รวมธรรมสากัจฉา

ทา่ นอาจารยพ์ ระมหาบวั ญาณสัมปนั โน

วดั ปา่ บา้ นตาด จังหวัดอุดรธานี
แสดงธรรมสากจั ฉา

ภาค

ค�ำถาม - ค�ำตอบ ปญั หาธรรม

รวมธรรมสากจั ฉา ภาค คำ� ถาม - ค�ำตอบ ปญั หาธรรม

โดย ทา่ นอาจารยพ์ ระมหาบัว ญาณสมั ปันโน

เลขมาตรฐานหนังสือ : ๙๗๘-๖๑๖-๔๕๕-๙๗๖-๙
พิมพ์ครง้ั ท่ี ๑ : เมษายน ๒๕๖๑
จ�ำนวนพมิ พ์ : ๓,๐๐๐ เลม่
จดั พมิ พ์โดย : มลู นิธพิ ุทธสมุนไพรคู่แผ่นดินไทย ในพระบรมราชูปถัมภ์

พิมพ์ที่ : บรษิ ัท ศิลป์สยามบรรจุภณั ฑแ์ ละการพมิ พ์ จ�ำกดั
๖๑ ถนนเลียบคลองภาษเี จริญฝง่ั เหนือ ซ.เพชรเกษม​๖๙
แขวงหนองแขม เขตหนองแขม กรงุ เทพมหานคร
โทรศพั ท์ ๐­-­­๒๔๔๔-๓๓๕๑-๙ โทรสาร ๐-๒๔๔๔-๐๐๗๘
E-mail: [email protected] www.silpasiam.com

คำ� นำ�

คณะศษิ ยานศุ ษิ ยพ์ ระธรรมวสิ ทุ ธมิ งคล (หลวงตาพระมหาบวั ญาณสมั ปนั โน) โดย
สมเด็จพระเจ้านอ้ งนางเธอ เจา้ ฟ้าจฬุ าภรณวลยั ลกั ษณ์ อคั รราชกุมารี กรมพระศรีสวาง-
ควัฒน วรขัตติยราชนารี เปน็ องคป์ ระธาน รว่ มกบั จงั หวัดอดุ รธานี สถาบนั วิจัยจฬุ าภรณ์
วดั เกษรศลี คณุ (วดั ปา่ บา้ นตาด) สว่ นราชการ องคก์ รตา่ งๆ ทเ่ี กย่ี วขอ้ ง ดำ� เนนิ การโครงการ
ก่อสร้างพพิ ธิ ภณั ฑธ์ รรมเจดยี ์ พระธรรมวสิ ทุ ธิมงคล ใหเ้ ป็นอนุสรณส์ ถานทแี่ สดงความ
กตญั ญตู อ่ องคห์ ลวงตาพระมหาบวั ญาณสมั ปนั โน พระสปุ ฏปิ นั โนทเี่ ปน็ “ถปู ารหบคุ คล”
ผรู้ บั ชว่ งตอ่ เนอ้ื นาบญุ พระมหาเถระฝา่ ยกรรมฐาน จากหลวงปเู่ สาร์ กนั ตลโี ล และหลวงปมู่ น่ั
ภรู ทิ ตั โต ใหเ้ ปน็ สถานทร่ี วบรวมอฐั ธิ าตุ อฐั บรขิ าร และทสี่ ำ� คญั คอื การรวบรวมหลกั ธรรม
ค�ำสั่งสอนของท่าน ซ่ึงเทศนาส่ังสอนบุคคลต่างๆ มาตลอดเพศบรรพชิตมากกว่า
หนงึ่ หมื่นกัณฑ์ และการก่อสร้างพิพิธภัณฑ์ พระวหิ าร และพระเจดีย์ จะแล้วเสร็จเปิด
ใหศ้ รัทธาสาธุชนเขา้ เยย่ี มชมสกั การะได้ในชว่ งต้นปี ๒๕๖๔

ดว้ ยเมตตาธรรมของพระอาจารยอ์ นิ ทรถ์ วาย สนั ตสุ สโก เจา้ อาวาสวดั ปา่ นาคำ� นอ้ ย
และพระอาจารยส์ ดุ ใจ ทันตมโน เจ้าอาวาสวดั เกษรศีลคณุ (วัดป่าบ้านตาด) ได้รเิ ริ่ม
ในการจัดตั้งมูลนิธิพิพิธภัณฑ์ธรรมเจดีย์ พระธรรมวิสุทธิมงคล (หลวงตาพระมหาบัว
ญาณสมั ปนั โน) ณ สถานทก่ี อ่ สรา้ งพพิ ธิ ภณั ฑฯ์ เลขท่ี ๙๐๖ หมู่ ๑๔ ตำ� บลบา้ นตาด อำ� เภอ
เมอื งอดุ รธานี จงั หวดั อดุ รธานี โดยมพี ระอาจารย์สดุ ใจ ทันตมโน เจ้าอาวาสวัดเกษร-
ศลี คุณ (วดั ป่าบา้ นตาด) เปน็ ประธานมลู นธิ ฯิ เพอื่ รองรับการท�ำนบุ �ำรงุ ดูแลรักษา และ
บรหิ ารจดั การพพิ ธิ ภณั ฑธ์ รรมเจดยี ฯ์ เมอื่ แลว้ เสรจ็ ใหง้ ดงามสมบรู ณ์ สมเปน็ ศลิ ปกรรมไทย
องคส์ ำ� คญั ทร่ี เิ รมิ่ สรา้ งในชว่ งปลายรชั กาลที่ ๙ และแลว้ เสรจ็ ในตน้ รชั กาลท่ี ๑๐ แหง่ กรงุ
รตั นโกสนิ ทร์ และภาระหนา้ ทขี่ องมลู นธิ ฯิ อกี ประการหนง่ึ คอื ผลติ และเผยแพรห่ ลกั ธรรม
คำ� สั่งสอนของพระสมั มาสัมพุทธเจ้า ทผ่ี า่ นการศึกษา ฝึกฝน ท้งั ปรยิ ตั ิ ปฏิบัติ และปฏิเวธ
จนเป็นสทั ธรรมจากองคห์ ลวงตาพระมหาบวั ญาณสัมปนั โน ไปสู่สาธารณชน

หนังสือรวมธรรมสากัจฉา ภาค ค�ำถามค�ำตอบปัญหาธรรม โดย ท่านอาจารย์
พระมหาบัว ญาณสมั ปนั โน วัดปา่ บ้านตาด จังหวัดอุดรธานี จึงเป็นผลงานเล่มแรกของ
มูลนิธิพิพิธภัณฑ์ธรรมเจดีย์ฯ ที่หวังเป็นอย่างยิ่งว่า จะยังประโยชน์ให้กับประเทศชาติ
และบวรพระพทุ ธศาสนา ตลอดจนมวลมนุษยชาตติ ามสมควร

มูลนิธิพิพธิ ภณั ฑ์ธรรมเจดีย์ พระธรรมวสิ ุทธิมงคล
(หลวงตาพระมหาบัว ญาณสัมปนั โน)
ธันวาคม ๒๕๖๒

สารบัญ

ประเด็นในสากัจฉา

“พระพทุ ธศาสนา” และ “ธรรม”, มรสมุ ในอก, ธรรมโอสถ, สมาธิ ภาวนา
เกา่ กบั ใหม่ ลืมมองข้างใน........................................................................ ๒ - ๑๗
มรรค ผล นพิ พาน ยังมอี ย่หู รือ, เขา้ วดั แบบไหน, ใครครึ, ปลาตนื่ น�้ำใหม่,. ๑๘ - ๓๔
รำ� คาญนักเทศนแ์ ขง่ พระ, ยศของนายอำ� เภอเหม็ , สิง่ แวดล้อม
วธิ ปี ฏิบตั ติ อ่ ตน และสง่ิ ทเี่ กยี่ วข้องกับตน มองดขู นตา
คนอื่นเหน็ ชดั , ค้นหาของดใี นตวั เอง.................................................... ๓๕ - ๔๙
ทำ� ภาวนาอย่แู ต่ในบ้านผดิ หรอื ไม่ สมาธิกับปัญญาทำ� หน้าท่ตี า่ งกนั ,
สมาธิ สมาบัติกับจิตพระอรหนั ต.์ .......................................................... ๔๙ - ๖๓
เด็กเสียโทษใคร.............................................................................................. ๖๔ - ๗๑
ทำ� ไมพระธุดงคช์ อบอยใู่ นป่า อวกาศของจติ
จติ ของพระอรหันต์เมือ่ นพิ พานด้วยอุบตั ิเหตุ....................................... ๗๑ - ๘๔
พระอรหันต์อสภุ , บวชเปน็ พระเปน็ เณรแลว้ มีความสุขจรงิ หรือ,
เปน็ พระผใู้ หญ่สบายมากใช่ไหม, ธรรมะท�ำโลกใหเ้ ย็น,
คนทไี่ ม่จนมุม สวรรคเ์ มอื งคน............................................................. ๘๕ - ๙๘
มรรค ผล นพิ พาน ไม่ใช่ฟักแฟงแตงโม, สมาธิเปน็ ทีพ่ ักของจติ ,
สติปัญญาเปน็ เคร่ืองบุกเบิก, วิธถี งึ ฝงั่ แหง่ ความเกษม...................... ๙๘ - ๑๐๒
คนตายแล้วเกดิ อีกหรอื ตายแล้วสูญ ยถาทีโป จ นิพพุโต......................... ๑๐๓ - ๑๐๗
พระฝร่ัง, พระกรรมฐานงดฉนั อาหารในบางกาลเพือ่ ประโยชน์อะไร,
ปัญหามงั สวริ ตั ิ................................................................................. ๑๐๘ - ๑๑๘
พระฝรั่งอีกคร้ัง, เมื่อมดี ีก็อาจจะมีช่วั คกู่ นั ,
เปลีย่ นแปลงธรรมไปตามโลกเสยี มัง่ จะดไี หม................................. ๑๑๙ - ๑๒๔
มรรค ผล มที ง้ั ทางโลกและทางธรรม, มรรคผลของฝา่ ยฆราวาส,
กำ� ลงั หลอกตนเองอย่หู รือเปลา่ ........................................................ ๑๒๕ - ๑๓๙
สมาธิของคนลา้ สมัย, ใจคือจดุ ศูนย์กลางของโลกและธรรม.... ............... ๑๓๙ - ๑๔๗

ความไม่สนใจในทานเท่ากับไมส่ นใจในชวี ติ ของกนั และกัน,
คนนามสกลุ เทวทตั , ธรรมทานมผี ลมากกวา่ วัตถทุ าน.................... ๑๔๗ - ๑๕๕
อยากทราบเรอ่ื งของพระธดุ งคแ์ ละพระอรหนั ต์, ผ้ทู ส่ี ำ� เร็จ
มรรค ผล นิพพาน กม็ ไิ ด้หาบตคู้ ัมภรี ต์ ิดตัวมาเกดิ ,
ความคิดทเ่ี บียดเบียนตนและสงั หารตน, อยา่ อวดดตี อ่ กรรมชว่ั ,
จิตของพระอรหันต์กับจิตของปถุ ชุ น ต่างกันตรงไหน......................๑๕๖ - ๑๗๑
กราบผี, การเกดิ - ตายของสัตว์โลกเพราะอำ� นาจกรรมพัดผนั
อบรมลกู ป๊กุ , การเลือ่ นฐานะของใจ
แสวงหาความสุขใหถ้ กู ทาง............................................................. ๑๗๒ - ๑๘๓
รสดีรสไมด่ ี, ความหวงั ดีกับการติชมเปน็ สง่ิ คูก่ นั
รากฐานความสุขของครอบครวั ...................................................... ๑๘๓ - ๑๙๒
สงสารวา่ พระธดุ งค์ฉนั สำ� รวม, ธรรมะทีเ่ ปน็ ทำ� นบก้ันความล้นฝงั่
ของตัณหา, ฆราวาสก็เฟ้นเอาประโยชน์ได้
จากพระธุดงควตั รของพระ ............................................................ ๑๙๒ - ๒๐๔
ความหมายของคำ� วา่ “ตน” “ตน” เปน็ ต้นเหตขุ องทุกข์และสุข,
ถา้ ต้องการเปน็ ลูกศษิ ย์มีครู............................................................. ๒๐๕ - ๒๑๑
ตอบปญั หา นติ ยสารโลกทพิ ย,์ กำ� หนดรูป - นาม
แลว้ พิจารณาซากศพด้วย, ลงิ ติดแห................................................. ๒๑๓, ๒๑๘
ท่านอาจารยม์ ั่นมาโปรด, เปน็ ฆราวาสปรารถนาจะเขียนธรรมปฏิบัต.ิ ..... ๒๒๐ - ๒๒๓
การทำ� สมาธิวิปัสสนาจะกระเทอื นโรคหรือไม่,
ภาวนาเปลยี่ นบทธรรมบอ่ ย............................................................ ๒๒๓, ๒๒๔
ร้โู ทษความโกรธแต่ยงั ระงับยาก, ผวั หรอื ผลาญ......................................... ๒๒๗, ๒๓๐
พระในยุคปจั จบุ ันไมอ่ าจส�ำเรจ็ พระอรหันต์,
หลานให้พรหลวงตา.............................................................๒๓๔, ๒๓๗ - ๒๓๙
ปกปอ้ งผโู้ จมตพี ทุ ธศาสนา, ช่วยแยกกเิ ลสออกอยา่ งแยกอาหาร................ ๒๔๐, ๒๔๒
พระอาจารย์มนั่ หมดกิเลสแต่ทำ� ไมยงั ฉนั หมากดดู บหุ ร.่ี ........................................... ๒๔๓
ขอประวัติท่านอาจารย,์ ภาวนาแลว้ ยังกลัวผ.ี ............................................... ๒๔๔, ๒๔๖

อยากไปเคารพพุทธสถานในอินเดีย,
เปน็ ทุกข์เพราะจติ ร้คู วามคิดผู้อื่น...................................................... ๒๔๗, ๒๔๘
การอดอาหารจะไม่เหมอื นการบำ� เพ็ญทุกกรกริ ยิ าหรอื
ขออบุ ายต่อสู้กามราคะ, นรกคอื การเขยี นเสือใหว้ วั กลวั ............................. ๒๔๙
สวรรค์ทำ� ใหค้ นหลง.................................................................................. ๒๔๙ - ๒๖๑
กฏเกณฑเ์ ข้มงวดเกนิ ไปน่าจะแกไ้ ข......................................................................... ๒๖๒
คลกุ เคลา้ อาหารจนไมน่ ่ารับประทานก็ยงั อร่อยอยู,่
ยดึ ครูอาจารย์เปน็ กเิ ลสหรือ, นมิ ติ วา่ พระนพิ พานไมม่ ี.............................. ๒๖๔ - ๒๖๙
อาหารมังสวิรตั ,ิ ฝนั เหน็ พระเลน่ ดนตรี .................................................. ๒๖๙ - ๒๗๓
ฝันว่าเปน็ สนุ ขั บนสวรรค์, สมบัติลน้ ฟา้ กม็ ิอาจ
น�ำพายาหรอื หมอ........................................................................... ๒๗๕ - ๒๗๘
ทำ� บุญกบั พวกหลอกลวงจะไดบ้ ญุ ไหม,
หลวงตาไม่เคยตอบปญั หาตรงๆ เลย ............................................. ๒๗๙, ๒๘๓
ศีลขาดเร่อื งสรุ า, จิตท�ำงานพร้อมกันสองอย่างหรือเปน็ ไปไมไ่ ด้ ................ ๒๘๓, ๒๘๔
ตายแล้วไมเ่ ผาจะขดั ตอ่ ศาสนาพุทธหรอื ไม.่ ............................................................. ๒๘๘
ถวายของที่พระใช้ไม่ไดจ้ ะเปน็ บาปหรอื เปลา่ ,
ตกใจทำ� ลูกแมวตาย........................................................... ๒๘๙, ๒๙๓ - ๒๙๔
แตก่ ่อนทำ� งานเทา่ ไรๆ ไมม่ ีความพอ,
นกขุนทองอทิ ธิบาท ....................................................................... ๒๙๔ - ๓๐๐
หนไู ม่อยากดุ ไมอ่ ยากโกรธแม่เลย หนูกลัวตกนรก
จ.ม. อศั จรรย.์ .................................................................................... ๓๐๑, ๓๐๒
เด๋ียวน้อี รหันต์จะไมม่ แี ล้วในเมืองไทย.................................................................... ๓๑๘
ถือศีลตา่ งกันจะบรรลุธรรมเท่าเทยี มกันไหม ...........................................................๓๑๙
หลวงตาครับ กระผมขออนญุ าตถา่ ยรูปครบั ,
จะเจริญวิปสั สนากอ่ นแลว้ ทำ� สมาธทิ หี ลัง...................................................... ๓๒๓
พทุ ธศาสนาแทๆ้ ท่านปฏบิ ตั กิ นั อย่างไร,
สมาธเิ สือ่ มได้ถา้ ขาดปญั ญา ............................................................. ๓๒๗, ๓๒๙
เดินจงกรมจนฝ่าเทา้ แตกเปน็ เพราะบงั คับหรืออยา่ งไร............................................. ๓๓๒
สมมตุ ิยังครองใจอยู่ แมอ้ นาคามกี ็ยังมสี มุทัย......................................................... ๓๓๓

กอ่ นปฏิบัติธรรมต้องสมาทานศีลไหม, เชือดคอไก่แลว้ ไดบ้ ญุ ...................... ๓๓๕, ๓๔๔

วญิ ญาณเรมิ่ แรกมาจากไหน, จิตผู้ตายกับการจตุ ใิ นรา่ งใหม.่ ....................... ๓๔๖, ๓๔๙

คนใกล้ตายภาวนา นพิ ฺพานํ จะไปนิพพานได้ไหม, ฝนั เหน็ คนตาย............. ๓๔๙, ๓๕๑

นิทานหลวงตา, จริงหรอื ใจไม่สงบขณะแสวงหาความสงบ........................... ๓๕๒, ๓๕๔

กิเลสดนิ้ เพราะกลัวตาย, ภาวนาแลว้ ง่วง................................................... ๓๕๗ - ๓๕๘

น้อยใจภาวนาไมเ่ หน็ นมิ ติ , จิตผรู้ ้กู บั ไตรลกั ษณ์, วธิ เี ดนิ จงกรม................. ๓๖๒, ๓๖๔

ปล่อยนกปล่อยปลาเปน็ การตดั กรรมตัดเวร,

จำ� เปน็ ต้องกรวดน้ำ� หรือหลังทำ� บุญ................................................................. ๓๖๖

หลวงตาอายุเท่าไร, ตายแล้วไปไหน, ระลกึ ชาติได้....................................... ๓๖๘, ๓๗๑

ใช้นิมิตช่วยให้ใจสงบจะมีข้อเสียไหม, ผดิ ถกู อยา่ งไรถา้ ไมส่ วดศพ........................ ๓๗๒

กระแสจิตสง่ กันไดจ้ ริงๆ หรือ, ดับความโกรธ, ยอดอริยสัจ.......... ๓๗๖, ๓๘๐, ๓๘๒

ความอยากเป็นกิเลสทั้งน้ันหรอื , วิธกี ารชกั จูงเด็กให้สนใจธรรมะ................ ๓๘๕, ๓๙๑

สตฟิ ั่นเฟือนเพราะท�ำวปิ สั สนาหรอื ............................................................................ ๓๙๖

ความมักน้อยสนั โดษเป็นอุปสรรคต่อความเจรญิ ของชาต.ิ ....................................... ๓๙๙

พทุ ธศาสนาดแี ต่ทฤษฎ,ี กรรมลบล้างกันไดไ้ หม,

ท้อถอยทำ� ดีไม่ได้ดี................................................................... ๔๐๔, ๔๐๘, ๔๑๐

บ้านเมืองจะเจรญิ ไดอ้ ย่างไรถ้าทุกคนวางอุเบกขา..................................................... ๔๑๓

เดนิ ทางสายกลางเดนิ อย่างไร.................................................................................... ๔๑๗

เล่นสะกดจิตตกนรก, แดนนพิ พานเปน็ อย่างไร............................................. ๔๑๘, ๔๑๙

พระอรหนั ต์ท�ำความเพียรเพื่ออะไร, ศีลข้อปาณาฯ รักษายาก..................... ๔๒๐, ๔๒๙

พระอรหันตไ์ มจ่ ำ� เป็นตอ้ งลงอโุ บสถสงั ฆกรรม, ว่าง ๓ วา่ ง..........................๔๓๕, ๔๔๔

สงสารตัวเองท�ำไมถึงตอ้ งเปน็ เรา,

อุบตั ิเหตทุ างสมองทเ่ี กิดกบั พระอรหนั ต์.............................................. ๔๕๒, ๔๕๙

ขณะบรรลธุ รรมจติ ต้องเป็นมัชฌิมา.... ๔๖๙

เอาสตั ว์มาท�ำการทดลองจะเปน็ บาปไหม, พระอรหนั ต์ต้องไม่นอน.............. ๔๘๓, ๔๙๓

ธรรมสงั เวชของพระอรหันต์คอื ขันธ์กระเพื่อม.......................................................... ๔๙๕

ปญั หาม.ร.ว.คกึ ฤทธ.์ิ .................................................................................................. ๕๐๙

จติ พยาบาทกับความตาย........................................................................................... ๕๒๑







รวมธรรมสากจั ฉา
ภาค
ค�ำถาม - ค�ำตอบ ปัญหาธรรม

1



ค�ำถาม คำ� ตอบ ปญั หาธรรม

ถาม ดิฉันตอ้ งขออภยั ทมี่ ารบกวนถามท่านในสง่ิ ท่ีไมค่ วรถาม ซ่ึงชาวพทุ ธ
ทงั้ หลายรแู้ ละปฏบิ ตั กิ นั ทว่ั ดนิ แดน สำ� หรบั ตวั ของดฉิ นั เองแมจ้ ะเปน็ ผมู้ ศี รทั ธาสนใจ
และปฏิบัติต่อสิ่งน้ันตลอดมา แต่ก็ไม่อาจเข้าใจความหมายอันลึกตื้นของส่ิงนั้นได้
เทา่ ที่ควร สิง่ ทสี่ งสยั นัน้ คอื ค�ำวา่ พทุ ธศาสนา และคำ� ว่า ธรรม ทง้ั สองน้ี แปลและ
หมายความว่าอย่างไรบา้ ง เพอ่ื จะไดถ้ อื เปน็ หลกั ใจตอ่ ไป

ตอบ อาตมาก็ไม่แน่ใจตัวเองเหมือนกันว่าเป็นชาวพุทธ หรือชาวพลอย
ตามเพอ่ื น ศรทั ธามีก็เชอื่ ไป ความเพียรมมี ากนอ้ ยต่อพระศาสนาในแงใ่ ดก็เพยี งไป
อดทนไป สตปิ ญั ญามมี ากนอ้ ยกเ็ พยี รพยายามรกั ษาตวั ไปในอริ ยิ าบถตา่ งๆ จนกลาย
เปน็ วนั เดือน ปี มาเปน็ ลำ� ดับอย่างน้ี แตก่ ็ยงั ไม่สามารถจะแปลและตีความหมาย
ในคำ� ทง้ั สอง คอื พทุ ธศาสนาและธรรมนน้ั ใหเ้ ปน็ ทม่ี นั่ เหมาะแกใ่ จลงได้ จงึ ไมแ่ นใ่ จ
ว่าจะแสดงใหค้ ณุ ได้รบั ความเข้าใจหรือไม่ แตเ่ หน็ ใจท่อี ุตส่าหม์ าดว้ ยความเสยี สละ
ทกุ อยา่ งดว้ ยศรทั ธา และปฏบิ ตั หิ นา้ ทขี่ องพทุ ธบรษิ ทั ทดี่ ตี ลอดมา สงิ่ ทอี่ อกจะสดุ วสิ ยั
กค็ อื ปญั หาสองขอ้ ทคี่ ณุ ถาม ไมท่ ราบจะตอบอยา่ งไรใหเ้ ปน็ ทเี่ หมาะสมกบั หลกั ธรรม
นนั้ ๆ จงึ ขอตอบตามความรสู้ กึ ปา่ ๆ คำ� วา่ พทุ ธศาสนา แปลวา่ คำ� สงั่ สอนของทา่ นผรู้ จู้ รงิ
เหน็ จรงิ ในสง่ิ ทคี่ วรรคู้ วรเหน็ คอื พระพทุ ธเจา้ ของพวกเรา คำ� วา่ ธรรม แปลวา่ ธรรมชาติ
ทีท่ รงไวซ้ ง่ึ คณุ สมบัตอิ ยา่ งสมบูรณ์ เปน็ ธรรมชาตทิ ส่ี ม�่ำเสมอไมเ่ อนเอียง ธรรมชาติ
ไมโ่ กหกหลอกลวง ไวใ้ จไดท้ กุ ระยะกาล รวมเรยี กวา่ ศาสนธรรม แปลอยา่ งฟงั งา่ ยๆ
กว็ ่า ธรรมโอชาอันยอดเยย่ี มจากคำ� สัง่ สอน

3

ความหมายของธรรมทั้งสองบทน้ี ถ้ากล่าวตามเหตุและผลที่เกี่ยวเน่ืองกัน
คำ� สั่งสอนเป็นเหมอื นเขม็ ทศิ ทางเดนิ ที่ตรงไปสจู่ ดุ ม่งุ หมายตา่ งๆ ผู้ตอ้ งการจะไปยงั
จดุ หมายกเ็ ดนิ ตรงไปตามสายทางทช่ี บี้ อกไวน้ น้ั ยอ่ มถงึ จดุ ทหี่ มายตามความประสงค์
ประการหนงึ่ ศาสนธรรมเหมือนแปลนบ้านเรือนตา่ งๆ บ้านทปี่ ลูกสร้างถูกต้องตาม
แบบแปลนยอ่ มมคี วามแนน่ หนามนั่ คง และสวยงาม เหมาะสมกบั ความประสงคข์ อง
เจา้ ของบ้านผู้เขา้ อยอู่ าศัย คำ� วา่ ศาสนา แปลวา่ ประกาศหรือสั่งสอนเพ่อื ให้รูค้ วาม
หนกั เบาลึกตืน้ แห่งคณุ ภาพของธรรม อนั เปน็ สิ่งส�ำคัญย่งิ ของศาสนา

ถาม คนไมม่ ีศาสนาเป็นเคร่ืองยึดเหนย่ี วหรอื ปกครองจะไดไ้ หม

ตอบ ได้ ไม่มีใครมาทำ� โทษ เพราะศาสนาไม่ใชก่ ฎหมายซึง่ จะใช้บังคบั คน
ให้รับนบั ถือ การจะรับนับถือศาสนาใดหรอื ไม่น้ัน เปน็ เร่ืองสว่ นตวั ของแตล่ ะบุคคล
จะยอมรับตามความรู้สกึ ของตน ไม่ใช่เร่อื งบงั คับเหมอื นคนตอ้ งหา ค�ำตอบท่ีวา่ ได้
ไม่มีใครมาลงโทษน้ันเป็นค�ำกลางๆ เพ่ือให้เสรีภาพไปตามสภาพและอัธยาศัยของ
บคุ คลและสัตว์ซงึ่ ไม่ร้อู ะไรกบั ศาสนา

ถาม ถา้ ไมม่ กี ารบงั คบั ใหป้ ฏบิ ตั ติ ามศาสนา จะมคี วามจำ� เปน็ แกม่ วลมนษุ ย์
อย่างไรบ้างหรือไม่

ตอบ ยาแกโ้ รคมคี วามจำ� เปน็ ตอ่ มวลมนษุ ยอ์ ยา่ งไร โดยไมต่ อ้ งไปบงั คบั ให้
มนุษย์ผู้มีโรคหันมาสนใจกับยา ข้อนี้เข้าใจว่าคุณคงทราบได้ดี ศาสนาท่ีเป็นโอสถ
ชนิดหน่ึงก็ย่อมมีความจ�ำเป็นต่อมวลมนุษย์เช่นเดียวกัน พูดถึงเร่ืองศาสนาแล้ว
แมอ้ าตมาผหู้ วงั พงึ่ รม่ เงาพระศาสนา มคี วามเปน็ อยทู่ กุ ลมหายใจนบั แตว่ นั เรม่ิ บรรพชา
อปุ สมบทตลอดมา โดยอาศยั ปจั จยั สี่ คอื จวี ร เครอ่ื งนงุ่ หม่ ปกปดิ กาย บณิ ฑบาต คอื
อาหารคาวหวาน เครอ่ื งหลอ่ เลยี้ งชวี ติ ใหม้ คี วามสดชนื่ และเปน็ อยู่ เสนาสนะ คอื ทอ่ี าศยั
เปน็ อยู่หลับนอน และคลิ านเภสัช คอื ยาแกโ้ รคทางกายทุกชนิด ซึ่งเกิดจากศรัทธา
ของผู้เลื่อมใสใจบุญต่อพระศาสนาบริจาคทานให้บริโภคใช้สอย จนชีวิตเป็นมาได้
ถึงวันนี้ แต่ก็ไม่สามารถจะเรียนถึงคุณค่าแห่งพระศาสนาได้ทราบได้อย่างสมใจ

4

จงึ ขอเรยี นเพยี งวา่ ศาสนาเปน็ สมบตั กิ ลาง เชน่ เดยี วกบั ยาแกโ้ รคทางกายทกุ ชนดิ เปน็
ของกลางสำ� หรับมนษุ ยผ์ ู้มีโรคในกายมากกวา่ สตั ว์ เมอื่ โรคเกิดขนึ้ จะเห็นยาเป็นของ
จำ� เปน็ สำ� หรบั แตล่ ะราย ยงิ่ มนษุ ยม์ มี ากและมโี รคชนดิ ตา่ งๆ มากขนึ้ เพยี งไร กย็ งิ่ ทำ� ให้
มนุษย์ทั้งผู้มีโรคและไม่มีโรคเห็นยาเป็นของจ�ำเป็น และพยายามเสาะแสวงหามาไว้
เพ่อื บำ� บดั และป้องกันตัวแทบทุกคนและทกุ ครอบครัวทวั่ ทง้ั แผ่นดนิ ตน้ เหตุที่ยาจะ
เปน็ ของจำ� เปน็ ขน้ึ มาเพยี งไรนน้ั ขนึ้ อยกู่ บั มวลมนษุ ยผ์ มู้ โี รคจำ� ตอ้ งหายาบำ� บดั รกั ษา
เพอ่ื ชวี ติ อนั แสนรักสงวนจะมที างรอดพน้ ไปไดเ้ ทา่ ทีค่ วร เพยี งเท่านก้ี พ็ อจะทราบถึง
ความจำ� เปน็ และสำ� คญั ของยาและศาสนาได้ เพราะมนษุ ยม์ คี วามจำ� เปน็ อยภู่ ายในตวั
ดงั กล่าวแลว้

ใครมไิ ดป้ ระสงคเ์ กดิ มาเพอ่ื ความทกุ ขท์ รมานทางกายและทางใจ เหน็ มแี ตเ่ พอ่ื
ความสนกุ สนานรน่ื เรงิ เพอ่ื ความรำ่� รวย สวยงามกนั ทงั้ นน้ั ทา่ นทำ� ไมพดู วา่ มนษุ ยเ์ รา
แทบทกุ รายมคี วามจำ� เปน็ อยภู่ ายในตวั ซงึ่ เปน็ เรอ่ื งชกั จงู ใหห้ นั มาหายาและศาสนาเลา่

ถา้ เชน่ นนั้ เราตา่ งกม็ โี อกาสไดอ้ ยใู่ นโลกมานานพอสมควร พอจะทราบความสขุ
ทกุ ขข์ องธาตขุ นั ธแ์ ละจติ ใจทเี่ กย่ี วกบั ดนิ ฟา้ อากาศและสง่ิ แวดลอ้ มทว่ั ๆ มาพอประมาณ
นบั แต่คณุ เกดิ มาเคยมโี รคเกิดในกายบ้างไหม แมท้ ่ีสดุ โรคหวดั คุณเคยเป็นเหมอื น
มนษุ ยท์ ่วั ๆ ไปไหม

โรคหวดั นนั้ เปน็ เรอื่ งเลก็ นอ้ ย แมไ้ มร่ บั ยามนั กห็ ายไปเอง เมอื่ เปน็ ถงึ ขดี ของมนั แลว้
แตก่ อ็ ดรบั ยาไมไ่ ด้ ทกุ ครงั้ ทเี่ ปน็ หวดั ดฉิ นั ตอ้ งรบั ยา สว่ นโรคสำ� คญั และเปน็ ประจำ� นนั้
รู้สึกร้ายมากและรบกวนเสมอ ดิฉันรู้สึกจะเป็นคนอาภัพท้ังทางร่างกายและจิตใจ
คิดแล้วกลุ้มใจและน้อยใจในตัวเองที่เกิดมาไม่เหมือนเพื่อนมนุษย์เขา บางคร้ังคิด
อยากจะตายจะไดห้ ายหว่ งไปเสยี ที โรคทว่ี า่ นคี้ อื โรคกระเพาะซงึ่ เปน็ มานานแลว้ ควรจะ
หายแตไ่ มห่ าย ทง้ั ไปใหห้ มอตรวจทง้ั ซอ้ื ยามารบั ประทาน เพยี งพอบรรเทาไปบา้ งแลว้
กก็ ำ� เริบขน้ึ มา แมไ้ มเ่ ปน็ มากถงึ กบั จะเปน็ จะตายจรงิ ๆ แตก่ ็พอท�ำใหล้ �ำบากเสมอมา

5

ทว่ี า่ จติ อาภพั นน้ั มนั อาภพั แบบไหน และอาภพั อยา่ งไร ฟงั แลว้ นา่ กลวั เพราะคน
ทจี่ ติ อาภพั โดยมากกเ็ หน็ เปน็ บา้ เปน็ บอดงั ทเ่ี หน็ ๆ กนั ตามถนนหนทาง แตส่ ำ� หรบั คณุ
เทา่ ทส่ี งั เกตและสนทนากนั มานานพอสมควร กไ็ มป่ รากฏวา่ แสดงกริ ยิ าแหง่ ความอาภพั
ท่ีน่ากลวั ออกมาใหเ้ หน็ มนั อาภัพที่ตรงไหน

จติ ของดฉิ นั มไิ ดอ้ าภพั แบบคนขา้ งถนนที่เหน็ ๆ กนั นน้ั แตม่ นั เปน็ อกี แบบหนงึ่
ซง่ึ กใ็ กลเ้ คยี งกนั ในบางคราวทม่ี นั แสดงอาการออกมาอยา่ งรนุ แรงแทบจะหกั หา้ มไว้
ไม่อยู่ก็ยังมี

แล้วอย่างไร โปรดเล่าต่อไปว่ามันแสดงออกมาอย่างไรถึงกับจะหักห้ามไม่อยู่
เพราะไม่ใช่มรสุมในทะเลหลวง ทำ� ไมจะไปรุนแรงนกั หนาเล่า

ไมใ่ ชม่ รสมุ ในทะเล แตน่ ม่ี นั เปน็ มรสมุ ในหวั อกซง่ึ รา้ ยแรงยงิ่ กวา่ นนั้ เปน็ ไหนๆ
สำ� หรบั ความรสู้ กึ ของดฉิ นั เอง สว่ นคนอนื่ ดฉิ นั ไมท่ ราบได้ แตจ่ ะอยา่ งไรกต็ าม ขน้ึ ชอื่ วา่
คนทมี่ หี วั อกดว้ ยกนั เมอ่ื ถกู สงิ่ กระทบอยา่ งรนุ แรงและฝงั จมอยภู่ ายในไมย่ อมถอนแลว้
จะต้องจัดวา่ เป็นมหนั ตทกุ ขด์ ้วยกันทงั้ นั้น มรสุมทม่ี ากระทบฝังจมอยู่ทุกวนั นกี้ ม็ ใิ ช่
อนื่ ไกลทไ่ี หน นอกไปจากครู่ กั กลายมาเปน็ ศตั รคู แู่ คน้ ตอ่ กนั คอื สามขี องดฉิ นั เปน็ คน
เจา้ อารมณ์ ไมย่ นิ ดใี นขอบเขตทมี่ กี นั้ อยแู่ ลว้ แตช่ อบหาเศษหาเลยไปเปน็ รายๆ ตามนสิ ยั
ของคนลน้ ฝง่ั ทส่ี ำ� คญั ซง่ึ จะทนเปน็ ตกุ๊ ตาอยไู่ มไ่ ด้ กเ็ วลาเขาพาเหลก็ กลา้ อนั แหลมคม
มาท่ีบ้านและแสดงกิริยาชมดชม้อยต่อกันโดยไม่มีการเกรงขามเจ้าถิ่นบ้างเลย รู้สึก
ทมิ่ แทงลกู ตาแทบจะกระเดน็ ออกมา ใจแทบจะสลบไปเวลนนั้ ปรอทภายในหวั อกขน้ึ
สดุ ขีด ตามองไม่เหน็ อะไร นอกจากค่ชู ีวติ ท่ีวางอย่ขู ้างหมอนบนทีน่ อนซงึ่ ไม่ห่างไกล
จากตัวเท่าไรนักเทา่ นน้ั เรื่องหวุดหวดิ เป็นผไี ปทงั้ เขาทัง้ เรา นเี่ ล่าถวายทา่ นเพยี งยอ่ ๆ
ทีส่ �ำคญั ๆ ยงั มีอกี เยอะ

แลว้ มอี บุ ายวธิ แี กไ้ ขกนั อยา่ งไร จงึ ยงั เปน็ คนอยทู่ งั้ เขาทง้ั เราจนถงึ วนั นเี้ ลา่ หรอื
ใครกลายเป็นผไี ปบา้ งมไี หม

6

ไมม่ ี กอ็ าศยั เรยี กคณุ พระเขา้ ชว่ ยละซทิ า่ น ไมเ่ ชน่ นนั้ นายยมบาลคงยงุ่ กนั ยกใหญ่
ไมเ่ ปน็ อนั กนิ อยหู่ ลบั นอนแน่ เพราะผตู้ อ้ งหาเพยี งครงั้ เดยี วถงึ สามศพ จะใหย้ มบาล
นิ่งนอนใจอย่ไู ด้อยา่ งไร

ใครบ้าง ถึงจะมผี ู้ตอ้ งหาครั้งเดยี วถึงสามศพเลา่

กเ็ ราฆา่ ครู่ กั คแู่ คน้ และคแู่ ยง่ สามเี ขาใหต้ ายสมใจ แลว้ กย็ อ้ นมาฆา่ ตวั เราใหต้ าย
เพื่อหายห่วงไปตามกัน รวมแล้วมีผู้ต้องหาสามคนพอดี แม้ทุกวันนี้ที่พออยู่ได้กับ
โลกเขา กเ็ พราะอาศัยธรรมะเป็นเครอื่ งเยยี วยาและปลอบโยนใจให้สงบไปเปน็ ระยะ
พอหายใจได้

เปน็ อนั วา่ พอไดใ้ จความ ทนี อี้ าตมาขอเรยี นถามยอ้ นหลงั สกั เลก็ นอ้ ยเกยี่ วกบั คำ� ท่ี
อาตมาพดู วา่ มนษุ ยเ์ ราแทบทกุ รายมคี วามจำ� เปน็ อยกู่ บั ตวั ทเี่ ปน็ สาเหตใุ หเ้ กย่ี วขอ้ งกบั
ยาและศาสนานั้น คณุ พอทราบได้ภายในตวั ของคณุ หรอื ยงั เพราะโรคทางกายคุณก็
เคยเปน็ มาแล้ว ยาแก้โรค คณุ กเ็ คยหามารักษาและเหน็ ผลเท่าทค่ี วร แม้ไม่หายขาด
แตบ่ างรายกห็ ายขาดไมก่ ำ� เรบิ อกี ตอ่ ไปดงั ทเี่ หน็ อยแู่ ลว้ โรคทางใจคอื ความทกุ ขท์ รมาน
เกย่ี วกบั มรสมุ คณุ กเ็ คยเหน็ มา ธรรมโอสถจากหลกั ศาสนา คณุ กเ็ คยนำ� มายบั ยง้ั และ
ปลอบโยนใจ ทำ� ใหเ้ รอ่ื งใหญก่ ลายเปน็ เรอ่ื งเลก็ และทำ� ใหเ้ รอ่ื งเลก็ สงบหายไปไดด้ ว้ ย
อำ� นาจธรรมโอสถ จากคำ� ทอ่ี าตมาอธบิ ายเรอื่ งมนษุ ยม์ คี วามจำ� เปน็ ตอ้ งเกย่ี วขอ้ งกบั ยา
ในเวลาไมส่ บาย หรอื ยามปกตทิ ค่ี วรมไี วส้ ำ� หรบั ตวั และยงั มคี วามจำ� เปน็ ตอ้ งเกย่ี วขอ้ ง
กบั ศาสนาเพอื่ ปอ้ งกนั และรกั ษาโรคทางใจอนั เปน็ โรคเรอ้ื รงั มาตลอดกาลนน้ั พอเขา้ ใจ
ไดไ้ หมว่าศาสนามีความจำ� เป็นต่อมวลมนษุ ยเ์ พยี งไร

พอเขา้ ใจไดบ้ า้ งเปน็ บางตอน แตจ่ ะใหเ้ ขา้ ใจโดยตลอดทวั่ ถงึ นน้ั เหน็ จะยงั อกี นาน
หรอื จะตายเปลา่ ๆ ก็ยงั ไมแ่ นใ่ จตวั เองนัก

แมอ้ าตมาเองทเี่ ปน็ นกั บวชซง่ึ มหี นา้ ทโ่ี ดยเฉพาะตอ่ การเรยี นและการปฏบตั ธิ รรม
กย็ งั ไมแ่ นใ่ จตวั เองเชน่ เดยี วกนั วา่ จะเรยี นและปฏบิ ตั ไิ ดแ้ คไ่ หน อาจจะบวชเสยี ผา้ เหลอื ง
และสน้ิ เปลอื งขา้ วสกุ ของชาวบา้ นไปเปลา่ ๆ กไ็ มร่ ู้ เพราะทกุ วนั นก้ี ย็ งั มองไมเ่ หน็ วา่ อะไร

7

เปน็ ธรรมและอะไรเปน็ โลก มนั คละเคลา้ กนั ไปหมด ใจดวงโกหกนมี้ นั สำ� คญั มนั โกหก
วา่ อยากไปนพิ พานๆ แลว้ มนั ไปไหนกนั กไ็ มร่ ู้ ในวนั หนง่ึ ๆ เหน็ แตม่ นั ไปยงุ่ อยแู่ ตเ่ รอ่ื ง
เหลวไหลมากกวา่ เร่อื งไปนิพพาน

เทา่ ทท่ี า่ นบวชเรยี นและปฏบิ ตั มิ าจนทกุ วนั น้ี ไดม้ จี ดุ มงุ่ หมายปลายทางของใจท่ี
ต้งั ไวบ้ า้ งหรอื เปล่า

นหี่ มายถงึ ความปรารถนาหรอื เรอื่ งนมี้ นั สำ� คญั อยทู่ ค่ี วามเพยี ร เพยี งความอยาก
หรอื ความปรารถนา ใครๆ กพ็ อคดิ ได้ แมแ้ ตค่ นหหู นวก คนตาบอด คนเทย่ี วขอทาน
ตามตรอกตามถนน เขากย็ งั คดิ อยากเปน็ เศรษฐมี เี งนิ เปน็ ลา้ นๆ แตก่ ค็ งเปน็ คนประเภทนน้ั
อย่นู นั่ เอง เพราะเพยี งคดิ อยากเฉยๆ แตต่ ัวเขาข้ีเกยี จย่งิ กว่าคนตายซ่ึงนอนไมม่ ีวนั
จะตน่ื เสียอีก

ดฉิ นั ตอ้ งขอรบกวนทา่ นอกี ทเ่ี รยี นถามเรอื่ งศาสนากบั คนวา่ มคี วามจำ� เปน็ ตอ่ กนั
อยา่ งไร ทา่ นกไ็ ดอ้ ธบิ ายขอ้ เปรยี บเทยี บใหฟ้ งั เกยี่ วกบั ยาแกโ้ รคทางกายมคี วามจำ� เปน็
ตอ่ กนั แลว้ กอ็ ธบิ ายถงึ โรคจติ ทเ่ี ปน็ โรคเรอ้ื รงั ดว้ ยกเิ ลส ตอ้ งอาศยั ธรรมโอสถเขา้ แก้
จึงค่อยเบาและหายไปเป็นล�ำดับจนหายขาด มนุษย์ทั่วโลกล้วนมีโรคประเภทเร้ือรัง
เตม็ หวั ใจ แตท่ ำ� ไมจงึ ไมค่ อ่ ยเหน็ สนใจกบั ศาสนา ซง่ึ เปน็ แหลง่ ยาอนั วเิ ศษมาใชแ้ กเ้ สยี
พอใหเ้ บาบางลง เหน็ แตค่ นไขท้ างรา่ งกายหลงั่ ไหลเขา้ ไปซอ้ื ยาในหา้ งรา้ นขายยาตา่ งๆ
แทบจะไมม่ ยี าขายใหพ้ อกบั ความจ�ำเป็นและตอ้ งการของคนจ�ำนวนมาก และพากนั
หล่ังไหลเข้าไปในโรงพยาบาลต่างๆ เพ่ือให้หมอช่วยตรวจและรักษา จนหมอแทบ
ไมม่ เี วลาพักผอ่ น ตลอดเตียงนอนกไ็ ม่พอกับคนไข้ซง่ึ มีจำ� นวนมาก และมีปริมาณ
เพม่ิ ขนึ้ ทกุ วนั ทำ� เอาหมอและนางพยาบาลแยไ่ ปตามๆ กนั ถา้ ดฉิ นั เปน็ หมอบา้ ง กค็ งอด
ร�ำคาญไมไ่ ด้ และอดแสดงมารยาทอันไมเ่ หมาะสมแกค่ นไขไ้ ม่ได้แน่ๆ

เมอื งไทยเราเกอื บทงั้ ประเทศกเ็ ปน็ เมอื งพระพทุ ธศาสนาอยแู่ ลว้ พระ เณร เถร ชี
กล็ ว้ นเปน็ คนนบั ถอื พระพทุ ธศาสนากนั ทง้ั นน้ั จากนน้ั กม็ ปี ระชาชนทงั้ แผน่ ดนิ นบั แต่
พระมหากษตั รยิ ล์ งมา ถงึ พอ่ คา้ ชาวนา ตาสตี าสา ลว้ นเปน็ คนนบั ถอื พระศาสนาทงั้ นนั้

8

มมี ากกวา่ คนไขเ้ ขา้ สโู่ รงพยาบาลเปน็ ไหนๆ แลว้ จะเอาอะไรอกี นกั บวชมี พระ เณร ชี
ตาปะขาว รวมกนั แลว้ มจี ำ� นวนมากมาย ลว้ นแตม่ ผี อู้ ปุ ฏั ฐากดแู ลดว้ ยปจั จยั สตี่ ลอดกาล
ไมไ่ ดร้ บั ความอดอยากขาดแคลนกเ็ พราะทายกอบุ าสก อบุ าสกิ า ชว่ ยทะนบุ ำ� รงุ เสมอมา
ทำ� ไมวา่ คนสนใจศาสนามนี อ้ ย ไมใ่ ชน่ บั เอาเพยี งเราคนเดยี วหรอื จงึ วา่ มนี อ้ ยนกั โปรดนบั
คนอน่ื เขาดว้ ย อาตมาและพระเณรทเ่ี ปน็ ลกู ศษิ ยอ์ ยใู่ นวดั ปา่ บา้ นตาดกโ็ ปรดนบั เขา้ ดว้ ย
คุณจะได้เห็นคนสนใจและนับถอื ศาสนาอย่างหนาตาอุ่นใจขึ้นเปน็ ลำ� ดับเสียบา้ ง

ทเี่ รยี นถามเชน่ นน้ั กเ็ พราะไมค่ อ่ ยเหน็ ประชาชน ชน้ั และเพศตา่ งๆ เขา้ วดั เพอ่ื
ฟงั ธรรมจำ� ศลี ในวนั พระวนั โกนตามปกตเิ หมอื นเมอื่ สมยั กอ่ นๆ เหน็ แตพ่ ระ เณร เถร ชี
ซง่ึ มอี ยภู่ ายในวดั และอบุ าสกอบุ าสกิ าแกห่ งอ่ มเตม็ ที แลว้ เดนิ งกเงน่ิ ดว้ ยอาการอดิ โรย
เขา้ ไปวดั ทงั้ หตู าแขง้ ขาอะไรๆ กช็ กั จะใชง้ านไมไ่ ดแ้ ลว้ เวลาพระใหศ้ ลี และแสดงธรรม
กเ็ กรงจะไม่ไดย้ ินชัดถ้อยชดั คำ� จะมีทางแกไ้ ขอย่างไร

การแก้ไขคนแกใ่ ห้กลับเป็นคนหนุ่ม และแกไ้ ขคนหน่มุ ใหก้ ลายเปน็ คนแกน่ ้นั
ไมม่ ธี รรมเนยี มนยิ มกนั ทงั้ เปน็ อฐานะ คอื สดุ วสิ ยั ทจ่ี ะทำ� ได้ อาตมาไมม่ หี นทางแกไ้ ข
แต่การแก้ไขเปล่ียนแปลงความรู้ความเห็นและความประพฤติท่ีเป็นไปในทางผิดให้
กลบั เปน็ ไปในทางถกู ดว้ ยการอบรมสงั่ สอนนน้ั พอมที างทำ� ได้ ถา้ มผี สู้ นใจใครฟ่ งั และ
พอใจปฏิบตั ิตามเพื่อความเป็นคนดี

ท่ีเรียนขอความเห็นจากท่านกห็ มายถงึ ความประพฤตินีเ้ อง เพอ่ื ฐานะทางดา้ น
จิตใจจะได้ดีข้ึนกว่าเท่าที่เป็นอยู่ทุกวันนี้ ส่วนการเปลี่ยนแปลงรูปโฉมนั้น ส�ำหรับ
ตัวดิฉันเองทุกวันนี้หมดเย่ือใยเสียแล้ว ไม่มีความสนใจไยดีกับเคร่ืองและห้อง
เสรมิ สวยเสรมิ งามอะไรเลย สว่ นคนอนื่ ๆ นน้ั ขอยกใหเ้ ปน็ เรอ่ื งของเขาไป ทมี่ หี ว่ งอยู่
มากเวลานก้ี ค็ อื ศลี ธรรมประจ�ำใจ กลวั จะไมถ่ งึ จุดทีม่ ุง่ หวงั จึงได้รบี มาศึกษาไต่ถาม
ครอู าจารยห์ ลายทา่ นเพอื่ ทา่ นจะไดช้ ว่ ยชอี้ บุ ายตา่ งๆ พอเปน็ เครอื่ งยดึ เหนย่ี วในเวลา
จวนตวั และความอยสู่ บายใจในยามปกติ เวลาวา่ งๆ กห็ ดั ทำ� ภาวนาทบ่ี า้ น มโี อกาสกไ็ ป
ทำ� ทวี่ ดั เมอื่ เกดิ ความสงสยั กก็ ราบนมสั การเรยี นถามพระทา่ น อตุ สา่ หท์ ำ� ไปไมว่ า่ จะยาก
หรอื ง่าย เพราะเปน็ กิจจำ� เป็นส�ำหรบั ตวั

9

เวลาทำ� ภาวนา ไมว่ า่ ในบา้ นหรอื ในวดั ผลเปน็ อยา่ งไรบา้ ง และคณุ เคยทำ� มานาน
เท่าไร

สาธุ ขอเรยี นตามจรงิ พระเมตตาโปรดปรานคี นโง่ บางวนั ใจสงบเยน็ เหน็ ผลเปน็ สขุ
เกดิ ความอศั จรรยใ์ จเกนิ ความคาดหมาย อยากใหใ้ จเปน็ อยอู่ ยา่ งนน้ั ตลอดกปั กลั ป์ แต่
อนจิ จงั เจา้ พระคณุ ไมฟ่ งั เสยี งใคร พอแกก่ าลแลว้ กถ็ อนขนึ้ มาเสยี สง่ิ ทยี่ งั เหลอื อยคู่ อื
ความเสยี ดายจติ ดวงน้ัน และเสยี ดายเอามากจนเกดิ ความเสียใจและนอ้ ยใจว่าเรามี
บญุ วาสนานอ้ ย ไดจ้ ติ ดวงวเิ ศษเพยี งชว่ั ขณะกห็ ลดุ หายไปเสยี พยายามตงั้ ตน้ ทำ� ใหม่
บางคร้งั จิตกร็ วมสงบลงได้ดงั ใจหวงั บางครงั้ ไมส่ งบถึงขนาดทีเ่ คยเปน็ แตบ่ างครงั้
ไมย่ อมสงบเอาเลย ท้ังๆ ท่ีท�ำภาวนาแบบเก่า มไิ ด้มีการเปล่ยี นแปลงแตอ่ ย่างใดเลย
แตจ่ ติ ท�ำไมเปลี่ยนแปลงตัวเองให้เปน็ ตา่ งๆ ไดอ้ ยา่ งน้นั โดยทบ่ี างคร้งั สงบลงอย่าง
ละเอยี ดสขุ มุ มาก บางครงั้ สงบอยา่ งออ่ นๆ แตบ่ างครงั้ ไมย่ อมสงบโดยประการทงั้ ปวง
นอกจากไมย่ อมสงบเลย แลว้ ยงั เตรยี มตง้ั คา่ ยตอ่ สเู้ ราอกี ดว้ ย บางวนั สมู้ นั ไมไ่ ด้ กลมุ้ ใจ
ลม้ นอนลง ปลอ่ ยน้ำ� ตาไหลจนหมอนเปียกกม็ ี ท�ำไมจิตจงึ มมี ายามากอยา่ งนน้ั

จติ ไมม่ ีมายา โปรดอยา่ ไปหาเรื่องใสจ่ ิต เดยี๋ วจะไม่มีทพี่ ง่ึ ย่งิ จะแยไ่ ปอกี

ถา้ เชน่ น้นั อะไรเล่ามีมายาทำ� ให้เกิดความทุกข์รอ้ นขนาดนนั้

มายาทง้ั สนิ้ มนั เปน็ เรอ่ื งของกเิ ลสทง้ั นนั้ ทรี่ บกวนใจไมใ่ หอ้ ยไู่ ดด้ ว้ ยความสงบสขุ
โปรดพยายามก�ำจดั ตัวมายาออกจากใจใหไ้ ด้ ดว้ ยความเพยี รพยายามดังที่คณุ เคย
ใชไ้ ดผ้ ลมาแลว้ อยา่ ปลอ่ ยวางอบุ ายวธิ ที เี่ คยทำ� มาและทง้ิ ไว้ แลว้ ไปควา้ เอาความกลมุ้ ใจ
นำ�้ ตาไหลมาแทนท่ี ผลจะกลายเปน็ วา่ ภาวนาเพอื่ สงั่ สมทกุ ขโ์ ดยไมร่ สู้ กึ ตวั แบบนไี้ มเ่ คย
มีนักปราชญ์ท่านใดน�ำมาใช้ ถ้าเราจะเป็นนักต่อสู้ท่ีมีเหตุผลตามเสด็จพระพุทธเจ้า
จรงิ ๆ กจ็ งจบั ตน้ เหตทุ เ่ี คยไดร้ บั ผลมาแลว้ บำ� เพญ็ ตอ่ ไป อยา่ ไปแสดงความดใี จเสยี ใจ
กบั สงิ่ ทเ่ี กดิ ๆ ดบั ๆ ซงึ่ เปน็ เพยี งมายา คณุ ทำ� ภาวนาทเ่ี คยไดผ้ ลมาแลว้ นน้ั คณุ ภาวนาดว้ ย
ธรรมบทใดเปน็ ประจำ�

10

ดฉิ นั ชอบบท “พทุ โธ” เปน็ คำ� บรกิ รรมตลอดมาจนบดั น้ี ไมเ่ คยลดละ เพราะเวลา
นำ� ธรรมบทนมี้ าบรกิ รรม ใจรสู้ กึ วา่ โลง่ สบายและไดร้ บั ผลเปน็ ความสงบสขุ นอกจาก
บางครงั้ ทเี่ รยี นแล้วเทา่ น้นั

นนั่ แสดงวา่ ธรรมที่น�ำมาบรกิ รรมถกู กบั จริตของเรา ถ้าเป็นยากแ็ สดงว่าถกู กบั
โรคแลว้ โปรดรกั ษาโรคดว้ ยยานต้ี ดิ ตอ่ กนั จนหาย ถา้ โรคมอี าการยกั ยา้ ยเปลย่ี นแปลง
ซง่ึ ควรจะเปลย่ี นยาไปตาม นนั่ กเ็ ปน็ อกี เรอื่ งหนง่ึ ทเี่ จา้ ตวั หรอื นายแพทยจ์ ะหาวธิ แี กไ้ ข
ไปตามโรคทจี่ ะเหมาะกบั ยา จนโรคถกู กบั ยาและหายขาด เพราะโรคมมี ากและมชี นดิ
ตา่ งๆ ซง่ึ เกดิ กบั บคุ คลเปน็ รายๆ ไป ยาแกโ้ รคจะมเี พยี งขนานเดยี วยอ่ มไมท่ นั กบั โรค
ฉะนน้ั หมอผฉู้ ลาดตอ้ งผลติ ยาขน้ึ หลายขนานเพอื่ ทนั กบั โรคชนดิ ตา่ งๆ ของมนษุ ยแ์ ละ
สัตว์ท่ีมีจ�ำนวนมาก โลกท่ีพออยู่กันได้ไม่ตายเพราะโรคนานาชนิดเบียดเบียนและ
ท�ำลายกเ็ นอ่ื งจากยามีมากพอต้านทานกนั ได้

ธรรมกย็ อ่ มมมี ากเพอ่ื ใหเ้ หมาะกบั จรติ นสิ ยั ของบคุ คลเปน็ รายๆ ไป และมโี รค
เรอื้ รงั ทางจติ ชนดิ ตา่ งๆ กนั ผมู้ นี สิ ยั หนกั ไปในทางใด กน็ ำ� ธรรมทต่ี รงกบั จรติ มาบำ� บดั
รกั ษากนั เปน็ ระยะๆ ไป การทำ� ภาวนา ถา้ จติ กา้ วหรอื เปลยี่ นสภาพความรสู้ กึ ขนึ้ สคู่ วาม
ละเอยี ดเกยี่ วกบั ดา้ นปญั ญา กจ็ ำ� ตอ้ งเปลยี่ นอารมณแ์ หง่ ธรรมไปตามความเหมาะสม
ของปญั ญาทีต่ ้องการความแยบคายเปน็ ล�ำดบั ถ้าเป็นสมาธิ ไม่วา่ สมาธิประเภทใด
จะใชบ้ ทธรรมเครอ่ื งกลอ่ มใจใหส้ งบตามทเี่ คยใชม้ าแลว้ กไ็ มม่ ขี ดั ขอ้ ง เชน่ ผเู้ คยใชบ้ ท
พทุ โธ ก็ใชอ้ ยตู่ ามเดิมในเวลาต้องการพักจิตเข้าสคู่ วามสงบ

อาตมาขอเรยี นคณุ ใหท้ ราบในแงท่ ค่ี วรคดิ และยดึ ไวเ้ พอ่ื เปน็ หลกั ปฏบิ ตั ติ อ่ ไป คอื
ขณะทท่ี ำ� ภาวนาเหน็ ผลเปน็ ความสงบสขุ ในเวลานน้ั แลว้ คราวทำ� ในวาระตอ่ ไป โปรด
อยา่ สง่ จติ ไปยดึ ในผลทเ่ี คยปรากฏแลว้ ในอดตี แตใ่ หท้ ำ� ความรแู้ ละสตไิ วก้ บั บทธรรม
ท่ีบริกรรมในขณะนั้นเท่านั้น การท�ำเช่นน้ีเรียกว่าบ�ำรุงต้นเหตุเพื่อให้เกิดผลโดย
ถูกต้อง ส่วนผลมีความสงบเป็นต้น จะปรากฏข้ึนมาเองโดยไม่ต้องไปคาดหมาย
และทุกคร้ังที่ท�ำภาวนา ให้ท�ำความสนใจอยู่กับบทบริกรรมเท่าน้ัน ไม่ส่งใจไปอ่ืน
บทบรกิ รรมพทุ โธทผี่ นู้ ำ� มาใช้ จงใหก้ ลมกลนื กนั กบั จติ มสี ตคิ วบคมุ ไมใ่ หเ้ ผลอ เมอ่ื จติ

11

กับค�ำบริกรรมมีความสืบเน่ืองกันอยู่ในขณะภาวนาไม่ขาดระยะ ผลคือความสงบ
มากน้อยจะแสดงขึ้นมาเป็นล�ำดับจนถึงความสงบอันละเอียดยิ่ง และพักอยู่ได้เป็น
เวลานานๆ แมถ้ อนขน้ึ มาแลว้ กไ็ ดร้ บั ความเบกิ บานใจ ทเี่ คยตำ� หนติ นวา่ เปน็ คนมบี ญุ
วาสนาน้อยและอาภัพกจ็ ะคอ่ ยหมดไป

ทา่ นอธบิ ายตอนจติ ไปยดึ ผลซง่ึ เปน็ อารมณอ์ ดตี ลว่ งไปแลว้ ในขณะนง่ั ภาวนานน้ั
มาถกู ตวั ดฉิ นั เองทเ่ี คยเปน็ เชน่ นน้ั มานานแลว้ เวลาปกตไิ ปคดิ เสยี ดายอยากไดจ้ ติ ดวงนน้ั
มาครองอยตู่ ลอดไป เพราะเปน็ จติ ทส่ี กุ ใสและสงบเยอื กเยน็ มาก ยง่ิ เวลานง่ั ภาวนากย็ งิ่
คิดถึงมาก อยากให้จิตเป็นเช่นน้ันอย่างรวดเร็วทันใจ แต่แทนท่ีจิตจะเป็นเช่นน้ัน
ยิ่งกลับรุ่มร้อนขึ้นมา ผลสุดท้ายของการนั่งภาวนาเลยกลายเป็นว่านั่งกลุ้มใจและ
น้อยใจใหต้ ัวเอง จากน้นั กน็ อนกลุม้ ใจน�้ำตาไหลแบบไมเ่ ป็นทา่ ทนี ไ้ี ดร้ ับชี้แจงจาก
ทา่ นแลว้ ใจรสู้ กึ โลง่ สบาย ตอ่ ไปดฉิ นั จะตอ้ งทำ� อยา่ งทที่ า่ นอธบิ ายใหฟ้ งั จติ ของดฉิ นั
คงจะลงได้เร็วและง่ายกว่าแตก่ อ่ นแนน่ ะคะ

พูดกันยงั ไมข่ าดค�ำก็มายึดอกี แล้ว ถา้ เปน็ เช่นทว่ี า่ น้ี จติ จะก้าวไปถึงไหนไดเ้ ล่า
เดยี๋ วไปยดึ ความสงบทผี่ า่ นมาแลว้ เดย๋ี วมายดึ คำ� พดู ของอาตมา เวลานงั่ ภาวนากจ็ ะมแี ต่
อารมณเ์ หลา่ นไ้ี ปรวมอยทู่ ใ่ี จ วา่ อาตมาสอนอยา่ งนน้ั อาตมาวา่ อยา่ งนี้ อาตมาไมใ่ หไ้ ป
ยดึ อารมณอ์ ดตี อาตมาใหถ้ อื อารมณป์ จั จบุ นั คอื คำ� บรกิ รรมอยา่ งเดยี ว สง่ิ ทกี่ ลา่ วมา
เหลา่ นแี้ ลจะกลายเปน็ อารมณข์ องจติ ในเวลาภาวนา ฟงั อาการทถี่ ามเพอ่ื ขอเอาคะแนน
ท้ังๆ ที่ยังไม่ได้ลงมือท�ำ ก็พอจะทราบได้ว่าผู้ถามก�ำลังจะสั่งสมอารมณ์เพ่ือท�ำการ
รบกวนตัวเองขณะท่ีท�ำการภาวนาในวาระต่อไปอีกแน่นอน ขออภัย คุณรู้สึกจะ
ใจร้อนไป แตใ่ ช้หงุ ต้มอะไรไม่สุก โปรดท�ำใจเยน็ ๆ เพอ่ื เหตุผลที่คณุ จะทำ� งานต่อไป
คนเราถา้ ใจรอ้ นนกั ใจเยน็ นกั โดยไมม่ เี หตผุ ลพาใหเ้ ปน็ ไป ยอ่ มผดิ หลกั หรอื ผดิ ทาง
และยงั ส้นู �้ำแข็งและไฟก็ไมไ่ ด้ เพราะส่ิงเหลา่ น้นี �ำไปท�ำประโยชนไ์ ด้ แตค่ นทมี่ นี ิสัย
ใจเย็นจนจืดชืดมักเป็นคนเกียจคร้าน ท�ำงานคอยแต่จะเอารัดเอาเปรียบเพื่อนฝูง
ใครกเ็ บอ่ื ไมอ่ ยากคบเปน็ เพอื่ นรว่ มงาน คนทม่ี นี สิ ยั ใจรอ้ นมากมกั เปน็ ไฟเผาตวั และ
ผเู้ กยี่ วขอ้ ง แตค่ นทม่ี ใี จเยน็ และรอ้ นไปตามเหตผุ ลโดยพจิ ารณาไตรต่ รองอยา่ งละเอยี ด

12

ถถี่ ว้ นแลว้ เปน็ ผทู้ ำ� ประโยชนไ์ ดด้ ไี มค่ อ่ ยผดิ พลาดและกระทบกระเทอื นคนอน่ื งา่ ยๆ
ทา่ นเรยี กคนประเภทนัน้ วา่ คนสขุ ุม ใครๆ ก็ชอบคบ ถา้ เป็นนักบวชก็เปน็ ผู้ทรงเหตุ
ทรงผลไดด้ ี วนิ จิ ฉยั เรื่องราวไดด้ แี ละเปน็ ธรรมไมล่ ำ� เอียง ใหเ้ หตุผลและน�ำอยา่ งมี
หลักมีเกณฑล์ ะเอยี ดลออ พระเณรมีความเคารพเล่ือมใส ถ้าเปน็ ผู้ใหญท่ างฆราวาส
ปกครองคนไดด้ ี เปน็ ทเี่ คารพนบั ถอื ของผนู้ อ้ ยและประชาชนทว่ั ไป ไมเ่ ปน็ คนเหน็ แกไ่ ด้
โดยอาศยั ตำ� แหนง่ หนา้ ทแ่ี ละอำ� นาจ ผนู้ อ้ ยเขา้ มาอาศยั พงึ่ รม่ เงากอ็ ำ� นวยความสะดวก
ใหด้ ว้ ยความเมตตาสงสารราวกบั ลกู ๆ เขา้ มาออดออ้ น รนุ่ ราวคราวเดยี วแตต่ ำ� แหนง่
หนา้ ทตี่ ำ่� กวา่ เขา้ มาอาศยั กใ็ หค้ วามสนทิ สนมและชว่ ยเหลอื อยา่ งเปน็ ธรรม ไมเ่ ยอ่ หยง่ิ
เพราะอาศัยตำ� แหน่งหน้าทท่ี ่ตี นก�ำลังคุมอ�ำนาจอยู่ กบั ผู้ใหญก่ ว่าโดยตำ� แหน่งหนา้ ท่ี
กแ็ สดงความเคารพเสมอตน้ เสมอปลาย ไมท่ ำ� แบบหนา้ ไหวห้ ลงั หลอก ถา้ เปน็ แมบ่ า้ น
กไ็ ม่ชอบบ่นอุบอบิ จ้จู จี้ นคนในบ้านและลกู ๆ เขาเบ่อื ไม่ชอบฟงั แมข่ ้บี น่

นค่ี อื คณุ คา่ ของใจทมี่ เี หตผุ ล ไมร่ อ้ นและเยน็ จนเลยขอบเขต คอื เหตผุ ลอนั เปน็
ความพอดี สามารถปฏบิ ตั หิ นา้ ทใี่ หล้ ลุ ว่ งไปไดด้ ว้ ยความสมำ�่ เสมอ ไมผ่ าดโผนโลดเตน้
ไม่เป็นคนผลุบๆ โผล่ แบบคนตกนำ้� จวนจะขาดใจ งานภาวนาของคุณและงานอืน่ ๆ
กโ็ ปรดเพยี รพยายามไปจนกวา่ จะสำ� เรจ็ ดว้ ยความมเี หตผุ ลเปน็ เครอื่ งสนบั สนนุ อยา่ ให้
เป็นทำ� นองคนตกน�ำ้ เวลานง่ั ภาวนาเห็นจติ สงบก็เพลินจนตัวลอย และอยากโฆษณา
ให้คนอื่นเหน็ ความอัศจรรยข์ องตนซึ่งกำ� ลังแสดงอยบู่ ้าง เวลาจติ ไม่สงบตามใจหวัง
กน็ ง่ั เสยี ใจ นอนคดิ นอนบน่ กลมุ้ ใจนำ�้ ตาไหลบา้ ง นน่ั ทา่ นเรยี กวา่ ภาวนาแบบคนไมเ่ คย
ดภู าพยนตร์ พอถงึ บทรกั กร็ กั จนหมดสติ พอถงึ บทโศกกโ็ ศกจนสลบไสลใจจะขาดใน
โรงภาพยนตร์ ถงึ บทสนกุ กส็ นกุ จนตวั ลอยไมม่ สี ตอิ ยกู่ บั ตวั ถงึ บทกลวั กก็ ลวั จนตวั สนั่
ไมไ่ ดส้ ติ เหมอื นแกะกลวั หมาปา่ ถงึ บทกลา้ กก็ ลา้ จนออกโรงโขยงเขยง แสดงตวั เปน็
นกั รบตบมอื ถงึ กบั ปลอ่ ยมรรยาทออกมาแบบคนในโรงภาพยนตรท์ นดไู มไ่ ด้ แตกตน่ื
หนกี นั หมด พอกลบั ไดส้ ตคิ นื มา เกดิ ความเสยี ใจรอ้ งไหก้ ลายเปน็ เรอื่ งหมดสตไิ ปอกี
จนคนเขาเรยี กวา่ บา้ สองซอ้ น สรุปความแลว้ คนไม่มสี ติเคร่ืองคุม้ กัน ย่อมเป็นผล
เสยี หายแกต่ นทกุ ระยะ ฉะนนั้ ผเู้ ปน็ พทุ ธบรษิ ทั ของพระพทุ ธเจา้ ผจู้ อมปราชญ์ จงึ ควร
วางตนตอ่ เหตุการณ์อย่างสม�ำ่ เสมอ จะจดั ว่าเป็นผู้รอบคอบในสงิ่ เก่ียวข้องไดด้ ี

13

ยง่ิ การอบรมจิตโดยทางสมาธภิ าวนาด้วยแล้ว กย็ งิ่ ตอ้ งการความรอบคอบและ
หนกั แนน่ ตอ่ ธรุ ะหนา้ ทขี่ องตนในเวลาเชน่ นนั้ มากขนึ้ ไมป่ ลอ่ ยจติ สง่ ออกไปคาดหมาย
มรรค ผล นพิ พาน ใหเ้ ลยจดุ ทก่ี ำ� ลงั ทำ� ซงึ่ เปน็ ทางเดนิ เพอ่ื มรรค ผล นพิ พาน อยแู่ ลว้
โดยถอื ความจำ� เปน็ อยกู่ บั จดุ ทที่ ำ� นน้ั จติ จะคอ่ ยเลอ่ื นฐานะขน้ึ สคู่ วามละเอยี ดเปน็ ลำ� ดบั
และบรรลถุ งึ จดุ ทหี่ มายไปเอง เชน่ เดยี วกบั การเดนิ ทางไปสจู่ ดุ ทห่ี มาย ยอ่ มถอื เสน้ ทางที่
กำ� ลงั กา้ วเดนิ เปน็ สำ� คญั กวา่ การคาดหมาย ตงั้ หนา้ เดนิ ไมล่ ดละ ยอ่ มถงึ จดุ ทต่ี อ้ งไปเอง
ฉะนัน้ เทา่ ทอี่ ธิบายมาหวงั ว่าคุณคงจะพอเข้าใจและยึดเปน็ หลักปฏบิ ัตติ อ่ ไปได้

ขอบพระคณุ มาก เวลาฟงั ทา่ นอธบิ าย ใจรสู้ กึ เพลนิ ลมื เวลำ่� เวลา ประหนง่ึ มองเหน็
มรรค ผล นพิ พาน อยชู่ วั่ มอื เออื้ ม แตเ่ วลาปฏบิ ตั ิ สง่ิ ทจ่ี ะคอยฉดุ ลากใจไปนน้ั มนั กลบั
อยใู่ กลช้ ดิ กบั ตวั ยง่ิ กวา่ นนั้ เสยี อกี แตจ่ ะอยา่ งไรกต็ าม เทา่ ทไ่ี ดฟ้ งั อยา่ งสมใจวนั นร้ี สู้ กึ
ได้เปน็ คตหิ ลายข้อ ซง่ึ โดยมากก็มาไดแ้ ก่ตวั ของดิฉันเอง ในส่วนทีถ่ ูกต�ำหนคิ ือการ
คาดผล ดิฉนั มักเปน็ คนชงิ สกุ กอ่ นห่าม การท�ำอะไรขาดความพจิ ารณา ดฉิ ันมักเปน็
คนออ่ นตอ่ เหตผุ ล บางทลี กู เขายงั ต่อวา่ ดิฉันวา่ คณุ แม่นห้ี วั โบราณจริงๆ ไม่ยอม
เปล่ียนแปลงไปตามยุคตามสมัยเขาบ้างเลย ในข้อน้ีก็เป็นความสงสัยซ่ึงจ�ำต้องขอ
รบกวนเวลาทา่ นอีก ทา่ นจะพอมเี วลาเหลืออยู่อกี บ้างไหมคะ

โปรดเลา่ เรอื่ งใหอ้ าตมาฟงั บา้ ง รสู้ กึ สงสยั และอยากฟงั เรอื่ งเวลำ�่ เวลาเอาไวต้ อน
จบเรอ่ื งแลว้ คอ่ ยพดู กนั คำ� วา่ หวั โบราณ นนั้ หมายความวา่ อยา่ งไร อาตมาไมค่ อ่ ยทราบ
เกย่ี วกบั คำ� วา่ หวั โบราณ และยงั มหี วั อะไรอกี โปรดอธบิ ายใหฟ้ งั ครบทกุ หวั ดว้ ย เทา่ ท่ี
เคยทราบมาบา้ ง กแ็ ตห่ วั คน หวั ผี หวั ไม้ หวั แขง็ หวั ออ่ น หวั ดี หวั ไมด่ ี ทเี่ ขาใชค้ ำ� ยอ่ ๆ
โดยตัดค�ำว่าคนอยู่หน้าออกเสีย เช่น คนหัวดี เป็นต้น ถ้าจะพออธิบายให้ฟังได้
อาตมากอ็ ยากฟงั จะมสี ว่ นเสยี หายแทรกอยดู่ ว้ ยไหม ถา้ จะไมเ่ กดิ ประโยชน์ กก็ รณุ า
ระงบั ไวก้ อ่ นกไ็ ด้ เทา่ ทอ่ี ยากจะฟงั กอ็ ยากไปตามภาษาของคนไมร่ กู้ อ็ ยากรแู้ ตไ่ มท่ ราบ
ความผิดถกู ดีช่ัวประการใด

จะผดิ ถกู ประการใด ดฉิ นั กน็ ำ� คำ� ระหวา่ งแมก่ บั ลกู พดู กนั มาเลา่ ใหท้ า่ นฟงั เทา่ นน้ั
ดิฉันไม่มีความรู้ความฉลาดพอจะน�ำเรื่องของคนอ่ืนมาเทียบเคียงกับเร่ืองส่วนตัว

14

ซงึ่ เปน็ เรอ่ื งของแมๆ่ ลกู ๆ อะไรเลย คอื ลกู เขาวา่ ดฉิ นั เปน็ คนหวั โบราณเกนิ ไปจนกลาย
เปน็ คนครหึ รอื ลา้ สมยั ทำ� นองน้ี เขาอยากใหแ้ มด่ ดั แปลงหวั เสยี ใหมจ่ ะไดเ้ ขา้ กบั สงั คม
ของโลกเขาไดบ้ า้ ง ถา้ จะลา้ กค็ งพอมองเหน็ กนั ไดแ้ วบๆ บา้ ง ยา่ นกลางทงุ่ อยธุ ยากวา้ งๆ
ไมเ่ ชน่ นน้ั กเ็ ตม็ ทมี องหาใครไมเ่ จอ ไมว่ า่ แตจ่ ะมองหาคนอนื่ ๆ แมแ้ ตจ่ ะมองหาลกู ใน
บา้ นเดียวกันกจ็ ะไม่เจออกี เพราะหวั มันอย่หู ่างไกลกนั มาก ลูกเขาว่าใหด้ ิฉนั อย่างนี้

ค�ำท่เี ขาวา่ “เกนิ ไป” นน้ั ร้สู กึ จะมสี ่วนท่ีน่าคิดอยู่ เพราะทกุ สิง่ ทเี่ กนิ พอดีแลว้
โลกถอื วา่ เกนิ ไป เชน่ บา้ นสงู เกนิ ไป ตำ่� เกนิ ไป คนขาวเกนิ ไป ดำ� เกนิ ไป คนสงู เกนิ ไป
ต่�ำเกินไป อาหารเผ็ดเกินไป เค็มเกินไป สิ่งท่ีเกินไปน้ัน ไม่ว่าอะไรโลกถือกันว่า
เลยขอบเขตแหง่ ความพอดที ง้ั นน้ั ใชก้ ารอะไรไมค่ อ่ ยจะไดด้ ี สิ่งท่เี กินไปนั้นเป็นสงิ่
กีดขวางความพอดีท่ีโลกและธรรมนิยมใช้กันมาแต่ดกึ ดำ� บรรพ์ ฉะน้นั พระพุทธเจ้า
จงึ ประกาศธรรมลงในทางสายกลาง เรียกวา่ “มัชฌิมา” ซึง่ แปลวา่ ทา่ มกลาง คอื
ความพอดี ถ้าเปน็ อาหารก็มีรสพอดี ถา้ เปน็ คนกค็ ือคนพอดี บา้ นพอดี เสือ้ พอดี
กางเกงพอดี ทกุ ๆ สง่ิ ลงในความพอดแี ลว้ เปน็ อนั ใชไ้ ดด้ ี ทงั้ งามตางามใจ การทเี่ ราจะไป
ต�ำหนิลูกว่าพูดผิดเสียทีเดียวยังไม่ชอบนัก เราคงมีส่วนที่ควรต�ำหนิอยู่บ้างเป็นแน่
จากหวั โบราณจนเกนิ ไป คำ� วา่ โบราณ น้ี มคี วามหมายอยา่ งไรและกวา้ งแคบแคไ่ หน

คำ� วา่ โบราณ เทา่ ทท่ี ราบมาจากคณุ พอ่ คณุ แมแ่ ละคนเกา่ แกท่ เี่ ลา่ ใหฟ้ งั วา่ ถา้ เปน็
สง่ิ ของกเ็ ปน็ สมบตั เิ กา่ แกท่ ป่ี ู่ ยา่ ตา ทวด มอบใหเ้ ปน็ มรดกตอ่ ๆ กนั มาถงึ พวกเรารนุ่ หลงั
ทา่ นเรยี กสงิ่ นน้ั วา่ ของโบราณหรอื วตั ถโุ บราณ เชน่ พระรปู สมยั โบราณ เปน็ ตน้ ถา้ เปน็ คน
ก็คือคนเก่าแก่ที่ล่วงลับไปแล้วหลายๆ ชั่วคน ท่านเรียกคนเช่นนั้นว่า คนโบราณ
ถ้าเป็นความคิดความเห็นเกี่ยวกับการท�ำมาหาเลี้ยงชีพ การปลูกบ้านสร้างเรือน
การปกครองบา้ นเมอื ง การน่งุ หม่ ตลอดขนบธรรมเนยี มประเพณที ่คี นโบราณคดิ ขึ้น
แล้วพากันด�ำเนนิ สบื ๆ กันมา ท่านเรยี กวา่ หัวโบราณ จะถูกหรอื ผดิ ดฉิ ันเคยจำ� มา
อยา่ งน้ี

นตี่ ามความเขา้ ใจของคณุ คดิ วา่ ทโี่ บราณพาคดิ พาทำ� มานน้ั ยงั คงทด่ี อี ยทู่ งั้ วธิ กี าร
และคณุ ภาพของสงิ่ นน้ั ๆ ซงึ่ ควรจะนำ� มาใชไ้ ดท้ กุ ๆ อยา่ งและทกุ ๆ โอกาสมไี หม และ

15

ท่ีควรจะดัดแปลงแก้ไขเสียบ้างเพื่อให้เหมาะสมกับกาลสถานที่และความนิยม ซึ่งมี
การเปลย่ี นแปลงไปอย่เู สมอตามกฎอนจิ จงั มไี หม และท่ีควรจะปล่อยใหผ้ า่ นไปตาม
กาลสมยั เพราะคณุ ภาพไมด่ แี ละขาดความนยิ มมไี หม หรอื เขา้ ใจวา่ สง่ิ เหลา่ นน้ั ยงั คงที่
ดีอยู่ ไมค่ วรแก้ไขดัดแปลงโดยประการท้งั ปวง

ดฉิ นั พอทราบไดใ้ นสง่ิ ทค่ี วรหรอื ไมค่ วร ไมว่ า่ จะเปน็ โบราณหรอื ปจั จบุ นั เพราะ
ของใหมก่ บั ของเกา่ มนั อยดู่ ว้ ยกนั เชน่ คนแกๆ่ จนหลงั คอ่ มกบั เดก็ ๆ เพงิ่ คลอด เปน็ ตน้
กอ็ ยดู่ ้วยกนั ซำ�้ ยายแก่ๆ ยงั กลับเลยี้ งดูหลานนอ้ ยเสียอีก

แล้วคุณยังมีข้อข้องใจอะไรบ้าง ระหว่างของเก่ากับของใหม่ท่ีคละเคล้ากันอยู่
ตลอดมา อาตมาไมเ่ หน็ มอี ะไรจะพอใหเ้ กดิ เปน็ ปญั หา เพราะทงั้ ของเกา่ และของใหม่
มนั มที างจะอำ� นวยประโยชนใ์ หแ้ กผ่ ทู้ ร่ี จู้ กั ใชไ้ ดเ้ สมอกนั เวน้ แตค่ นหวั รน้ั ทไ่ี มย่ อมรบั
ฟังเหตุผลใดๆ ทงั้ นัน้ จะเปน็ คนขวางโลกย่ิงกว่าหวั โบราณและหวั อะไรๆ เปน็ ไหน
โปรดระวงั หวั ประเภทนใี้ หม้ ากยงิ่ กวา่ หวั อนื่ ใด เทา่ ทพ่ี จิ ารณาแลว้ ของเกา่ กบั ของใหม่
โดยนับความคิดเห็นเข้าด้วย และคนเก่ากับคนใหม่มันมีส่วนดีและส่วนช่ัวด้วยกัน
เพราะเป็นคนมีกิเลส ความเห็นแก่ตัวเหมือนกัน สิ่งท่ีเกิดจากคนประเภทดังกล่าว
คดิ อา่ นและทำ� ขน้ึ จงึ ควรพจิ ารณาใหด้ เี สยี กอ่ นแลว้ คอ่ ยตดั สนิ ใจลงไป ถา้ เราเปน็ คน
รอบคอบเสยี เท่าน้ัน จะเป็นหวั อะไรคิดขนึ้ ท�ำขึ้นกไ็ ม่สู้เปน็ ปญั หาให้กอ่ ความย่งุ ยาก
และกวนสมองนัก ส่ิงต่างๆ กลับจะชว่ ยให้ความสะดวกและเหมาะสมแก่เรามากข้นึ
ท่สี �ำคัญก็คอื ตัวเราคนหน่งึ ซึง่ ควรนบั เข้าในจำ� นวนสง่ิ ดงั กล่าวท้งั เกา่ และใหม่ ถ้าไป
มองแต่ขา้ งนอกว่า สง่ิ น้นั ดี สงิ่ นไ้ี ม่ดี สิ่งนน้ั เป็นของเกา่ ส่งิ น้ีเป็นของใหม่ คนนน้ั ดี
คนนไ้ี ม่ดี ข้าราชการคนท่ยี ้ายไปนนั้ ดี คนนมี้ าแทนแย่มาก สามีคนท่ีตายไปแล้วนน้ั
เตม็ ที คนนเี้ ขา้ มาแทนอบอนุ่ ภรรยาคนนแี้ สนเอาใจยาก คนทจ่ี ากไปนน้ั แสนดี คนใช้
ในบ้านคนนเ้ี ตม็ ที ไว้ใจอะไรไม่ได้ คนกอ่ นน้ันแสนดีแตเ่ ขาหนีไปเสีย อะไรเหล่านี้
จนลืมมองข้างในคือตัวเอง ผลท่ีได้รับจากการติชมก็คือความยุ่งยากใจตลอดเวลา
หาที่แก้ไขและปลงวางไม่ได้ ความจริงแล้วตัวเรายังมีส่วนเสียอยู่ด้วยที่ไปเที่ยวเก็บ
เอาเร่ืองของคนอื่นมาแบกหามให้หนักใจยิ่งกว่าภูเขาเสียอีก ที่ควรยกเราขึ้นเป็น

16

เปา้ หมาย กเ็ พอื่ การพจิ ารณาความผดิ ถกู ของตวั วา่ นบั แตว่ นั เราเกดิ มากเ็ ปน็ เวลาหลายปี
คราวเป็นเด็กเรามคี วามรคู้ วามเหน็ และความประพฤตผิ ิดถูกอย่างไรบา้ ง กา้ วขึน้ มา
ขนั้ เปน็ หนมุ่ เปน็ สาวเรามคี วามรคู้ วามเหน็ ความประพฤตผิ ดิ ถกู อยา่ งไรบา้ ง บดั นเี้ รามี
ความรคู้ วามฉลาดและความประพฤตติ วั อยา่ งไรบา้ ง ตอ่ ไปนเ้ี ราจะดดั แปลงแกไ้ ขความ
คิดเห็นตา่ งๆ ตลอดความประพฤตอิ ันดีงามแกต่ ัวอยา่ งไรบา้ ง ขณะน้จี ิตของเราเยน็
หรอื รอ้ น ถา้ มคี วามเยน็ เปน็ พน้ื ฐานอยแู่ ลว้ จะพยายามอบรมสง่ เสรมิ อยา่ งไรตอ่ ไปใจถงึ
จะไดร้ บั ความเจรญิ ยงิ่ ๆ ขนึ้ ไป ถา้ ใจเรารอ้ น จะพยายามแกไ้ ขอยา่ งไรถงึ จะหายพยศ
ลดความช่ัวท่ีท�ำให้ร้อนลงได้บ้าง ถึงวาระสุดท้ายของชีวิต เราจะตั้งจิตไว้อย่างไร
จงึ จะมหี ลกั ยดึ ไมส่ า่ ยหนา้ สา่ ยหลงั จนลมื ตวั และควา้ ยดึ ในทางผดิ ถา้ เราตง้ั ตวั ไมไ่ ด้
แตบ่ ดั นโี้ ดยเชอ่ื ความสามารถของจติ ไมไ่ ด้ ไมว่ า่ เราจะตายในสถานทแี่ ละเวลาใด เราก็
คอื คนทเี่ สยี ทา่ เสยี ทอี ยโู่ ดยดี ถา้ จติ ไมด่ แี ละกลายเปน็ กองเพลงิ อยใู่ นตวั ของมนั แลว้
เราจะหาความสขุ ความรงุ่ เรอื งมาจากโลกไหน ไมม่ ที างเจอได้ เมอ่ื เทยี บคนทมี่ จี ติ รมุ่ รอ้ น
ดว้ ยกเิ ลสประเภทตา่ งๆ เขา้ ครอบงำ� แลว้ กไ็ มผ่ ดิ อะไรกบั บคุ คลทกี่ ำ� ลงั เจบ็ หนกั จะไป
อยใู่ นสถานทใ่ี ดทมี่ หี มอผฉู้ ลาดคอยเอาใจใสด่ แู ลรกั ษาอยตู่ ลอดเวลาโดยไมเ่ ลอื กวา่
เปน็ โรงพยาบาลหรอื เปน็ ปราสาทรอ้ ยชนั้ ทเ่ี ตม็ ไปดว้ ยสง่ิ บำ� เรอความสขุ อยตู่ ลอดกาล
ก็ตาม เขาก็คอื คนทเี่ จ็บหนักและมที กุ ข์มากอยตู่ ลอดเวลานัน่ เอง โปรดอย่าเขา้ ใจวา่
โลกน้ีไม่ดีหาความสุขไม่ได้ โลกหน้าจะดีมีความสุขโดยไม่สนใจบ�ำเพ็ญความดี
ถ้าเป็นได้เช่นนั้น พระพุทธเจ้าก็ทรงหมดภาระห่วงใยในการสั่งสอนสัตว์โลกให้เป็น
คนดี โลกกห็ มดกงั วลทจ่ี ะรบั เอาธรรมมาฝกึ หดั อบรมตนเพอ่ื เปน็ คนดใี นปจั จบุ นั และ
อนาคต เพราะความสขุ และความสมหวงั รอคอยมนษุ ยอ์ ยขู่ า้ งหนา้ โนน้ แลว้ เพอื่ ความ
ประจกั ษพ์ ยานในโลกมนษุ ยเ์ รานแ่ี ล ไมต่ อ้ งคาดคะเนไปโลกอน่ื เชน่ คนจนๆ ไปรบั จา้ ง
ทำ� งานใหค้ นรวยๆ มเี งนิ เปน็ ลา้ นๆ คนรบั จา้ งทอี่ าศยั เขาอยกู่ ค็ อื เขาผจู้ นๆ อยนู่ น่ั แล
จะแปรรูปเปน็ คนรวยไปไม่ได้ ถ้าเขาไมส่ ามารถทำ� ได้เองฯ

17

ผมมาหาทา่ นวนั นี้ จดุ ประสงคอ์ ยากเรยี นถามขอ้ ขอ้ งใจบางอยา่ ง หากเปน็ การไม่
บงั ควร กรณุ าทา่ นเตอื นผมดว้ ย ผมขอเรมิ่ เรอ่ื งเลยทเี ดยี ว คอื บางคนพดู วา่ มรรค ผล
นพิ พาน ไมม่ ี แตบ่ างคนกว็ า่ มรรค ผล นพิ พาน มอี ยู่ ขอใหป้ ฏบิ ตั ไิ ปเถอะ ดงั นไ้ี มท่ ราบ
ว่าจะให้เชื่อทางไหนดี เลยตัดสินใจไม่ลงสนิทได้ว่าจะควรเช่ือและยึดถือทางไหนดี
ขอความกรุณาทา่ นวินจิ ฉยั และตดั สนิ ให้ดว้ ย หวงั ว่าชว่ ยโปรดสัตว์ผู้โงเ่ อาบุญ

เทา่ ทฟี่ งั เขาพดู แลว้ ตา่ งคนตา่ งถกู ไมม่ ขี อ้ แยง้ เขา เพราะถา้ ไมม่ ผี ปู้ ฏบิ ตั ติ ามคำ�
สงั่ สอนของพระพทุ ธเจา้ มรรคกไ็ มม่ ี ผลกไ็ มเ่ กดิ นพิ พานกไ็ มป่ รากฏ ถา้ มผี ปู้ ฏบิ ตั ติ าม
มรรคผลนพิ พานกม็ ี เพราะธรรมทงั้ สามนเ้ี กยี่ วเนอ่ื งกนั อาตมาเองกไ็ มไ่ ดเ้ ปน็ เจา้ ของ
ของมรรค ผล นพิ พาน แต่ผู้เดียว พอจะหยบิ ย่นื ให้คนนั้นและกดี กันคนนี้ เพราะ
พระพุทธเจา้ ทรงสอนสัตวโ์ ลกก็เพ่อื ความดี มี มรรค ผล นพิ พาน เปน็ จดุ สดุ ยอด
ดว้ ยหลกั แหง่ นยิ ยานกิ ธรรมทงั้ มวล มไิ ดท้ รงแสดงไวด้ ว้ ยความแตกแยกระหวา่ งมรรค
คอื ขอ้ ปฏิบัติ กบั ผลอนั จะพึงไดร้ ับไม่ลงรอยกัน พระองค์สอนใหด้ �ำเนินเหตเุ พอื่ ผล
ทงั้ นน้ั ไมเ่ คยสง่ั สอนเหตเุ พอ่ื ความลม้ ละลายแหง่ ผลเลย ฉะนน้ั ธรรมทป่ี ระกาศสอนไว้
จงึ เพอ่ื มรรค ผล นพิ พาน โดยสมบรู ณ์ เพราะพระพทุ ธเจา้ ไมใ่ ชศ่ าสดาปา่ เถอื่ น พอจะ
ทรงสง่ั สอนสตั วโ์ ลกแบบสมุ่ เดา คณุ ควรจะไปถามผทู้ พี่ ดู วา่ มรรค ผล นพิ พาน ไมม่ ี
ให้ละเอียดถ่ีถ้วนก่อน เพราะค�ำท่ีเขาพูดว่า มรรค ผล นิพพาน ไม่มี นั้นเป็น
คำ� กลางๆ อาจจะขน้ึ อยกู่ บั ผปู้ ฏบิ ตั ไิ มต่ ามมรรค ผลจงึ ไมม่ กี ไ็ ด้ เพราะ มรรค ผล นพิ พาน
ไมใ่ ชเ่ ปน็ ธรรมทจี่ ะเกดิ ขนึ้ อยา่ งปราศจากผบู้ ำ� เพญ็ เหตอุ นั เปน็ แดนเกดิ ของผลไวก้ อ่ น
แตผ่ ูบ้ อกว่า มรรค ผล นิพพาน ยงั มีอยู่ จงปฏบิ ตั ิไปเถอะ นัน้ หมายถงึ ผปู้ ฏบิ ัติตาม
สวากขาตธรรม จะตอ้ งไดร้ บั ผลตอบแทนตามหลกั ธรรมทแี่ สดงไว้ ความจรงิ กเ็ ปน็ ไป
ตามที่คนทั้งสองบอกคณุ แลว้ นั่นแล ไม่ปรากฏวา่ เป็นปญั หาทีน่ า่ สงสัยอะไรนัก ทง้ั น้ี
ไมว่ า่ พระพทุ ธเจา้ ยงั ทรงพระชนมอ์ ยหู่ รอื ไมก่ ต็ าม ธรรมทงั้ หลายยอ่ มเกดิ แตเ่ หตเุ สมอ
ถ้าผู้บ�ำเพ็ญเหตุไม่มี ผลจะลอยตัวมาเองย่อมไม่ได้ แม้พระพุทธเจ้าก็ทรงบ�ำเพ็ญ
เหตมุ าก่อนจงึ ไดต้ รัสร้ขู นึ้ มา สว่ นผจู้ ะมาตรัสรู้เอาแบบดอ้ื ๆ โดยไม่ต้องบำ� เพ็ญกอ่ น
อยา่ งนน้ั และสำ� เรจ็ เปน็ พระอรหนั ตอ์ งคด์ อ้ื ๆ ขนึ้ มา โลกกจ็ ะกลวั และแตกตน่ื วงิ่ หนี
กนั หมดทง้ั บา้ นทง้ั เมอื ง จะไมม่ ใี ครกลา้ รออยคู่ อยใสบ่ าตรพระอรหนั ตอ์ งคป์ ระหลาด
น้นั ได้ เร่ืองมันเป็นดงั ทเี่ รยี นใหท้ ราบนี้ คุณจะเหน็ อยา่ งไร

18

ท่ีเขาพูดนั้น รู้สึกจะไม่เข้าในลักษณะที่มีเหตุผลพอจะให้ความหวังแก่เราบ้าง
ดงั ทที่ า่ นอธบิ ายใหฟ้ งั แตพ่ ดู เปน็ เชงิ ปฏเิ สธไปทเี ดยี ว ทำ� นองเราไปซอ้ื สนิ คา้ ทต่ี อ้ งการ
ในห้างร้านซึ่งเขาเคยมีขายเป็นประจ�ำ แต่มาบัดนี้เขาปฏิเสธว่าของสิ่งน้ันหมดแล้ว
ไม่ว่าหา้ งร้านใดๆ เหมอื นกนั หมด แมค้ ุณจะมเี งนิ และความหวงั อยกู่ ไ็ ม่มีทางส�ำเร็จ
ในสิ่งน้ันได้ดังนี้ ส่วนโรงงานเป็นท่ีผลิตสินค้าประเภทที่เราต้องการน้ันยังมีอยู่ไหม
และผู้ผลิตสินค้าในโรงงาน เขายังท�ำการผลิตและผลัดเปล่ียนคนงานผลิตกันเป็น
ประจำ� อยู่ หรอื เขาลม้ เลกิ กนั ไปหมดแลว้ ตลอดการสง่ สนิ คา้ ออกจากโรงงานเพอ่ื สง่ ไป
ยงั ลกู คา้ ตามสาขาตา่ งๆ เขายงั สง่ อยตู่ ลอดมา หรอื เขาเกบ็ สนิ คา้ ไวเ้ ฉพาะโรงงานเทา่ นนั้
ไมน่ ำ� ออกจ�ำหน่าย

โรงงานก็ยังมีและท�ำงานได้ดี คนงานก็ท�ำการผลัดเปลี่ยนกันผลิตเป็นประจ�ำ
สินคา้ กส็ ่งออกไปจำ� หนา่ ยยงั ท่ตี ่างๆ เป็นประจ�ำมิไดข้ าด สว่ นที่เก็บไวใ้ นโรงงานก็มี
เพ่อื ความจำ� เปน็ ส�ำหรบั ผ้มู าเกี่ยวขอ้ ง

ถา้ เชน่ นนั้ แมเ้ จา้ ของหา้ งรา้ นนนั้ ๆ จะปฏเิ สธ แตเ่ งนิ และความหวงั ของเรามอี ยู่
เราควรไปหาซอื้ ทหี่ า้ งรา้ นอนื่ ๆ ตอ่ ไป ถา้ ยงั ไมไ่ ด้ กค็ วรตรงไปซอ้ื ทโ่ี รงงานซงึ่ เปน็ ทผี่ ลติ
สินค้าท่ีเราต้องการจนได้สินค้านั้นมา อย่ามัวไปเชื่ออยู่แค่เจ้าของห้างร้านเพียงแห่ง
สองแหง่ เท่านัน้ จะเสียเวลาไปเปลา่ ๆ เพราะเขาไม่ใชโ่ รงงาน ไม่ใช่ผู้ผลติ และไม่ใช่
เจา้ ของของสนิ คา้ นน้ั แตผ่ เู้ ดยี ว พอทจี่ ะรไู้ ปเสยี ทง้ั หมดและผกู ขาดโดยประการทงั้ ปวง
เทา่ ทแ่ี นะแนวทางการซอื้ สนิ คา้ ใหเ้ พอ่ื ความสะดวกและสมหวงั แกผ่ ตู้ อ้ งการ หวงั วา่ พอ
จะเขา้ ใจ จงึ ขอยอ้ นหลงั มาพดู เรอื่ งมรรค ผล นพิ พาน ซงึ่ ยงั ไมจ่ บ ใหจ้ บสนิ้ กนั เสยี ที

ทว่ี า่ มรรค ผล นพิ พาน ไมม่ ี นนั้ ไมม่ อี ยกู่ บั ผใู้ ด โรงงานใหญค่ อื พระไตรปฎิ ก
ทเ่ี ตม็ ไปดว้ ยหมวดอรยิ สจั สตปิ ฏั ฐาน ซงึ่ ลว้ นชบ้ี อกมรรค ผล นพิ พาน ยงั มอี ยไู่ หม
ผู้ผลิตสินค้า คือผู้ต้ังใจปฏิบัติด้วยสุปฏิบัติ อุชุปฏิบัติ ญายปฏิบัติ สามีจิปฏิบัติ
เพอื่ พระอรยิ บคุ คล ๘ จำ� พวก ทงั้ ทร่ี วมกนั ปฏบิ ตั อิ ยเู่ ปน็ หมเู่ ปน็ คณะ และแยกสาขา
ออกไปปฏบิ ตั อิ ยใู่ นทต่ี า่ งๆ เชน่ ในปา่ ในภเู ขา ลำ� เนาไพร ตามอธั ยาศยั ของผใู้ ครต่ อ่ ธรรม
คอื มรรค ผล นพิ พาน ยังมอี ยไู่ หม ถ้ายังมอี ยู่ โปรดไปเสาะแสวงหาศึกษาเลา่ เรยี น

19

และไตถ่ ามจนเปน็ ท่เี ขา้ ใจแล้วนำ� มาปฏิบัตติ ่อตนเอง คำ� วา่ อกาลิโก จะไมใ่ ช่อ่ืนไกล
ท่ีไหน นอกไปจากมรรค ผล นิพพาน ท้ังเหตุทั้งผลจะรวมอยู่กับอกาลิโกท้ังสิ้น
ใครไมไ่ ดเ้ ขา้ ไปตง้ั บา้ นเรอื นอยใู่ นมรรค ผล นพิ พาน พอจะมาประกาศใหโ้ ลกเหน็ ดว้ ย
วา่ มรรค ผล นพิ พาน หมดไปแลว้ หรอื ยงั มีอยู่ นอกจากผู้ปฏบิ ัตธิ รรมดว้ ยสปุ ฏิบัติ
เปน็ ต้นเท่านั้น จะทราบว่ามรรค ผล นิพพาน หมดไปหรือยังมอี ยเู่ พราะสาเหตอุ ะไร
การหมดไปหรอื ยงั อยแู่ หง่ มรรค ผล นพิ พาน ไมจ่ ำ� ตอ้ งพดู ถงึ กาลสถานทแ่ี ละบคุ คลผใู้ ด
แมป้ จั จบุ นั วนั น้ี และเราผจู้ ะทำ� ใหเ้ สอื่ มสนิ้ สญู ไป หรอื ทำ� ใหเ้ จรญิ กา้ วหนา้ อยา่ งเตม็ ท่ี
ก็มีทางจะทำ� ได้จากเราคนเดยี ว เพราะมรรค ผล นพิ พาน อันแท้จรงิ มิได้อยกู่ ับกาล
สถานที่ แตอ่ ยกู่ บั คนผสู้ นใจเสาะแสวงปฏบิ ตั เิ อาตา่ งหาก คำ� วา่ มรรค ถา้ ไมห่ มายเอา
มรรคทง้ั ๘ จะหมายเอาอะไร และมไี วเ้ พอ่ื ใคร ถา้ ไมม่ ไี วเ้ พอ่ื มนษุ ยเ์ รา แลว้ ใครจะทำ�
ใหเ้ จรญิ และใครจะทำ� ใหเ้ สอื่ ม และใครจะทำ� ไมใ่ หม้ รรค ผล นพิ พาน เหลอื อยใู่ นโลก
นอกจากมนุษย์เราเท่านัน้ ไม่มีใครจะท�ำให้หมดหรอื ให้มไี ด้ สว่ นกเิ ลสตณั หาเครื่อง
ทรมานใจไม่เห็นใครมาพูดบ้างว่ามันหมดไป ทงั้ น้เี พราะตา่ งคนต่างส่งเสริมพอกพนู
จะใหม้ นั หมดสน้ิ ไปไดอ้ ยา่ งไร นอกจากนบั วนั ทมี่ นั จะเจรญิ ขน้ึ จนมองไมเ่ หน็ ตวั และ
เห็นใครเลย มนั มืดมดิ ไปหมดเทา่ นน้ั แม้จะพรอ้ มกันประกาศทัว่ โลกว่า มรรค ผล
นพิ พาน หมดเขตหมดสมยั ไปแลว้ สว่ นกเิ ลสจะไมห่ มดเขตหมดสมยั ไปดว้ ย คงเปน็
กเิ ลสและตงั้ อยบู่ นหวั ใจคนนน่ั เอง อาตมากพ็ ดู แบบปา่ ๆ ไปตามนสิ ยั ปา่ อยา่ งนนั้ เอง
ผิดถูกก็ขออภยั ดว้ ย ถ้ามีอะไรอีกก็พดู กนั ได้

ผมไมค่ อ่ ยเขา้ ใจธรรมอะไรมากนกั เปน็ แตอ่ าศยั ดหู นงั สอื ธรรมบา้ ง ศกึ ษาไตถ่ าม
กับเพอ่ื นๆ ทเี่ ปน็ นักธรรมะบ้าง เพื่อนๆ ของผมเขาเกง่ เวลาพูดธรรมะยกออกมา
เป็นคัมภีร์ๆ เราเป็นแต่น่ังฟังเขาพูด บางทีทนง่วงไม่ได้ ต้องขอตัวไปพักนอน
เพอ่ื นบางคนกด็ ี พดู ชมเชยการปฏบิ ตั ภิ าวนา แตบ่ างคนกช็ กั จะใหเ้ ราเสยี ไปดว้ ย เชน่
พดู วา่ มรรค ผล นพิ พาน ไมม่ ี ผมฟงั แลว้ รสู้ กึ เศรา้ ๆ ใจชอบกล ถา้ จะเชอ่ื หรอื ไมเ่ ชอ่ื
กย็ งั ไง พูดยาก แต่ผลทำ� ให้ออ่ นใจไม่สบายอยภู่ ายใน มาไดฟ้ ังทา่ นอธิบายให้ฟัง
รู้สึกปลอดโปร่งโล่งใจหายสงสัยไปได้ เพราะตามปกตินิสัยของผมชอบให้ทาน
การใสบ่ าตรไมเ่ คยใหข้ าด ใสเ่ ปน็ ประจำ� เมยี และลกู ๆ กม็ นี สิ ยั ชอบใหท้ านเหมอื นกนั

20

ทงั้ บา้ น ฉะนน้ั การทำ� บญุ จงึ ไมม่ อี ะไรขดั แยง้ กนั คนหนงึ่ วา่ แลว้ เปน็ แลว้ ไปตามๆ กนั
เฉพาะผมเองพอทราบว่า มรรค ผล นิพพาน หมดเขตหมดสมัยแลว้ เท่าน้นั ท�ำให้
ความยินดีในทานลดลง ทง้ั ๆ ทีใ่ หท้ านอยูต่ ามเดมิ ไม่มีอะไรเปล่ียนแปลง แตไ่ มก่ ลา้
พูดให้เมียและลูกๆ ฟงั กลวั เขาจะเสยี ใจและมีส่วนเสียเชน่ เดียวกบั ตัวผม สาเหตุที่
ศรทั ธาในทานจะลดลง เนอื่ งจากคดิ ไปวา่ กเ็ มอื่ มรรค ผล นพิ พาน ไมม่ แี ลว้ เราจะทำ� บญุ
ใหท้ านไปทำ� ไมกนั เพราะการทำ� กเ็ พอ่ื ผลและเปน็ อปุ นสิ ยั ปจั จยั ในภายภาคหนา้ กเ็ มอ่ื
เครอ่ื งตอบแทนคอื มรรค ผล นพิ พาน ไมม่ แี ลว้ การทำ� ทานจะมคี วามหมายไดอ้ ยา่ งไร
เช่นเดียวกับต้นไม้ท่ีหักล้มลงแล้ว ก่ิงก้านดอกผลของมันจะทรงตัวอยู่ได้อย่างไร
จะต้องเหยี่ วแห้งและตายไปตามตน้ ของมันอย่างแน่นอน ความคิดเช่นนัน้ แลทีท่ ำ� ให้
บนั่ ทอนศรทั ธาและอนื่ ๆ ทเ่ี กยี่ วกบั การทำ� บญุ ลงมากมาย นผี่ มเรยี นตามความเปน็ มา
ของผม กรุณาท่านอย่าได้ถือสา ที่ท�ำให้เกิดความเสียหายแก่ตนดังท่ีเรียนมาน้ัน
เน่ืองจากผมลืมนึกไปว่าศาสนธรรมของพระพุทธเจ้าออกมาจากความบริสุทธิ์แห่ง
พระทัยที่ทรงมรรคทรงผลอย่างสมบูรณ์แล้ว จึงทรงประกาศสอนโลกด้วยธรรม
บริสุทธิน์ ้นั ใช่ไหมครับ

ใช่ เพราะธรรมทปี่ ระกาศสอนโลกมที ง้ั ฝา่ ยมรรคฝา่ ยผลไปพรอ้ มๆ กนั ไมป่ รากฏ
วา่ มรรคกับผลตา่ งผลดั กนั ทำ� งาน ผลดั กนั หยดุ พกั ผลัดกันเดินก่อนและเดินทหี ลัง
แตเ่ ปน็ ธรรมกลมกลนื กนั ไปในระยะเดยี วกนั เมอื่ มรรคมกี ำ� ลงั เตม็ ที่ ผลกส็ มบรู ณข์ น้ึ
ในขณะนนั้ โดยไมต่ อ้ งรออะไรมาชข้ี าดให้ เชน่ เดยี วกบั บคุ คลเปลย่ี นอริ ยิ าบถทา่ ตา่ งๆ
สว่ นอวยั วะ คอื ขา้ งหนา้ ขา้ งหลงั ขา้ งซา้ ย และขา้ งขวาของเขา ยอ่ มเคลอ่ื นยา้ ยไปตาม
อิรยิ าบถนัน้ ๆ พร้อมๆ กัน

ธรรมทป่ี ระกาศสอนไวก้ ท็ ำ� หนา้ ทไี่ ปพรอ้ มๆ กนั ทง้ั ฝา่ ยมรรคและฝา่ ยผล ไมไ่ ด้
แยกกันท�ำและแยกกันหยุดพอจะเป็นอุปสรรคต่อมรรคและผลว่าเดินไม่ทันกัน
สรปุ ความแลว้ มรรคมอี ยู่ ณ ทใี่ ด ผลยอ่ มมอี ยู่ ณ ทนี่ นั้ และ มรรคคอื ขอ้ ปฏบิ ตั มิ อี ยู่
กับผู้ใด ผลย่อมมีอยู่กับผู้นั้น ทั้งมรรคทั้งผลไม่มีอยู่กับผู้ใด นิพพานย่อมไม่มี
อยู่กับผนู้ น้ั ไมม่ ผี ใู้ ดจะมาช้ขี าดใหม้ ีได้ และไมม่ ใี นผ้ใู ดได้ และสิง่ ใดจะมาชีข้ าด

21

ซง่ึ มรรค ผล นพิ พาน ใหเ้ ปน็ ไปตามอำ� นาจของตนได้ นอกจากธรรมทก่ี ลา่ วนเ้ี ทา่ นน้ั
จะเป็นผู้ชี้ขาดในตัวเองโดยหลักธรรมชาติ แม้พระพุทธเจ้าผู้เป็นเจ้าของแห่งธรรม
กไ็ มท่ รงชข้ี าดใหผ้ ดิ จากรอ่ งรอยแหง่ ธรรมคอื หลกั ความจรงิ ทง้ั ทรงบำ� เพญ็ และรตู้ าม
หลกั ความจรงิ ทกุ ประการ เวลาประกาศกท็ รงสอนไปตามหลกั ทไ่ี มข่ ดั แยง้ ตอ่ ความจรงิ
เชน่ ทรงสอนใหบ้ ำ� เพญ็ มรรคคอื ขอ้ ปฏบิ ตั เิ พอ่ื ผลอนั จะพงึ ไดร้ บั ซงึ่ เปน็ หลกั ความจรงิ
ท่ีผู้บ�ำเพ็ญจ�ำต้องได้รับอยู่โดยดี ก็เมื่อศาสนธรรมท่ีทรงวางไว้พร้อมท้ังเหตุและผล
ยงั สมบรู ณด์ งั ทเี่ หน็ อยู่ และผปู้ ฏบิ ตั ติ ามกย็ งั มอี ยู่ คำ� วา่ มรรคผลนพิ พานอนั จะเกดิ จาก
ขอ้ ปฏบิ ตั กิ ไ็ มม่ ใี ครสามารถไปแยกออกจากกนั ได้ คงเปน็ มรรคเปน็ ผลสบื เนอ่ื งกนั ไป
ตลอดสาย สงิ่ ทเี่ ปน็ ขวากหนามขวางมรรค ผล นพิ พาน อยเู่ วลานก้ี ค็ อื พวกเราเทา่ นนั้
และจะควรปฏบิ ตั ติ วั เองใหส้ มควรแกธ่ รรมอยา่ งไรบา้ ง เพอ่ื มรรค ผล นพิ พาน จะเดนิ
ได้สะดวกในตัวเราและตัดปัญหาเร่ืองนี้เสียได้ โดยมากมักทำ� ตนให้เป็นภาชนะต่อ
สิ่งย่ัวยวนกวนใจไม่มีวันลดละ แต่มักอ่อนแอและทอดธุระในส่ิงท่ีจะเป็นประโยชน์
มหาศาล คือศีลธรรมอันเป็นเคร่ืองน�ำสัตว์โลกให้พ้นภัย จะถูกหรือผิดโปรดน�ำไป
ตรองดู

ความเหน็ ของผมวา่ การเขา้ วดั และไดย้ นิ พระทา่ นเทศนห์ รอื คยุ ธรรมใหฟ้ งั เสมอ
ท�ำให้จิตใจดีขึ้น อย่างน้อยก็ได้น�ำธรรมที่ท่านเทศน์และพูดให้ฟังไปคิดอ่านจนเกิด
ประโยชน์ขนึ้ มาอยา่ งประจักษ์กม็ ใี นบางครง้ั แตเ่ พื่อนผมบางคนวา่ การเขา้ วัดหรอื
ไมเ่ ข้าวดั น้นั ไมจ่ ำ� เปน็ มนั สำ� คัญอยูท่ ี่ตวั ของเราจะปฏิบตั ริ กั ษาเอาเอง โดยไม่ตอ้ งไป
หาพระใหท้ า่ นลำ� บากดว้ ย เพราะทา่ นมธี รุ ะเตม็ มอื อยแู่ ลว้ จะไปรบกวนทา่ นใหล้ ำ� บาก
และเสียเวลาท�ำไม ดังนี้ไม่ทราบอันไหนจะถูกดีกว่ากัน เท่าท่ีสังเกตดูแล้ว คนที่
เขา้ วดั บอ่ ยกับคนท่ีไม่ค่อยจะเขา้ วดั เมื่อเทยี บดคู ุณสมบัตแิ ละทา่ ทที ่แี สดงออกรู้สึก
ผิดกนั มากทีเดียว คนท่ีเคยเข้าวัดบ่อย เวลาเรามขี ้อข้องใจและตดิ ขดั บางประการไป
ปรกึ ษาหารอื และขอความชว่ ยเหลอื รสู้ กึ วา่ เขาใหค้ วามอนเุ คราะหด์ ว้ ยความเปน็ ธรรม
และสงสารจรงิ ๆ ซง่ึ แต่ละคร้ังท่เี ขาชว่ ยเหลอื เราไมว่ า่ ทางความคดิ ความเหน็ และทาง
ดา้ นวัตถุ รสู้ ึกวา่ เปน็ ที่สะดดุ ใจ บางครงั้ ถงึ กบั น�ำ้ ตาไหลด้วยความตน้ื ตันใจในความ
เมตตาของเขา และทำ� ให้ระลึกถึงบญุ คณุ เขาแบบฝงั ใจไมม่ วี ันหลงลืม แม้ยามปกติ

22

เขากป็ ระพฤตแิ บบลกู ศษิ ยพ์ ระ ไมว่ า่ จะอยใู่ นทท่ี ำ� งานหรอื ไปธรุ ะในทตี่ า่ งๆ ทงั้ ในและ
ต่างจังหวัด เขาไปแบบมีธรรมวินัยของฆราวาสปกครองมารยาทจริงๆ ท่ีไม่ควรไป
เขากไ็ มไ่ ป สงิ่ ไมค่ วรทำ� เขากไ็ มท่ ำ� ตลอดทขี่ บั กลอ่ มบำ� รงุ บำ� เรอเขาไมส่ นใจ เวลาถกู ถาม
เขากต็ อบอยา่ งมเี หตผุ ลแบบศษิ ยม์ คี รสู อน ฟงั แลว้ เพราะหู ดแู ลว้ งามตาชนื่ ใจ บางครง้ั
ผมทำ� เป็นแกล้งถามเขาเกยี่ วกับสถานทบี่ �ำเรอ เขาก็ตอบแบบกนั เองจริงๆ ท้งั นา่ ฟงั
และน่าคิดดว้ ยว่า ทเี่ ชน่ น้นั เขามไี ว้เพ่ือคนไมม่ ีสถานีจะไดจ้ อดแวะ สว่ นเรามีอยู่แลว้
ไมจ่ ำ� เปน็ นนั่ มนั คนละเรอื่ งไมเ่ กย่ี วกนั เพราะหลกั ฐานบา้ นเรอื น วงศส์ กลุ ลกู หลาน
ฐานะ สมบตั เิ งนิ ทอง ประเทศชาตศิ าสนาของเราเปน็ สงิ่ ทมี่ คี ณุ คา่ มหาศาล ถา้ ขนื ไปยงุ่
กับส่งิ เหลา่ นัน้ แลว้ ของมีค่าทก่ี ล่าวมาต้องฉิบหายปน่ ป้ีไปหมด ไมม่ ีอะไรจะยังเหลอื
คงเสน้ คงวาอยไู่ ด้ ยงิ่ เดก็ ๆ ดว้ ยแลว้ กย็ งิ่ มองหาทางออกเพอื่ ความหายนะอยตู่ ลอดเวลา
เราเปน็ ผใู้ หญจ่ ะมองเหน็ แตค่ วามสนกุ สว่ นตวั ไมค่ ำ� นงึ ถงึ ความเสยี หายทจี่ ะตามมาถงึ
คนในบา้ นและเดก็ ๆ ตลอดประเทศชาติศาสนาแลว้ ก็ชอ่ื ว่าเราเป็นหัวหน้าก่อความ
พนิ าศกรรมใหแ้ ก่ประเทศชาตบิ ้านเมืองของเราอยา่ งหาทางหลีกเลย่ี งไม่ได้ คุณลอง
คดิ ดกู ไ็ ด้ ลกู หลานของสกลุ ใดโดยมากมกั นำ� อธั ยาศยั ความประพฤตดิ ชี ว่ั จากสกลุ นน้ั
มาใช้ ถา้ พอ่ -แม่ เปน็ คนมศี รทั ธาในศาสนา ลกู ๆ หลานๆ กพ็ ลอยมศี รทั ธา และใจเปน็ ศลี
เป็นธรรมไปตาม พอ่ -แม่ พาเขา้ วัด ลูกหลานก็ชอบเขา้ วดั พ่อ-แม่ ชอบพาไปดหู นัง
ดลู ะครและการละเลน่ ตา่ งๆ ลกู หลานกช็ อบไปตาม พอ่ -แม่ มนี สิ ยั รา้ ยหรอื ออ่ นโยน
ลูกหลานกพ็ ลอยมีนิสัยอยา่ งน้ันไปดว้ ย

การคละเคลา้ กนั เปน็ สง่ิ สำ� คญั มาก ไมว่ า่ สงิ่ ของหรอื คนอยคู่ ละเคลา้ กนั ทำ� ใหแ้ ปร
จากรปู เดมิ ไปอยา่ งมองไมเ่ หน็ ยกตวั อยา่ งพอมองเหน็ เงอื่ นขอ้ สงั เกต เชน่ เดก็ วดั กบั
เดก็ บา้ น ซงึ่ ออกมาจากพอ่ -แม่ เชน่ เดยี วกนั แมจ้ ะเรยี นหนงั สอื อยใู่ นโรงเรยี นเดยี วกนั
เฉพาะเดก็ วดั กอ่ นไปโรงเรยี นตอ้ งทำ� กจิ วตั ร มลี า้ งถว้ ยชาม เทกระโถน ทำ� ความสะอาด
ถหู ้อง เช็ดหอ้ งข้างนอกข้างใน บรเิ วณทีฉ่ ัน ต้มนำ้� รอ้ น ชงชา จดั ท�ำอาหารถวาย
อาจารย์ให้เรียบร้อยก่อน เจ้าตัวจะรับประทานก็รับ ถ้าไม่รับประทานก็ไปโรงเรียน
ถา้ โรงเรยี นอยภู่ ายในวดั พอไดย้ นิ เสยี งระฆงั ใหส้ ญั ญาณแลว้ ตา่ งคนตา่ งทยอยออก
จากกฎุ ไี ปโรงเรยี น ไมค่ อ่ ยมโี อกาสไดว้ งิ่ เลน่ เหมอื นเดก็ ชาวบา้ น พอถงึ เวลาพกั เทยี่ ง

23

กก็ ลบั มาชว่ ยอาจารยท์ ำ� กจิ วตั รตามเคย ตอนโรงเรยี นเลกิ กก็ ลบั มากฎุ ี และทำ� กจิ วตั ร
ตามหนา้ ทข่ี องตนๆ เปน็ ประจำ� ทกุ วนั ทกุ ๆ วนั พระตอนเยน็ เดก็ ทกุ คนตอ้ งลงไปฟงั
โอวาททพ่ี ระทา่ นสอนในโบสถห์ รอื ทศ่ี าลาการเปรยี ญ นอกนน้ั อาจารยย์ งั ตอ้ งสง่ั สอน
เด็กของตนเป็นพิเศษในเวลาว่าง และสอนให้เด็กรู้จักกัน ให้อภัยกัน ไม่เอารัด
เอาเปรยี บกนั ไมใ่ หร้ งั แกกนั ใหม้ กี ารเฉลย่ี เผอื่ แผก่ นั ใหม้ นี ำ้� ใจกวา้ งขวาง ไมเ่ หน็ แกต่ วั
ไม่คับแคบ เป็นคนซื่อสัตย์สุจริต ไม่ลักขโมย ไม่ฉ้อโกง ไม่เป็นคนหัวด้ือถือรั้น
เปน็ คนขยนั หมนั่ เพยี รเอาจรงิ เอาจงั ไมเ่ หลาะแหละ ไมน่ อนตน่ื สาย เปน็ คนตรงตอ่ เวลา
หน้าที่การงาน จะไปที่ไหนบอกลาอาจารย์ผู้ปกครอง นอกน้ันบางวัดยังมีกติกาวัด
กตกิ าเดก็ ประจำ� กฎุ อี กี ดว้ ย เดก็ ทกุ คนตอ้ งอยใู่ นโอวาทอาจารยแ์ ละสมภารวดั ถา้ เดก็
ทำ� ผดิ อาจารยต์ อ้ งเรยี กมาวา่ กลา่ วสง่ั สอนไมป่ ลอ่ ยปละละเลย ถา้ เดก็ คนใดไมเ่ ชอ่ื ฟงั
ทง้ั ๆ ทว่ี า่ กลา่ วสงั่ สอนหลายครง้ั แลว้ อาจารยต์ อ้ งใหเ้ ดก็ คนนน้ั ออกจากวดั ไป ไมย่ อม
ให้อยู่ จะเปน็ ตวั อย่างไมด่ แี ละเปอ้ื นเปรอะเด็กด้วยกัน

ตามธรรมดา เดก็ จะกลวั อาจารยม์ ากกวา่ คณุ พอ่ คณุ แมข่ องเดก็ ฉะนน้ั เดก็ วดั
จำ� ตอ้ งระวงั ความประพฤตทิ กุ ดา้ นอยตู่ ลอดเวลา ไมว่ า่ จะอยใู่ นวดั หรอื อยใู่ นโรงเรยี น
จนกลายเปน็ นสิ ยั อนั ดงี ามขน้ึ แกเ่ ดก็ เพราะความเคยชนิ ในความสำ� รวมระวงั และเปน็
เด็กท่ีมีขอบเขต โตข้ึนมาเด็กก็ได้อาศัยนิสัยท่ีเคยฝึกมาจากวัดเป็นสมบัติอันดีงาม
ตดิ ตวั ตอ่ ไปไมม่ สี น้ิ สดุ สว่ นเดก็ บา้ นกเ็ ชน่ ทเ่ี ราเหน็ ๆ กนั ผมไมไ่ ดแ้ กลง้ ตำ� หนใิ คร เพราะ
เราตา่ งกม็ เี ดก็ ดว้ ยกนั ทำ� ไมจะไมท่ ราบเรอ่ื งของเดก็ การนอนกป็ ลอ่ ยตามลำ� พงั ตนื่ นอน
ก็เป็นเวลาพอดีไปโรงเรียนเท่านั้น เด็กผมเป็นอย่างน้ี ส่วนเด็กคุณเป็นอย่างไร
เหมอื นๆ กนั ผมไมอ่ ยากพดู มาก เดยี๋ วจะกลบั มาเขา้ เนอื้ ผมอกี นนั่ แหละเดก็ ในบา้ น
ไมว่ า่ บา้ นไหนอยา่ งไรกต็ อ้ งยอมแพเ้ ดก็ วดั อยโู่ ดยดี ถา้ จะคดิ จำ� นวนปรมิ าณของเดก็
ทั้งเดก็ บา้ นและเด็กวดั มีจ�ำนวนเทา่ ๆ กนั เดก็ บา้ นจะมที างเสยี ย่งิ กว่าเด็กวดั เพราะ
สงิ่ แวดลอ้ มเดก็ บา้ นมากกวา่ เด็กวัด แตก่ ารอบรมนอ้ ยกว่าเด็กวดั เน่อื งจากพ่อแม่
ไมค่ อ่ ยมเี วลาอบรมเขาและปลอ่ ยไวต้ ามบญุ ตามกรรมกม็ ไี มน่ อ้ ย ประกอบกบั บางบา้ น
พอ่ แมห่ วั ไมด่ ที นั เดก็ บางบา้ นไมค่ อ่ ยสนใจสอนหรอื อบรมเดก็ บางรายความประพฤติ
มปี มดอ้ ยอยดู่ ว้ ย จงึ ไมม่ คี วามสนใจสงั่ สอนเดก็ หรอื ไมก่ ลา้ สอนเดก็ หรอื หา้ มเดก็ ในสง่ิ

24

ทต่ี นกำ� ลงั ทำ� อยู่ ทง้ั ๆ ทรี่ อู้ ยวู่ า่ ไมค่ วรทำ� สว่ นพระทา่ นไมส่ จู้ ะมปี มดอ้ ย อำ� นาจจงึ ผดิ
กบั พวกเรามาก ถา้ เดก็ ทนไดก้ เ็ ปน็ เดก็ ดแี ละกลายเปน็ ผใู้ หญท่ ด่ี ใี นอนาคต คนดมี มี าก
ประเทศชาตศิ าสนากเ็ จรญิ บา้ นเมอื งกอ็ ยเู่ ยน็ เปน็ สขุ นอนกเ็ ตม็ หลบั เตม็ ตน่ื การงาน
ทุกดา้ นไมว่ ่าสว่ นยอ่ ยหรือสว่ นใหญ่ ไมว่ า่ งานรฐั หรืองานราษฎรย์ ่อมสะอาด เพราะ
ไมม่ คี นมอื เปอ้ื นแฝงอยใู่ นวงงาน ซง่ึ จะทำ� ใหง้ านและผลของงานนน้ั ๆ เสยี ไป เพยี งเทา่ นี้
คุณก็คงจะพอเข้าใจในปัญหาที่ถามผมว่า มีส่วนส�ำคัญเกี่ยวกับเราซ่ึงจะท�ำให้คน
จ�ำนวนมากต้องเสียไปด้วยอย่างไรบ้าง เท่าที่เพ่ือนซ่ึงเคยเข้าวัดบ่อยอธิบายให้ฟัง
ผมรู้สกึ ซาบซึง้ ในคำ� พูดของเขาและเกิดศรัทธาในตวั เขาดว้ ย ซง่ึ ผดิ กับคนทเี่ หน็ การ
เข้าวัดไม่เป็นของจ�ำเป็น แม้เขาจะพูดมีเหตุผลอยู่บ้าง ตอนที่ว่ามันส�ำคัญอยู่ท่ีตัว
ของเราท่จี ะปฏิบัตริ ักษาเอาเอง แต่ก็อดคดิ ไม่ได้ว่าตวั เขาเองท่พี ูดอย่างนน้ั เขาเห็น
ความส�ำคญั ในการปฏิบตั ริ ักษาศลี ธรรมในตัวเขาเองเพียงไรหรอื ไม่ เมื่อเขาไมส่ นใจ
จะไปวัดซึ่งเห็นว่าไม่จ�ำเป็นเท่าตัวเขาปฏิบัติเอง แต่กิริยาที่แสดงออกของเขารู้สึกว่า
แสลงหู แสลงตา และแสลงใจชอบกล ไม่เป็นท่สี นิทใจนกั เวลาเรามคี วามจำ� เป็น
ซ่ึงจ�ำต้องปรึกษาปรารภขอความรู้ความเห็นจากเขาบ้าง ก็แสดงออกมาแบบขอไปที
ในลกั ษณะวา่ ธรรมไมเ่ ปน็ สงิ่ จำ� เปน็ สำ� หรบั เขาอยนู่ นั่ เอง สำ� หรบั ผมแมจ้ ะมคี วามรใู้ น
ทางธรรมนอ้ ย แตเ่ มอ่ื ไดเ้ หน็ อาการของคนทม่ี คี วามหนกั แนน่ ในธรรมและไปมาหาสู่
วดั บอ่ ย พรอ้ มทง้ั การแสดงออกของเขา และไดเ้ หน็ คนทเี่ หน็ การไปวดั ไมเ่ ปน็ ของจำ� เปน็
พรอ้ มคณุ สมบตั ใิ นตวั เขาแลว้ ผมรสู้ กึ มนั่ ใจและศรทั ธาในคนชอบไปวดั มากกวา่ จะถกู
หรือผิดก็ขอท่านได้โปรดช่วยออกความเห็นด้วย บางทีผมอาจจะยกฝ่ายหนึ่งแล้ว
เหยียบยำ�่ อีกฝา่ ยหน่งึ โดยไมร่ ูส้ ึกวา่ ตัวผดิ กเ็ ปน็ ได้

ถา้ ยงั รสู้ กึ วา่ ตวั ผดิ แฝงอยดู่ ว้ ย กพ็ อมที างแกไ้ ขไดย้ งั ไมส่ ายเกนิ ไป แตท่ เี่ ขา้ ใจวา่
ตนถูกต้องเสียทา่ เดยี วนน้ั แมจ้ ะขอความเหน็ จากผู้อื่น ก็ไมม่ ีใครเขากล้าแสดงออก
เพราะเกรงจะไปกระทบความเห็นถูกของคนนัน้

ทเี่ ขาพดู วา่ การไปวดั ไม่จำ� เปน็ มนั สำ� คัญอยู่ทกี่ ารปฏิบตั ิของคนต่างหาก น่นั มี
สว่ นถกู ถา้ เหน็ ความสำ� คญั ในการปฏบิ ตั ริ กั ษาตนจรงิ ๆ และไดป้ ฏบิ ตั ติ นอยา่ งนนั้ ดว้ ย

25

ผชู้ อบไปวัดบ่อยดงั เพื่อนทด่ี ีของคุณ ก็นบั ว่าเปน็ บุคคลตัวอย่างไดด้ ี ควรถอื เป็นคติ
ตวั อยา่ งไดด้ ี ถ้าคนประเภทนี้มมี าก บ้านเมอื งจะเจรญิ รุ่งเรือง แตถ่ ้ายอมไปวดั แบบ
ใกล้เกลือกินดา่ ง แบบทัพพีอยู่กับแกงแตไ่ ม่รู้รสเปรี้ยวหวานเค็มของแกง แบบอวด
ยศศกั ด์ิ ความมง่ั มดี เี ดน่ อวดรอู้ วดฉลาด และแบบไปวดั เพอื่ ใชพ้ ระใชเ้ ณรรอ้ ยแปด
พระเณรมองเหน็ หนา้ อุบาสกอุบาสิกาผเู้ ปน็ นายพระเณรแลว้ ตา่ งหาทางออกเพ่อื เอา
ตัวรอด อย่างนีไ้ มด่ ี ถา้ ขืนไปวดั บอ่ ยๆ เด๋ยี ววัดจะร้างแน่ คุณตอ้ งการใหว้ ดั ร้างหรอื
ตอ้ งการใหว้ ดั เจรญิ และพระเณรอยเู่ ปน็ สขุ ไมถ่ กู รบกวนจากบคุ คลทเี่ ปน็ นายวดั เลา่

ผมไมเ่ คยคดิ คาดฝนั วา่ จะมคี นแบบนน้ั ไปวดั และทำ� ลายวดั วาศาสนา แบบใชพ้ ระ
ใชเ้ ณรไมม่ ปี รานปี ราศรยั ไมเ่ คยคดิ จะใหว้ ดั วาศาสนาและพระเณรลำ� บาก ไมจ่ ำ� เปน็
ตอ้ งพดู ถงึ การเสอื่ มโทรมและรว่ งโรยของวดั ทพ่ี ดู กบั ทา่ นในเรอื่ งดบี า้ งชวั่ บา้ ง กเ็ พอ่ื
หาทางป้องกันและแก้ไขเท่าท่ีเห็นสมควร ที่ได้ยินเรื่องที่ไม่เคยคิดว่าจะมีได้เช่นนี้
ผมรสู้ กึ เสยี ใจและสงสารพระเณรทไ่ี ดร้ บั ความไมส่ ะดวกดงั ทที่ ราบมา เทา่ ทที่ า่ นอธบิ าย
มาน้ี ทา่ นเคยไดเ้ หน็ ได้ยนิ คนประเภทนม้ี าบ้างหรือ

การเคยหรือไม่นั้นไม่ใช่เรื่องจะสืบสวนและสอบสวนกัน เพราะพวกเราไม่ใช่
เจ้าหน้าที่กองสืบสวน และเรื่องน้ีก็มิใช่เร่ืองคดีพอจะเก่ียวไปถึงการสอบสวนด้วย
แตเ่ ปน็ เรอ่ื งธรรม เรอื่ งวดั เรอ่ื งอบุ าสก อบุ าสกิ า เรอื่ งพระเณร เรอื่ งความดี ความชวั่
คนดี คนชว่ั ท่ีอยใู่ นวงศาสนาซึ่งควรน�ำมาพดู กนั ได้ และเปน็ เรื่องกลางๆ ไม่ไดร้ ะบุ
ชื่อเฉพาะเจาะจงท่านผู้ใดใครผู้หน่ึงว่าเป็นเช่นนี้และเช่นน้ัน ส่วนจะมีคนประเภทนี้
ประเภทใดหรอื ไม่ นน่ั เปน็ คตธิ รรมซง่ึ ตา่ งจะไดน้ ำ� ไปพจิ ารณาตอ่ ไป สมกบั พวกเราเปน็
นกั ธรรม ผลู้ ะชว่ั ทำ� ดี สง่ิ ใดเหน็ สมควรหรอื ไมส่ มควร เปน็ หนา้ ทข่ี องเราผเู้ ปน็ ตน้ เหตุ
แห่งความดีความชั่วด้วยกัน จะน�ำไปวินิจฉัยไตร่ตรองและเลือกเฟ้นท�ำแต่ส่ิงที่เห็น
ว่าควร

คนท่ชี อบไปวัดกบั คนทไี่ ม่ชอบไปวัด มีความเหน็ ตา่ งกัน ผ้ไู ปวัดก็เพ่อื บ�ำเพ็ญ
ผู้ท่ีไม่ได้ไปวัดก็บ�ำเพ็ญกุศลอยู่ตามอัธยาศัยของตน ผลท่ีได้รับก็คือความดีและ
เปน็ คนดมี ศี ลี ธรรมเชน่ เดยี วกนั แตค่ นทไี่ ปวดั บอ่ ยในลกั ษณะเพอื่ นทดี่ ขี องคณุ ยอ่ ม

26

เปน็ ประโยชนไ์ มม่ สี น้ิ สดุ เพราะการบำ� เพญ็ ตนกม็ ไิ ดล้ ดละ การไดย้ นิ ไดเ้ หน็ มารยาท
ของผมู้ ศี ลี ธรรมแสดงออก ยอ่ มซมึ ซาบเขา้ ถงึ จติ ใจอยเู่ สมอ นานๆ เขา้ กฝ็ งั นสิ ยั ยากทจี่ ะ
มอี ะไรมารอื้ ถอนไดอ้ ยา่ งงา่ ยๆ ดงั นนั้ ทา่ นจงึ สอนใหค้ บคนดี คบไปนานๆ กก็ ลายเปน็
คนดไี ด้ สว่ นคนทไี่ มไ่ ดไ้ ปวดั แตป่ ฏบิ ตั ติ นตามหลกั ธรรมทค่ี วรแกต่ นกด็ เี ชน่ เดยี วกนั
แตไ่ มไ่ ปวดั เพราะนสิ ยั นน้ั ขอยตุ ิ ไมม่ เี วลาพดู ในทน่ี ี่ การไปวดั หรอื ไมไ่ ปวดั เทา่ ทพี่ ดู มา
หวงั วา่ คุณคงเขา้ ใจ เพราะเพ่อื นของคุณก็อธิบายให้ฟังบ้างแล้ว ควรยุติเพยี งนี้

ผมรสู้ กึ ละอายทา่ นทจ่ี ะเรยี นตามความรสู้ กึ ในเหตกุ ารณท์ เี่ กย่ี วกบั ผม คอื เพอ่ื น
บางคนเคยพดู ลอ้ ผมเลน่ แตจ่ ะเทจ็ หรอื จรงิ นนั้ ผมไมก่ ลา้ ยนื ยนั เพราะเปน็ เพอื่ นกนั
จรงิ ๆ เวลาผมไปวัดกลับมาบา้ นซึ่งตรงกบั วนั เขามาเยยี่ มผมที่บ้าน เขาพดู ยิ้มๆ ว่า
ไปไหนมา อบุ าสกบา้ ง จะบวชเมอ่ื ไร ถา้ บวช อยา่ ลมื บอกผม ผมจะไปชว่ ยงานบวชบา้ ง
พดู วา่ คนบวชแลว้ ไมใ่ หค้ ดิ ถงึ แมอ่ หี นบู า้ ง คณุ เกง่ มากตดั แมอ่ หี นไู ดบ้ า้ ง เวลาบวชแลว้
นมิ นตไ์ ปบณิ ฑบาตทบี่ า้ นผมเปน็ ประจำ� บา้ ง ทงั้ ๆ ทผ่ี มยงั ไมค่ ดิ วา่ จะบวช และไมเ่ คย
พดู ใหเ้ ขาฟงั วา่ ผมจะบวช ทำ� ไมเขาจงึ พดู อยา่ งนนั้ บอ่ ยนกั บางครง้ั เขามาทบ่ี า้ นและผม
กไ็ มไ่ ดไ้ ปวดั แตเ่ ขากพ็ ดู อยา่ งนนั้ เสมอ ตวั เขาเองไมค่ อ่ ยสนใจกบั ธรรมและวดั นกั แต่
ลูกเมยี เขาใจบญุ สนุ ทานดีทุกคน เขาเองกย็ นิ ดีในทาน แตไ่ มเ่ ห็นไปวดั และสนใจดู
หนงั สอื ธรรมเทา่ นนั้ ทา่ นจะเหน็ วา่ อยา่ งไร แตผ่ มรสู้ กึ วา่ ละอายพกิ ลๆ เวลาจะไปวดั ทไี ร
เพราะระลกึ ถงึ ค�ำท่ีเขาพูดน้นั

ตามความเขา้ ใจของอาตมาวา่ ไมม่ ปี ญั หาอะไรจะควรขบคดิ และละอายเลย เพราะ
เราก็ทราบแล้วว่าเขาเป็นเพื่อนเราจริงๆ ประกอบกับครอบครัวของเขาและตัวเขาเอง
ก็ยินดีในทานอยู่แล้ว ไม่มีอากัปกิริยาที่แสดงออกเพื่อความดูถูกเหยียดหยามเลย
ถา้ มโี อกาส คณุ ควรชกั ชวนเขาไปวดั บา้ ง ยงั จะดกี วา่ คณุ ทนละอายเขาเสยี อกี คณุ เคย
ไดช้ กั ชวนเขาบ้างหรือเปล่า

เปลา่ ครบั นอกจากผมพยายามหลบซอ่ นตวั เวลาไปวดั เทา่ นน้ั เพอ่ื ไมใ่ หเ้ ขาทราบ
และยงั สง่ั กบั ทางบา้ นไวด้ ว้ ยวา่ เวลาเราไปวดั ถา้ เขามาใหห้ าอบุ ายพดู โดยไมใ่ หเ้ ขาทราบ
ว่าไปวัด น้ีเป็นเรื่องหนึ่งท่ีผมคิด กับอีกเร่ืองหนึ่งท�ำให้ผมมีโมโหและเกลียดด้วย

27

เพียงได้ยินเพอื่ นมาเล่าใหฟ้ ังเทา่ น้ัน ไม่ใช่ตวั เขามาพดู เอง ถา้ เปน็ ตัวเขาเองไมท่ ราบ
จะเปน็ แบบไหน ผมตดั สนิ ใจไมถ่ กู เหมอื นกนั วา่ จะโตต้ อบกบั เขาอยา่ งไร เพราะผมรกั
และสงวนของผมมาก ไมป่ ระสงคใ์ หใ้ ครมาดถู กู เหยยี ดหยาม ทง้ั เปน็ สมบตั อิ นั ลน้ คา่
มาแตป่ ู่ ยา่ ตา ทวด เรอื่ งทวี่ า่ นค้ี อื เขาวา่ คนเขา้ วดั ฟงั ธรรมจำ� ศลี เปน็ คนครคึ นลา้ สมยั
อะไรๆ กไ็ มท่ นั เขา กระทงั่ เครอื่ งแตง่ ตวั ฉดู ฉาด รมุ่ รา่ ม ไมก่ ะทดั รดั พอใหน้ า่ ดนู า่ ชมบา้ ง
ผมขอเรียนถามท่านว่า คนท่ีเข้าวัดฟังธรรมเพ่ืออบรมความดีแก่ตนและส่วนรวม
มคี วามเสยี หายอะไรบา้ ง จงึ ตอ้ งถกู เขาตเิ ตยี นเหยยี ดหยามไปตา่ งๆ นานา อกี ประการหนง่ึ
ธรรมของพระพุทธเจ้ามีบกพร่องอะไรบ้าง ซ่ึงเป็นเหตุให้ผู้นับถือและปฏิบัติตาม
กลายเปน็ คนครแึ ละลา้ สมยั สว่ นคนทที่ นั สมยั นน้ั คอื คนประเภทใด ผมรสู้ กึ โมโหไมห่ าย
จนปา่ นน้ี

คนนบั ถอื ศาสนา เขา้ วดั ฟงั ธรรม จำ� ศลี เขา้ ใจวา่ ตนอบรมความดี แตพ่ อไดย้ นิ เขา
ติเตยี นบ้าง จริงหรอื ไมจ่ ริงกโ็ กรธโมโหเอาเลย โดยไมไ่ ดค้ ำ� นงึ ถึงเหตผุ ลกลไกอะไร
คนประเภทนแี้ ลคอื คนครึ คนลา้ สมยั อะไรๆ กไ็ มท่ นั กเิ ลส ปลอ่ ยใหม้ นั ฉดุ ลากไปตอ่ หนา้
ตอ่ ตา โดยไม่มีธรรมบทใดมาตา้ นทานพอมันจะเกรงขามบ้างเลย ทั้งๆ ท่ีธรรมของ
พระพทุ ธเจา้ สง่ั สอนไมใ่ หโ้ กรธ เราผปู้ ฏบิ ตั ติ ามพระพทุ ธเจา้ กย็ งั โกรธอยเู่ ชน่ นี้ จะให้
ใครเขาชมว่าดี แม้อาตมาเองก็ไมช่ ม ถ้าขืนไปชมก็จะกลายเป็นคนครคึ นล้าสมัยไป
อกี คน อาตมาชมเขาวา่ พูดถูก แม้จะไม่เคยรูห้ นา้ ตาเขาเลยก็ตาม แต่เขาพูดถกู จุด
ทค่ี วรจะชมเรากช็ มเขาได้ เชน่ เดยี วกบั เราไมเ่ คยเหน็ องคพ์ ระพทุ ธเจา้ แตธ่ รรมทตี่ รสั ไว้
ถกู ตอ้ ง เปน็ สวากขาตธรรม เรากย็ อมกราบไหวแ้ ละระลกึ ถงึ ทา่ น โดยไมจ่ ำ� เปน็ ตอ้ งเหน็
องค์ทา่ นเสยี กอ่ น

ความจรงิ เราเปน็ พทุ ธบรษิ ทั ของพระพทุ ธเจา้ ผทู้ รงรอบคอบดว้ ยเหตผุ ลทกุ อยา่ ง
ควรจะน�ำเยยี่ งอยา่ งท่านมาพจิ ารณาและปฏบิ ัติตามดว้ ยความมีเหตผุ ลบ้าง แม้ไมไ่ ด้
อยา่ งพระองค์ ยงั จะเปน็ ผมู้ หี ลกั ยดึ อาศยั บา้ ง ไมโ่ อนเอนไปมาเพราะสงิ่ ตา่ งๆ มาสมั ผสั
อยา่ งงา่ ยดาย เรอ่ื งความนนิ ทาสรรเสรญิ อนั เปน็ ของมอี ยใู่ นโลกตลอดมา จะไมย่ อมให้
มาปรากฏตวั ไดอ้ ยา่ งไร คดิ ดกู เิ ลสอยภู่ ายในใจเรา ทง้ั ทต่ี ามกำ� จดั มนั อยอู่ ยา่ งเตม็ กำ� ลงั

28

ดว้ ยการปฏบิ ตั ธิ รรม มนั ยงั ไดโ้ อกาสโผลต่ วั ออกมาอยา่ งเปดิ เผยไดจ้ นคนอนื่ เขารวู้ า่
เราโกรธ เราโมโห เราไมพ่ อใจในคำ� นนิ ทา แตเ่ ราเองกลบั ไมร่ วู้ า่ ตวั ผดิ ทงั้ ๆ ทร่ี อู้ ยวู่ า่
ตวั โมโห ตวั โกรธ แตไ่ มส่ นใจระงบั ดบั มนั เสยี เลย มวั แตไ่ ปคดิ ถงึ คำ� ทเ่ี ขาวา่ เราเปน็ คนครึ
คนลา้ สมยั เรอื่ งจงึ ลงเอยกนั ตรงทว่ี า่ เสน้ ผมบงั ภเู ขา ถกู ตามคำ� ทเี่ ขาตำ� หนอิ ยา่ งหาทาง
หลกี เลย่ี งไมไ่ ด้ เพอื่ การแกค้ วามผดิ ของเราไมใ่ หเ้ รอ่ื งทำ� นองนเ้ี กดิ ขนึ้ ตอ้ งพจิ ารณาดู
ใหร้ อบคอบกอ่ นทกุ ครง้ั อยา่ นำ� ความโกรธความไมพ่ อใจเขา้ ไปเปน็ เจา้ หนา้ ทผี่ จู้ ดั การ
มนั จะเขา้ ไปยแุ หยใ่ หค้ ดโี กรธรนุ แรงมากขนึ้ แลว้ ตดั สนิ กนั ไมล่ ง และจงมอบใหป้ ญั ญา
กบั เหตผุ ลวนิ จิ ฉยั กนั โดยถกู ตอ้ งและตดั สนิ สงบกนั เอง เราจะไดร้ บั ความเปน็ ธรรม และ
อยู่สบายหายจากเรื่องไม่เป็นสาระของตน และจะไม่ก่อความกังวลยุ่งยากใส่ตนต่อ
ไปอกี

ทา่ นเปน็ พระ เคยถกู เขาตเิ ตยี นนนิ ทาบา้ งไหม พวกผมทเ่ี ปน็ ฆราวาส มนั รอ้ ยแปด
พนั ประการ บางทีกน็ ่ารำ� คาญ บางกาลก็โกรธใหเ้ ขา เพราะทนไม่ไหว

จะนบั ประสาอะไรเพยี งเราๆ ทา่ นๆ นี้ แมพ้ ระพทุ ธเจา้ ผเู้ ปน็ จอมศาสดากห็ ลกี หนี
ไม่พน้ จำ� ตอ้ งโดนนนิ ทาสรรเสรญิ เช่นเดียวกับคนทง้ั โลก เม่ือพอ่ ก็ยงั ตอ้ งถกู นินทา
ลกู จะไปหลบซอ่ นอยใู่ นหบุ เขาลกู ไหนจงึ จะพน้ ไปไดไ้ มถ่ กู นนิ ทา เพราะตา หู จมกู ลน้ิ
กาย ใจ อนั เปน็ สถานทรี่ บั โลกธรรมยงั มอี ยู่ ตอ้ งรบั รกู้ นั วนั ยงั คำ�่ เปน็ แตว่ า่ เราจะมสี ติ
ปัญญาเครอ่ื งกล่นั กรองหรือไมเ่ ทา่ นัน้ ถา้ ไมม่ ี กจ็ �ำต้องกลนื เขา้ ไปท้งั กา้ งทัง้ กระดกู
แมจ้ ะเปน็ ทกุ ข์ เบอ่ื ชวี ติ ยงั อยกู่ ท็ นไป จะไปตำ� หนแิ มค่ รวั กไ็ มถ่ กู เพราะปลายอ่ มมกี า้ ง
เปด็ ไก่ ยอ่ มมกี ระดกู อยเู่ ปน็ ธรรมดา สว่ นโลกธรรมกย็ อ่ มมที งั้ ดี ทงั้ ชวั่ ทง้ั สขุ ทงั้ ทกุ ข์
ทง้ั ได้ ทงั้ เสยี ทงั้ นนิ ทา ทง้ั สรรเสรญิ รวมอยดู่ ว้ ยกนั และในบคุ คลคนเดยี วกนั ใครฉลาด
กผ็ า่ นไป ใครโงก่ ต็ ดิ อยู่ โดยไมม่ หี นทางฟอ้ งรอ้ งเรยี กความเสยี หายจากผใู้ ดได้ เพราะ
ตา่ งคนตา่ งมี ตา่ งคนตา่ งตดิ อยใู่ นโลกธรรม ฉะนนั้ โลกเราจงึ ตา่ งคนตา่ งทกุ ข์ โดยจะ
ชว่ ยแบง่ หนกั แบง่ เบาจากกนั ไมไ่ ด้ คณุ เรยี นและปฏบิ ตั ธิ รรมไปเพอ่ื รแู้ ละละโลกธรรม
แลว้ คุณเรียนและปฏิบตั เิ พ่ืออะไร หรอื เรียนและปฏิบัติเพอื่ ตอ้ นรับโลกธรรม เวลา
โลกธรรมมาปรากฏจะได้โมโหโทโสง่ายข้ึน ถ้าเช่นนั้นก็เท่ากับมาปฏิบัติบำ� เพ็ญเพ่ือ
สง่ เสรมิ โลกธรรมกันเท่าน้นั ไมม่ อี ะไรดกี ว่าเขาผู้ไมไ่ ดป้ ฏบิ ัติธรรมเลย

29

ทมี่ าเรยี นเลา่ เรอ่ื งเขาตเิ ตยี นผเู้ ขา้ วดั ฟงั ธรรมจำ� ศลี วา่ เปน็ คนครคึ นลา้ สมยั เพอ่ื ได้
รับความเห็นใจและช่วยพิจารณาหาทางแก้ไข แต่กลับมาได้รับค�ำต�ำหนิเพ่ิมเข้าอีก
แตท่ ีไ่ ด้รบั ค�ำต�ำหนจิ ากทา่ น ผมไดค้ ติแยะ ต่อไปจะใหป้ ฏิบัติอยา่ งไรจงึ จะมีหลักยดึ
ไมเ่ สยี ใจเมอื่ ถกู ตำ� หนอิ กี เพราะเรอื่ งทำ� นองนมี้ อี ยบู่ อ่ ยๆ จากบคุ คลประเภทน้ี คนชวั่
ที่น่าตำ� หนิมีเต็มโลกจนหาทเี่ หยยี บย่างไปไมไ่ ด้ เขาไมอ่ ยากต�ำหนิ แตช่ อบมาตำ� หนิ
คนแสวงหาความดีซ่ึงไม่มีส่วนกระเทือนให้เป็นความเสียหายแก่คนอ่ืนเลย จึงน่า
แปลกใจมาก

พระพทุ ธเจา้ ทรงสอนไวว้ า่ จงเตือนตน จงสังเกตตน ตรงไหนบกพรอ่ งควร
ซอ่ มแซมตรงนน้ั จนมกี ำ� ลงั ใจพอกบั สง่ิ ทมี่ าเกย่ี วขอ้ งทง้ั หลาย เมอื่ ถกู ตำ� หนกิ ใ็ หด้ จู ดุ
ทถี่ กู ตำ� หนขิ องตน อยา่ ไปสนใจดผู ตู้ ำ� หนิ จะไดเ้ หน็ จดุ บกพรอ่ งของตน ชาวพทุ ธตอ้ ง
เปน็ ผสู้ มำ่� เสมอกบั สงิ่ ทงั้ ปวง อยา่ โยกๆ คลอนๆ แบบไมม่ ธี รรมในใจ จะหาอะไรเปน็
หลกั ใจไมไ่ ด้ และจะไมผ่ ดิ อะไรกบั คนทไี่ มไ่ ดป้ ฏบิ ตั ธิ รรม ผตู้ อ้ งการหลกั ยดึ ทมี่ นั่ คง
จากธรรม ไม่ควรปล่อยใจใหห้ วน่ั ไหวไปตามสง่ิ สมั ผสั ด-ี ช่วั อยา่ งง่ายดาย จะต้ังตัว
ไม่ตดิ และหาหลกั ยดึ ไม่ได้ตลอดกาล โปรดคิดใหถ้ ึงความรูส้ กึ ของโลกที่มวี ญิ ญาณ
ครองร่าง และมลี มหายใจเครอื่ งสืบต่ออายุด้วยกัน ไมม่ ใี ครปรารถนาความช่วั และ
กองทกุ ขม์ าเผาผลาญตนเอง ทท่ี ำ� ไปกเ็ พราะความรเู้ ทา่ ไมถ่ งึ การณ์ ทนตอ่ ความทกุ ขย์ าก
อนั มปี ระการต่างๆ ไมไ่ ดแ้ ลว้ ทำ� ไปแบบตกบันไดพลอยโจนบา้ ง ซ่งึ ไดร้ ับผลกรรม
ตา่ งๆ กนั ดงั ทเ่ี หน็ อยทู่ วั่ ไป ความจรงิ ลว้ นแตป่ รารถนาของดมี คี วามสขุ ดว้ ยกนั ทงั้ นน้ั
ของดีและความสุขไม่เคยครึและล้าสมัย โลกแสวงหาและใฝ่ฝันกันตลอดมา
ศาสนธรรมเป็นของล้นค่า และช้ีบอกของดีและความสุขให้แก่โลกได้สมปรารถนา
คือของดีนอกกายนอกใจหน่ึง ของดีในกายในใจหนึ่ง นอกจากนั้นยังมีของดีและ
ความสขุ ทเี่ ปน็ โลกยิ ะและโลกตุ ระอกี ซงึ่ จะหาไดใ้ นวงศาสนาน้ี ผนู้ บั ถอื และปฏบิ ตั ธิ รรม
จะเปน็ คนมสี มบตั ิ คอื ความดแี ละความสขุ อนั โลกใฝฝ่ นั มานาน ขอ้ สำ� คญั คอื การปฏบิ ตั ิ
จนหาทต่ี ำ� หนติ นไมไ่ ดน้ น่ั แล จะเปน็ ทอี่ บอนุ่ สำ� หรบั ตวั ทกุ อริ ยิ าบถ หลบั และตน่ื กเ็ ปน็
ทภี่ าคภมู ใิ จ ถา้ เปน็ วตั ถกุ เ็ หลอื ใช้ และยงั ไดท้ ำ� การแจกจา่ ยแกผ่ บู้ กพรอ่ งตอ้ งการมาขอ
พงึ่ อาศยั ไมใ่ หเ้ สยี ความหวงั ทเ่ี ขา้ มาอาศยั ผมู้ คี วามดมี าก เทา่ ทโี่ ลกมคี วามเดอื ดรอ้ นมาก

30

เนอ่ื งจากคนดมี จี ำ� นวนนอ้ ย ไมพ่ อกบั ความจำ� เปน็ และตอ้ งการ เฉลย่ี เผอื่ แผค่ วามสขุ ให้
แกก่ นั ไมท่ วั่ ถงึ เชน่ เดยี วกบั บา้ นเรอื นหรอื สงิ่ กอ่ สรา้ งทม่ี นี ำ�้ หนกั มาก สงิ่ ทจ่ี ะรบั นำ้� หนกั
มกี ำ� ลงั ไมพ่ อกนั ยอ่ มทำ� ใหบ้ า้ นเรอื นไมท่ นทานและโคน่ ลม้ ลงไดอ้ ยา่ งงา่ ยดาย ถา้ สง่ิ ที่
รบั นำ้� หนกั มกี ำ� ลงั พอๆ กนั หรอื มากกวา่ บา้ นเรอื นยอ่ มมคี วามมนั่ คงและตงั้ อยไู่ ดน้ าน

เราผปู้ ฏบิ ตั ธิ รรม โปรดอยา่ มวั คดิ แตเ่ รอื่ งครหึ รอื ลา้ สมยั จะทำ� ใหเ้ สยี เวลาและ
ล้าสมยั เข้าไปอกี ทั้งๆ ท่ีไมป่ รารถนาอยู่แลว้ ยิ่งจะท�ำให้เลวลงไปดงั คำ� ท่ีเขาตำ� หนิ
โปรดคดิ ใหถ้ ูกจดุ ทโ่ี ลกตอ้ งการ คือสมบตั ิทพ่ี ึงใจหนงึ่ ความสุขกายและสขุ ใจหน่งึ
ทางทไี่ หลมาแหง่ สมบตั ดิ งั กลา่ วนคี้ อื ความประพฤตดิ ี ความขยนั หมน่ั เพยี รในกจิ ทช่ี อบ
ประกอบตนอยู่ในสุจริตธรรม มีศาสนาเป็นหลักยึด มีอิทธิบาทสี่เป็นเคร่ืองด�ำเนิน
ประจำ� ตวั คอื ฉนั ทะ พอใจในงานเชน่ เดยี วกบั เราพอใจในเงนิ เพราะงานเปน็ ทไ่ี หลมา
แหง่ เงนิ เพยี รจนงานสำ� เรจ็ และไดเ้ งนิ มาอยา่ งสมใจ จติ ตะ รกั งานเหมอื นรกั เงนิ วมิ งั สา
ไตร่ตรองให้งานส�ำเร็จเรียบร้อยและตรองหางานเพ่ือเงินอยู่เสมอในอิริยาบถท้ังส่ี
เวน้ แตห่ ลับ อยา่ ยนื เดนิ นัง่ นอน แบบบุคคลส้นิ ทา่ ไมม่ ีความคิดเพอื่ งานและเงิน
เพราะถ้างานหมด เงินกจ็ ำ� ตอ้ งหมด ไมม่ ีช่องทางไหลมา แล้วก็กลายเปน็ คนสิน้ ทา่
คอื ยนื กอ็ ด เดนิ กอ็ ด นงั่ กอ็ ด นอนกอ็ ด ในทา่ สอ่ี ริ ยิ าบถ เปน็ ทา่ ทที่ นอดทนหวิ ทงั้ นน้ั
แล้วจะทนอยู่ได้อย่างไร ต้องตายไปไม่รอด ถ้ามีอิทธิบาทท้ังสี่นี้อยู่ในใจ คนเรา
ไมจ่ นมมุ อยา่ งงา่ ยๆ แมท้ างดา้ นการกศุ ลทกุ ประเภท อทิ ธบิ าทยอ่ มเปน็ เครอ่ื งสนบั สนนุ
ใหส้ ำ� เรจ็ ไปไดโ้ ดยปราศจากอปุ สรรค อทิ ธบิ าททง้ั สนี่ คี้ อื ทางกา้ วหนา้ ไมใ่ หก้ ารงานท่ี
ท�ำลา่ ถอย มีอยใู่ นประเทศชาติบ้านเมอื งใดและผูใ้ ด ย่อมจะท�ำให้ประเทศและผู้นนั้
เจรญิ กา้ วหนา้ ทงั้ ดา้ นวตั ถแุ ละธรรมภายในใจ ถา้ ตอ้ งการความสขุ ความเจรญิ กนั จรงิ ๆ
อย่างมีแบบฉบับแล้ว ก็ต้องลงมือท�ำตามแบบแปลนท่ีได้ศึกษามา มีอิทธิบาทเป็น
รากฐานของแปลนนนั้ ๆ ความเจรญิ กเ็ กดิ ขน้ึ เปน็ เงาตามตวั โลกทไี่ ดร้ บั การศกึ ษามาพอ
ประมาณแลว้ เขาไมม่ าน่ังนินทาคนนัน้ ติเตยี นคนนแ้ี บบคนไม่มงี านท�ำ แล้วเอางาน
ท่ีล้าสมัยอย่างน้ีมาท�ำ ซึ่งโลกท่ีเจริญแล้วเขาไม่ปรารถนากัน บ้านเมืองเราก็นับว่า
ไดร้ ับการศึกษาดว้ ยดีท้งั จากเมืองนอกและเมืองใน ควรจะร้จู ักจดุ ทีเ่ จริญและเสอ่ื ม
ได้ดีพอ เรือ่ งการนนิ ทาและสรรเสริญในบุคคลและกจิ การทคี่ วรหรอื ไม่ควรก็พอจะ

31

ทราบไดด้ ี โดยไม่ต้องไปเทยี่ วหาเรียนทไ่ี หนให้ส้นิ เปลืองเงินโดยใช่เหตุ เม่อื ไม่รจู้ ัก
กจิ การและบคุ คลทคี่ วรตชิ ม กย็ ากทจ่ี ะดำ� เนนิ ตนและกจิ การใหเ้ ปน็ ไปเพอื่ ความเจรญิ
แกต่ นและประเทศชาติ ศาสนา ได้เช่นเดยี วกับคนที่ไม่เคยข่ีม้า เหน็ ม้าไม่ว่ิงกล็ งแส้
อย่างหนัก พอม้าวิ่งก็กลัวจะตกม้าตาย รีบชักบังเหียนม้าไว้ ม้าเลยว่ิงถอยหน้า
ถอยหลงั อยอู่ ยา่ งนนั้ เอง ไมไ่ ปถงึ ไหน คนทเี่ คยขมี่ า้ เขาไมท่ ำ� อยา่ งนน้ั พอโดดขน้ึ หลงั มา้
แลว้ กระตกุ เชอื กเบาๆ เทา่ นน้ั มา้ ทเี่ คยวง่ิ พอแลว้ กเ็ รม่ิ ขยบั ตวั และวงิ่ เรยี บไปเลย ถา้ จะ
ให้ม้าวิ่งเร็วขนาดไหนก็กระตุกเชือกแรงขึ้น ม้าก็ว่ิงอย่างสุดฝีเท้าของมันจนถึงจุด
ท่หี มายได้ตามต้องการ

คนทไี่ มม่ องเหน็ เหตผุ ลแหง่ ความเสอื่ มและความเจรญิ กย็ อ่ มประพฤตติ นแบบ
คนที่ไม่เคยขี่ม้า โดยถือเอาความชอบใจเป็นประมาณ แต่ใจของคนท่ีไม่เคยได้รับ
การอบรมใหร้ จู้ กั ดชี ว่ั มากอ่ น ยอ่ มจะชอบไปในทางตำ�่ เสยี หาย ขนื ทำ� ตามความชอบใจ
ก็จบไปเท่านัน้ เอง หมดหนทางแก้ไข ส่วนคนทมี่ องเห็นเหตผุ ลแห่งความเส่ือมและ
ความเจรญิ โดยหลกั ธรรม ยอ่ มปฏบิ ตั ติ นตอ่ เหตกุ ารณด์ ว้ ยความรอบคอบ ไมค่ อ่ ยจะทำ�
ตามความอยากอันเปน็ ทางหายนะ แต่พยายามดดั แปลงใจใหเ้ ปน็ ไปตามเสน้ ทางทีด่ ี
ใจเมอื่ ไดร้ บั การดดั แปลงเสมอยอ่ มไมผ่ าดโผนโลดเตน้ คอ่ ยเปน็ คอ่ ยไปตามสถานที่
และกจิ การทค่ี วร ไมต่ น่ื เตน้ ไมเ่ หอ่ เหมิ เหมอื นปลาตน่ื นำ�้ ใหม่ ซงึ่ เคยเหน็ ทางภาคอสี าน
เขาท�ำกัน โดยนักหาปลาเขาเอาน้�ำจากบึงท่ีมีน�้ำตลอดปีไปล่อปลาอีกบึงหน่ึงซึ่งมีน�้ำ
ไม่ตลอดปี วธิ เี ขาท�ำ เขาขุดหลุมเลก็ ๆ กวา้ งประมาณ ๓๐ เซนตเิ มตร ลกึ ประมาณ
๕๐ เซนตเิ มตร ท�ำรอ่ งจากหลุมท่ีขดุ ใหท้ ะลุถึงบึงเป็นท่ลี อ่ ปลา แล้วเทน�ำ้ ที่นำ� ไปลง
ในหลุมเลก็ นอ้ ย และเทสาดไปตามร่องจนถงึ บงึ ซึง่ ไมห่ ่างจากตัวหลมุ นัก ประมาณ
๕๐ เซนติเมตร แลว้ วิดนำ้� ไปรอบๆ บริเวณปากร่องเพอื่ ปลาในบงึ นั้นไดก้ ลิ่นนำ้� ใหม่
ท่เี ขานำ� มาไปลอ่ พอปลาในบึงนนั้ ได้กลน่ิ ตา่ งตัวก็ต่างมาเขา้ หลมุ เป็นฝูงๆ เขากเ็ ก็บ
เอาปลาเหล่านั้นอย่างเรียบราบ กว่าปลาจะรู้สึกตัวว่าได้ถูกล่อ เขาก็เก็บใส่ข้องเสีย
เกอื บหมดปลาไปทง้ั บงึ เหลอื เฉพาะปลาตวั ฉลาดไมต่ นื่ นำ้� ใหมใ่ นหลมุ นรก ปลาตวั โง่
มีเทา่ ไร ถูกเขาเอาไปตม้ ย�ำเสยี จนหมด นอกจากนนั้ ยงั น�ำไปโชวท์ ่ตี ลาดอีกด้วย

32

พวกเราจะปฏบิ ตั กิ บั ตนอยา่ งไรจงึ จะปลอดภยั ทรพั ยส์ นิ กห็ าไดง้ า่ ย เพราะคนมาก
ตา่ งถนิ่ ตา่ งแดนมาสมาคมกนั สว่ นเรอื นรา่ งซง่ึ เปน็ ของรกั สงวนตามประเพณขี องมนษุ ย์
ผมู้ ฐี านะสูงกว่าสตั วก์ ็ปลอดภัย ไม่มตี ัวบุ้งตัวแมลงมากัดมาไช ครอบครัว ผวั เมีย
ลูกหลาน กอ็ ยู่ด้วยกันโดยผาสกุ ไมม่ ีแมลงมาไต่ตอมและน�ำเช้อื มาให้จนกลายเปน็
โรคระบาดในครอบครัว ผัวเมียแตกแยกกันวิ่งตามแมลงดอกไม้ ลูกหลานวิ่งตาม
นกคา้ งคาว สาวใชว้ ่งิ ตามนกเหล็ก เวลาแมลงผ้ึงบินกลับรวงรัง ครอบครัว ผัว เมีย
ลูก หลาน วง่ิ หากนั งอมแงม ต่างคนต่างอิดโรยเพราะหวิ โหยใจจะขาดด้วยอำ� นาจ
ความเสยี ใจ บางรายรสู้ กึ ตวั ควา้ หาของเกา่ เรมิ่ จบั กลมุ่ กนั ใหม่ แตอ่ ยดู่ ว้ ยกนั ไมส่ นทิ
เพราะเจ็บลึกแบบโรคฝังในรักษาไม่หาย คิดแยกทางกันตายดีกว่าที่มามัวบอบช้�ำ
คงเปน็ เพราะเวรกรรมทำ� มาแลว้ จำ� จากทำ� ใหท้ กุ ขย์ ากหวั ใจไปนาน สปู้ ลดิ สงั ขารสน้ิ ชวี ติ
ตายไปเสียดกี วา่ ทนรอ้ นใน เพราะโรคสุดวิสยั ท่ีจะเยียวยาใหห้ ายได้ เลยคิดปลงตก
และตัดสินใจไปตกนรกท้ังเป็น (ฆ่าตัวตาย) โดยคิดว่าไปอยู่โลกหน้าจะดีกว่าโลก
ระทมขมขนื่ นี้ ถา้ เปน็ แบบน้ีจะไปอยู่โลกไหนก็เหมือนกัน เพราะเราก็เป็นคนแบบนี้
จะได้แบบอ่ืนมาแต่ท่ีไหน ถ้าปฏิบัติตัวต่อสิ่งแวดล้อมไม่ถูก ย่อมจะเป็นยาพิษ
ตดิ ตอ่ กนั ไปตลอดอนนั ตกาล ไมม่ ใี ครจะสามารถมาตดั สนิ ใหเ้ ลกิ แลว้ กนั ไปได้ เพราะ
สิ่งส�ำคัญในโลกก็คือ ใจ ท่ีจะปฏิบัติตัวต่อส่ิงทั้งหลายอย่างถูกต้องแล้วอยู่สบาย
ถ้าปฏิบัติไม่ถูก ไม่มีอะไรจะเป็นยาพิษที่มีโทษร้ายแรงยิ่งกว่าใจ ใครจะมีความรู้
มากนอ้ ยและเรยี นจบจากทไี่ หนมากต็ าม ตอนจะเหน็ ผลผดิ ถกู ดี ชว่ั เอาตวั รอดได้
หรอื ไมไ่ ด้ ทง้ั ทางโลกและทางธรรม จะเหน็ กนั ตรงทน่ี ำ� ความรมู้ าปฏบิ ตั ติ อ่ ตวั เอง คอื ใจ
เปน็ สง่ิ ส�ำคญั

ผู้ปฏิบัติถูกตามเพศและวัยของตนช่ือว่าเป็นผู้รู้จักรักษาตน รู้จักสิ่งเกี่ยวข้อง
กับตนว่าจะควรปฏิบัติต่อกันอย่างไร รู้จักหน้าท่ีการงานที่จะเป็นประโยชน์หรือ
เป็นโทษแก่ตน รู้จักการเก็บรักษาทรพั ย์ รจู้ ักการจับจา่ ยทรัพย์ รูจ้ ักประหยัดทรพั ย์
รู้จกั คนควรคบหรือไมค่ วรคบ รูจ้ ักวิธีแก้ไขดัดแปลงตนเองจากส่ิงหายนะ ไมป่ ลอ่ ย
ตามอำ� เภอใจทม่ี คี วามอยากเปน็ เจา้ เรอื น รจู้ กั ฐานะของตนเกยี่ วกบั การจา่ ยทรพั ยเ์ พอื่
การบริโภคใช้สอย รู้จักคนท่ีควรสงเคราะห์ รู้จักกตัญญูกตเวทีต่อท่านที่เคยมีคุณ

33

แกต่ น รจู้ กั สงสารเพอ่ื นมนษุ ยต์ าดำ� ๆ ดว้ ยกนั ไมด่ ถู กู เหยยี ดหยาม รจู้ กั แบง่ ปนั เทา่ ท่ี
ควรแกเ่ หตุ รจู้ ักสังคมทีค่ วรเกย่ี วข้องหรอื ไมค่ วร รูจ้ กั สถานทที่ ่ีควรไปหรอื ไมค่ วร
รจู้ กั สงิ่ ท่แี สดงออกเพื่อความหายนะอยเู่ สมอภายในใจ ประหนงึ่ นำ้� ล้นฝ่งั ในหนา้ ฝน
ดว้ ยทำ� นบ คือธรรมเครื่องปิดก้ันอยา่ ใหเ้ ลยฝัง่ แห่งธรรมไปได้ ร้จู ักเอาชนะตนจาก
ความหายนะทกุ ดา้ น ไมย่ อมใหล้ ว่ งลำ�้ เขา้ มาได้ รจู้ กั รกั ษาตนใหอ้ ยใู่ นความพอดเี สมอ
เหมือนน้�ำที่เต็มแก้วแล้ว รู้จักท�ำตนให้เป็นตัวอย่างอันดีแก่ตนและผู้เก่ียวข้องอยู่
เปน็ นติ ย์ ไมล่ มื ตวั ไมฟ่ งุ้ เฟอ้ เหอ่ ตามเพอื่ นทกุ เพศ จะทำ� ใหเ้ สยี คนหาทางกลบั ตวั ไมไ่ ด้
ตนเปน็ ทร่ี กั ยงิ่ และมคี ณุ คา่ มาก อยา่ ทำ� ใหเ้ สยี เพราะเหน็ แกเ่ พอื่ น ทง้ั นเ้ี พราะวชิ าความรู้
ทเ่ี รยี นมากเ็ พอ่ื เปน็ เครอ่ื งประดบั และรกั ษาตวั มากกวา่ สงิ่ อนื่ ๆ ถา้ ตวั ยงั ดอี ยู่ สง่ิ อนื่ ๆ
ซ่งึ เป็นของนอกกายพอคิดได้หาไดไ้ ม่อบั จน เพ่ือนฝงู ทงั้ หญงิ และชายท่ีมาเก่ยี วขอ้ ง
โดยมากจะเปน็ คนดมี าเปน็ เครอ่ื งเสรมิ ใจและเสรมิ เกยี รติ ไมม่ าในลกั ษณะเหยยี บยำ่�
ทำ� ลายเราและศกั ดศ์ิ รีอันเป็นทร่ี กั ย่งิ ของเรา และอย่าลมื ว่า หลักวิชาทกุ แขนงไม่วา่
ทางโลกและทางธรรม เรยี นมาเพอ่ื รักษาตนและประดับตวั ให้มคี วามสงา่ งาม เพราะ
มนุษย์เรายอ่ มงามด้วยวิชาความร้แู ละความประพฤติ ยิ่งปฏบิ ัตติ วั ให้เหมาะสมกบั ท่ี
เลา่ เรยี นมากย็ ง่ิ เพม่ิ ความงามไมม่ วี นั จดื จาง ถา้ นำ� ไปใชใ้ นทางผดิ กย็ งิ่ เพมิ่ ความเลวลง
มากกวา่ คนธรรมดา ไมม่ ใี ครอยากคบคา้ สมาคมดว้ ย กลวั จะเปน็ สกุ รตวั หนง่ึ ๆ ทถี่ กู
ต้มตุ๋นจากคนประเภทนั้น เท่าที่อธิบายมาก็รู้สึกจะมากเกินความจ�ำเป็นส�ำหรับท่าน
ผู้อ่าน จึงขอยุติ

34

ดฉิ นั กลวั เปน็ บาปทเ่ี พอื่ นมาชวนไปวดั เพอื่ ฟงั เทศน์ ดฉิ นั พดู ออกอบุ ายแกมโกหก
เขาวา่ มธี รุ ะนดั กบั เพอ่ื นไวบ้ า้ ง มธี รุ ะอยา่ งอนื่ ๆ บา้ ง แลว้ ไมไ่ ปวดั ตามคำ� ชกั ชวนของเขา
ทง้ั ๆ ทด่ี ฉิ นั อยากไปและเคยไปเสยี จนชนิ มาตง้ั แตเ่ ปน็ เดก็ เพราะคณุ แมเ่ ปน็ คนชอบวดั
และพาไปเสมอ ทกี่ ลวั จะเปน็ บาปกเ็ พราะพดู โกหกเพอ่ื นทหี่ วงั ดตี อ่ เราหนง่ึ เวลาพระ
ทา่ นเทศนก์ ม็ คี นคยุ กนั ไมห่ ยดุ ปาก ฟงั เทศนไ์ มร่ เู้ รอ่ื งทำ� ใหเ้ บอ่ื และรำ� คาญหนงึ่ จงึ สงสยั
วา่ จะเป็นบาป การไปวดั ท�ำให้ใจเย็นสบาย ดิฉนั ชอบ แต่มีนักเทศนแ์ ข่งพระเทา่ นัน้
ทีไ่ มอ่ ยากไปวัดในเวลาฟงั เทศน์

การพดู ปดมดเทจ็ เปน็ ของไมด่ อี ยแู่ ลว้ เมอื่ มใี ครพดู เชน่ นนั้ เขา้ อกี คนนนั้ กเ็ ปน็
คนขป้ี ด ขโ้ี กหก และเปน็ คนไมด่ แี น่ ขนื พดู โกหกกนั ทง้ั บา้ นทง้ั เมอื งและทง้ั โลก เขาก็
ใหน้ ามวา่ บา้ นโกหก เมอื งเหลวไหล ไทยขปี้ ด โลกหลอกลวง หมดความเชอ่ื ถอื และกลาย
เปน็ โลกหมดความหมาย สว่ นจะเปน็ บาปหรอื ไมน่ ั้น อาตมาไมใ่ ช่ผู้ทำ� เหตุ จึงไม่กล้า
เข้าไปรับรองผลของคณุ ได้

ทคี่ ยุ กนั ในเวลาพระทา่ นเทศนเ์ ลา่ จนผนู้ งั่ อยใู่ กลเ้ คยี งรำ� คาญ บางครง้ั ตอ้ งถอย
ออกหา่ งๆ โดยไม่ให้เสยี มารยาท ผูค้ ุยนั้นจะเป็นบาปบา้ งไหมคะ

ถงึ จะเปน็ บาปหรอื ไม่ กเ็ ปน็ เรอ่ื งของเขาดงั ทเ่ี รยี นแลว้ เมอื่ กน้ี ้ี ถา้ คณุ กลวั เปน็ บาป
และเกรงพระเณรและคนอน่ื จะรำ� คาญและเบอ่ื กอ็ ยา่ ทำ� อยา่ งเขา เรอ่ื งกจ็ ะเรยี บรอ้ ยไป
เทา่ นั้น

สำ� หรบั ทา่ นและพระเณรอน่ื ๆ รสู้ กึ รำ� คาญบา้ งไหม เมอ่ื กำ� ลงั ฟงั เทศนห์ รอื กำ� ลงั
เทศนด์ ว้ ยความตัง้ ใจ เกิดมคี นคุยกันข้นึ ในเวลาเชน่ น้นั

นม่ี นั เปน็ เรอื่ งของทา่ นตา่ งหาก ถา้ คณุ ตอ้ งการทราบอยา่ งละเอยี ดจากธรรมทที่ า่ น
กำ� ลงั แสดงอยู่ กโ็ ปรดตงั้ ใจฟงั ดว้ ยความสงบ อยา่ ใชก้ ริ ยิ าอาการใดๆ ทจี่ ะเปน็ ขา้ ศกึ ตอ่
การแสดงธรรมและการฟงั ธรรม ผเู้ ทศนก์ ม็ แี กใ่ จเทศน์ ทา่ นทตี่ งั้ ใจฟงั ดว้ ยความสนใจ
กไ็ ดร้ บั ประโยชนโ์ ดยทวั่ กนั เพราะการแสดงธรรมและการฟงั ธรรมถอื เปน็ หลกั จำ� เปน็
ในภาคปฏบิ ตั ธิ รรมไมด่ อ้ ยกวา่ การปฏบิ ตั ธิ รรมดา้ นอน่ื ๆ อกี ประการหนง่ึ การฟงั ธรรม

35

ดว้ ยความสงบไมอ่ อื้ องึ นอกจากจะเปน็ ประโยชนแ์ กผ่ นู้ นั้ แลว้ ยงั เปน็ คตติ วั อยา่ งอนั
ดงี ามแกค่ นเพงิ่ เรม่ิ เขา้ วดั ฟงั ธรรมและกลุ บตุ รกลุ ธดิ าสบื ๆ ไปอกี ดว้ ย เพราะพระศาสนา
ท่ีตกทอดมาถึงพวกเรา เป็นมาด้วยความเคารพ ผ้ปู ฏิบัตธิ รรมเปน็ ผรู้ ูจ้ กั กาลสถานที่
ทค่ี วรไมค่ วร มไิ ดเ้ ปน็ มาแบบเวลาพระเทศน์ ญาตโิ ยมกส็ นกุ คยุ กนั ไมม่ คี วามเคารพ
พอพระเทศนจ์ บลง ความสงบเยน็ ใจกไ็ มเ่ กดิ คตธิ รรมตา่ งๆ ซงึ่ ควรจะไดบ้ า้ งในเวลา
ฟังเทศน์ก็ไม่ปรากฏ มิหน�ำยังว่าพระเทศน์นานเกินไปบ้าง พระเทศน์ลึกเกินไป
ฟังไมเ่ ขา้ ใจบา้ ง ความจริงฟงั เรอื่ งคยุ กันต่างหาก ไม่ไดส้ นใจฟังพระเทศน์ จะรู้เร่ือง
ลกึ ตน้ื หยาบละเอยี ดไดอ้ ยา่ งไร และเวลาพระเทศนท์ า่ นกไ็ มท่ ราบดว้ ยวา่ ใครอยตู่ น้ื
และใครอยู่ลึก เพราะไม่ใช่ปลา จึงไมท่ ราบและสามารถแสดงธรรมให้ถูกจริตจิตใจ
ตามความตอ้ งการไปทกุ ราย เพราะผเู้ ทศนก์ เ็ ปน็ พระปถุ ชุ นทม่ี กี เิ ลสหนาปญั ญาหยาบ
เชน่ เดยี วกบั สามญั ชนทวั่ ๆ ไป เพียงจะนกึ หาอรรถธรรมแตล่ ะบทละบาทมาแสดงให้
ญาติโยมฟงั ก็จนปญั ญาอยแู่ ลว้ ถงึ กับเหง่อื แตกโชกไปท้ังตวั ทงั้ ๆ ท่ีบางเวลาอากาศ
กำ� ลงั หนาวอยดู่ ว้ ย ไฉนจะมสี ตปิ ญั ญาอนั สขุ มุ ลมุ่ ลกึ คดิ อา่ นอรรถธรรมอนั เหมาะสม
กบั จรติ จติ ใจมาแสดงใหท้ า่ นผฟู้ งั ไดร้ บั ความรน่ื เรงิ บนั เทงิ ใจไปทกุ บททกุ บาท ยอ่ มเปน็
สง่ิ ท่สี ุดวิสยั อยา่ งยิ่ง

ทา่ นทค่ี ยุ กนั ในขณะนงั่ ฟงั เทศน์ โดยมากกเ็ ปน็ ผใู้ หญท่ สี่ งู เกยี รตแิ ละวยั ซง่ึ ควร
จะค�ำนงึ ถึงศกั ดิศ์ รอี นั ดงี ามของตน แต่ท�ำไมจงึ ไมค่ ิดบา้ ง

ศักด์ิศรีกับใจของคนมันไม่ใช่อันเดียวกัน คุณกรุณาอย่าน�ำมาคละเคล้ากัน
เดยี๋ วจะทำ� ใหย้ งุ่ ไปหมด และจะกลายเปน็ วา่ คนกค็ ยุ กนั ศกั ดศิ์ รกี ค็ ยุ กนั ดว้ ย และพลอย
ถกู ตำ� หนไิ ปดว้ ยกนั ทงั้ ๆ ทศ่ี กั ด์ิศรไี ม่มสี ว่ นรูเ้ ห็นด้วย

ศกั ดศิ์ รกี บั คนมนั แยกออกจากกนั ไดห้ รอื ทำ� ไมทา่ นจงึ พดู อยา่ งนนั้ ซง่ึ นา่ สงสยั มาก
เพราะไมม่ ใี ครเขาแยกกนั และพดู อยา่ งท่าน

ถา้ เปน็ อยา่ งนายอำ� เภอเหม็ กบั ยศของนายอำ� เภอเหม็ เขากแ็ ยกกนั ได้ สว่ นเจา้ นาย
หรอื ทา่ นผมู้ เี กยี รตแิ ละศกั ดศิ์ รอี นื่ ๆ อาตมาไมท่ ราบได้ เพราะอาตมาไมเ่ คยเหน็ ไมเ่ คย
ไดย้ นิ และไมเ่ คยมียศบรรดาศักดิ์ จงึ ไม่มีอะไรจะแยก

36

สว่ นนายอำ� เภอเหม็ เขาแยกยศออกจากตวั เขาอยา่ งไรบา้ ง นมิ นตท์ า่ นอธบิ ายให้
ดฉิ นั ฟงั เพราะยงั ไมเ่ คยไดย้ นิ จงึ อยากทราบเพอื่ เปน็ แนวความคดิ ตอ่ ไป หากมาถกู ตวั
ดฉิ นั และเพอ่ื นๆ เข้าบ้าง จะได้แกไ้ ขทนั เหตุการณ์

เทา่ ทเี่ หน็ เขาทำ� กไ็ มเ่ หน็ ยากอะไร งา่ ยนดิ เดยี ว คอื เขาแตง่ ตวั นายอำ� เภอไปตรวจ
ราชการ เวลาเข้าสมาคมสุราและเขาจะด่ืมสุราและเตน้ รำ� ตา่ งๆ ตามนสิ ยั ของเจ้านาย
ผฉู้ ลาด เขากถ็ อดเสอ้ื ถอดหมวกซง่ึ เปน็ เสอ้ื ยศและหมวกยศของนายอำ� เภอเหม็ ออกไว้
ในทีค่ วร แลว้ บอกกบั เส้อื และหมวกว่า ต�ำแหน่งนายอำ� เภอจงอยทู่ น่ี ่ี สว่ นนายเห็ม
จะดื่มสุราและเต้นร�ำไปตามเร่ืองของนายเห็ม แล้วเขาก็ดื่มสุราและเต้นร�ำไปตาม
ความชอบใจของนายเห็มซงึ่ เป็นคอสรุ า ส่วนเส้อื กบั หมวกนายอำ� เภอไมเ่ หน็ ดมื่ และ
เตน้ รำ� ดว้ ย แมน้ ายเหม็ จะเมาเหลา้ หรอื หยอกเลน่ กบั เพอื่ นๆ ไปตามภาษาของคนเมา
แตเ่ สอื้ กบั หมวกนายอำ� เภอกไ็ มเ่ หน็ เมาและหยอกเลน่ ดว้ ย ฉะนนั้ จงึ เขา้ ใจวา่ ศกั ดศ์ิ รี
กบั คนแยกจากกนั ได้ ทำ� นองนายอำ� เภอเหม็ เปน็ ตวั อยา่ ง คนทมี่ ศี กั ดศ์ิ รไี ปวดั ฟงั เทศน์
และไปนง่ั คยุ กนั อยใู่ นขณะทพี่ ระกำ� ลงั เทศน์ จงึ เขา้ ใจวา่ ไมเ่ สยี ศกั ดศิ์ รี นเ่ี รยี นตามที่
นายเห็มเขาท�ำ เวลาเขาเลิกจากการดื่มสุราและเต้นร�ำแล้วก็จับเส้ือและหมวกของ
นายอำ� เภอมาสวมใสแ่ ละทำ� หนา้ ทข่ี องนายอำ� เภอเหม็ ตอ่ ไป สว่ นนายเหม็ กห็ ายไปในยศ
ของนายอำ� เภอเหม็ ผนู้ นั้ นัน่ เอง

ทนี คี้ นเขาจะทราบไหมวา่ นายอำ� เภอเหม็ ทำ� เปน็ ตวั อยา่ งมากอ่ น จนถงึ กบั ทา่ นผมู้ ี
ยศและศกั ดศิ์ รซี ง่ึ สงู กวา่ นายอำ� เภอเหม็ ตอ้ งมานงั่ คยุ กนั ในโบสถห์ รอื ในสถานทที่ พ่ี ระ
กำ� ลงั เทศน์ โดยไมค่ ำ� นงึ วา่ คนที่ตงั้ ใจฟังและพระที่กำ� ลงั เทศน์จะร�ำคาญ

คนจะทราบหรอื ไมว่ า่ นายอำ� เภอเหม็ ทำ� หรอื ไมท่ ำ� มากอ่ นกต็ าม จะสำ� นกึ หรอื ไมว่ า่
พระกำ� ลงั เทศนแ์ ละคนกำ� ลงั ตงั้ ใจฟงั กต็ าม กค็ งจะทำ� ทำ� นองนายเหม็ ดม่ื สรุ าและเตน้ รำ�
น่นั แล โปรดชมท่านเช่นเดียวกับราษฎรชมนายเหม็ ว่าเปน็ คนไมถ่ ือตัวฉะน้ัน

ถ้าท่านผู้มีเกียรติและศักด์ิศรีซึ่งเป็นพุทธมามกะและเป็นที่เคารพนับถือของ
ปวงชนมาทำ� อยา่ งนี้ โดยไมค่ ำ� นงึ ถงึ ตวั และคนรนุ่ หลงั ซง่ึ จะถอื เปน็ ตวั อยา่ ง ปลอ่ ยให้

37

เปน็ แบบนายอำ� เภอเหม็ ไปเสยี ทกุ คนและทกุ กาลสถานท่ี แลว้ วดั วาอารามและสถานท่ี
เคารพบชู าตา่ งๆ จะไมก่ ลายเป็นสถานทดี่ ่ืมสุราและเต้นรำ� ของนายอ�ำเภอเหม็ ไปเสยี
หมดละหรอื ทา่ นเห็นวา่ อย่างไร

ถา้ กลวั จะเปน็ แบบนายอำ� เภอ เรากอ็ ยา่ ทำ� แบบนายอำ� เภอ เรอื่ งจะเปน็ อยา่ งนน้ั ไป
ไม่ไดอ้ ยเู่ อง เท่าทเี่ ป็นอย่ไู มว่ า่ ท่านว่าเรารูส้ ึกมีคนชอบนายอำ� เภอเห็มกันมาก ดังนั้น
ตามสถาบนั ตา่ งๆ แหง่ พระพทุ ธศาสนา จงึ มกั มนี ายอำ� เภอเหม็ ปลอมตวั ไปอยใู่ นวงงาน
นนั้ ๆ ดว้ ยอยา่ งแยกไมอ่ อก หากจะแยกจรงิ ๆ กจ็ ำ� ตอ้ งแยกอาตมาดว้ ยคนหนงึ่ เปน็ ขา้ ง
ฝ่ายนายอ�ำเภอเห็ม เพราะจ�ำได้ว่าอาตมาเคยเป็นมาก่อนญาติโยมเสียด้วยซ้�ำ และ
ยังรู้สึกชอบนายอำ� เภอเหม็ อกี ด้วย เห็นว่าสะดวกดี วันนีค้ ยุ ไดก้ ุศลแรง ช่วยเตือน
อาตมาใหไ้ ดค้ ตเิ พม่ิ อกี แตถ่ า้ ขนื ตอบปญั หาไปนานๆ กน็ า่ กลวั สำ� หรบั อาตมาอยมู่ าก
จงึ ขอยตุ ิ

ดิฉันมิได้มาถามเพ่ือไล่ท่านให้จน แต่มาเรียนถามเพื่อความเข้าใจในฐานะที่
พวกเราเปน็ พทุ ธบรษิ ทั นบั ถอื พทุ ธศาสนาประจำ� ชาติ จะควรปฏบิ ตั อิ ยา่ งไรจงึ จะเปน็
ความดงี ามระหวา่ งพุทธบริษทั กบั พทุ ธศาสนา

ส่ิงท่ีเป็นคู่ควรแก่กันอันจะก่อให้เกิดมงคลแก่ตนและสิริมงคลแก่ส่วนรวม
ควรประพฤติตนท�ำนองลูกท่ีดีประพฤติตนต่อบิดามารดา ศิษย์ท่ีดีประพฤติตนต่อ
ครอู าจารย์ พทุ ธบรษิ ทั ทดี่ ปี ระพฤตติ นตอ่ ศาสนา เวลากา้ วเขา้ วดั กค็ วรรจู้ กั ความหมาย
ของวัดว่ามีคุณค่าแก่โลกอย่างไรบ้าง แล้วพึงปฏิบัติตนให้เหมาะสมกับสถานท่ี
ไมส่ ง่ เสยี งออ้ื องึ จนเกนิ ไป เวลาเดนิ ผา่ นวดั ไป-มา ไมส่ นทนาธรรมหรอื คยุ กนั ในเวลา
อนั ไมบ่ งั ควร เชน่ เวลาพระทา่ นกำ� ลงั แสดงธรรม ซง่ึ ตา่ งฝา่ ยตา่ งตอ้ งการความสงบมาก
เพอ่ื ผลเทา่ ทคี่ วรจากการแสดงและการฟงั ถา้ พยายามปฏบิ ตั ไิ ดก้ เ็ ปน็ ความดงี ามไมม่ ี
ท่สี ิน้ สุด ตลอดถึงกลุ บุตรสุดทา้ ยภายหลังกห็ วังมหี ลกั อนั ดยี ึดไวป้ ฏิบัติกันสบื ๆ ไป

สงิ่ ทไ่ี มบ่ งั ควรซง่ึ ชาวพทุ ธเราพากนั ไปทำ� ในวดั ยงั มมี าก เชน่ นำ� สรุ าเขา้ ไปดม่ื ในวดั
และเลน่ การพนนั ในวดั เวลามงี านวดั หรอื มกี ารเฝา้ ศพคนตายซงึ่ เกบ็ ไวใ้ นวดั ทงั้ แอบทำ�

38

และท�ำกันอย่างเปิดเผยแบบไร้ความส�ำนึกไม่มียางอาย ส�ำหรับความเห็นของดิฉัน
ซงึ่ เปน็ ผหู้ ญงิ เหน็ วา่ ไมค่ วร เพราะเปน็ ทอี่ จุ าดบาดตา ทง้ั คนไทยดว้ ยกนั และคนตา่ งชาติ
อนั เปน็ เหตุใหเ้ ขาดถู กู ศาสนาและคนไทยอกี ด้วย

คณุ ผชู้ ายหรอื เดก็ ในบา้ นของคณุ ไมม่ ใี ครไปทำ� อยา่ งนน้ั บา้ งหรอื ถา้ มกี ค็ วรบอก
ห้ามกันเสยี บา้ ง อยา่ ใหพ้ ระและอาตมาไปยงุ่ ดว้ ยเลย เพราะเร่อื งเชน่ นี้พระไมน่ ่าไป
สอดแทรกรูเ้ ห็นและหา้ มปราม ฟงั แลว้ รสู้ กึ ไม่สบายใจ ทัง้ นี้เพราะวัดวาศาสนาเปน็
สมบตั ิของทา่ นพุทธบริษทั ทุกคน ไมใ่ ช่เปน็ ของคณุ และของอาตมาแตผ่ ูเ้ ดยี วพอเรา
จะมาปรบั ทกุ ขแ์ กก่ นั ใหเ้ ปน็ เรอื่ งปวดสมองโดยใชเ่ หตุ วดั วาศาสนาเคยมมี าแตโ่ บราณ
ต่างท่านต่างก็รกั ษากันมาด้วยความรักสงวน ใครเขาจะไปท�ำอย่างนัน้ เพราะเป็นท่ี
เคารพของคนไทยทงั้ แผน่ ดนิ ไมใ่ ชค่ ณุ ผชู้ ายและเดก็ ๆ ในบา้ นของคณุ ไปแอบทำ� แลว้ มา
พูดซบุ ซิบกนั ในบา้ นใหค้ ณุ ได้ยนิ แล้วยกเรื่องนโี้ ยนท้ิงออกไปนอกบา้ นใหก้ ลายเป็น
เรอื่ งของคนทงั้ บา้ นทงั้ เมอื งไปอยา่ งนนั้ หรอื เอาละหยดุ พกั ไวก้ อ่ น มอี ะไรดๆี กวา่ เรอ่ื ง
ซบุ ซิบก็โปรดสนทนากนั ต่อไป

ดิฉันตอ้ งขออภยั ที่มาพูดเรือ่ งไรส้ าระตามภาษาของคนไม่ร้ใู ห้ท่านฟงั แถมยงั
กลบั ทำ� ใหท้ า่ นไมส่ บายไปดว้ ย ความจรงิ คนในบา้ นดฉิ นั ไมม่ ใี ครดมื่ สรุ า การทะเลาะ
เกย่ี วกบั เรอื่ งนจี้ งึ ไมม่ ี นบั วา่ สงบเยน็ พอควร ทง้ั นเี้ พราะคณุ ของพระศาสนาปกครอง
ปอ้ งกัน เรือ่ งราวไม่คอ่ ยมี คนในบา้ นต่างเชอ่ื ฟงั และอยดู่ ้วยกันเป็นผาสุก เวลาวา่ งๆ
พอ่ ของเดก็ และดฉิ นั กเ็ รยี กลกู มาอบรม เลา่ นทิ านทเี่ ปน็ คตใิ หฟ้ งั บา้ ง พดู ธรรมใหฟ้ งั บา้ ง
ใหเ้ ดก็ มจี ติ ใจซมึ ซาบในพระศาสนาไปวนั ละเลก็ ละนอ้ ยเสมอ รสู้ กึ ไดผ้ ลดี เดก็ ๆ เชอื่ ฟงั
ไมค่ อ่ ยฝา่ ฝืน และรูส้ กึ รกั และสังสรรคก์ ันดี ไม่ค่อยมีการทะเลาะววิ าทกนั

ผปู้ กครองทเ่ี หน็ ความสำ� คญั ในอนาคตของเดก็ กค็ วรจะทำ� อยา่ งนนั้ ไมป่ ลอ่ ยให้
เปน็ ไปตามบญุ ตามกรรม เดก็ จะหาหลกั ยดึ ไมไ่ ด้ โตขน้ึ กก็ ลายเปน็ คนไมม่ คี วามหมาย
ในตวั เอง และเปน็ ปา่ เถอ่ื นทงั้ ทมี่ คี วามรแู้ ตใ่ ชก้ ารอะไรไมไ่ ด้ และยงั กลบั มาเปน็ ภยั แก่
ตนและผอู้ น่ื อีกด้วย

39