The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by haupidesign, 2022-06-05 08:15:05

Alamdang Laisiangtho Final (1)

Alamdang Laisiangtho Final (1)

To ........................................................
Presented by

........................................................

A LAMDANG
LAISIANGTHO THU

(BIBLIOLOGY)

KAP DO THANG, B.Th.,M.A.
KALAYMYO, 2022

Copyright ©2022 by Kap Do Thang
All Right Reversed

ISBN: 978-99986-967-5-4

Laibu Bawlpa:
Sia Kap Do Thang

Laibu Bawlna:
Grace Printing House
No.166, 37th St. (Middle)

Yangon.

March, 2022 ( A Khatvei Bawlna)
Bu 700

PAHTAWINA

Hi ciang dong ka tun theihna dingin
ka neu cil pan Pasian tungah thu hong ngetsak den leh

ka nuntakna ah lam maan hong lak den ka tuun ka zua leh
ka langkhat ah ma hong panpih den ka zi leh ka ta, ka laizom teng

hih laibu tawh “Pahtawina” sangpen ka pia hi.
Ka lungdamna cikciang ka mangngilh zo diam!
Leitung pilna leh khalam pilna hong hawm, Zampi Adventist Seminary,
Kalay Adventist Seminary, McNeilus Maranatha Christian College,
Spicer Memorial University leh Andrews University-a, itna leh deihsakna tawh
hong makaih hong pantah ka sia khempeuh tungah hih laibu
“A Lamdang Laisiangtho Thu” tawh “Pahtawina” sangpen ka pia hi.
Cikmah ciang ka thuk zo kei zongin ka lungdamna

cikciang ka mangngilh zo diam!

i

ii

THU KONG HONG

Christian thu-um khempeuh in sihpih ngam a, a up a san uh LST pen mi khat
peuh in tu ngiungeu a, a gelh, a at LST hilo-in, mun tuamtuam panin mi dangdang in a
na gelh, a na at LST ahi hi. A kigelh hun pen kum 1000 sung bang kici-a, mi tampite gelh
ahi hi. Thuciam Lui (Old Testament) leh Thuciam Thak (New Testament) ci-in kikhen a,
tua a Lui leh a Thak kikaal “ Intertesmental Period” kici-in kum 400 sung bang sawt zen
hi. Tuhun bangin laikhetna Press tawh kikhen ziau hihet lo-in, savun hual (Scroll) tungah
laitheite (Scribes) in khut tawh at ngiatngiat uha, bu dang khat a ngah kik nadingun tua
mah bangin khut tawh a kitei kik ngiatngiat ahi hi. Tua panin Egypt gam Nile gun dunga,
a om Papyrus a kici nahteh nam khat laidal bangin a peek in kibawl a, tuate’ tungah na
ki-at, na ki ciamteh toto-in, khang tampi khit ciangin i LST cih a hong piang ahi hi. Kam-
pau khat pan a dang kampau khat ah hong kiteikhia suksuk ahi hi. LST eite khut sung
hong tun theih nadingin mi tampi-in a pil a siamna uh na pia hi. Thuneite in pau dang
tawh tei ding na phal lo uh ahih manin mi tampi takin a nuntakna uh na pia in na na sih
lawh uh ahih manin LST pen sisan tawh kigelh laibu zong ahi hi.
Kam dang khat in gen lehang, LST i cihpen Pasian (Divine Element) leh mihing
(Human Element) te nasep khopna pan a hong piangkhia laibu ahi hi. Mihingte’ nasepna
kihel ahih manin a kicinlohna leh a kisapna nengneng a om theih hangin Pasian’ nasep-
na a bulpi ahih manin khial ngeilo hi. Kum zalom 20 sunga Pasian thuthuk theology ah
muanpi pen leh dotpi pen ahi Swiss minam Karl Barth (1886-1968) in Jesuh Christ pen
mihing a hong piang Pasian kammal (The Incarnated Word of God), LST pen lai akigelh
Pasian kammal (The Written Word of God), thu kihilhna sermon pen kam a kigen Pasian
kammal (The Spoken Word of God) na na ci hi. Man hi. LST in a nungta Pasian’ kammal hi
takpi hi. Tua LST hong hilh Pasian’ kammal i tel nadinga, LST bangci pian a, bangci kingah
hiam, cih i theih masak, i tel masak ding kisam mahmah hi. Tua ahih manin leitung LST
sangpite ah Theology thuthuk pipite a kisin ma-in, LST koici pian hiam? (How came the
Bible/ How we got our Bible?) cih thu khat in kisin ngiat a, tua in i mit hong vaaksak in,
i buaipih ding thu tampi hong lipkhiatsak hi. Tu-in zong kum 100 val a pha ta Zomite in
Pasian kammal leh Ama thuthukte i telna dingin kal masa ahi LST thu i tel zawh nadingin
SDA pawlpi panin Sia Kap Do Thang (B.Th, MA.,) in hih laibu, “A Lamdang Laisiangtho Thu”
hong bawlkhia ahih manin lungdam huai ka sa mahmah hi. A laibu ka simsak ciangin
zungkan ka sa mahmah a, hih laibu zaw Zomi tadingin mitphen laibu hipeuh mah ding
hi, ci-in ka lung a dam ngaungau hi. Gim leh tawl tampi thuak a’ a laigelh siapa leh a sim
kha Zomi thu-ummi khempeuh tungah i biak i paai Tung Pasian in thupha hong pia in,
hih laibu Ama minthan nadingin hong zatsak ta hen!

Rev.S. Pau Khan En (Ph.D, FDCS, DD)
Pastor Emeritus

TBC-Y September 21, 2021

iii

THUMAPI

Zingsang ka tho a, LST ka sim hi. LST thu bu a masapen ahi Piancilna pan ka pan
hi. Pasian’ nasepna a lianpite ka simkha a, piansakna thute tawh tha ka ngahkhop hi.
Ka sim kawmin, “Ka hong pai baih taktak ding hi,” cih laigual khat ka phawk kha vat hi. A
mun ka zon leh LST thubu a nunungpen Mangmuhna sungah ka mu hi. Kimu theisak in ka
kipaak mahmah phet hi.
Kipaak kawmin thu khat ka phawk kha leuleu hi. Hih LST thubu nihte a tuungin
laibu khat sung hi lo hi. Laigelh hun zong kigamla tham hi. Hi napi zingsang khat, tut khat
sungin ka deihna mun ka zon theih ziau pen ama’ mizat tampite’ tungtawnin LST a bu-in
hong bawlsak Pasian’ hehpihna hang hi, ci-in Pasian min ka phat hi.
Hi mah hi. Tuni-a i sim ziauziau LST pen a tuungin tua bang hi dek lo hi. Laibu khat
a suah nadingin dawl tampi kanto hi. Khutgelhlai tampi om masa hi. Tuate kitei kik hi.
Hamsapi in kikemcing hi. A siat ma-in tam veipi kitei kik phapha hi. Haihkhiat hun zong
om hi. Kam tuamtuam tawh kiteikhia hi. Khang tampi sawt hi. Mi tampi kihel hi. Tha tampi
bei hi. Khitui tampi luang hi. Thungetna tawh kisem hi. Cihtakna tawh kisem hi. Ngentel
loh phamawh hi. LST i sim ciangin a tunga, a pianna tangthu thei kawm lehang i sim
thute a limna leh a ciikna hong kibehlap hi. Tua hangin a tangthu theihhuai mahmah hi.
Thu khat ah, tua thute a saupi ahih manin a cingin theih kim nading haksa hi. I minam
sungah hih lamsang a gen a hilh zong kitam pha lo sawnsawn hi. Tua hangin bangci kan
zawh ding ci-in i lungmang mang hi.
Tu-in ahih leh hih thu teng khempeuh ei pau, ei lai tawh nuamtak i sim theih na-
dingin Sia Kap Do Thang in “A Lamdang Lasiangtho Thu” ci-in laibu khat hong bawlkhia
a, i lungsim sung khuavaak hong taang a, i lungsim nakpi hong nuam pah ahih manin
i lungdamna kigen zo lo hi. A thu a la i theih baih nadingin zong “Laisiangtho i cih bang
hiam? cih khawng mah tawh hong bul pat ngiat hi. A thute haksa ahih hangin a gelhdan
siam ahih manin simtha-nophuai mahmah hi. Pasian na a sepna ah hih thute i theih
ding kul sa lua ahihna tawh hong suahkhiat ahih manin manpha diak hi. Tua hi-a, ama’
tungah ditzawhloh lungdamna leiba i nei hi.
Topa Pasian in Sia Do Thang leh a laibu sathau hong nilhsak henla, i minam sung
thu-upna leh thuzuihna ah i khancing nading hong hisak ta hen. Amen.

Dr. Rev. Pau Lian Mang, D.Theol.
Bible Translator

Zomi Christian Literature Society, Myanmar
23 November 2021| Tuesday

iv

LUNGDAMPIHNA

Christian upna (Christianity) maan taktak i cih LST banga upna ahi hi. Christian
upna i cih Pasian’ kilaakna tunga kinga ahi hi. Pawlpi tangthu ah LST kibulphuh lo upna
leh kalsuanna hong tam luat ciangin October 31,1517 ni-in Augustinian monk ahi profes-
sor Dr. Martin Luther in Germany gam Wittenberg khua a biakinn kongkhak ah pawlpi
kalsuanzia hi a sak lohnate kawkkhia in, “95 Theses” kici “Thu 95 te” laidal in na suan-
ga tua panin pawlpi puahphatna (Reformation) hong kipankhia hi. Reformerte’ bulphuh
pen khat in, LST i cihpen upna thu ah thuneihna a tawpna (Final Authority) bek thamlo-in
upna leh gamtatna khempeuh ah “Formal Authority) hi ding hi, cih thu ahi hi.
Christian kici pawlpi tam mahmah-a, Christiante kipawl thei lo-in kikhen zilzul uh
hi, tua in i tecipanna susia mahmah hi, ci-in a thumthum mi tampi om hi. Ahihna ciang
om lua hi. Tua ahih leh pawlpi tuamtuamte bangci leh kipumkhat thei ding? Bangin hong
gawm in hong kithukhatsak ding ahi hiam? A taktakin, thu dang om lo hi, LST’ hong hilhna
bang lianin um-in mang hi lehang, kithukhatna om ding hi. LST bek bulphuh-in LST’ hong
hilhna bangin um-a i zuih ciangin khialhna om thei lo hi. Banghang hiam cihleh LST i cih-
pen mihingte’ khut zanga kigelh ahih hangin Pasian’ humuapna tawh hong kipia Pasian’
kammal ahi hi (2 Tim. 3:16-17).
Sia Kap Do Thang in Zomi Christian mipite a deihsakna-in, LST tawh kisai theih loh
a phamawh thu tampi a kicing takin hih laibu sungah hong gelhkhia ahih manin ei Zomi
Christian tampite sungah zong kihamphat lawh mahmah ding hi cih ka um hi. Amah
SDA pawlpi mi khat hi-a, SDA pawlpite in LST Pasian’ kammal hi ci-a, a san ahih manin
mi kimin lungmuang takin kisim thei ding hi. SDA upna pulaakna ah: “The Holy Scrip-
tures, Old and New, are the written word of God, given by Divine inspiration. The inspired
authors spoke and wrote as they were moved by the Holy Spirit… The Scriptures are the
supreme, authoritative and the infallible revelation of His will” na ci ngiat hi.
Hih laigelh siapa zong tua thu pomzia tawh kizui-a hong gelh hih laibu sungah
LST’ pomzia, a kigelhna,a kikaihkhopna,a kiteikhiatna cihte a kipan a theih huai thu tam-
pi hong gelh mah bangin a sim mi peuhmah in Pasian’ thumaan thutak kikholna (De-
pository of God’s Truth) ahi LST a muanhuaina leh a sunga thute a theih huaina tel-a i
theihna leh i theihnopna a khan semsem nadingin Pasian in thupha hong pia ciat tahen.
Laibu khat hong suah nadingin tha leh ngal, tha leh zung, sum leh paai, hun tampi bei
kul ahih manin hih bang tuah khak hatsatna sung panin “A Lamdang Laisiangtho Thu”
laibu gil khat hong bawlkhia Sia Kap Do Thang lungdampihna lai ka puak hi.

Rev. Zam Khat Kham, Ph.D
Pastor-Teacher

Myothit EBC, Kalaymyo

v

LUNGDAMKOHNA

“A LAMDANG LAISIANGTHO THU” (BIBLIOLOGY) a kici laibu in hong suahkhiat na-
dinga lungsim hatna, pilna siamna, theihna leh sepzawh nadingin cidamna hong pia
in, ma hong tunpih, gualzawhna hong ngahsak i biak Pasian tungah lungdamna ka ko
masa hi. Hih laibu gelh ka kipat hun pen Covid-19 hong kipat lam hi-a, kei mahmah in hih
natna leh lungkham sinkhamna tamvei pi ka tuak hi. Tua kawm kaal ah hih hun sungin
ka pianpih laizom, ka sanggam ka u ka nau, ka lawm leh ka gual tampi-in hong sih san
uh ahih manin, ka lunglen ka lungzuan, ka khua ngaihkawmin khitui tawh ka gelh laibu
zong ahi hi. Hih bang lungleng khua ngai kawmin laigelh pen a baih vet lo thu ahi hi.
Hih bang haksatna sungah Topan hong ompih hi kei leh hih laibu tawh kisai ka
mualsuah zo kei ding hi. Gualzawhna hong ngahsak i biak Topa Pasian in minthanna leh
pahtawina ngah den tahen. A zomah, hi ciang ka tunna dingin tha hong pia den, ka pi-
anna ka nu leh ka pa, ka pianpih sanggamte, ka innkuanpih ka zi, ka tate tungah zong ka
lungdamna hih laibu panin ka pulaak hi. Laikawi khat zong thei lo-in ka om laitak hong
pantah, pilna hong hilh ka sang siate leh Pasian thu tawh ong pantah ka Pastorte tun-
gah zong ka lungdam mahmah hi. Tua zomah, thukong hong, thumapi, lungdampihna
leh book comment hong gelhsak siapite tungah zong ka lungdamna ka pulaak hi. Tua
banah, cikmah ciang ka mangngilh ngei loh ding a thupi penpen in hih laibu hong suah
nading leh a kihawmkhiat zawh nadingin sum tha tawh hong panpih khempeuh tungah
ka lungdamna kong pulaak hi. Itna leh veina tawh huhna hong piakhia mimal kim tun-
gah i biak Pasian in a thupha namkim tawh a zah tampi-in hong thuhsak tahen.
Hih laibu tawh kisai, thungetna tawh ahi zong, sum leh pai tawh ahi zong, laigelh
laitak mei hong mit ciangin meiset kopna tawh ahi zong, gilkial laitak nek leh dawn tawh
ahi zong, sep theih loh mainawt zawh loh laitak ngaihsut piakna tawh ahi zong, mihing
hihna tawh lungsim thanem in lungkiat laitak thapiakna tawh ahi zong, inn leh lo nuam
takin ka om theih nading kopna tawh ahizongin, panpihna tuamtuam tawh nong huh
nong vaannate uh hangin hi ciang a tung thei ka hih manin a kuamah peuh tungah ka
lungdamna thu kong pulaak hi. Hih laibu a kibawl sungin a neu a lian panpihna tawh
hong kihel kha khempeuh tungah a zah tampi a thupha i biak Pasian in hong thuksak
tahen. A tawpna ah laibu ah ka bawl sungin paisuk pai tohna ah kithuah bek hi lo-in,
hih laibu zong hong endikpih ka pano Sia Khual Sian Thang tung leh cover design, page
setting leh formatting hong bawlsak bek hi lo-in a hunhun in hong huh den ka lawm lah
hi, ka sia lah hi, Sia Thang Siam Hau @Haupi tungah zong ka lungdamna ka pulaak hi.
Mimal kim tungah i Topa’ hehpihna thupha, tu leh a tawntungin hong om paisuak tahen!
Hih laibu, “A Lamdang Laisiangtho Thu” tawh note tungah ka lungdamna mualsuang a
phut ka hi hi.

Sia Kap Do Thang
Zampi Khua, Tonzang Township

Chin State, Myanmar

vi

KOHMASAK

McNeilus Maranatha Christian College ah (2015-2020) kum kikaal lai ka hilh
sungin, Systematic Theology ka hilh kha hi. Systematic Theology ka hilh sungin College
siamsinte in LST Thu (Bibliology) tawh kisai hong dotte uh ka dawn pah theihloh om hi.
Tua panin LST Thu a thukzaw in kankhiat nopna ka nei hi. Ei kamin a kibawlkhia khin LST
thu tawh kisai laibute ka kankhiat ciangin thului tampi ka ngah a, ka thu theihna zong
tampi hong khang hi. Zokamin a omsa LST thute ka sim ciangin lunglut huai tektek ka sa
hi. Ei kamin in zaw thu tampi mah na om khin a hita zong kan beh huai lai ka sa hi. Tua
hi-a, Zomi LST lam pilna neite ii gelh thuluite kaikhawmin, a kitangsam laite kan beh in ka
behlap hi.
Mikang kaminn LST thu a kiteina pawlkhatte ah zong laibu hoih ahih hangin khat
leh khat muhna a kituak lo tampi ka muh ciangin, “Google Search leh Youtube te panin
Documentary pawlkhat ka zongkhia hi. Ka kankhiat ciangin, “LST” a muanhuaina ka muh
beh hi. Hi bangin “LST” tawh kisai ka kan behna ah pilna tampi ka ngah lawh hi. Laibu ii
thulu, “A Lamdang Laisiangtho Thu” ka cih ciangin LST hong koici pian a, ei khut sung ong
koici tun theih hiam? koi bangin laibu in hong kibawl hiam cih thu ahih manin a tangzai
mahmah thu thukpi khat hong himawk ahih manin LST thu ka kan taktak ciangin haksa
ka sa mahmah hi. Lasiangtho tawh kisai pilna ka ngah nading in laibusaal hoih ka zangh
zo kei sawnsawn hi. A kicing laibu ka ngah zawh loh hangin pilna ka tawkna ahi MMCC
Laibusaal leh KCBC Laibusaal te in phal takin a laibusaal uh hong zangsak uh ahih manin
amau tungah ka lungdam mahmah hi.
Hih LST Thu ka kan khiat ciangin LST pen laibu dang tawh a kiteh thei lo laibu ahih
lam ka mukhia hi. Lamdang zong ka sa mahmah hi. LST ii a thupitna leh a lamdanna muh
khiatna ka hih manin hih laibu min dingin, “A Lamdang Laisiangtho Thu” ci-in thulu ka
guan hi. Hih laibu sungah LST thu, LST humuapna sanzia theoryte, LST khialhlohna thu
leh a thuneihna cih thute zong ka gelh hi. Pasian’ hong kilaakzia, “A taangpi leh A Tuam
Vilvel Hong Kilaakna” cih thute zong kong gelhkhia hi. Pasian hong kilaaknate a manthan
loh nadingin LST kigelh cilna Hebrews, Aramaics leh Greek laite a thupitnate zong a tom-
in kong ka gelh lai hi. Suang tawh laigelhna, savun laizial tawh laigelhna, Papyrus tawh
laigelhna, Codex tawh laigelhnate a hunhun in a khantohzia zong kihel hi. Hebrew laite
(Literatures) zong LST sin nuamte adingin theih ding a kisam mahmah khat ahih manin
Tanakh, Midrash, Mishnah leh Tulmud bu cihte zong a tomin kong gelhkhia hi.
Christiante lakah LST bu phazah a kikim lohna zong a lamdangpi khat ahih manin
LST Canon thu, Apocrypha thu leh Pseudipigrapha laibute thu zong kong gelhkhia hi. Tua
banah LST a muanhuaina teci tampi zong kong gelh hi. LST Thuciam Lui leh Thuciam Thak
bu pen kum 1600 huam bang a kigelh ahi hi. Thuciam Lui kamsangte, Jesuh, a nungzuite
leh a nungzuite nungzuite in a teikhiat cilna (Authograph) a om nawn loh hangin a kitei
sawnna khutgelhlaite a muanhuaina teci kong lak hi. Christian masate laigelhna, pawlpi
pate leh LST siamte’ laigelhna leh gensawnna, mipilte gennate leh leisung a kitohkhiatna

vii

panin a kimukhia laite in LST a muanhuaina teci kician a om lam hih laibu sungah kigelh
hi. LST a kigelh cil lai-in, tuhun in Computer tawh lai-a kitei bangin a kitei ziauziau hi lo-a,
laitheite in khut tawh a tei ngiatngiat uh ahi hi. Khut tawh a kitei ngiatngiat ahih manin
LST kiteina in hun sawtpi la hi, tua bang ahih hangin muan lah ding om lo hi.
Nam dang kampau tawh a khang a khangin LST version minthangte thu zong a
tomin kong gelh hi. Kawlkam leh Tedim kam tawh LST a kiteizia tangthute zong a thei-
hhuai na ciang khat a tomin kong gelhkhia hi. LST pen pawlpi tuamtuamte upna leh
sanna bangin kigelhkhia hi lo-a, tanglai Roman Catholicte leh Protestantte ii LST pom-
zia a kilamdannate kong pulaak bek hi. Hih laibu in pawlpi kimawhsakna bu hi lo-in, a
khang a khanga Christian pawlpi tangthute ah a kiciaptehna bang a, a kigelh ahih lam
zong laisim mite in phawk ding kisam hi. Tua banah laisim mimal khat ciat in khatha lak
nading vive a kigelh ahi hi cih zong kong theisak hi. Hih LST in pawlpi tuamtuamte (De-
nominations) upna leh pomziate suutna hi lo hi. Hih laibu “A Lamdang Laisiangtho Thu”
a sim mimal khempeuh tungah i biak Pasian’ Ama kammal LST thuthuk theihna leh a
muanhuaina a tel cian dingin a thupha hong pia ciat tahen.
Laisimte phawk Theih Ding
LST = Laisiangtho, Bible = Laisiangtho,
Scripture = Laisiangtho, Ahk = Ahih keileh,
Jesuh = Zeisu, Christ = Khazih/ Khrist

viii





A SUNGA OM TENG

1. Laisiangtho I Cih Bang Hiam ................................................................................ 1
2. Pasian Hong Kilaakna Thu ..................................................................................... 13
3. Laisiangtho Pasian’ Humuapna Thu .............................................................. 27
4. Laisiangtho Khiatzia ................................................................................................... 58
5. Lai leh Laigelhzia Hong Kipatna Thu ................................................................ 70
6. Laisiangtho Kigelh Cilna Pau Namte Thu .................................................... 83
7. Hebrew Laite Leh Laitheite Thu ............................................................................ 88
8. Thuciam Lui Thu Kong Hong .................................................................................. 97
9. Thuciam Thak Thu Kong Hong ............................................................................ 119
10. Thuciam Lui Canon Thu ........................................................................................... 139
11. Thuciam Lui Muanhuaina Thu ............................................................................. 160
12. Thuciam Thak Canon Thu ...................................................................................... 179
13. Thuciam Thak Muanhuaina Thu ........................................................................ 209
14. Apocrypha Thu ............................................................................................................. 229
15. Laisiangtho Masate Thu .......................................................................................... 250
16. Mikang Laisiangtho Masate Thu ........................................................................ 262
17. Puahphate Leh Laisiangtho Thu ......................................................................... 275
18. Mikang Laisiangtho Nunungte Thu ................................................................... 299
19. Kawlkam Leh Zokam Laisiangtho Thu ............................................................. 331



1 LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM?

Leitungah biakna khempeuh in upna leh gamtatna a tukteh nadingun LST nei
ciat uh hi. Tua LST gen bangin um in zui ciat uh hi. Leitungah biakna tampi om a, tu-
ate lakah a lianzaw biaknate LST in, “Buddhismte’ LST - “Tripitaka”, Confucianismte’ LST
- “The Analects”, Hinduismte’ LST - “Vedas”, Islamte’ LST – “Quran” (Koran), Jainismte’
LST- “Svetambara Canon” leh “Karma Prabbrata” nam nih in kikhen hi, Judaismte’ LST
- “Tanakh”, Shintoismte’ LST- “Kojiki leh Nohonggi”, Taoismte’ LST -“Tao-te – Ching”, Zora-
strianismte’ LST- “Avesta” – Bahaite’ LST- “Baha’ullah” cihte ahi hi. Christian upna in biak-
na nam khat mah hi-a, upna leh gamtatna tukteh nading laibu in, “Laisiangtho” kici hi.
Upna leh gamtatna tuktehna dingin “LST” a nei Christian biakna sungah “Independents,
Protestants, Marginals, Orthodoxs, Roman Catholics leh Anglican ci-in khenpi (6) in ki-
khen hi. Hih Christian biakna khenpi (6) sung panin pawlpi hong mengkhia zihziah kik a,
pawlpi 33909 (Denominations) tak leitungah hong kikhen khia lai hi. Hih Christian pawlpi
tuamtuamte’ sungah LST bu phazah a neih uh kikim lo hi. Protestant (Evangelical) te’ LST
(Thuciam Lui leh Thuciam Thak) vekpi in bu 66 pha in, Roman Catholicte’ LST (Thuciam
Lui leh Thuciam Thak) a vekpi in bu 73 pha hi. Greek Orthodoxte’ LST (Thuciam Thak leh
Thuciam Lui) a vekpi in bu 79 pha in, Ethiopian Orthodoxte’ LST (Thuciam Lui leh Thuciam
Thak) a vekpi in bu 81 cih bangin LST bu phazah a pom uh kikim lo hi. Laigelhpa in Protes-
tantte leh Roman Catholicte’ LST a kibatlohna thu bek a huampi a, gelhkhiat dingin thulu
kong teelkhia hi.

LST in a tumdang diak a kician sinsen laibu khat hi-a, leitungah laibu upapen
khat zong ahi hi. Leitung Nisuahna gam panin hong piangkhia hi-a, Nitumna gam dong
lawhin leitung khempeuh ah a kizeel laibu ahi hi. Thuneite in haltum uha, thuzuite in
zahtakin siangthosak uh hi. Siksan in a kigensawn mun pen leh mihingte tangthu ah
huzaap a nei pen laibu zong ahi hi. Koici bangin Pasian kammal LST hong kibawl hiam?
Bang hunin tu a i neih LST bu bang danin hong kibawlkhia hiam? Koici bangin LST in hu-

2 | LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM?

muapna nei hiam cihte hih laibu in a huampi-in hong gen hi. LST pen khenpi (2) pha a,
Thuciam Lui leh Thuciam Thak ahi hi. Thuciam Lui pen Jesuh Christ hong pian ma tham
kum 1000 lai pekin Jewte gelh leh a kepcing uh laibu ahi hi. Thuciam Thak pen Jesuh
nungzuite in AD kum zalom masa lamin a gelh uh hi-a, Mikang kamin “Covenant” ahk
“Testament” (Kiciamna) kici hi. Hebrew leh Greek paute panin “Kiciamna” ii a deihna in
“Kilomkhawm”, “Kipumkhat bikbek” ahk “Pawl nih kikaal ah thukimna koih” cihna in ki-
zang kammal ahi hi. Tua ahih manin LST Thuciam (2) ahi Thuciam Lui leh Thuciam Thak
in Pasian leh a mite kikaal a, a koih “Kiciamna laibu” ahi hi. Hih LST bute in a thu kihual
mahmah a, Jesuh Christ tangthu mungtup in pulaakkhia hi.

LST (Thuciam Lui leh Thuciam Thak) in bu 66 pha a, kum 1600 huam sungin Pa-
sian’ kamsangte in Khasiangtho makaihna tawh a gelh uh ahi hi. LST siam mipil pawlkhat
in LST ei khut sung hong tun nading kum 2500 bang sawt hi, ci uh hi. Thuciam Lui bu 39
pha-a, Thuciam Thak bu 27 pha hi. Pasian’ kamsangte 40 val in a gelh uh hi-a, a tawpna
ah bu 66 a pha laibu pen bu khat in hong kikhui tuah ciangin, “Laisiangtho Bu” kici hi.
Christian LST bu enleng i theihsa mah bangin LST Lui khenpi 4 in kikhen a, LST Thak zong
khenpi 4 mahin kikhen hi.

Thukham Bu Tangthu Bu THUCIAM LUI Kamsang Bu
Laigelhte/Pilna Bu

THUCIAM THAK

Gospel Bu Tangthu Bu Laikhak Bu Kamsang Bu

THUCIAM LUI

Thukham Bu Piancilna, Paikhiatna, Siampi Laibu, Gamlakvaakna, Thuhilhkikna
Tangthu Bu
Laigelh Bu Joshua, Thukhente, Ruth, 1& 2 Samuel, 1 & 2 Kumpite, 1 & 2 Khang-
tangthu, Ezra, Nehemiah, Esther
Kamsang Bu
Job, Late, Paunak, Thuhilhna, Solomon La

Kamsangpite Isaiah, Jeremiah-Kahla, Ezekiel, Daniel

Kamsangneute Hosea, Joel, Amos, Obadiah, Jonah, Micah, Na-
hum, Habbakuk, Zephaniah, Haggai, Zechariah,
Malachi

Gospel Bu THUCIAM THAK
Tangthu Bu Matthew, Mark Luke, John
Sawltakte’ Tangthu
Laikhak Bu Romans, 1 & 2 Corinthians, Galatians, Ephesians, Philipians, Colo-
sians, 1 & 2 Thessalonians, 1 & 2 Timothy, Titus, Philemon, Hebrews,
Kamsang Bu James, 1&2 Peter, 1 & 2 & 3 John, Jude
Mangmuhna

LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM? | 3

LST gelhte’ dinmun leh nasep kibang lo-in a laigelh hun uh zong kibang lo hi. Ahih
hangin a gennop thute uh kitukalh, a deihna ki-elpuak cih bang om lo hi. LST gelhte in
kumpite, galkap makaite, lokhote, a thukpilte, ngabengte, siah-dongte, tumsiamte, gam
makaite leh mipilte’ gelh ahi hi. LST a gelh Moses in gam makai leh thukhen khat hi-a,
Egypt gam a sangpi hoih pente ah hoihtakin a kipantah mipil mahmah khat ahi hi. Pi-
ancilna pan Thuhilhkikna, Job bu leh Late 90 te in Moses gelh ahi hi. Joshua galkap mang
khat hi-a, Joshua bu ama gelh ahi hi. Kamsang Samuel in Thukhente bu, Ruth bu leh 1 &
2 Samuel bute na gelh hi. David kumpipa in laphuak, tumsiam, tuucing leh galkap ahi hi.
Late bu a tamzaw pen David gelh ahi hi. Asap in Late 50,73-83 gelh in, Korah’ tate in Late
42-49, 84, 85, 87 na gelh uh hi. Heman in Late 88, Ethan in Late 89 leh Solomon in Late
72,127 gelh a, Paunak bu a tamzaw Solomon gelh ahi hi. Thuhilhna bu leh Solomon Laib-
ute zongh ama gelh mah ahi hi. Agur in Paunak 30 gelh a, Lemuel in Paunak 31 gelh hi.

Kamsangpite leh kamsang neute in amau minpuak zui-in LST na gelh ciat uh hi.
Jeremiah in Kahla zong gelh in 1 & 2 kumpite endik hi. Ezra in Ezra bu, Nehemiah bu leh 1 &
2 Khangtangthu bute na gelh hi. Nehemiah in kumpipa’ haitawipa leh makai hoih mah-
mah khat hi-a, Daniel in kumpi khat ahi hi. Luke in siavuan leh tangthu gelh sia khat ahi
hi. Peter in ngabeng khat hi-a, Matthew in siah-dong khat ahi hi. Paul in Rabbi sia khat
hi-a, Mark in Peter’ lai-atpa ahi hi. LST a kigelh hun leh a gelhna mun kibang lo hi. Moses
in sehnel gam ah gelh a, Jeremiah in thong sungah gelh hi. David in mual tung leh kumpi
huang sungah gelh a, Paul in zong thonginnpite sung leh Pasian nasem a zin kawikawi
kawm in gelh hi. Luke in a khualzin kawmkawm in gelh a, Mangmu John in Patmos tuikulh
ah Rome kumpi in gawtna tawh nawhkhiat a thuak laitakin na gelh hi.

Catholic Thuciam Lui Canon 46 Protestant Thuciam Lui Canon 39

Pentateuch Bute/Moses Laibute Pentateuch Bute/Moses Laibute

Piancilna, Paikhiatna, Siampi Laibu, Gamlak- Piancilna, Paikhiatna, Siampi Laibu,

vaakna, Thuhilhkikna Gamlakvaakna, Thuhilhkikna

Tangthu Bute Tangthu Bute

Joshua, Thukhente, Ruth, 1 & 2 Samuel 11-12, 1 & Joshua, Thukhente, Ruth, 1 & 2 Samuel,

2 Kumpite, 1 & 2 Khangtangthu, Ezra-Nehemi- 1 & 2 Kumpite, 1 & 2 Khangtangthu, Ez-

ah, Tobit*, Judith*, Esther-Behlap ra-Nehemiah, Esther

Laigelhte Leh Pilna Bute Laigelhte Leh Pilna Bute

Job, Late, Paunak, Thuhilhna, Solomon Late, Job, Late, Paunak,

Solomon Pilna,Ecclesiasticus (Ben Sirach) Thuhilhna, Solomon Late

Kamsang Bute Kamsang Bute

Isaiah, Jeremiah, Kahla, Buruch (Jeremiah Isaiah, Jeremiah, Kahla, Ezekiel, Dan-
Laikhak kigawm), Ezekiel, Daniel (Behlap), Ho- iel, Hosea, Joel, Amos, Obdiah, Jonah,
sea, Joel, Amos, Obdiah, Jonah, Micah, Nahum, Micah, Nahum, Habakuk, Zephaniah,
Habakuk, Zephaniah, Haggai, Zechariah, Mal- Haggai, Zechariah, Malachi
achi, 1 Maccabees, 2 Maccabees

4 | LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM?

LST gelhte in a gelh laitak un, a lungsimpuakzia uh kibang lo hi. Pawlkhatte in
lungdam in a kipaakpen hun in gelh uha, pawlkhatte in a dah laitak uh leh a lungkiat
mahmah laitak un gelh uh hi. Pawlkhat leuleu in a tel zawh loh laitak leh a lung-hihmawh
laitakin gelh uha, pawlkhatte in a theih sinsen laitak leh a up mahmah laitak un gelh uh
hi. Tua banah LST in gam kibang lo Asia gam, Africa gam leh Europe gam (3) te’ pan a
kigelh ahi hi. LST (Thuciam Lui leh Thuciam Thak) buppi, Hebrew, Aramaic leh Greek kam-
pau nam (3) tawh kigelh hi. Hebrew pau tawh Thuciam Lui kigelh hi. Kumpi Nihna 18:26-28
leh Nehemiah 13:24 te ah Hebrew pau pen “Jewte’ pau” zong kici hi. Isaiah 19:19 sungah
Hebrew pau pen “Canaan pau” zong kici hi. Aramaic pau in taangpau hi-a, Alexander
the Great hong khankhiat dong a kizang pau ahi hi. Daniel 2 pan 7 dong leh Ezra 4 pan 7
dong Aramaic pau tawh LST kigelhna zong om hi. Thuciam Thak sungah “Eloi Eloi Lama
Sabactthani” (Matthew 27:46) leh “Ka Topa, Ka Topa aw, bang hangin kei hong taisan na
hiam? Hih mun a, Jesuh kampau in Aramaic pau ahi hi. Greek pau tawh Thuciam Thak
buppi a kigelh ahi hi. Greek pau pen Jesuh hunin leitung buppi ah a kithei pau hi-a, tuhun
in Mangpau leitung bup in a kitheih dan ahi hi.

Bible Leh Scripture A Khiatna

Thuciam Lui bu 39 te leh Thuciam Thak bu 27 te a kigawm ciangin thu leh la kicin-
na laibusaal (Library) a bucing khat hong suak a, tuate pen Christiante in Pasian amah
mah hong kilaakna leh mihingte’ tangthu kiciaptehna hi, ci-in sangin pom uh hi. Mikang
kamin “Bible” cih kammal pen Greek kammal “Biblos” pan hong pai hi-a, “Laibu” (Book)
ahk “Laizial” cih khiatna nei hi. Greekte in Egyptte’ laigelhna Papyrus laizialte pen Phoe-
nicia khuapite sumbawl sum zuakna phualpi khat ahi “Byblos” panin na ngah thei uh hi.
Hih “Laibu” ahk “Laizial” kingahna khuapi min tamin “Biblos” (Laibu) min hong piangkhia
hi. Greek Septuagint (LXX) in LST buppi a gen ciangin a tam genna (Plural form), “Tais
Biblois” (Laibute) cih kammal na zang hi. AD kum zalom 13 ciangin Christiante in LST bu
66 (Thuciam Lui leh Thuciam Thak bute) pen a tawm genna (Singular form) zangin “Bi-
ble” (LST) na ci uh hi. Jewte leh Christiante in tua “Laibu” (LST) pen upna leh nuntakna
thukhun dingin kiplet in zang uh ahih manin amau pen “Laibu nei mite” ahk “Laibu zang
mite” (People of the Book) kici hi. Mang kamin, “Scripture” cih pen Greek kamin “Graphe”
panin kila hi-a, a khiatna in, “Lai” cihna ahi hi. Hih “Lai” in vangliatna a neihna (2 Kum. 14:6;
2 Kum. 23:18; Ezra 3:2; Neh. 10:34) munte sungah kimu hi. Thuciam Lui bu 39 te in Thukham
laibute, Kamsang laibute leh Laigelhte cih bangin khenpi 3 in kikhen hi. Thuciam Lui bu
39 leh Thuciam Thak bu 27 a kigawm in “Scripture” kici hi. Thuciam Thak sungah Greek
kammal “Grapho” pen 90 vei, “Graphe” pen 51 vei om a, LST buppi genna in kizang hi.
Thuciam Thak sungah zatdan tampi na om a, “The Scripture” kammal a kizat ciangin LST
bup genna in a kizang ahi hi (Matt. 21:24; 22:29; 26:54; Lk. 24:27, 32, 45; Jn. 5:39; Rom. 15:4; 2
Pet. 3:16).

LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM? | 5

Thuciam (Testament)

“Testament” a khiatna “Covenant” tawh a kibang hi-a, “Covenant” cihpen Thuci-
am Lui ii tawhtang ahi hi. Pasian’ mite Pasian’ deih bangin a nuntak nading uh theihsak-
na/phawksakna hi-a, Pasian in a kamciam piaksate a kiplet nading zong ahi hi (Pai.2:24).
Tanglai Christian masate in tua Pasian’ thuciamte Jesuh sungah tangtungin kicing hi,
ci-in um uha, pawlpi zong Pasian ii Thuciam Thak mite hi, ci-in mu uh hi. Amaute ciapteh
thu leh late kum zalom nihna ciangin kikaikhawm a, Thuciam Thak (New Testament) ci-in
min kipia hi.

Thuciam Nihte Kipumkhatna (The Unity of the Two Testaments)

Thuciam Thak pen Thuciam Lui sungpan khangkhia in Thuciam Lui kicingsak ahih
manin Thuciam Lui tawh khenkhiat theih loh a, Thuciam Lui zom ah Thuciam Thak kikip-
sak hi. Thuciam Lui tungtawnin Thuciam Thak i tel theih nading a tawm pen thu (4) om hi.

• Tangthu tungtawnin (Historically) i et ciangin pawlpi pen Jew biakna leh Jew LST

pana hong piangkhia ahi hi. Septuagint (LXX) i cih Hebrew LST Greek kam-a kilet
pen Christian masate ii LST mah ahi hi.

• Pasian thu tungtawnin (Theologically) i et ciangin Thuciam Thak kammalte leh

ngaihsutnate khempeuh pen Thuciam Lui pana zungkhakhia hi-a, Thuciam
(Covenant), kumpi gam (Kingdom), nuntakna (Life), Christ sungah omna (Being
in Christ), hotkhiatna (Salvation), mawhna (Sin) cihte ahi hi.

• Laipaizai tungtawnin (Literary Unity) i et ciangin Thuciam Thak sunga siksan gen-

sawnna (150) kiim pen Thuciam Lui sung pan kila hi-a, a diak in Septuagint (LXX)
pan ahi hi. Tua banah Thuciam Lui thu a hem-a kawkna mun 1100 val bang om
hi. Thuciam Thak sunga lai ki-at khempeuh Thuciam Lui sungpan a mong a ma
kipansa vive ahi hi.

• Thu leh la kilamzia tungtawnin (Structurally) i et ciangin Thuciam Thak leh Thuci-

am Lui a kibatna a huampi-in nam (4) kimu thei hi.

1. Laibu bulphuhte (Foundation Documents): Thukhambute (Pentateuch) leh Gos-

pel bute

2. Pasian’ bawl na lianpite (Mighty Acts of God): Tangthu bu (History) leh Sawltak

laibu (Book of Acts)

3. Thuhilhna leh Thapiakna (Concrete Words of Admonition & Pastoral Care): Kam-

sangte (Prophets) leh Laikhakte (Epistles)

4. A Tuamtuam (Miscellaneous): Laigelhte/Pilna bute (Writings) leh Mangmuhna

(Revelation)

“LST in ci hi” a cih leh “Pasian in ci hi” cihpen a deihna kammal kibang ahi hi (Rom.
4:3; 9:17; 10:11; Gal. 4:30; 1 Tim. 5:18). “LST te” (Rom. 1:2) leh “Laigelh siangthote” (2 Tim. 3:15) ci-
in zong na kizang hi. LST pen khialhna kihel lo, vangliatna a neipen leh Pasian’ humuapna

6 | LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM?

taktak ahihna (2 Tim. 3:16) sungah kimu hi. LST in kilawhna min tuamtuam nei hi. Pasian’
laibu (Isai. 34:16), Pasian’ thukham (Late 19:7, Joshua 1:7,8), meikuang (Thhkna 33:2, Late
104:2, 1 Tim. 6:6, John 3:19), LST (2 Tim. 3:16-17, 2 Pet. 1:20-21), Pasian’ kammal/thu (Heb. 4:12,
Isai.40:8), Pasian’ thupiakte (1 Sam. 8:7, Late 112:1), Thumaanna kammal (Mang. 21:8, 2 Tim.
2:15, Dan .10:21), Laizial/laibu (Late 40:7,8), Pasian’ kampau/thu (Heb. 5:12, Rom. 5:12), Kha-
siangtho namsau (Eph. 6:17, Matt. 25:41), Thuciam (Heb. 8:6, 12:24, Luke 22:20, Gal. 3:19, Pai.
19:3-6, 24:3-8) cih bangin min tuamtuam tawh LST min kilo hi.

Laibu Dang Tawh Kiteh Thei Lo

LST pen laibu dangte tawh kibang lo-in, a tuam vilvel ahihna hong lak thei teci
tampi om hi. LST sungah, “Pasian in ci hi” ahk “Topa in ci hi” cih bekbek pen mun 3800
val ah om hi (Pai. 14:1; 20:1; Siam. 4:1; Gam. 4:1; Thkn. 4:2; 32:48; Isai. 1:10, 24; Je. 1:11; Ezek. 1:3).
Paul in ama laigelhte, Topa piak ahihna gen hi (1 Cor. 14:37, tua thute pen thu-um masate
in zong na kipsak uh hi (1 Thess. 2:13). Peter in LST a khialh theihlohna leh Pasian kammal
ahihna na gen hi (2 Pet. 1:16-21). John in Pasian’ thupiakte bek hilh a, ama thuhilhte’ nialna
in Pasian nialna zong hipah hi na ci hi (1 Jn. 4:6). Hih kamsangte laigelh thute a nial a om
hangin LST gelhte in mi muanhuai mahmah ahihna uh leh haksatna tampi thuak in LST a
na huutnate uh phawk tawntung ding kisam hi. Jeremiah in Topa’ thupiakte bek na gelh
hi (Jer. 11:3), LST a huut manin a kithah sawm banah (Jer. 11:21), ama innkuanpihte in zong
hawlkhiatna ngah lawh uh hi (Jer. 12:6). Jeremiah hun nangawn in zuau thei kamsangte’
thu na kigen khin hi (Jer. 23:21, 32; 28:1-17). LST gennate ngaihsut tawmna tawh nial ding
om lo hi. Thuciam Lui leh Thuciam Thak sunga mite Moses, Joshua, David, Daniel, Nehe-
miah, John, Paul cihte leh Jesuh mahmah in LST pen Pasian’ humuap ahihna leh a thu-
neihna na kipsak ciat uh hi.

Pasian’ misiangthote in Pasian’ humuapna ngah in Khasiangtho lamlahna tawh
LST a gelh uh ahi hi. Mimawl pen nangawn in gupna a ngah theih nadingin a sunga om
thute a tel zawh nadingin Pasian in LST sungah hong hilh hi. LST in ama ngimna a khi-
alh theih vetlohna pulaak hi. LST pen gamtat luheek kitehna, thutheihna sittelna, upna
bulpite theihsinsen nadingin a lak leh leitung tangthu ah Pasian’ gamtatnate a muan-
huaina leh a belhtaaktna kiciaptehna laibu zong ahi hi. LST bu zahin a ki-it phadiak, a
kimuhdah phadiak, a kihamsiat phadiak laibu dang om lo hi. LST hangin sihna a thuak,
thahna a thuak, bawlsiatna a thuak, mi tampi om hi. John Foxe’ in, “William Tyndale in
sihna ding dong siatna a bawl om lo-in Emperor mawhpaihna hangin Augsragh ah mi-
honpi in khuampi tung khat ah hen uha, 1536 kumin, Filfort khuapi ah zingsang lam in
mei tawh hallum uh hi” ci hi. “A kihal laitak, a sih madiak in nakpitakin awng a, “Topa aw,
England kumpite’ mit hong honsak in” ci-in a tamlawh khit phet in si hi, ci-in gen hi.

LST hangin misiangtho tampite in a nuntakna uh a beilawh ngamna uh pen Pa-
sian’ kammal a up man uh ahi hi. Leitungah a manpha pen suangmanpha sangin man-
phazaw sa uh ahih manin a sihpih ngam uh ahi hi. LST pen kisihpih ngam ahih manin
sisan tawh a kigelh cihna zong hi-a, laibu dang tawh kibang lo cihna hi pah hi. Leitungah
a kisim pen leh a kikhawng pen laibu in LST hi-a, kum simin Million 100 sangin a tawmzaw

LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM? | 7

lo kihawmkhia den hi. A kikhawng pen laibu ahih banah pau nam tuamtuam tawh a kil-
etkhia pen laibu zong ahi hi. Thuthak (News) gelhte in zanni a thupiangte gelh uha, LST in
mailam a hong piang ding thute genkhol hi. A lamdang mahmah khat ah, a gen thute
kitukalh cih bang om lo hi. LST leitung panin bei-in a om nawnloh nadingin kihal tum,
kibawlsia mahmah taleh bei zo lo hi. LST hong pulaak thute in pilvai mahmah a, a khi-
alhna kimu lo hi. LST in a genkholh thute tangtung sinsen hi. Leitung buppi huzap zawhna
nei a, nuntakna kikhelsak in thuman thutak bek gen hi. A kiletkhiatkikna ah zong a khial
lo Pasian’ kammal LST ahi hi. Britist scientists (Mipilte) 617 te in LST uplahna a pulaak uh
hangin Scientist mipil tampite in LST a muanhuaina leh a uptaak laibu ahihna pulaakkh-
ia uh hi.

LST in a muanhuai leh a uptaak laibu hi, ci-in a pulaakkhia mipilte in Copernicus,
Galileo, Kepler, Sir Isaac Newton, Robert Bayle, Stephen Hales, Free Staley, Michael Fara-
day, Clarke Maxville, John Dalton, J.J.Thomson, William Brosh, Louis Pastor leh Meldon ci-
hte ahi hi. Thuciam Lui thu a thei pha mahmah mipil khat ahi, “International Organization
of Old Testament School” kipawlna a makaipi a sem Dr. William F. Albright in, “LST tangthu
sungah a khialhna ka mu kei hi” ci-in pulaak hi. LST in huihlak (Space) khualzin masa pen
laibu ahi hi. Neil Armstrong leh Buzz Aldrinte Appollo 11 tawh khapi tungah a kah un, Pa-
sian’ bawlsa huihlak aksite leh ni leh khate a muh uh ciangin, “Na nasepna, na bawlsa,
kha leh aksite leh na vantungte ka et ciangin, na ngaihsut tham dingin mihing in bang
hilel a, mihing’ta in bang hilel ahi hiam? (Late 8:3, 4), hih LST mun khapi tungah sim uh hi.
Leitungah Sir James Simpson in khuaphawk-lohna zatui, “Chloroform” a bawlkhia masa
pen ahi hi. Tuhun in hih “Chloroform” pen “Anesthesia” kici a, zatopite ah cinate a kikhei/a
ki-at ma-in, ana phawk loh nadingin a kipia zatui ahi hi. Sir James Simpson in hih “Ana
phawklohna zatui” hong bawlkhiat ma-in cina kikhei/ki-at peuh mahin savun khaupeek
(Straps) tawh kihen in mihatte in lencip uh hi.

Tua hunin cinate a kikhei/a ki-atte in na sa mahmah uh hi. Tua ciangin Sir James
Simpson in Piancilna 2:21-23 sung siksan in cinate a kikhei/ki-at ciangin nasa lo-in nuam
takin a om hitthiat theihna dingin zatui lamdang a piak nadingin Pasian tungah thungen
hi. Topa’n a thungetna dawngin “Chloroform” zatui hong bawlkhia hi. A sih ma-in, a lup-
na tungah ama nuai a nasem mipil Scientistte in Simpson thu dotna nei uh hi. Simpson
aw, “Na khan sungah na muhkhiat thupi nasak penpen in bang hiam? ci-in dotna nei uh
hi. Simpson nui kawm in, aw dam tawh dawng a, a beisa kum pawlkhat lai-in Christmas
kibawlna pawlpi khat ah ka kikhawm hi. Pasian’ nasem khat in Jesuh Christ in mawhneite
honkhia dingin leitungah hong paina thugen hi. Hih thugen ka zak ciangin Jesuh Christ
ka Honpa leh ka Gumpa in ka sang hi. Hih upna thak Jesuh Christ ka neih manin na lian
tampi ka bawl thei hi. “Ka khan sungin ka muhkhiat leh manpha ka sak pen in mawhna
nei mi khat ka hih lam ka kitheihna” ahi hi. Jesuh Christ in kei a mawh pen hong it in, lei-
tungah hong tan dingin hong paina thu in ka muhkhiat lianpen ahi hi, ci hi. LST in a lam-
dang mahmah ahih zah khat in nuntakna hong kheel hong kilamdangsak laibu zong ahi
hi.

8 | LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM?

Laisiangtho Genkholhte’ Tangtung

LST genkholhna a tangtunna in LST a thupidiakna leh a tumdang diakna hong lak
hi. Thuciam Lui sungah Messiah tawh kisai genkholhna tampi kimu hi. Hih genkholhnate
a tangtunna in LST a muanhuaina Jesuh in a lah banah Messiah ahihna leh Pasian’ tapa
ahihna taktak hong lak hi. Thuciam Lui sungah Topa Jesuh tawh kisai genkholhna 60
leh a mengsawn genkholhna 270 te, Jesuh Christ mihing khat tung bek ah a tangtunna
pen a lamdang mahmah Pasian’ tecipanna ahi hi. Fred John Meldau in, “Messiah in Both
Testament” kici laibu sungah, “LST genkholhnate lakah a lang bang peuhmah mi khat
tungah tangtung hi ci-a, a lak thei a om leh USA Dollar $1000 sum piak dingin kamciam
pulaak khia hi. A kamciam sawt mahmah himah taleh tudongin khat beek in sum a
ngen om nai lo hi. “Science of Probability” tawh hih genkholhnate a kituat khit ciangin
genkholhna 48 te in mihing khat tungah a tangtun nadingin 10157, (1 nungah “0” bekbek
157 kigual) lakah khat hi ding hi cih mukhia hi.

“Science of Probability” i cih pen na khat bangzah vei a pian ciangin a dang khat
bang zahvei piang hiam cih seh /zonna ahi hi. Gentehna in thagui natna nei mi khat a
thagui a nat ciangin, a zing a thai ah guahzu thei hi. Tua nu/pa a thagui bang zahvei a
nat ciangin guah bang zahvei zu takpi hiam ci-in a kizonna namte ahi hi. Dr. Peter W.
Stoner in, “Science Speaks” a kici laibu sungah “Science of Probability” zangin Topa Je-
suh tawh kisai Thuciam Lui in a genkholhte lakah 8, mihing khat tungah a tangtun nading
“Chance” bangzah om hiam ci-in zong hi. USA gam sunga “Science of Probability” tawh
kisai a tuat thei mipil 600 tawh LST genkholhna 8 tengkhia in a zonna uah, mihing khat
tungah a tangtun nading “Chance” pen 1017 (100,000,000,000,000,000 ah 1) tangtung thei
hi cih mukhia hi. A tel baih dingin Dr. Stoner in hi ci gen lai hi. America gam a silver dollar
sum tang vive la in, Texas State sungah phah mitmet lehang, Pi 2 sah ding hi. Tua silver
dollarte lakah tang khat ciamteh in la, mi khat a mit tunsak in zongsak lehang mu hak
mahmah ding hi. Genkholhnate lakah 8 peuh mah mi khat tungah a tangtun nading tua
sangin haksazaw hi ci-in gen hi. Tua ahih manin LST in Thuciam Lui ah Messiah tawh kisai
a genkholh a tangtunna pen lamdangsak huai mahmah hi. Hih in LST a tuamdiakna leh
laibu dang tawh kibang lo ahihna hong musak hi. Messiah tawh kisai LST genkholhnate
pen a tangtunna tampi om hi. Tua tampite sungpanin tawm kong lak ding hi.

Messiah Genkholhna Thuciam Lui Genna Thuciam Thak Ah
Tantunna
Bethlehem ah suak ding Mic.5:2 Matthew 2:1
Nungak siangtho sungpan suak ding Isai. 7:4 Matt. 1:18-23
David’ suan pan hong piang ding Jere. 23:5 Mang. 22:16
Herod in thah ding hanciam ding Jere. 31:15 Matthew 2:16-18
A lawm khat in lehheek ding Late 41:9 John 13:18-19,26
Dangka 30 tawh kizuak ding Zech. 11:12 Matt. 26:14-16
Kisun liam ding Zech. 12:10 John 19:16-18,37

LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM? | 9

A puan tawh aisan ding Late22:18 Matthew 27:35
A guh kikuaitan lo ding Late 34:20,Ex.12:46
Mihau han ah kivui ding Isaiah 53:9 John 19;31-36
A sih kum, a sih ni, a sih hun ding Dan. 9:26,27, Ex.12:6 Matt. 27:57-60
Matt. 27:45-50
A ni thumna ah thokik ding Hosea 6:2 Sawltakte’ Tangthu
10:38-40

Laisiangtho A Bawlsia Mi Pawlkhatte

Kum zalom tampi sung LST in bawlsiatna thuak hi. Leitungah LST a om nawn vet
loh nadingin kihanciam mahmah taleh a galte lawhcing zo tuan lo hi. LST pen Pasian’
kammal ahih manin Satan in a bei nading mite molhtum in zangin bawlsia in haltum
mah taleh a bawlsiate a sih khit nungah tuni ciang dong LST bei cih thadah kumsim in
tampi kibawlkhia semsem zaw hi. LST bawlsia mi tampi sung pan pawlkhat thu i gen
ding hi.

Judah Kumpi Jehoiakim

Jehoiakim in LST’ gal khat hi-a, LST a bawlsia masa penpen in ciamteh hi. Je-
hoiakim in LST laizial pawlkhat balkeek in meikhuk sungah haltum hi (Jer.36:22, 23). Tua
ciangin Pasian’ thukhenna ama tungah hong tunga, ama ukna sungah a om mite Bab-
ylon gamah saltangsak hi.

Rome Ukpi Diocletian

Diocletian in Christiante leh a upna uh langpang mahmah hi. AD 303 kumin Chris-
tiante biakna a khawl nadingin thupia hi. Biakinnte suksiatsak a, LST a muh khempeuh
susia in haltum khin hi. Christiante sungah kumpi nasemte, panmun hoih neite leh mipi
lak a, a thuneihnate uh lakkhiatsak hi. Christiante tul tampitak that hi. LST a haltumna
mun khat bangah Diocletian in Mual Suang phut a, a tungah “Extincto Nomene Chris-
tianorum” kigelh hi. A khiatna in “Christian cih min beimang ta hi” cihna ahi hi.

William F. Albright (1891-1971)

W.F Albright in Biblical Archaeologistte lakah a minthang penpen khat ahi hi. Je-
rusalem ah “American School of Oriental Research Organization” kipawlna ah makaipi
sem khat hi-a, tanglai Babylon gamah tangvante kankhia dingin zin hi. Thuciam Lui tawh
kizom tangthute hong kankhia hi. A diakdiak in Piancilna leh tuanpupate thu ahi hi. Thu-
ciam Lui thu hong kankhiat ciangin LST in khialhna a dim in om hi cih hong pulaakkhia
hi. Tua ciangin Thuciam Thak bute zong a kigelh hun, kumte, siksan kician om lo hi, ci hi.
LST sunga Jesuh i cih zong om taktak dingin um lo hi. Ahi zongin kum 3 leh a lang sung
LST hong kan ciangin LST in a taktak leh phuahtawm thu ahih loh lam hong mukhia hi.
Leitung bup in ama Research bawl thupi sa mahmah hi. A tawpna ah, LST a khial hi kei,
kei khialhna hi zaw” hi ci-in William F. Albright in pulaakkhia hi.

10 | LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM?

Thomas Paine

Pasian’ thu-um lo, Thomas Paine in khatvei a genna ah, “Mi khat in gamlak ah
singphuk dingin hei tawh pai-in sing a puksak mah bangin LST ka beisak ding hi. Hiah ka
phuk singkung om hi ci-in LST kawk hi. LST hong khang kik ngei nawn peuhmah lo ding hi
ci-in gen hi. Thomas Paine in ama hangin LST a beimang dingin ngaihsun kha hi. 1809
kum ciangin zu kham in a om laitakin amah hong si hi. Amah a sih khit ciangin ni dang a
sangin LST hong tam semsem zaw hi.

Robert G. Ingersoll

Pasian’ thu-um lo, Robert G. Ingersoll in, “Kum 25 sungin LST kimangngilh khin
dinga, biakinnte kimawlna tualpite suak ding hi ci-in khatvei gen ngei hi. Ahih hangin
ama thugenna tawh kileh bulh in LST kimangngilh cih thadah in a bu kikhen khia in tam
semsem hi. Ama upadi zum pen YMCAte phualpisuak a, ama inn pen kham theih guih
theih kibawlna innpi suak hi. Ahi zong LST leitungah kizel semsem hi. Robert G.Ingersoll ii
a lawm khat leh laigelh siam khat ahi Lee Wallace kiangah Jesuh Christ thu in tangthu
maimai ahih lohna laigelhkhia dingin sawl a, a tawpna ah hih lai a gelhna hangin Chris-
tian khat leh Pasian a it mahmah khat hong suak hi. Thesis khat hong gelhkhia a, leitun-
gah a minthang laibu hong suak hi. Tua laibu in Christiante upna a tawsawn a thahatsak
Video, “Ben Hur” hong piangkhia hi.

Sadhu Sundar Singh

Sadhu Sundar Singh pen Rampur khua, Ludhiana, Punjab gam, North India ah pi-
ang hi. Nihvei vilvel LST haltum hi. Lungnopna ngah thei lo ahih manin gui-awk sawm hi.
Tua laitakin Jesuh Christ mangmuhna nei a, gui-awk sawm nawnlo hi. Tua khit ciangin
Sikkism biakna panin Christian hong suak in lungdamna thugen sia khat hong suak hi.
Sadhu Sundar Singh in Christian hong suah ciangin thupha sangin mipil hong suak a,
leitungah missinonary minthang khat zong hong suak hi. A sih khit ciangin Christiante in
a mangmuhna mun lei-in phawkna inn lamsak hi. Sadhu Sundar Singh kammal hoihte
a nuai a bang ahi hi. “Hell lau manin Pasian ka biak leh Hell khuk sung ka tungzawsop
thei dinga, vangam ngah nop manin Pasian’ nasem ka hih leh hepkhiat ka ngah zawsop
thei ding hi. Ahi zongin Amah ka it man bek in amah ka biak leh kei tungah Pasian taktak
hong kilang dinga, ka lungsim khempeuh ah Ama ompihna leh hong itna kicing ka ngah
ding hi” ci hi.

“Ni khat gun gei ah ka tut laitakin tui sunga om suangkhauh mahmah a paak,
a beem belbal ka mu hi. Tua suang tawmin ka phelkham hi. Tua suang tui sungah kum
zalom tampi sung om khin hi. Tua suang phelkham in ka et leh a sung na keu lai-in, kawt
vet lo hi. Hih suang tawh Christian tampite kibang hi. Kum zatampi sung Christian upna
kizui a, hamphatna ding lametna tawh tui sungah i kiphum hi. Tua ahih manin Chris-
tiante in a lung tang uah Pasian itna taktak nei zo lo uh hi. Christian upna a khial hilo-in
leitung nate leh pilnate in lungtang hong khauhsak ahi hi” ci hi. “Ci pen tui tawh hong
kihel leh ci ahihna a mel hong kilang nawnlo hi. Ahi zongin ci ahihna a bei hituan lo hi. Tua

LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM? | 11

ci tawh a kihel tui ciam lehang ci a om lam kithei hi. Tua mah bangin eite sungah Christ
hong teen ciang a kimuh theih loh hangin midangte in i nuntakna panin Christ’ Teci i hih
lam hong mu thei uh hi, ci hi.”

Voltaire (Fran cois-Marie Arouet (1694-1778)

Voltaire in “Kum 100 sungin LST tawmcik bek Meseum sungah kimu lai bek ding hi”
ci hi. 1778 kumin Votaire si hi. A sih khit kum 50 ciangin, “Geneva Bible Society” in ama inn
lei uha, LST kikhetkhiatna phualpi khat hong suak hi. LST i cihpen siikseekte’ siikdap (Anvil)
tawh kibang hi. Siikseekte in tamveipi siikseek in siikdap tungah khen ngekngek uh himah
taleh, siikseekpa hong si-in om nawnlo a, siikseekte siikdap omlai hi. LST tangthu ah zong
hi bang mah hi-a, LST beina dingin kihanciam in a kibawlsiat hangin LST a bawlsiate si
pahpah zawsop a, LST hong khang semsem hi. Hih thute hangin LST a muanhuaina leh
a maanna kilang semsem hi. Leitungah makai minthang pawlkhatte in zong LST thupi a
sakna uh na gen ciat uh hi. Tua a mau genkhiat thute in LST a thupitna leh a tuam diak
ahih na hong hilh hi.

» “University a sang lai sinna pen mi khempeuh ading hoih hi cih ka um hi. Ahih

hangin University kah lo-in LST theihna in University kah a, LST theih loh sangin
manpha zaw hi.” - William L. Phelps

» “LST tawh tehkaak lehang, laibu dangte gen tham vetvet lo hi. Lungkham sin

kham a, ka om ciangin LST in a tawntungin khuavaak leh tha thak hong guan hi.”
- Robert E. Lee

» “LST pen laibu kizuak ngei khempeuh kigawm sangin manpha zaw hi.” - Patrick

Henry

» “LST ah mite ciah ding hi. Banghang hiam cihleh LST lotawh bangmah kihih thei

lo hi.” - Matthew Arnold

» “Pasian leh LST lotawh gam khat hoih tak kimakaih zo lo hi.” - George Washington
» “Mihingte kipawlna ah zuih ding thukham a kip a om loh hangin, LST sungah om

hi. LST sunga thukham zui lehang, i gam i lei hong khangto ding hi.” - Danniel
Webster

» “LST a sim mite lungsim leh nuntakna kikhih cip thei lo hi.” - Horace Greeley
» “LST in thuzuite adingin nopsakna hong ngahsak hi. A simte tungah na lamdangte

hong piang hi.” - Napoleon

» “Hih laibu (LST) hangin pilna leh khantohna i ngah ua, tua hangin mai lam ading

hong lamlahna i et ding kisam hi.” - Ulysses Grant

» Laibu dangte’n hong piak theih loh lungnopna LST in hong pia hi. Haksatna hong

zosak in, launa mun ah khamuanna hong pia a, sihna gunpi palsuak ding zia
hong hilh hi.” - Billy Graham

» “LST” theihtelna in college sang khat’ pilna (education) sangin deih huai zaw hi.”

- Theodore Roosevelt (USA President 3 na)

12 | LAISIANGTHO I CIH BANG HIAM?

» “LST theihtelna in gam mite, nu leh pate, pasalte leh numeite a hoihzaw in bawl

hi.” - Thomas Jefferson

» “I gam bup (USA) khauh takin i dinkip theihna pen “LST” hang ahi hi.” - Anderws

Jackson (USA President 7 na)

» “LST pen Pasian in mite hong piak letsong hoih penpen hi.” - Abraham Lincoln

(USA President 16 na)

» “England gam a thupitna pen LST hang hi.” - Queen Victoria
» “Kei khang in leitung uk mi minthang 95 ka thei hi. Tuate lakah 87 te pen LST nung-

zuite ahi uh hi,” - William Gladstone (British Prime Minister)

» “Jesuh’ mualtung thuhilhna ah ngongtatna ka mu kei hi. Ka lung hong nuamsak

mahmah pen LST ahih manin sim nuam ka sa hi. Ngongtatna lotawh leitung mite
hong kihonkhia cihpen LST hilhna laigil ka tel ciangin ka muh thu ahi hi.” - Mahat-
ma Gandhi

·····0·····

2 PASIAN HONG KILAAKNA THU

Pasian’ huhna om lopi-in mihing ngaihsut-tawmna tawh Pasian thu kithei zo lo
hi. Amah hong kilaak ciang bekin mihingte in amah a hoih in kimu thei pan hi. Mihingte
in Pasian a theihtheih nadingin a piansaknate tawh hong kilaak mah taleh, Pasian thu a
kicingpen, a kitel pen leh a kician pen Pasian’ hong kilaakna in LST ahi hi.

Kilaakna A Khiatna

“Kilaakna” cihpen Greek kamin, “Apoka-lupsis” panin hong pai hi-a, “Hongkhia,
lemkhia” cihna ahi hi. Pasian amah leh amah mihingte tungah hong kilahkhiatna,hong
kilemkhiatna pen “Kilaakna” kici hi. Amah leh amah in Pasian hong kilaakkhia kei leh “Pa-
sian thu” (Theology) om lo ding hi. Mawhneite hong tatkhiatna dingin Pasian in a Tapa
zangin hong kilaak hi. Ama tapa Christ in Pasian hong kilaaknate lakah a thupi penpen
ahi hi. “Kilaakna” i cihpen “Ama bawlsa mihingte in amau thu-a, a theih tawm zawh
loh uh thumante Pasian mahmah in mite lungsim sungah hong lakkhia hi” cihna ahi hi.
Pasian in lam tuamtuam zangin hong kilaak manin amah kithei thei hi (Heb.1:1-3). Ama
thumaante Pasian mahmah in hong lakkhia kei leh mihingte’n Ama’ thu thei zo lo ding
uh hi. A taangzai zawin gen leng, “Kilaakna” i cihpen a kipiangsaknate, leitung tangthute,
lungsim tawnga theihna leh LST tung tawnin Pasian’ hong kilaakna ahi hi. Leitunga om
piansaknate tungtawn leh ama kammal tungtawn mahmah in Pasian hong kilaak hi.
Pasian hong kilaakna pen “A taangpi-in Pasian hong kilaakna” leh “A tuam vilvel in Pa-
sian hong kilaakna” thu nih in kikhen hi.

A Taangpi-In Pasian Kilaakna

A taangpi-in Pasian hong kilaakna tungtawnin hotkhiatna a kingah loh hangin
hotkhiatna ngah nading thu bulpi ahi hi. A taangpi-in hong kilaakna panin Pasian in
Ama zia leh Ama thute mite tungah hong lak hi. Van leh lei piansakna tungtawnin Pasian

14 | PASIAN HONG KILAAKNA THU

hong kilaakna in a thupi mahmah khat ahi hi (Late 19:1-6). Late laigelhpa in hih kilaakna
pen a bei thei lo, nisim a, a om den na ci hi. A gingkhia pauna leh kammal om lo napi,
Pasian’ hong itna pen hih piansak nate tungtawnin hong kilangkhia hi. Vantunga om ni,
kha, aksi te ama hun zui-in kihei diamdiam uh hi.

Leitungah mihingte nuam takin a nuntak theih nadingin ni-in leitung pan tai awn
93 a gamlatna mun panin hong tansuk hi. Tua mun panin tawmcik khat hong naizaw leh
leitung sa lua dinga, tawmcik khat mah kigamla zaw deuh leh lah vot lua zel ding hi. Lei-
tunga om mihing, ganhing leh singkung lopate a nuntak theih nadingin a hoih bek lian
mun panin ni hong tanna pen Pasian bawl ahi hi. Khapi zong tai 240,000 sangin tawmcik
khat hong naizaw deuh leh tuipi bei dinga, leitung pen kawhawmpi suak ding hi. Hihte
khempeuh in Pasian hong kilaakna ahi hi. Pasian in mihingte’ tungah amah i zahtakna
ding leh i itna dingin a siamsa vanpite, leipite, ni, kha, aksite tawh hong kilaak zia mihing
khuak bat ciangciang tawmkhat i suutsuk lai ding hi.

Vantung

Christiante in tawntung teenna dingin i ngaklah mahmah na mun khuapi pen
vantung ahi hi. Vantung thu leh ni, kha, aksite thu thei cian lai leng, Pasian hong bawl-
sak kham khuapi tun ding kal i ngaklah banah, hong bawlpa Pa Pasian vangliatna leh
hong itna lamdang i mu dinga, Amah i itna hong khang semsem ding hi. Hebrew kamin
“Vantung” in “Shamayim” kici a, “A sang mun”, “A tunglam” cih khiatna nei hi. Greek ka-
min “Ouranos” kici a, a khiatna in “Vantung” cihna mah ahi hi. “Kikhuh” ahk “Ki-umcih”
khiatna nei kammal bul pan hong pai ahi hi. A khiatna in, “A tung lam” cihna hi limlim hi.
LST in vantung cial thum a om lam hong hilh hi. Vantung in lei maitang tung siah genna
hi-a, leitung maitang buppi panin tai 6 ciang a sanna huih om theihna vantung (Atmo-
spheric Heaven) kici a, daitui (Thkna 33:13), guahtui leh vuuk (Job 38:29; Isai. 55:10), huih
(Job 26:13), vanging (1 Sam 2:10), meiite (Late 147:8), vasate lenna (Pian.1:20) mun ciang
huam hi. Leitungah i nuntak theihna dinga, a kisam ahi daitui, vuk, guah tui, huih cihte
hong paina na vantung in Pasian’ hehpihna thupha letsong ahih lam hong phawksak hi
(Matt. 5:45). Hih in vantung cial masa pen ahi hi. Ni, kha, aksite omna Celestial vantung
pen huih om nawn-lohna panin i muh theih tawpna ciang ahi hi.

Ni, kha, aksite leh leitung dang omna teng huam hi. Pasian in hih vantung mun
awng thawlpi (Universe) na piangsak a (Pian. 1:1; Late 33:6), vantung khuavaakte na koih
hi (Pian.1:14). Hih ni, kha, aksite omna mun in vantung cial nihna ahi hi. Pasian omna van-
tung pen sawltak Paul in vantung cial thumna a cihpen ahi hi (2 Cor.12:2). Hih vantung
pen a tuam vilvel a Pasian omna mun hi-a, Jesuh in, “Vantunga om kote Pa aw” (Matt.
6:9) a cihna mun “Vantung” ahi hi. Hih mun pen Pasian tutna mun (Late 2:4; Isai. 66:1);
Pasian thukhnenna mun (Pian. 19:24; Jos 10:11) leh Pasian thuphate hong paina vantung
(Pai. 16:4) a kicihna mun ahi hi. Vantung panin Pasian in a mite hong ensuk hi (Thkna
26:15); vantung panin a thungetnate uh za a, (Late 20:6); vantung pan amah hong paisuk
hi (Late 144:5). A thupi Pasian’ geelnate zong vantung pan mah in hong kipankhia hi (Late
119:89). Hih cial thum a pha vantungte in Pasian’ vangliatna a gen ahi hi.

PASIAN HONG KILAAKNA THU | 15

Vantungte Leh Aksite In Pasian Vangliatna Taangko

Isaiah 40:26 sungah “A sanna lam ento unla, mu un. Kua in hihte piangsak ahi
hiam? Amau honpite, khat khat in piangsak in, a lian ama thahatna tawh amaute
khempeuh a min un, a sampa ahi hi. Vangliatna ah thahat ahih manin khat beek pelhem
lo hi” ci hi. Hih mun ah Pasian in aksite’ thukan khia dingin hong sawl hi. California Wilson
Mual tunga kikoih letmat 100 a gol aksi etna tawh Pasian’ hong sawlna zui-in aksite en-
leng, aksi tampi kiciantakin kimu thei hi. Tu-in Palomar, California Mual tunga aksi etna
letmat 200 a gol tawh vantunga, aksite a ki-et ciangin vantung kuahawm thukpi a zaina
khuavaak tha tawh a pai hileng, khuavaak kum 1,000,000,000 sung kipai dinga, kuam
thukpi sungah a kisim zo lo aksi tampi a om lam kimu thei hi. Pasian in a lian mahmah
humuap laibu nih nei hi. A masa pen in LST hi-a, a dang khat pen Pasian’ piansak van-
tung awngthawlpi sunga, om aksite ahi hi. LST buppi pen kampau 2500 val tawh kigel-
hkhia khin a, ahi zongin Pasian’ khutma tawh a kigelh’ aksite in gam khempeuh, nam
khempeuh leh pau khempeuh leh mi khempeuh sim dingin kizaak didia hi. Late 19:1-3
sungah “Vantung in Pasian’ minthanna gen a, vanpi in ama nasepna taangko hi. Nisim
in thu gengen a, zan simin theihtelna pulaak hi. Pauna leh kammal om lo a, amau aw kiza
lo hi” ci hi. Zan khat khit zan khat aksite leh vantungte in Pasian’ pilna pulaak den uh hi. Ni
khat khit ni khat vantungte in thugen den hi.

Egypt gam ah khualzin in a paina uah, Napoleon Bonaparte a tembaw dawl tung
nung ah a din laitakin zan khat a nasemte kihona za kha hi. Amau pen Pasian a umlote hi
uha, Pasian’ kilaakna leh Pasian om hi cih um kilkel lo ahih manun hun sawtpi khat thu ki-
nial uh hi. A tawpna ah Napoleon in amau lamah hong kihei hi. A khut hong van in sam a,
vantung lam kawkto hi. “Lawmte aw, na thu kinialna uh nak pilvai mahmah hi. Ahi zongin
hih vantunga aksi khempeuh kua bawl hi ding hiam?” a cih ciangin a nasemte a dawn-
gkik thei om lo-in damdamin taikhia uh hi. Vantungte in Pasian’ minthanna gen takpi hi.
Aksi lam pilna nei minthang Herschel in, “Mihing khempeuh in i zonkhiat thumaanna a
muanhuai lam vantung in kipsak bek a, LST sungah a thu in kigelh hi” na ci hi. French tu-
algal lai-in galkap Pasian’ thu-um lo khat in lokhopa kiangah, “Na biakinn khempeuh uh
phuk-in, na limte uh ka susia ding hi. Pasian hong phawksak thei na khempeuh ka vat-
mai mang ding hi” ci hi. Lokhopa in, “Hihte na suksiat zawh uh hangin ka Pasian’ bawlsa
a tawntungin a taang aksite na susia zo tuan kei ding hi,” cih san hi. Vantungte in Pasian’
minthanna gen hi. Vantung aksite leh LST in Pasian hong itna leh a minthanna pulaak uh
hi. LST in aksite’ meeltanna leh a vangliatna uh a kibat loh lam lim gen hi. 1 Corinthians
15:41 sungah “Ni a hoihna a tuam khat hi-a, kha a hoihna a tuam khat hi-a, aksite a hoih-
na a tuam khat mah ahi hi. Aksite nangawn a hoihna a tuamtuam in omlai hi” ci hi.

Khatveivei aksite omna, a tanna zah leh a liatna a kikim danin ka ngaihsun ngei
hi. Ahi zongin a liatna leh a tanna cihte kikim het lo hi. Hih i teenna leitung tawh a kinai
aksite pen a taangpha in kimu a, a kigamlate ahih leh a taang milmial in kimu hi. Aksite
thupitna pen mihingte in a kicingin theih zawh ding hilo hi. I leitung pan a kinai aksite a
dangte sangin a zah tampi-in taangzaw tawh kibang hi. Ahi zongin a taangpha lote a

16 | PASIAN HONG KILAAKNA THU

taangzaw leh a lianzaw na hi gige hi. LST in aksite a kibang khat zong a om loh lam hong
hilh hi. Aksite a gamlatna, a liatna, a taanna leh a meel kibang om vet lo hi. Aksi tampite
a meel kibang lo hi. Antares aksi, Aldebaran aksi, Betelgeuse aksi leh Aretums aksite in a
sanmeel in taang uh hi. Aksi etna tawh a ki-et ciangin aksi pawlkhat sisan tawh kibangin
a taang zong om hi. Vega aksi in vanmeel in taang hi. Milky Way sungah aksi tampi om
hi. Sirius aksi leh Procyon aksi namte a meelkaang in taang hi. Capella aksi in ankam
paakmeel leh a khu kaangmeel in taang hi. Aksi pawlkhat pen i tungsun ni sangin a
zah 1000 bangin taangzaw hi. Rigel aksi in khua lei uikai aksi hon (Constellation of Orion)
sungah a kaangmeel in a taangpha mahmah khat ahi hi. I tungsun ni taanzah ii a zah
14,000 in taangzaw hi. Betelgeuse aksi in ni aksipi khat hi-a, i tungsun ni taanzah ii a zah
1000 in taang hi. I kamphatna khat ah Pasian’ in i teenna leitung tawh a kinai in hong
koih loh manin a nungta thei i hi hi. Hih ni aksipite pen khuavaak kum 200 sangin a gam-
latzawkna mun ah om uh hi. Ni aksite omna gamla lua ahih manin a gamlatna telnop
dingin khuavaak thahatna/khuavaak kum tawh kituat hi. Khuavaak hatna tawh aksite
gamlatna kiteh thei bek hi. Khuavaak hatna second 1 in tai 186000 tung hi. Minute 1 in tai
11,000,000 val tunga, kum khat in tai 6,000,000,000,000 kim bang a gamlatna tung zo hi.
Hih Ni, Kha, Aksite gamlatna khuavaak hatna tawh kiteh zo bek hi.

Sirius aksi in i tungsun ni taanzah ii a zah 27 in taangzaw leuleu hi. Leitung panin i
et ciangin vantungah aksi taangpen khat in i mit tawh i mu a, khuavaak kum 9 in a kiang
kitung zo pan ding ahi hi. Sirius aksi in a kaangmeel in a taang aksi hi-a, a satna 10,000
degree ahi hi. Alpha Centauri kiang panin leitungah khuavaak hong tun nadingin kum
khat in tai 6,000,000,000,000 hih zah tawh a kipai hi leh kum 4 leh a lang sungin hih lei-
tungah khuavaak hong tung zo pan ding hi. Tua dan mah in kum khat sunga khuavaak
kum hatna leh 47 khangsak leng a ngahzah khuavaak kumin Polaris aksi kiang kitung
ding hi. Leitung panin North Star aksi kiang tun nadingin khuavaak kum 47 sung kipai
ding hi. Antares aksipi kiang panin leitungah khuavaak hong tun nadingin kum 370 sawt
hi. Milky Way aksi hon kiang tun nadingin khuavaak kum 100,000 ciangin kitung pan ding
hi cita zen! A bawlpa Pasian nak liat zen sin cia maw. Andromeda aksi hon lak pan leitung
tawh a kinai pen Nebula aksi kiang tun nadingin khuavaak kum 600,000 sawt ding kici lai
zen mawk, Pasian’ bawl aksite lamdang mahmah a mihingte ngaihsut zawh ding hi lo hi.

Arcturus aksi in lengmaw meel hi-a, aksi leng manlang pen khat leh a lianpen
khat ahi hi. Lengmaw bangin a laizang a phelkham hileng, a laizang liatna ni sangin a
zah 27 in lianzaw hi. Ni ii taanzah ii a zah 100 in taangzaw hi. Ama aksi leng ii hatna in sec-
ond 1 in tai 200–257 kikal leng hi. Ngaihsun leng, minute khat in tai 15,000 a leng hi mawk
hi. Job in “Ama hunhun in aksite lamlak thei a, khawlei uikai a paina ding lampi lak thei
na hi hiam” ci-in Pasian tungah dong hi. Motor, vanleng hizah a hat in hawl thei phial leng
kilau mahmah in lampi kikhial ding hi. Ahi zongin Pasian in aksite bang zah bangzah in
lengin hat mahmah taleh lam khial sak lo-in a lampi mah tawnsak thei hi. Topa lian zen
mah si! (Isai. 40:26). Andromeda aksi hon a mong khat panin a mong khat leitungah Ra-
dio aw hatna second 1 tai 330,000,000 tawh a kipai hileh kum 600,000 in kitung pan ding
kici lailai mawk hi. Nak lamdang ei maw, Topa’ khutma! Khuavaak hatna pen second 1 in

PASIAN HONG KILAAKNA THU | 17

tai 186000 hi-a hih khuavaak hatna tawh zong kiteh zo nawnlo hi. Job 22:12 sungah “Van
a sangpen dawn ah Pasian a om hi-a, a sang mahmah a om aksite hong suk et lai hi, ci
hi. I gensa a tunga aksite omna sang mahmah ahih lam i thei ta hi. Job in zong Pasian
omna tel mahmah ahih manin aksite’ kheng ah Pasian a om lam gen cian hi. Aksite’
omna sang mahmah taseleh Pasian’ omna sangzaw lai hi. Late 19:4-6 in ni leh leitunga
kipei ahih lam na gen hi. Tuhun aksi siamte in LST genna man hi ci-in pulaak uh hi. Ni leh
ni innkuan (Solar System) kizui-in kihei diamdiam uh hi. Minute 1 in tai 12 pai in ni kipei hi.
I tungsun Ni ii a liatna pen Motor khat ni khat in tai 500 a pai den khat tawh khawl lo-in ni
kiimvel ding hi leng, kum 14 leh kha 10 kisawt ding hi. Ni-in leitung sangin a zah 1,000,000
in lianzaw hi. Ni in i leitung cia ii a zah 1,300,000 in gol a, leitung panin tai 93,000,000 kiga-
mla hi. Tatsat lo-in leitungah tai 1 patlee sungah 643000 Horse Power tha zang hi.

Ni zong a kipeipei a lengleng mah ahi hi. I leitung pen second 1 in tai 18.1/2 hat
in kipei hi. Tua manin sun leh zan piang thei hi. Tungsun ni pen leitung vial 1 a kiimkot
khit ciangin kum khat kici hi. Tungsun ni zong a taitai a kipeipei mah hi-a, second 1 in tai
257 hat in tai hi. Minute 1 in tai 15,420 tai a, nai 1 in tai 925,200 bang tai den hi. Hih leitung
panin tai 93,000,000 kigamla ah ni om hi. Second 1 sim in ni in leitungah khuavaak ton
4,000,000 hong lawnkhia hi ci-in aksi lam siamte in gen uh hi. Forest R. Moulton in nisim
in leitungah ni in khuavaak manlangtakin ton 133,000,000,000,000 hong lawnkhia den
ci hi. Ahi zongin ni eek khuavaak hi bangin lawnkhia den keei leh kum 150,000,000,000
sungin a zat khiat a tha 1% bek kiam hi ci-in aksi lam siam mipilte in gen hi. Solar battery
te bangin a thahatna kiam thei lo dingin Pasian in a bawl ahi hi. Hih hangin sun ni taang
nuai ah mihingte in nuam takin hun tampi i zang thei hi. Pasian in ni, kha aksite pen tatsat
lo-in a kipei suak dingin bawl hi. Ahi zongin leitungah sun leh zan hong om theih nading
sun a uk dingin ni bawl a, zan a uk dingin kha leh aksite thupia in bawl hi. Leitung maitang
khempeuh a dingin horse power 127,000,000,000,000 kizang hi. Leitung mi a cidam khat
in 63,000 horsepower i nuntakna ah kisam den hi. I ni-aksi ii taanna tha 77,000 horse-
power in kaih khat Square maitang taan a, tui khal dal-pi 3300 a sah pen ni maitang a
satna in nai khat sungin tuisuaksak zo dingin sa hi.

Ni Innkuan Thu

Ni innkuante thu tomno i suut nuam lai hi. Ni-innkuan sungah leitung 9 om hi.
Tuate in Mercury, Venus, Leitung, Mars, Jupiter, Saturn, Uranus, Neptune, Plutote ahi hi. Ni
innkuan (Solar System) sungah leitung lianpen in Jupiter ahi hi. A taang mahmah leitung
ahi hi. A laizang pen leitung ii golna ii a zah 11 in golzaw hi. 1935 kum ciangin Jupiter in kha
(9) a neih lam kimukhia hi. Kha (4) pen Galileo in a gamla etna hong bawlkhiat ciangin a
muh ahi hi. Jupiter ii khate lakah kha khat kileh pei sese hi. Jupiter pen huih leh meii sah
mahmah in tuam cip hi. A maitang lian a kician in kimu thei lo hi. I teenna leitung in khua
hun a neih bangin nei lo hi. I leitung cia ii a zah 1312 in gol a, kha 12 nei hi. Ni kiang panin tai
484,000,000 kigamlatna ah Jupiter om hi. Jupiter zom ah a gol kik leuleu pen Saturn ahi
hi. A kiim vial lengpei zapi khat nei hi. A peek deldal in kualvial hi. A laizang a pen i leitung
cia ii a zah 734 in gol hi. Kha (10) nei a, kha (9) te in manawhna kibang in kivial a, khat

18 | PASIAN HONG KILAAKNA THU

pen kileh vial hi. A lengpei dal zatna tai 170,000
pha hi. A sahna tai 10 pha a, ni kiang panin tai
887,000,000 bang gamla hi. Ni panin a lamna
mahmah a om Saturn leitung kici hi. A lunglut
huai mahmah leitung khat ahi hi. Khutzung-
bulh bangin a kual in umcih hi. Vantungah Sat-
urn leitung tawh a kibang khat beek om lo hi.
Saturn leitung in ni kimkot in leng a, second 1 in
tai 6 ahk nai 1 in tai 21,600 kipei-in ni kimkot in
leng hi. Saturn leitungah ama kum khat ciangin
i teenna leitung ii kum 30 tan sawt tawh kikim
hi. Leitung tawh a mungpi tungah kipei hatna
zah kibang lo ahih manin hun leh kumte kibang
lo pah hi.

A lamdang mahmah khat ah Saturn lei-
tung pen a kimkot a zungbulh danin a kual in
a tuam thumte pen kilang zel kilang lo zel cih
bangin aksi etna tawh a ki-et ciangin kimu thei hi. Hih Saturn leitung a tuam zungbulh
a bangte a mukhia pen Galilleo hi-a, 1610 kumin a mukhiat ahi hi. A tung nung a laizang
lam a zungbulh kual pen tai 173,000 pha a, tai 10,000 zai hi. A nihna zungbulh kual pen
tai 16,000 zai hi. Khuazing sung a kualpi in tai 11,000 zai a, tai 7,000 awngthawlpi (Space)
leitung dang tawh kikaal ah om hi. Tua zungbuh bangin a kual a tuamte sahna pen tai
50 kim bang ahi hi. Saturn in kha (9) peuh mah nei ding kici hi. I teenna leitungah zan
ciangin kha (9) in hong tan mawk leh mun khempeuh tan dinga, lamdang kisa mahmah
ding hi. Pasian bawlsa nate a lamdang mahmah himawk!

I teenna leitung tawh a kinai pen Mars ahi hi. Ni kiang panin tai 141,000,000 kiga-
mla hi. Ama leilu lam ah lukhu khat khu se zen hi ci hi. Ni dangin mihingte teeng dingin
ki-ummawh a, ahi zongin aksi lengte khah in maan a zaihsak uh ciangin mihingte teen
theih tuak lo hi, ci kik uh hi. Mars in a san meel leitung ahi hi. Ni panin ei leitung tawh a
kizom leitung ahi hi. Leitung sangin neu zaw tham hi. A laizang pen tai 4,200 bek gol hi. I
teenna i leitung ii seh sagih suah seh 1 bek in gol hi. I teenna leitungah pounds 150 gihna
na neih leh Mars leitungah pounds 57 bek na gik ding hi. Mars leitung ii kum khat pen i
leitung ni 687 ciangin kum khat ahi hi. Mars leitung in i teenna leitung sangin a zah nih
in khua hun a sauzaw ahi hi. Mars leitung in kha (2) nei hi. Ni tawh a kinai pen leitung in
Mercury kici hi. Ni innkuan sungah a neu leh a manlang penpen in a kipei ahi hi. A laizang
zaina in leitung ii 30% bek ahi hi. Mercury in ni panin tai 38,000,000 gamla hi. Mercury ii
kum khat pen i leitung ii ni 88 ciangin ama kum khat ahi hi. Kha bangin ni lamah a mai-
tang hong nga tawntung hi. Ni lam nga ahih manin sa mahmah leh a langlam khat vot
mahmah hi. Huih om lo-in kha zong nei lo hi. A kiang panin ni sa lua mahmah ahih manin
Mercury meel pen ci-suang tawh kibang hi. Ni tawh a kinai nihna in Venus ahi hi.

PASIAN HONG KILAAKNA THU | 19

Ni kiang panin tai 67,000,000 bang kigamla hi. I teenna leitung pen ni kiang panin
a gamla thumna ahi hi. A neu pen panin i simtoh ciang zong a thumna mah ahi hi. Ve-
nus in vantung lam ento leng, aksi taangpha mahmah khat hi-a, leitung panin ni leh kha
tawh kibangin kimu sam lo hi. Ama kum khat in i leitung ii ni 225 ciangin a kum khat ahi
hi. Leitung tawh a kinai pen khat ahi hi. Khutzungbulh bangin khuavaak hoih mahmah in
tuam hi. Venus in i teenna leitung ii pengpih sanggamnu (Twin sister) zong kici hi. Venus
in Mercury bangin kha nei lo hi. Uranus hong mukhia pen Sir William Herschel hi-a, March
13, 1781 kum ahi hi. Ni 68,000 ciangin Uranus ii kum khat ahi hi. I teenna leitung ii kum
84 i cih tawh kikim hi. Leitung dang khat ahi Uranus pen ama kipeina mungtung panin
manlang mahmah in leng hi. Ama ni-in nai 10 leh minutes 45 bek sawt hi. Kha 4 nei a, a
vek in ama kipeina mungpi tawh kileh ngat in a khate kipei se uh hi. Uranus in i teenna
leitung cia ii a zah 64 in gol hi. Neptune ii a laizang pen tai 31,000 pha hi. Ama kum 1 pen
i leitung ii kum 165 tawh kikim hi. Ni panin leitungah khuavaak hong tun nadingin min-
utes 8 sawt hi. Ni panin a khuavaak hatna tawh Neptune ah a kipai hileh nai 4 sawt ding
hi. Neptune leitung panin ni taanna pen khuaimei vaak 1200, pi 12 kihal a kivaak kimuh
bangin kimu thei hi. Neptune in kha (1) nei hi. Neptune zong i leitung cia ii a zah 60 bangin
gol hi. 1930 kum ciangciang leitung thak kimu lo hi. Lowell Observatory at Flagstaff, Arizo-
na in Pluto leitung hong mukhia uh hi.

1905 kumin zonkhiat kipan uh hi. Ni kiang panin a gamla penpen leitung in Pluto
kici hi. Ni kiang panin tai 367,000,000 hizah bang gamla hi. Pluto leitung ii kum khat pen
ei teenna leitung ii kum 250 tawh kikim hi. Pluto leitung pen lian khol lo-in i teenna leitung
tawh kikim lel hi. Hih leitung (9) te pen ni innkuan (Solar System) kici hi. Hih leitungte in
kha a nei om in, a nei lo zong leitung om hi. Amau pumpi ciat kipei kawmkawm in a khate
un kiim um uh hi. Amau ciat in ni kiim-um in kidelh kawikawi uh hi. Nite, khate, leitungte
pen mun khat ah ding cip hilo-in amau pumpi ciat kipei ban ah a kikiim umsa in, a leng
ciat uh ahi hi. Hih Pasian bawlsa leitungte’ thu mihing theihzawhna hi ciang himai hi.
November 10, 2005 kumin leitung khat kimu thak a, tua leitung min pen “Xena” kici hi.
“Xena” leitung ii a zaina tai 19900 zai hi. Leitung (9) na ahi, “Pluto” sangin golzaw hi. Hih a ki
muthak aksi lam mipilte in hih “Xena” pen leitung 10 lakah a taangpha penpen hi ci uh hi.
Saturn leitung ahih leh a taangpha nihna ahi hi. Xena leitung pen tuikhal tawh kidim hi.
Xena leitung maitang ahih leh Methane dat kidim hi. Tua hangin a taang pha mahmah
ahi hi. Hih Xena leitung pen i tungsun ni panin tai billion 10 gamla hi. Aphelion aksi tawh
a omna uh kinai hi. Hih zong Pasian vangliatna hong kilahkhiatna mah ahi hi.

Ni INNKUAN ETCIANKIKNA

Leitung Minte Kum Ni A Laizang KM Ni Pan A Zaina KM

Mercury 88 Gamlatna KM 74,845,257
Venus 225 460,145,714
Earth 365 58.64 4,880 57,900,000 511,391,685

243.01 12,100 108,200,000

1.00 12,756 149,600,000

20 | PASIAN HONG KILAAKNA THU

Mars 387 1.03 6,788 228,000,000 144,813,213
Jupiter 4,333 0.41 142,800 778,300,000 64,088,640,000
Saturn 10,759 0.42 120,000 1,1427,000,000
Uranus 30,685 0.71 45,257,142,857
Neptune 60,188 0.74 50,100 2,871,000,000 7,888,602,857
Pluto 90,700 6.39 49,400 4,497,000,000 7,669,702,857

2,200 5,913,000,000 15,211,429

Kha pen leitung panin tai 240,000 om hi. Hi sangin naizaw maw ahk gamlazaw
maw cih bangin om leh mihingte kinungta zo lo ding hi. Kha pen amah leh amah a
taang hilo-in ni piak khuavaak tawh a taang ahi hi. Job in hi thu na tel lua mahmah hi
(Job 25:5). Pasian’ in a bawlsa nate hoihtak mah in bawl hi (1 Cor.14:33). Galaxy aksi honte
ahk “Island universe” aksite pen “Milky Way” kici hi. Zomite in phalbi zankim in vantung
ento leng, vuuklam i cihte ahi hi. Hih aksi omna pen kuangkum bang danin tuat dingin
a nawl panin a laizang tawnin a nawl khat ah i tun nadingin khuavaak hatna tawh a pai
hileng, khuavaak kum (Light Years) 6000 kum kipai ding kici hi. Aksi honte sungah aksi
50,000,000,000 om dingin aksi lam pilna nei, G. H. Tyndall in gen hi. Khuavaak hatna tawh
a kimkot in a pai hileng i kipatna i tun kik nadingin khuavaak kum 50,000,000 kisawt ding
hi. Leitung mipilte in vantung awngthawlpi sunga om aksite amau muhzia hi bang dan
ahi hi. Galaxy aksi honte’ pei sung a kantan ding hileng, khuavaak kum 100,000 sawt
ding hi. Hi bangin aksi hon tampi vantungah a om hangin i leitung tawh kigamla lua
ahih manin mihing mittha tawh kimu zo lo hi. Hih aksite thu in vantung liat dan ding hong
theisak bek hilo-in aksite a bawl Pasian vangliatna leh a thupitna zong hong theisak hi.
Piancilna 1:16 sungah Pasian in aksite a bawl lam hong hilh hi. Pasian in aksite bawl bek
hilo-in aksi khempeuh sim thei in a min in a sam thei Pasian ahi hi (Late 147:4, Isaiah
40:26). Pleiades aksi honpite a lamdang mahmah ni aksi ahi hi.

Tanglai Greekte in Atlas leh Pleione in tanu 7 nei uha, a sih uh ciangin aksi in pi-
ang hi cih upna nei uh hi. Leitung panin Pleiades aksite kiangah khuavaak tha tawh pai
leng, i tun nadingin khuavaak kum 200 bang sawt ding hi. Khuavaak pen Second 1 in tai
186,000 manlang takin tung zo hi. Khuavaak hatna kum khat in tai 6,000,000,000 tung zo
hi. Tua ahih manin leitung panin Pleiades aksite gamlatna in tai 1,300,000,000,000,000
ahi hi. Pleiades aksi honte lak a kantan ding hileng, khuavaak kumin kum 10 sawt ding hi.
Leitung panin ni a kigamlatna ii a zah 600,000 in gamlazaw hi. Pleiades aksi honpite sung
panin a taangpha mahmah aksi Aldebaran kici khat om hi. Leitung panin ama kiang tun
nading khuavaak kum tawh kum 55 sung kipai ding hi. Hih Aldebaran aksipi in i tungsun
ni cia ii a zah 60,000 in lian a, i teenna leitung cia ii a zah 75,000,000,000 in lian hi. A van-
gtaang pen sa mahmah hi. Leitung leh ni kinai danin Aldebaran aksipi in leitung tawh
hong kinai leh leitung tuiso bang zo ding hi. Aldebaran panin a kigamla lua lo Orion aksi
honpi khat om leuleu hi. A hoih penpen aksi ahi hi. Hih aksite thu leitung minam tuamtu-
am in ngeina tangthu in ki nei ciat hi. Zomite in zawlzawng ci-in kimin vawh hi. Hih Orion
aksi honpi sung panin a taangpha mahmah aksi 3 om hi. Tua zawlzawng aksi i cihte in

PASIAN HONG KILAAKNA THU | 21

Rigel, Betelguese, Antares ni aksipite ahi hi. Rigel in a kaangmeel aksi nam ahi hi. Rigel
aksi in leitung panin ama kiang tun nadingin khuavaak hatna tawh a pai hileng kum 500
in kitung pan ding kici hi. A kaang aksi leh a sa mahmah aksi nam hi-a, ni taang zah ii a
zah 15,000 in taangzaw hi. Rigel aksi panin khuavaak leitungah hong tun nadingin kum
330 sawt hi. Betelgeuse in a sanmeel ahi hi. Betelgeuse aksipi in Rigel aksi sangin leitung
tawh kinai zaw hi. Betelgeuse aksipi kiang tun nadingin khuavaak tha tawh a pai hileng,
kum 200 sung kipai ding hi. Aksi lianpen khat hi-a, i tungsun ni cia ii a zah 27,000,000 in
lian hi. Ni taan zah ii a zah 1,000 in taangzaw hi.

Antares aksi in aksi sanmeel hi-a, ni taang zah ii a zah 14,000 in taang hi. Ni ii a liat
zah ii a zah 90,000,000 in lian hi. Hih aksi 3 te lakah leitung tawh a kinai pen Antares hi-a,
khuavaak tha tawh pai leng, kum 8 kipai ding hi. Ni innkuan i cih “Solar System” panin tai
50,000,000,000,000 kigamlatna ah om hi. Sirius aksi in ni taang ii a zah 27 in taangzaw hi.
Rigel aksi leh aksi dang tampite sangin taang lo zaw pek hi. Ankampaak meel aksi Ca-
pella in ni ii taan zah ii a zah 200 in taang hi. S Doradus aksi in ni ii taanzah ii a zah 500,000
in taang hi. Pasian’ bawlsa ni, kha, aksite thu mihing ngaihsutna in bat zawh ding hi lo
hi. Late gelhpa in, “Na nasepna, na bawlsa kha leh aksite leh vantungte ka et ciangin, na
ngaihsut tham dingin mihing in bang hilel a, na phawk tham dingin mihing’ ta bang hilel
a hiam? ci-in Late 8:3-4 sungah a gen pen man mahmah hi.

Job in zong, “Van a om seguk henkop thei a, zawlzawng a khihna phel thei na hi
hiam? Ama hunhun in aksite lamlak thei a, khualei-uikai a pai nading lampi lak thei na
hi hiam? Van a om nate’ zuih ding ngeina bawlsak thei a, lei a om nate’ zuih ding nge-
ina bawl thei na hi hiam? (Job 38:31-33) hih dotna in mihingte leh Pasian pilna a kiteh-
kaak theihlohna hong lak hi. Pasian’ bawlsa ni, kha, aksite leh leitungte thupitna i suut
khin hi. Ahi zongin aksi khempeuh lakah a taang penpen aksi dang khat ahi Jesuh i mu
cian nai kei hi. Vantungah ni, kha, aksi kisam lo-in Jesuh vaang taang mahmah hi. Ama
omna peuhpeuh ni, kha, aksite sangin taangzaw hi (Isai.60:19-20, Mang.21:23; 22:5). LST
in Jesuh pen aksi in na genkhol hi. Gamlakvaakna 24:17 sungah “…Jacob sung panin aksi
khat hong suakkhia dinga, Israel sung panin kumpi ciangkhut hong piang ding hi…” ci-
in genkholhna na kigelh hi. Hih in Jesuh Messiah leitungah mawhneite hong tan dingin
hong paina ding thu Kamsangte genkholhna ahi hi. Mangmuhna 22:16 sungah zong Je-
suh in “…Kei pen David’ zung leh a suan ahi, zingsol ka hi hi” ci-in kigelh hi.

Leitang In Taangko

Isaiah 45:18-19 sungah, “Vantungte a piangsak leh leitunga bawlpa kei mah Topa
ka hi hi” ci hi. Tanglai aksi lam pilna neite leh mipilte in leitung tawh kisai muhna tua-
mtam nei uh hi. Pawlkhat in leitung pen sabuai khat bang hi, ci hi. Leucippus in leitung
pen khuang (Drum) tawh kibangin khuam suutpi tungah a kikoih bang hi, ci hi. Pawlkhat
leuleu in leitung pen lutang lian mahmah tawh kibang hi ci uha, pawlkhat in um lai dep
uh hi. A dang pawlkhat in saipi tunga sumkuang om tawh kibang a ci zong om hi. Tan-
glai Egyptte bangin huihlak panin aktui khat hong lengin a kitapna panin leitung hong
piangkhia hi, cih upna nei uh hi. Leitung peek hi cih upna pen Ptolemy khit a, Greek mip-

22 | PASIAN HONG KILAAKNA THU

ilte in sang (College, University) te ah kum tampi sung hilh uh hi. Mipil Copernicus hong
khangkhiat mateng mi khempeuh in leitung in peek hi cih thu-um uh hi. Copernicus in
leitung in a peek hilo-in a beem hizaw hi cih hong mukhia hi. Ahih hangin ama khang a
mite in a gen thu um thei lo uh hi. Kum 100 khit ciangin Galileo in Copernicus muhkhiat
bangin leitung in a beem hi cih hong mukhia hi. Ahi zongin Roman Catholic pawlpi in
Galileo’ muhna LST tawh kituak lo ahih manin upna pial khat ii ngaihsutna hi ci-in pu-
laak uh hi. Tua ahih manin Galileo danpiak dingin khentat uh hi. Galileo pen a nuntakna
ading lauhuai ahih manin ama muhkhiat thute genkhia ngam nawnlo hi. Tua bang ahih
hangin LST in leitunga beem ahih lam tuma kum 2000 val lai pekin na gen hi (Isaiah
40:22. ARV; Pau.8:27. ARV).

Pasian in leitung vantung leh a sunga om khempeuh mawk bawl ngiat lo hi. Lei-
tung pen huupna tha a nei dingin bawl hi. Tanglai-in Indiate upna ah Ananthan kici gulpi
in a liangko tungah leitung lenkip hi cih upna nei uh hi. Greekte leuleu in a thahat mah-
mah Atlas in leitung lenkip hi cih upna nei uh hi. Egyptte in khuampi 5 tungah leitung ki-
phut hi cih upna nei leuleu uh hi. United States Bureau of Standard in leitung gihna a up-
mawh tuatna uah Ton 6,592,000,000,000,000,000,000 gik hi ci uh hi. A dang khat in gen
ni cileng Ton 6,592 million, million, million ahi hi. Ton trillion tampi a gik leitung pen gulpi
ahi-a, mi thahat ahi-a, khuampite ahi zongin puak zawh dingin a piang thei ngeilo ding
thu ahi hi. Hih zahtak a, a gik leitang tui tungah a omsak thei pen Pasian ahi hi. Mihingte
ngaihsutna tawh Pasian’ bawlsa na lamdangte ngaihsut zawh ding hi lo hi. Leitungah a
mungpi (Axis) tungah a laizang khenna hatna (Centrifugal Force) in nai 1 in tai 1000 kipei
hi. Ahi zongin leitung pen a leng hi lo hi. Banghang hiam cihleh leitung in huupna tha a
neih man ahi hi. Vantunga huihte in leitung huup in kemcing hi. Mihing khuak in ngaihsut
hak mahmah hi. Pasian in leitung a tuam huih a gik zah ding lian na bawl hi (Job 28:23-
25). Khat veivei huih in gihna nei kei leh kilawm hi. Job tungah Pasian in huih gihna a om
lam na hilh hi. Mipilte in leitung, a tuam huih Ton 5,517,823,961,408,000 gik dingin gen uh
hi. Hihte pen mipilte tuatna hi-in man thei, man lo thei hi.

Mipilte muhna hi ciang hi-a, a bawl Pasian’ bang zahin pil, bangzahin vanglian
ding cih kingaihsun thei hi. England a om Sir Isaac Newton in 1665 kumin leitung in huup-
na tha nei hi ci-in mukhia a, 1687 kumin laibu in khenkhia hi. Leitung mi khempeuh in ama
genna thute um uh hi. Tua ban ah LST in zong Job tung tawnin hong hilh hi (Job 26:7). Mi
pawlkhat in leitung kipei lo-in kip takin om a, ni in kiimvel in ni bek a kipei danin ngaihsun
uh hi. Ahi zongin mipilte in leitung in ni kimvel in leitung a kipei ahih lam mukhia uh hi. Tua
hangin sun leh zan a piang thei ahi hi. Copernicus leh Galileo thugente a maan taktak
thu ahi hi. A nung ciangin Kepler leh Isaac Newton in hong muhkhiatna tungtawnin mi
khempeuh in ki-um khin hi. I teenna leitang pen dal thum pha hi. A dal tung nung pen
leitung maitang kici a, pi 30-60 ciang thuksuk hi. Inn ding a kitoh zawh na ciangciang ahi
hi. A dal laizang pen “Mantle” kici a, tai 2900 ciang thuksuk hi. Leitang ii laizang zong kici
thei hi. Leitang laizang a kicihna panin a kiteh suk ciang a nuai nung pen tai 6578 gamla
thuksuk hi. Mineral dat leh Chemical dat tampi om ta hi. A tungnung leitang maitang
pen 9000C sa hi. Job in “I an nek dingte leitungah hong pokhia a, ahi zongin leinuai thuk

PASIAN HONG KILAAKNA THU | 23

sungah mei bangin a sa mahmah hi” na ci hi (Job 28:5). Leitung 70% pen tui hi-a, 30% lei
ahi hi. Mipilte in a kankhiatna uah kum simin tai 286,000 cubic gunte panin tuipi sungah
tui luangkhia a, ahi zongin tuipi maitang ah letmat lang zong tui khangto lo hi ci uh hi.
Solomon in a muhkhiatna ah, “Lui khempeuh tuipi ah luangsuk a, ahi zongin tuipi dim nai
lo hi. Tuipi tuite a khu in leng in, tuinak ah guah in zu a, a nak pan hong luangsuk kik zel hi”
cih na mukhia hi (Thhn.1:7). Lamdang lua Pasian’ bawlsa nate sut zawh ding hi lo hi.

Pasian in LST tungtawn bekin mihingte hong hopih lo-in a bawlsa nate tungtawn
leh mihingte’ lungsimtawng (Consceince) tawh zong hong hopih hi cih phawk tawn tung
ding kisam hi. A bawlsa nate tungtawn a hong hopihna pen a taangpi a hong hopihna
ahk a piang ngei (Natural) tungtawnin hong kilaakkhiatna ahi hi. Rome 1 & 2 sungah hih
thu na gen hi. Rome 1:20 sungah mite in leitung nate tungtawnin Pasian thei thei hi ci-in
gen hi. Pasian in leitunga piansak cil a kipanin a kimu thei lo ama pianzia ahi, a tawntung
vanglianpa leh Pasian ahihna a bawlsa nate tungtawnin tel theih dingin hong lakkhia
hi. Tua ahih manin kuamah in “Thei kha kei ing” ci-in paulap zon theih nading om lo hi.
Thu dang khat in gen ni cileng, bawltawm pasian in van leh lei bawl ngeilo ding hi cih
mihing ten a tel ding kisam hi. Late 19 sungah vantung in Pasian vangliatna pholaak a,
ama khut tawh a bawlsa nate in taangko in pulaak hi, ci hi. Tua ban ah Pasian in mimal ii
lungsimtawng (Conscience) ah hong hopih hi ci-in LST in gen hi. Gentail mite in thukham
a neih loh uh hangin amau ngaihsut tawmna tawh thukham deihna bangin a gamtat uh
ciangin tua thukham deihna a zui uh hi-a, thukham a neih loh uh hangin gamtat dinga
kilawmte amau mahmah in thei tawm uh hi. Amau lungsim sungah thukham deihna om
khin ahihna thu a gamtatna un kilangsak hi. (Rome 2:24-15).

Mimal kim in lungsimtawng (Conscience) kinei a, LST tawh kituak, a dik leh a dik
lo ngaihsutna in mimal leh kim leh paam sangin a lianzaw thuneihna (Authority) om
cih hong lak hi. LST um lo a nialte nangawn in zong a dik leh a diklote amau lungsim-
tawng pan khen thei uh hi. Pasian in a pua lam a, ama bawlsa nate tungtawnin hong
hopih mah bangin i lungsimtawng ah zong hong hopih hi. Tua hi-a, mite in tua khuavaak
ciam kha napi-in Pasian langpang in lampial in ciamsia uh hi ci-in Rome 1 & 2 sungah
na gen hi. Tua ahih manin Pasian diktat lo (Unjust) hi cihna a om loh nadingin Pasian in
a kicing khuavaak hong pia hi. Pasian in mihingte hell ah a puak hi zenzen lo hi. Pasian
in khua-ngaihhuai sa pipi mah in amau khentatna bangin a piansak tak teh hell pen a
kipelh thei lo tawntung kisiatna mun suak hi. Tua ahih manin leitung nate tungtawn a,
kilahkhiatna pen a kisia mawhnei mite hotkhiatna dingin kicing lo hi.

I mihing pumpi in Pasian hong kilaakna nam khat mah ahi hi. I lungtang phual-
pi-in nei-a, i pumpi sung teng a mengkhia i sihuite, tua sihuite zui-a i sisan luanziate, guh
leh taang kizopziate, thagui leh sazangte, khuak pan a i khuaphawk theihnate pen a ta-
angpi-in Pasian hong kilaakna khat ahi hi. A kimu thei lo Pasian hihna, vangliatna leh pi-
anziate a kitel sinsenna pen Pasian hong kilaakna pan hi ci-in Paul in na gen hi (Rom.1:18-
21). Hihte in gupkhiatna hong piak loh hangin Pasian om lam hong lak ahih manin mite
in paulap i zong thei kei ding hi (Job.12:7-9); Late 8:1-3; Isai.40:12-14,26; Sawl.14:15-17). A

24 | PASIAN HONG KILAAKNA THU

thuphate tungtawnin zong Pasian hong kilaak hi. Hong nungtasak, hong gamtaang-
sak, ni taang leh guahtui hong piaknate tung tawnin Pasian in ama hoihna hong lak
khia hi (Mt.5:45, Sawl.14:15-17). Lystra khua mite kiangah Paul in Pasian in mite adingin na
hoih nono hong pia hi, na ci hi. (Sawl.14:17). Leitung mite tangthu tungtawnin zong Pasian
hong kilaak hi. Thumang lo Israel mite a thuhilhna (Thkn.28:15-68), a gam uh a piakki-
kna (Thkn.30:1-10), Israelte tunga, a khial Egyptte’ thu a khenna (Pai.7-11), kumpi gamte
phut in a suksiatna cihte ah zong Pasian’ hong kilaakna mah ahi hi (Dan.2:21, 31-43). Mi-
hingte lungsim tungtawnin Pasian hong kilaak hi (Rom.2:14-15). Thu hoih a deih, gitlohna
a mudah, thukhenna ding vangliatna a nei Pasian pen mihingte lungsim in thei gige hi.
Pasian in gamtatna tawh kizui-in a thukham tawh thu hong khen ding hi (Thn.11:9; 12:14;
Mang.22:12-14). Mawhna hangin mihing lungsim kisia ahih manin nate leh lungsimtawng
(Conscience) in Pasian itna leh a vangliatna hong telsak zo lo ahih manin Pasian in mi-
hingte nuntakna sungah lut in hong hotkhiat theih nadingin lampi hong geelsak lailai hi.
Tua thu in a tuam vilvel in Pasian’ hong kilaakna ahi hi.

A Tuam Vilvel Pasian’ Kilaakna

Pasian in mihingte hong it luat manin Amah tawh kizop kik theihna dingin a ta-
angpi kilaakna (General Revelation) tawh Amah hong kilaakna thu i kikum khin hi. Ama
thukhenna mai ah paulap a om loh nadingin piansak nate tawh hong sam masa hi.
Mawhna hong lut a kipan mihing lungsim kisiacip (Corruptive Mind) ahih manin Pasian
in lam tuamtuam hong zonsak teitei lai hi (Hebrew 1:1-3). A tuam vivel kilaakna (Special
Revelation) tawh Pasian’ itna in mawhneite hong zong kik hi. Hih a tuam vilvel kilaakna
panin Pasian hong itna i khahsuah taktak leh tawntung gupna a taan ding i hi hi. Tuhun
in Christiante in “Aisanna” a kizat khol nawn loh hangin Tanglai-in Pasian in mihingte
tawh kizopna ah “Aisanna” zangin hong kilaak hi (Pau.16:33, Sawlt.1:21-26). Urim leh Thu-
mim tawh zong Pasian hong kilaak hi. Thuciam Lui hun in Siampi lianpenpa in a awm-
dalna suang manpha a peek (Breastplate) nih thukhenna a kizang, a silh pen, “Urim leh
Thumim” kici hi. Kiu 4 nei a kikim sitset, a hoih mahmah in kibawl hi.

A tungah Israel behte ciaptehna suang manpha 12 om hi. Tua suangte tungah Is-
rael beh min 12 te kigelh hi. Hih suangmanpha nihte pen a kikhep thei in kibawl a, Siampi
lianpenpa puantualpi ang-ip sung lamah Pasian’ deihna bang khentatna aisana bang
danin a kizang ahi hi (Pai.28:30, Gam.27:21, Thuhkna 33:8, 1 Sam.28:6, Ezra 2:63). P a s i a n ’
phalna a om ciangin a taklam panin meikhu kaang hong paikhia a, Pasian’ phalna a om
kei leh a veilam panin meikhu vom hong paikhia hi. Pasian in hih thukhenna ah hong san
leh hong san loh hih suangmanpha nihte “Urim leh Thumim” tungtawnin kilang hi. Thuci-
am Lui hun in Pasian in sawtpi mah mihing tawh kizopna dingin mang/mangmuhna ci-
hte na zang hi. Jesuh hong pai ma-in zong mang/mangmuhna cihte hong zang kik ding
hi (Pian.20:3,6,31:11-13,24,40,41; Joel 2:28). Thu-um mite leh thu-um lo mite tungah Pasian
in hopihna mang na pia hi (Pian.20:3, 31:24). Pasian’ in thumaan a lak nop ciangin a tuam
vilvel in mang/mangmuhna tawh zong hong lak hi (Isai.1:1; 6:1; Ezek1:3). Jesuh leitungah
hong pai ma, Thuciam Lui hun in mihing ahk vantungmi (Theophany) bangin Pasian in

PASIAN HONG KILAAKNA THU | 25

mihingte tungah Pasian’ thupuak (Divine Message) in kilang kawikawi hi. Pasian in van
panin a gennop thute “Awging” tawh mite thupuak in a hopihna zong LST sungah kimu
thei hi. A thuhilhna a um zo lote “Awging” tawh hopih hi.

Thuciam Lui ah Moses, Balaam, Samuelte leh Thuciam Thak ah Paul tangthute
ah kimu thei hi. Matthew 3:17 ah, “…vantung panin aw khat ging a, hih pen ka it mah-
mah ka Tapa hi-a, ama tungah ka lungkim mahmah hi” cih thu kigelh hi. Van pan aw-
ging tawh hopihna pen Jesuh tuikiphum laitakin Pasian’ hopihna aw ahi hi. Mual tunga
meel kikheelna ah zong na om kik hi. Matthew 17:5 sungah “…mei lak panin aw khat hong
ging vat in, hih pa ka it, ka lung hong kimsak mahmah ka Tapa ahi hi” ci-in kigelh hi.
Hihte pen Pasian’ kua hiam cih theih nading leh hong itna i tel nadingin a tuam vilvel
in hong kilaakna ahi hi. Pasian in mihingte tungah a theihsak nop thute “Vantungmite”
zangin Ama thupuak dingin na zang hi (Dan. 9:20-21; Luke 2:10-11; Mang.1:1). Pasian in Ama
thupuak dingin Thuciam Lui hun in “Kamsangte” na zang hi (2 Sam.23:2, Zech.1:1, Amos
3:7, Gam 12:6). Thuciam Thak ah zong Thuciam Lui hun bangin kamsang mah na zang hi
(Eph.3:5). Kamsangte pen mite tungah Pasian sawl bangin thugente ahi uh hi.

A tuam vilvel kilaakna ah a thupi pen leh a nunung pen kilaakna in Christ leh LST
tawh kilaakna ahi hi. Christ thu i theih sunsunte zong LST pan ahih manin “A tuam vilvel in
Pasian hong kilaakna” pen “LST” tungtawn bek hi kici thei phial hi. “A tuam vilvel in Pasian
hong kilaakna” pen mihingte sungpan hi lo-a, a pua lam pan ahi hi. Genteh theih dingin
a tuam vivlel in kilaakna tampi om hi: Pasian in hih thu khempeuh ci-in a gen (Pai.20:1)
pen kamciamna kammalte (Thkn.29:1) na ci hi. Moses in hih thukham kammalte laibu
sungah a zawh mateng gelh hi (Thkn. 31:24). Kumpipa in laizial a haltum khit ciangin
Jeremiah tungah Pasian thu hong tunga, tua thute Jeremiah gen bangin Baruch in gel-
hkhia hi, “Laizial khat la kik inla, Judah kumpi Jehoiakim haltum kammalte gelh kik in” cih
sawlna ngah hi (Jer.36:27-28-etkak, aneu 2). Paul in, “Note kong gen lungdamna thu in
mi khat peuh hong hilh hi lo, mi kiang pan a kingah zong hi lo, mihinga’ zong hi lo, Jesuh
Christ kilaakna tungtawn a ka ngah ahi hi, na ci hi (Gal.1:11-12). Mawhna hangin mihing
pukna piang ahih manin “A tuam vilvel in Pasian hong kilaak” ding kisam hi. Mawhna
sungah a puuk khin mihingte in Amah tektek tawh kikholh-khopna kisam ahih manin
hotkhiatna lampi leh kilemkikna dingin Pasian in lam hong lak hi. “A tuam vilvel in Pasian
hong kilaakna” laigil in “Jesuh Christ” ahi hi.

Tapa’ hong kilaakna LST sungah kimu hi (Jn.1:18). Tanglai mite in Pasian a muh
ngeiloh uh hangin “Tu-in Jesuh thu a kicingin PA in hong pulaak khia hi. Jesuh in Ama
Kammalte (Jn.6:63) leh Ama nasepnate (Jn.5:36) hong genkhiatna in PA kammalte leh PA
nasepnate maan lua ahih lam LST sungah kiciamteh hi. Jesuh Christ in mihing mawh-
nei khat tungah PA in hong kilaakna leh Ama tatkhiatna tungtawnin Pasian tawh hong
kipawl khawmsak kik ahihna ciantakin hong lak hi. Height Flight Foundation phuankhia
Col. James Irwin in July 26, 1971 kumin khapi tung pan leitungah hong ciah kik ciangin
mite in a nasepna lamdang sa-in ama thupitna bekbek gen ziahziah uh hi. Col. James
Irwin in Jesuh Christ hih leitungah hong paina leh a vak kawikawina in khapi tung ka va

26 | PASIAN HONG KILAAKNA THU

kahtohna sangin thupizaw leh lamdangzaw kaan hi ci hi. Hih a gen thu in a maan mah-
mah ahi hi. Pasian hong itna lamdang zen mah si! LST pen Pasian’ humuapna (2Tim.3:16)
leh Khasiangtho makaihna tawh a kigelh (2 Pet.1:21) ahih manin muantak mahmah hi.
LST gen Jesuh Christ thute zong up dingin muanhuai hi. A tuam vilvel in hong kilaakna
ah a nungta a kigelh kammal (Heb.4:12), a nungta mihing hong suak kammal ahi Jesuh
(Jn.1:1-14) ci-in nam nih om hi. Mawhnei lo Christ pen Khasiangtho in mihing tungtawn a
hong piansak ahi hi (Lk. 1:35). Khialhna nei lo LST pen Khasiangtho ii makaih mite in hong
gelhkhia uh hi (2 Pet. 1:21). LST in Christ tungtawn a Pasian hong kilaakna maan takin hong
lak hi.

Pasian Hong LST Mun A Thu
Kilaakna

A tuam vilvel in kilaakna A taangpi in kilaakna Nate’ tungtawn Late 19:1-6 Pasian a omtakpina le a minthanna
in Pasian in na khempeuha bawltheihna leh Pasian
thukhenna
Rom. 1:18:21

A huampi Matt. 5:45 Pasian in mi khempeuh tungah a kibangin thu-
thuphate’ pha apiakna
tungtawn in Sawlt. 14:15-17 Pasian in mikhempeuh tungah nek leh dawn a
Dan. 2:21 piakna
Pasian in kumpite a koihna leh a hepkhiatna

Lungsim Rom. 2:14-15 Pasian in mikim lungsim ah ama thukham a
tungtawn in koihna

Jesuh Christ Jn. 1:18 Pa Pasian hihna
tungtawn in
Jn. 5:36-37 Pa Pasian liatna

Jn. 6:63, 14:10 Tapa a umte Pasian in nuntakna pia

LST tungtawn in 2 Tim. 3:16-17 Upna leh kalsuanna adingin a ki cing thuneihna

in LST bek ahihna

2 Pet. 1:21 LST gelhte Khasiangtho in a makaihna



·····0·····

3 LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU

Pasian hong kilaakna LST in upna a muanhuai nadingin “Pasian humuapna” ki-
tangsam mahmah hi. Pasian hong kilaaknate a kiciaptehna LST a maan kei leh mihingte
in Pasian a theihna uh zong a maan lo hipah ding hi. Tua ahih manin Pasian hong kilaak-
na a thumaanna leh a muanhuaina kipsak nadingin LST pen humuap loh a phamawh
ahi hi.

Humuapna A Khiatna

“Humuapna” i cih ciangin, “Khasiangtho mapina tawh LST gelhte in amau hihna
leh siamnate zangin, “Pasian’ kammal gelh” uh hi. Tua ahih manin tua a kigelhkhia Pasian
kammal in, “Thuneihna nei, muanhuaina leh khialhna a omlohna dingin Khasiangtho in
makaih” cihna ahi hi. “Humuapna” tawh kisai a thupi ciapteh huai thupi 5 om hi.

• Khialhna a omloh nadingin Khasiangtho in mapi hi.
• Laigelhte in amau hihna leh siamna bang ciat un gelh uh hi.
• Pasian thu pen Pasian mite in gelh ahih manin khial lo hi.
• Laigelhte a kihumuap hi lo zaw a, tua laigelhte zat kammalte ahi hi.
• “Humuapna” i cih ciangin tulaitak a i zat LST kitei sawnte hilo-a, a kigelh masa

(Original Manuscript) bek ahi hi. Ahi zong LST kampau dang khat ah hong kiletkh-
iat ciangin zong Pasian in a kammal LST huu in kem hi.

Mangkamin, “Humuapna” cih kammal “Inspiration” pen Latin kamin “Inspiro” pan
a kila ahi hi (2 Tim.3:16); 2 Pet.1:21). Greek Thuciam Thak ah “Theopneutos” cih kammal (2
Tim. 3:16) ah kizang hi; hih kammal pen LST bup sungah hih mun bek ah kimu hi. A khiatna
pen “Pasian hu” ahi hi. “Laikigelhsa” khat peuh Pasian in a hu a sansuk cih bang hi lo hi.
Khasiangtho nasepna leh makaihna tawh kigelh cihna ahi hi. “Humuapna” tawh kisai
ngaihsutna theory tuamtuamte zong theih ding kisam hi.

28 | LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU

Intuition/Natural Theory

Hih theory pen LST at-te in pianpih pilna, ciimna, theihnate nei uha, amau theih
tawp in a pilna a siamna uha sangpen (Climax) laitak un, LST at theihna ding pilna nei
uh hi cih upna ahi hi. Christian pawlkhat in hih upna sang uh hi. A zenzen in hih theory
a maan bang hi zenzen leh pianpih pilna siamna tawh leitunga laigelh minthang ahi
William Shakepeare, John Milton, Schiller cihte ii laibute pen LST tawh kizakim ding hi.
Amaute ii lai atte pen leitung mit tawh en leng, hoih mahmah in zaknop mahmah a,
zongh kicing mahmah hi. Ahi zongin, LST zahin kuaman sang zo lo hi. Amau laigelhte in
LST bangin mihingte’ up leh zuih ding zah dongin thuneihna (Authority) nei lo hi. Tua ahih
manin hih upna a sang a om tei hangin hih theory Christiante in kisang zo lo hi. Hih the-
ory pen upkhialhna hi-a, LST pen laibu mawkmawkte tawh kikimsakna ahi hi.

Dictation Theory

LST a at-te pen Khasiangtho in a at ding thute uh kam tawh genkhia in humuap
hi cih theory ahi hi. Sangkah cil sangnaupangte tungah sia/siamahte in a laihilh uh
ciangin a teisak nop laimalte uh malkhat malkhat in a kam uh tawh a gen mah bangin
Khasiangtho in LST at-te tungah a khialh khak het loh nadingin tua bangin atsak hi cih
upna ahi hi. Tua ahih manin hih theory pen kam tawh gen in humuap (Verbal inspira-
tion) pomzia tawh kinai mahmah hi. LST gelhte ( a at-te) in amau pilna zang kha lo-in
Khasiangtho ii van zat khat bek ahih manin hih theory pen setvan bangin humuapna
(Mechanical Inspiration) zong kici hi. Pasian in mihingte a bawlna, suakta takin ngaihsut
theihna (Freedom of choice) cihte sukha ahih manin hih theory pen Christian a tamza-
wte in kisang lo hi. Ahi zongin hih theory pen Christian pawlkhatte in sang uha, laimal
malkhat khit malkhat a malmal in Khasiangtho in humuap ahih manin a ki-at laimalte
zong a neng a tawngin zuih ding hi cih uh ahih manin a khengval (Ultra fundamentalism)
upna hong piangkhia hi.

Illumination Theory

Khasiangtho vangliatna tawh a kidim mi khat in kha vangliatna a sangpen a
ngah teh Pasian kiangpan a lamdang khuavaak (Illumination) ngah in, tua bang hun
ciangin LST a hizah dongin lai-at siamna ngah hi cih theory ahi hi. Ahi zongin LST at-
te nuntakna i et ciangin tua bang hi lo hi. Amaute Khasiangtho vangliatna khang-in a
sangpen dong a tun uh ciangin khuaphawklohna (Ecstasy) a omlai takin a gelh uh hi lo
hi. Thuciam Thak a lang bang a atpa sawltak Paul in zong tua bangin khuaphawk-lohna
(Ecstatictrance) nei lo hi. Hun saupi ngak in hun lamdang deuh a ngah laitakin, a at zong
hi tuan lo hi. Amah (Paul) in Mediterranean tuipi, Rome gam khempeuh pai kawikawi in
Pasian nasem kawmin khawl man lo-in om himah taleh a hun ngah simin a gelh vive
ahi hi. “Kha vangliatna’ khangkhangin a sangpen dong ngah ing” ci-in a gen mite ii lai-
at khempeuh in LST suak tuan lo hi. Tua ahih manin hih theory pen Christian tampite in
sang zo lo uh hi. Kha vangliatna tawh a kidimte in a lai gelhkhiatte uh pen kha nuntakna
a khan theihna dingin hong thapia laibu (Devotional Book) himah tase leh LST hituan lo

LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU | 29

hi. Gentehna in kha pilna tawh a kidim ahi Thomas A. Kempis ii lai-at ahi “The imitation of
Christ” laibu pen nisim kha nuntakna ah thalakna dingin hoih mahmah ta leh, LST suak
thei lo hi.

Spiritual Theory

Hih ngaihsutna in laigelhte kihumuap hizaw a, laimalte hi lo hi, cih upna hi. LST
gelhte, a mimal mahmah in Pasian’ humuap hi-a, tua mah bangin tulai-in zong Pasian
mizat mahmahte Pasian in humuap lai hi cih upna ahih manin up khialhna mah hi zel
hi. Hih ngaihsutna pen Europe ah Schleiermacher in hilh a, Coleridge in hi bang upna
England ah na puak hi.

Partial Theory

LST buppi Pasian’ humuap hi zenzen lo-in, upna leh sepna tawh kisai-a lam hong
lak thei LST munte bek Pasian humuap hi cih theory ahi hi. Khangtang thute, mi’ min
kigual ngetngat khawngte peuhmah in Pasian humuap hi ngeilo hi, cih upna hi-a, hih
zong up khialhna mah ahi hi. Tua bangin LST khenkhat bek Pasian humuap hi mawk leh
tua khenkhat dang teng bang ding ahi hiam? Pasian humuap lohte koici theih mawk
ding i hi hiam? cih bang dotna om thei hi. Hih ngaihsutna in a malkim leh a huampi a
humuapna nialna hi. Hih theory pen A.H. Strong phuatkhiat ahi hi.

Conceptual Theory

Pasian in laigelhte tungah a thu in gen ziau-a, laigelhte in pha a sak bang ciat
un hong gelh uh hi lel hi. Kammalte Pasian in humuap zenzen lo hi cih upna theory hi-
a, hi dektak leh kilawm napi lah ahi het lo thu khat ahi hi. Pasian in tua bangin laigelhte
tungah a thu bekin gen ziau hen la, laigelhte in a ngaihsutna bang ciat uh lai na gelh uh
hileh, laigelhte zong mihing mah ahih man un, laimalte khial thei lua ding uh hi.

Neo-Orthodox Theory

Hih theory in LST pen LST hi-a, Pasian kammal pen Pasian kammal ahi hi. LST leh
Pasian kammal kikim zenzen lo hi, cih upna hi. Christ tawh hong kimusak thei LST munte
bek Pasian’ humuap hong suak hi. Thu leh la tam lua mahmah ahih manin Jesuh thokik/
thokik lo cih zong up kul se lo-a, Christ nung zuih ding bek thupi hi, cih upna ahi hi. Hih
theory upna ah mihingte in LST i va sim ciang bekin Pasian humuap suaksak pan uh ahih
manin up khialhna mah ahi hi. Banghang hiam cihleh, mihingte in i sim, i sim kei zongin
LST pen Pasian humuap ahi hi.

Verbal Theory

Hih theory pomzia pen laimal khat khit khat Bu 66 a pha LST sunga kammal
khempeuh Pasian humuap cihna ahi hi. 2 Timothy 3:16 ah, “LST khempeuh Pasian hu-
muapna tawh hong kipia hi” na ci hi. Topa Jesuh mahmah in zong LST Lui sunga kam-
malte na zang kik zel hi. (Matt.4:4-7 = Thkn.8:3; 6:13-16; Matt.21:42= Late 118:22; Matt 12:18-21
=Isai.42:1-4). Matthew 5:28 ah Pasian kammal sunga laimal neu pen nangawn mawk

30 | LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU

manthan lo ding hi ci hi. Tua laimal neu pen Hebrew lai ah “Yodh” hi-a, Manglai ah “Q”
nuai-a a kawi phei ciuciau tawh a kibang khat ahi hi. LST pen Pasian humuap cih ciang
bek hilo-in Pasian’ a, ahi hi cih upna theory ahi hi.

Plenary Theory

Piancilna 1:1 panin Mangmuhna 22:21 dong a kikimin Pasian humuap cihna ahi hi.
Pasian humuapna mun khat ah tamdeuh in mun khat ah tawm deuh cih bang om lo in
kikim sinsen hi. LST pen kikhaikim dimdiam a, a muanhuaina 2 Pet.1:19-21 mun ah kimu
hi. John 10:35 sungah LST in kikhen kham thei lo ci hi. 2 Timothy 3:16 pan zong LST a vek-
pi-in Pasian humuap ahihna lak hi. Tua ahih manin LST panin paih tuam i nei thei kei a,
behlap zong i nei thei kei hi (Mangmuhna 22:18). LST in a vekpi-in Pasian humuap ahihna
Jesuh thugennate tungtawn panin ahi zongin, sawltak Paul thugenna tungtawn pan ahi
zongin, Peter a kipan Sawltakpite’ thugente panin ahi zongin i thei thei hi cih upna pen
“Plenary Theory” kici hi.

Dynamic Theory

LST pen mihingte leh Pasian kipawl khawmin a kigelh hi cih theory ahi hi. LST
sunga, a kigelh thute kithuhualna ahi zong, LST mahmah in a maanna teci lakkhia ahih
manin thuthuk humuapna (Dynamic theory) pen Christian a tamzawte in kisang hi. Hih
theory ah Pasian in lai a gelh ding mihing pen kiangah mihingte tungah a gennop, a
zaksaknopte (Message) humuap hi. Ahi zongin, a gelhzia (Style), a kammal zatzia (Vocu-
laries) leh ngaihsutziate (Trend of thoughts) pen suakta takin zangsak hi. Tua ahih manin
LST atna ah, Pasian’ lam leh mihing lam panin vaipuak nei tuak uh hi cih upna ahi hi. Tua
hileh bek Pasian in mihingte pen suakta tak a teeltheihna (Freedom of choice) leh pilna
ong pia in ong bawl ahih lam kilang ding hi cih upna theory ahi hi.

Thuciam Lui Pasian’ Humuapna Thu

LST in Pasian’ humuapna tawh a kigelh ahi hiam? Ahih keileh, thu-ummite in LST
gelh in a bawlkhiat uh ahi hiam? LST a bu khen simin Pasian’ humuapna thu a kigen
mah hiam? Thuciam Lui bu pen Pasian’ humuap ahi takpi mah hiam? Hih dotnate a sit
tel huai mahmah thu ahi hi. LST tungah Pasian’ thuneihna leh a humuapna thu a kigen
kei mawk leh laibu maimai tawh LST a kibang suak mawk dinga, Christiante upna zong a
haihuai biakna suak ding hi. Thuciam Lui bute pen Pasian humuapna tawh a kigelh ahih
lam a huampi in a sung thute mah in gen lua tham hi. Pasian’ kamsangte in Khasiangtho
makaihna leh lamlahna tungtawnin LST gelh uh hi (2 Pet. 1:20-21). Thuciam Lui (LST) pen
Pasian’ kamsangte’ gelh i cih mah bangin, Pasian sawl bang bek gelhkhia uha, a gelhkh-
iatsa uh laibute pen a siangtho mun ah kem uh hi. Tua manin “Laisiangtho” kici hi. Moses
in biakbuk sungah ama gelh thukham laibute pen siangtho pen mun a om, thukham
singkuang gei-ah koih hi (Thkna 10:2). A nung lam ciangin Moses’ thukham laibute a
khangkhanga mite in a zuih dingun biakbuk sungah hoih takin kem uh hi (Thkna 6:2).
Moses khit ciangin hong khangkhia kamsangte in Pasian humuapna tawh a kigelh laite
kaikhawm uha, behlap toto uh hi. Kamsangte in a mawk behlap uh hi tuan lo hi. Pasian

LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU | 31

sawlna bangin a kigelh laite leh Pasian’ humuapna a kilang laibute bek behlap uh hi. Hih
Thuciam Lui (LST) pen Thuciam Lui hun a, kamsangte mah ii gelh ahi hi. Kamsangte pen
Pasian kamzat sawltak khat hi uha, a tuamtuam in kilo thei hi. Pasian’ mipa (1 Kumpite
12:22), Pasian’ teeltuam/ Topa’ nasem (1 Kumpite 14:18), Pasian’ kamtai (Isai.42:19), Pasian
ading nasem, thumu (Isai. 30:10), Thumaan thutak gen ngampa (Hosea 9:9), galvilpa
(Ezek. 3:17) cih bangin kamsangte kisam hi. Pasian nasepna a phawksak dente leh a
vauhilh den mite zong kici thei hi.

Tua ahih manin amaute pen a huamin “Kamsang” ahk “Pasian’ tanga thugen-
sakte” kici hi. Kamsangte pen Pasian in thu a theihsak khit ciangin mite tungah thu a hilh
thu a puakte ahi uh hi (Amos 3:7). Pasian kiangpan thu ngah masa uh ahih manun lau
nei lo-in hang takin gen ngam pah uh hi. Pasian kamsangte in Pasian ‘thupiakna om lo
pi-in thu mawk gen ngeilo uh hi (Gam 22:18). Aaron zong kamsang khat bang hi-a, Mo-
ses tangin thugen khat ahi hi (Pai.7:1). Topa in Moses kianga, a gensa thute khempeuh
Aaron in gen hi (Pai.4:30) Pasian’ kamsangte nangawn in Pasian’ sawlna, a om ciang bek
in sem pan uh hi (Thkna 18:18). Tua banah kamsangte in Pasian’ gen loh thu peuhmah
mawk behlap lo uha, zong mawk laakkhiat tuan lo uh hi (Thkna 4:2).

Pasian’ kamsang maante in Pasian genthute leh Pasian’ thuhilhnate bek gen uh
hi. Kamsang zuaute in zuau thu bek mah hilh uha, amau tungah nalamdang kilahna
om lo hi. Kamsang kici khat in Topa min tawh thu a gen hangin, a gen bangin a tangtun
keileh, Pasian kamsang hi lo pah a, Pasian’ gen thu zong hi lo hi, ci-in Thuhilhkikna bu in
hong hilh hi (Thkna 18:22). Pasian’ mite lunghiangna a om loh nadingin Pasian in nalam-
dang tawh thumaan lak hi (Gam.26:10). Elijah in Baal kamsangte mai-ah Pasian’ kam-
sang maan ahihna vantung panin meikuang tawh kilak hi (2 Kumpite 18:38). Egypt mit-
phial siamte mai-ah Moses tungtawnin Pasian’ nalamdang kilak a, Moses pen Pasian
kamsang ahihna leh Pasian pen Pasian maan ahihna kilang pah hi. Hih thupiangte a
takpi ahihna pen Pasian in a khut mahmah tawh a gelh Thuciam Lui panin kimu thei hi
(Pai.8:19). Pasian’ kamsangte in Pasian’ gen bang lian in pulaak kik uh ahihna kician takin
kimu thei hi. Thuciam Lui LST pen Pasian’ kamsangte gelh thute leh a gen thute uh ahih
lam phawk den ding thupi hi. Kamsangte’ thupuak pen tangkona tawh gen ding hi-a,
ahi zongin pawlkhatte in lai lam nasepna tawh tangko uh hi. A kigelh kammalte zong
kamsanna tawh kisai hi-a, Pasian’ kampau tektek bangin a kingaihsun ahi hi. Moses
gelhkhiat kammalte zong Pasian’ thuneihna mah tawh kigelh ahihna kimu thei hi.

Moses’ gelh thukham laibute in mangngilh ngei loh ding ahi hi. A sunga kigelh
khempeuh tawh kizui-in gamtat theih nadingin sun leh zan in lungngaih ngaih ding ahi
hi (Josh 1:8). Hih bangin Israel mite kihan thawn uh hi. Khangsawn Israelte adingin zong,
Pasian’ thukham laibu sungah a kigelh kammalte ahi hi (Josh.24:26). Kamsang Jere-
miah in a gelh masak laite kumpipa in haltumsak hi. Tua ciangin Pasian in kamsang
Jeremiah tungah laizial dang khat la inla, gelh in ci-in sawl hi. Laizial masa sunga kigelh
khempeuh gelh kik hi (Jer. 36:26). Kamsang Isaiah tungah zong Pasian in sungpeek lianpi
khat la inla, tua tungah lai gelh in ci-in sawlna ngah hi (Isai.8:1). Kamsang Isaiah a sawl

32 | LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU

mah bangin kamsang Habakkuk tungah Pasian in mang tawh a muhsak thu khempeuh
a sim nop mahmah dingin tungman peek tungah gelhsak hi (Hab.2:1). Kamsang masate
in Pasian’ kammal a kaihkhopsate uh thukimna leh kipsakna nei pahpah uh hi. Pasian in
kamsang Jeremiah tunga thupiang ding a theihsak thu ahi, Babylon saltan nading leh a
bei nading a hilhkholh thute na thei khol hi (Dan. 9:2). Thuciam Lui gelhte pen kamsangte
leh kamsang nasemte hi-a, a vekpi un kamsang dingin hoihtak a kipantah hikim kei ta-
mah le-uh, kamsanna silpiak nei tek uh hi (Amos 7:14-15).

Amos in kamsang hi keng, kamsang khat ii ta zong hi keng ci hi. Pasian in pai
inla, ka mi Israelte ading hilhkhol in ci-in sawl hi. Tua mah bangin kumpi David zong Late
bu tampi ama gelh ahih hangin ama nasep kumpi ahi hi.Topa kha in kei tungtawnin
thu hong gen a, ka kam sungah ama thuneihna om hi, ci hi (2 Samuel 23:2). Solomon
zong kumpi khat mah hi-a, Pasian kiang pan mangmuhna tawh Solomon Late, Paunak,
Thuhilhna bu cihte ama gelh ahi hi (1 Kumpi 11:9). Gamlakvaakna 12:6 sungah, “Topa in ka
thu za un, note lakah kamsang a om leh Topa keimah in ama tungah mangmuhna tawh
mang sungah ka kiho ding hi” ci hi. Tua banah Daniel pen gam makai khat hinapi, LST in
kamsang khat in na gen hi (Matt. 24:14). Moses pen thukham piapa leh Israel mite honkh-
iapa khat ahi hi (Thkna.18:15, Hos.12:13). Moses zalaih pen Joshua hi-a, Pasian’ kamsang
khat in kingaihsun ahi hi (Thkna. 34:9-10). Samuel, Nathan leh Gadte in kamsang laigel-
hte hi uha, (1 Khang.29:29) Isaiah, Jeremiah, Ezekiel leh kamsangneu 12 te tawh a kibang
ahi uh hi. Hih kamsangte laigelht bute pen hoih takin kikem hi. Moses thukham laibute a
zomah ah kikoih hi. Tua banah kamsang laibu dingin a muanhuaite kibehlap hi. Moses
thukham bute pen siangtho pen mun thukham singkuang gei-ah kikoih a, Joshua in Mo-
ses’ thukham bute khit ah kamsang laibute behlap hi (Josh.24:26). Samuel in zong Pasian
kammal LST kaikhawm in behlap hi, ci-in (1 Sam.10:25) sungah kimu thei hi. Thuciam Lui
pen kamsang khat khit khat in kaikhawm to zelzel a, LST in kikipsak pahpah hi.

Thuciam Lui a kigelh cil in Ruth zomah Thukhente hi-in, a tangthu kizom suak ahi
hi. Tua mah bangin kumpite a tawpna lam leh Jeremiah 52, 39, 40 leh 41 a kibang ahi
hi. Khangtangthu bu a tawpna lam leh Ezra-Nehemiah a patna lam a neu 2, tangthu
kibang ahi hi. Samuel in kamsang sang phuan hi (1Sam.19:20). A nung lam ciangin hih
kamsang sangnaupangte kamsangte’ ta kici hi (2 Kumpite 2:3). Khangtangthu sunga
tangthute pen kamsangte in a kepcing den ahi hi. David tangthu pen kamsang Samuel,
Nathan leh Gadte gelh hi-a, (1 Khang.29:29) Solomon tangthu pen Nathan, Ahijah leh
Iddote’ ciapteh ahi hi (2 Khang.9:29). Hih thute banah Rehoboam tangthu, Jehoshaphat,
Hezekiah, Manasseh leh a dang kumpite tangthu zong na ciamteh uh hi (2 Khang. 9:29,
12:15, 13:22, 20:34, 33:19, 35:27). Babylon gam a, saltan hun BC kum zalom 6 sungin Daniel
in Pasian kamsangte’ laigelhte na kaikhawm hi (Dan.9:2).

Ezekiel 13:9 sungah kamsang maante thu bek na kiciamteh hi. Kamsang maan
lote thugenna a kikhum khak zenzen leh zong Pasian kamsang laibute sung panin ki-
hemkhia kik hi, cih thu kimu hi. Pasian’ kamsang maante’ laigelhte bek hoih takin kicia-
mteh a, Pasian’ humuap laibute sungah hoih tak mah in kikembit hi. Thuciam Lui bu 39

LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU | 33

te pen kamsang maante laigelh hi, ci-in a kikipsak laibute ahi hi. Hih bangin kamsang
khat leh khat in a gen thute uh a kithukimpih ahih manun, Thuciam Lui bute pen Pasian’
humuap laibu ahihna kilangsak hi. Thuciam Lui humuapna thu pen kamsangte’ laigelh
hunin khawl lo-in a kizom zom ahi hi. Thuciam Lui laibu khat simin Pasian kiang panin
hong kipan ahihna teci kician tampi om hi. Thuciam Lui ah thukham bu, kamsang bu leh
laigelh bute sungah Pasian humuapna tawh kisai lai a kigelh ahihna kiciamteh hi.

Moses thukham bute (Pentateuch) kici pen Pasian humuapna tawh kigelh ahi hi.
Paikhiatna 20:1 sungah Pasian in hih thu khempeuh hong gen hi, ci hi. Siampi Laibu sun-
gah zong tamveipi Pasian in Moses a hopihna kimu hi (Siam.1:1, 8:9, 11:1). Gamlakvaakna
sungah zong Pasian in Moses a hopihna thu om kikkik hi (Gam.1:1, 2:1, 4:1). Thuhilhkikna
sungah zong Pasian in Moses tunga, a gen thu khempeuh Israel mite tungah gen kik hi
(Thkna 1:1-3). Hih thukham bute pen Pasian’ piak ahihna leh Pasian’ sawlna tawh kam-
sangpa gelh ahihna kimu hi. Moses Thukham bu ahi lo, Thuciam Lui dangte in zong Mo-
ses’ thukham bute na kipsak uh hi. Hih Moses laibute pen Joshua in Israel mite tungah
thukham bu hi, ci-in hilh hi (Josh. 1:8). Tua banah Thukhente sungah Moses laigelhte pen
“Topa thupiakte hi” ci-in gensawnna om hi (Thkn.3:4). Samuel in zong, Pasian in Moses
a teel tuamna thu na gen hi (1 Sam.12:6, 8). Khangtangthu in Moses’ laibute pen Pasian’
thukham laibu hi, ci-in kiciamteh hi (2 Khang. 34:14). Daniel in zong Moses thukham bute
sungah a kigelh thute, ci-in siksan genna na nei hi (Dan.9:12). Tua bek hi lo, Ezra-Nehe-
miah bute in zong Moses tunga kipia Pasian’ thukham bute ci-in na gen uh hi (Ezra 6:18,
Neh. 13:1). Hih thukhamte pen Pasian in Moses tunga, a piak thukham bute hi-a, Piancilna
panin Thuhilhkikna bu (5) te ahi hi. Hih laibute pen Thuciam Lui bu a masa lamah a kikoih
ahi hi.

Jewte in Thuciam Lui a khen na uah kamsang bute pen a khen nihna ah koih uh
hi. Hih kamsang bute zong Pasian’ humuapna a langsak teci om hi. Hih kamsangte pen
kamsang masa (Former Prophets) leh kamsang nunung (Later Prophets) in kikhen hi.
Kamsang pi (Major Prophets) leh kamsang neu (Minor Prophets) ci-in zong kithei hi. Jew-
te’ LST sungah kamsang masate in Joshua, Thukhente, Samuel leh kumpite ahi hi. Kam-
sang nunungte in Isaiah, Jeremiah, Ezekiel leh kamsang neu 12 te ahi hi. Hih kamsang
laibute in Thuciam Lui pen Pasian thuneihna tawh kigelh ahihna pulaak uh hi. Joshua in
Pasian thukham laibu sungah hih thute kigelh hi, ci hi (Josh. 24:26). Pasian in mite tungah
a genna thute, Thkn 1:1, 2, 6:25 sungah kimu hi. Israel mi khempeuh tungah Samuel in
thugen leh laigelh nasep sem khawm hi (1 Sam.3:1, 1 Sam. 4:1, -1 Khang.29:29). Kamsang
nunungte in zong Pasian humuapna thu gen uh hi. Pasian humuapna tawh LST kigelh hi,
cih kipsak nadingin, “Pasian in ci hi” cih kammal siksan lianpen khat ahi hi. LST sungah
“Pasian in ci hi” cihpen mun 3800 vaal om hi.

Thuciam Lui Isaiah panin Malachi ciang dong a simmite in Pasian thuneihna lai-
bu hi, ci tek uh hi. Thuciam Lui bute a ban takin a kigualh ciangin Malachi bu a tawpna
ah kikoih hi. A ban takin Thuciam Lui bute Pasian humuapna tawh kigelh hi cih thu Thu-
ciam Lui a laibu sim ah a om loh hangin kamsang khat in a gelh thute a dang kamsang

34 | LAISIANGTHO PASIAN’ HUMUAPNA THU

khat in na kipsak in, gensawnkikna zong om zelzel ahih manin Pasian’ humuapna leh
Pasian’thuneihna a nei laibu ahih lam a sung thute in hong lak hi. Danel in kamsang Jer-
emiah gelh thute pen Pasian humuap laibu in na pom hi (Dan.9:2). Ezra in zong Jeremiah
laigelhte pen Pasian’ thuneihna laibu in na ciamteh hi (Ezra 1:1). Haggai leh Zechariahte
in zong kamsangte’ laigelhte pen Pasian humuap in na kipsak hi (Ezra 5:1). Zechariah in
Moses laibu leh kamsangte thuhilhna laite pen Pasian humuapna leh thuneihna laibu
ahihna na gelh hi (Zech.7:12).

Zechariah bute sungah kamsangte laibute pen Pasian humuapna leh thuneihna
tawh a kigelh ahihna kician takin na om ahih manin lunghihmawh nading bang mah om
lo hi. Thuciam Lui bu a cil lamin Thukham bu leh kamsang bute ci-in khen (2) bek in kithei
hi. A nung lam ciangin kamsang bute zomah “Laigelh bute” behlap uha, khen (3) hong
phasak uh hi. Hih laigelh bute lakah Late bu in kikaikhawm masa pen ahi hi. David in Late
sungah a gelh tam mahmah hi. Hih Late pen Topa kha in hong gen bang tek ahi hi, ci hi
(2 Samuel 23:2). Solomon Late, Paunak leh Thuhilhna bute pen kumpi Solomon tungah
Pasian’ piak ciimna tawh a gen thute (1 Kumpi. 3:9-10) leh Pasian tungpan a mangmat
thute ahi hi (1 Kumpi. 3:5-15). Paunak bu sungah Pasian’ thuneihna thu kician takin kimu
thei hi. Thuhilhna (12:13) leh Job (38) bute nih in Pasian thuneihna tawh kigelh hi-ci-in a
thu kikhum hi. Daniel bu pen Pasian kiangpan, a ngah mangmuhna leh tangthu bu ahi hi
(Dan. 2:19, 8:1). Ruth, Esther, Solomon Late, Kahla, Ezra-Nehemiah leh Khangtangthu bute
pen Pasian’ humuap laibu ahihna kitam lahkhiat lua lo hi. Ruth pen Samuel gelh ahih leh
a tangthu pen thukhente tawh kizom ahih manin kamsangte gelh laibu zong kici thei hi.
Tua ahih manin Pasian humuapna tawh a kigelh laibu mah ahi hi.

Kahla bu pen Jermiah gelh ahih manin kamsang laibu mah kici thei hi. Tua
ahih manin Pasian’ humuap laibu mah in kisang hi. Laigelh bute a kici, Late, Paunak leh
Thuhilhna bute pen Solomon tunga Pasian’ piak ciimna tawh a kigelh ahih manin Pa-
sian’ humuap laibu mah in kisang hi. Jew ngeina ah Khangtangthu, Ezra leh Nehemiah
bute pen Babylon saltanna panin kamsanna tawh a kigelh hi-a, thuneihna a nei Pasian
humuap laibu in a san uh ahi hi (Ezra 10, Neh.13). Esther bu a gelh pen kigen cian lo ahih
manin Persian kumpi khan hun sungin a kigelh hi, kici tek hi. Esther pen Jewte sungah
minthang mahmah ahih manin Pasian’ thuneihna laibu leh Pasian’ humuap laibu khat
in a kisang ahi hi. Jewte’ “Purim pawi” ciangin kisim den hi. Thuciam Lui in a bu simin Pa-
sian’ humuap laibu ahihna leh a thuneihna kimu tek hi. Thuciam Lui bu gelhte mahmah
in zong “Pasian in ci hi” cih kammal gen mun mahmah uh hi. Tua ahih manin Thuciam Lui
bute a patna leh a tawpna bute pen Pasian mahmah panin hong kipan ahihna leh Pa-
sian tektek humuap ahihna kikipsak pah hi. Thuciam Lui bute pen Pasian kiangpan hong
kipan laibute ahih manin up leh zuih dingin muanhuai mahmah hi. Thuciam Thak bute
in zong Thuciam Lui bute pen Pasian’ humuap ahihna leh thuneihnna laibu ahihna gen
lai uh hi. Tua banah Thuciam Thak in Jewte’ LST khum bang tekin genna kician zong om
hi. Hih thute in Thuciam Lui a muanhuaina leh Pasian’ kiangpanin hong pai laibu ahihna
hong lak hi.


Click to View FlipBook Version