ทุกุ รายไป
ก็็คำที่่�ท่่านพููดกัับเราคราวนี้้�เป็็นคำพููดที่่�หนัักแน่่นมาก ซึ่�่งประกอบด้้วย
เมตตาพร้อ้ มทั้้ง� ความเห็น็ แจ้ง้ ภายใน ประหนึ่่ง� ท่า่ นควักั เอาหัวั ใจเราไปขยี้ข� ยำดูู
399