The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Published by haupidesign, 2022-06-05 08:15:05

Alamdang Laisiangtho Final (1)

Alamdang Laisiangtho Final (1)

KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU | 335

ngaihsun hi. Ahi zongin hong hopih thei taktak hileh i sep maban na nupa un, hanciam
in va sem un hong cizaw in teh ci-in amah leh amah kihehnem hi. Emily Chubbuck tawh
ta Emily Frances leh Charlie te nei uh hi. Charlie pen a suah tung in si hi. November, 1846
kumin Judson leh Emily Kawlgam hong tung uh hi. Emily in Sarah tate hoihtak kemin, a
laisiamna tawh zong Judson nasep huh thei mahmah hi. Kum 3 sung nasem khawm uh
hi. Ta numei no khat hong nei uha, ahi zongin, dam loh zong hong kipan hi.

1850 kumin Emily in a ta nihna ding uh a paai laitakin Judson nakpi takin a ci hong
na hi. Judson in awmnatna nasiatakin nei ahih manin, a dam nadingin tuipi huih diik
dingin doctorte in geelsak hi. Tuipi nai lam zuan in hong zinkhia hi. Kum 61 a phak ni, April
12, 1850 kumin India tuipi tung (Bay of Bengal) ah tembaw tung panin leitungah a nunung
pen a husan tawp ahi hi. A gentheih pih mahmah Kawlgam leitang tungah hanmual
nangawn a nei kha lo hong suak hi. Hong sih ciangin tuipi sungah a luang kilawnkhia hi.
Judson ii han pen Indian tuipi sung N. latitude 13 le E. longitude 93 hong hi mawk hi. Jud-
son in hong nutsiat zawh a sawt lo ciangin a belh leh a muan uh a zua pa-in mual hong
liam san in hong pai san ta ahih manin, a zi a tate gen thei tak leh hehpih huai takin khitui
mual tuang kawm, lungleng khua ngai kawmsa in, a pa pianna gam lei America gam
lam ah Kawlgam mangpha hong khak in, tagah meigong inn kuante in va bang hong
lensan ciai ciai ta uh hi. Nutate tangthu lungzuan huai, khasiat huai mah si ee. A piang
bangbang Topa in thei hi. Hih bangin leitungah Pasian nasem in gentheihna tampi a
tuah uh hangin vantungah a thaman a ngah ni ciang, bangzah takin a lung uh a dam
diam! Judson zi Emily Chubbuck zong America a tun kik khit uh a sauvei nawnlo kum 3 a
cin ma, kum 36 a phak laitak, June 1, 1854 ni-in mual hong liam san hi. Sian Mang ading
leh Kawlgam adingin a kipia khia ahi, Adoniriam Judson “Phawkna Mualsuang” hi bang
in kigelh hi.

In Memoriam Ngilhmawh Ngalliam
Rev. Adoniriam Rev.Adoniriam
Judson

Born Aug 9, 1788, Died Aug 9, 1788, Mim bang a pian ni hi ee,

April 12, 1850. Malden, April 12, 1850 Laitual a kiat a pham ni hi!

his Birth place, The Pianna Malden a vangkhua hi ee;

Ocean his sepulchre, Damtui lim lian a phamna aw ee!

Converted Burman Sian tongdam siamsil a zuun na aw,

and The Burman Kawl in Sianmang nau bang a sanna hi ee,

Bible his monument, Sian tongdam siamsil neel a zunno aw, Thangvan zawl ah phuh

His record is on high. lumsuang tung a po den ding aw ee

Hih Judson tangthu ka sim sial in ka nakngek na-a, khitui mualtuangin kap kha
zelzel ka hih manin simhak kasa mahmah hi.”Judson Phawkna Mual” tunga laite lakam
a suak thei dingin ka hanciam hi. Judson a nei vantung Pasian in a tapa tangthu ka gelh
ong kepsak ta hen! Kum 37 khit in, Judson in a pianna America gamah khatvei a ciah
sim loh ciah kik nawnlo hi. Thawhkik ni ciangin a kham innpi-uh zuan dingin tuipi sung
leh Kyaihkhame pan ong pai khia-in a nupa un kimu kik pan dinguh hi. Leitungah nopsak

336 | KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU

nading Judson in hun tampi zang man lo hi. A tamzaw a nuntak sungin Christian gam
pawlpi phuh nadingin a nunna khaici-in zang uha, a po kik a suan leh khakte Kawlgam
ah Christiante tu-in gambup miphazah ii 5% ciang bang pha ta hi. Kawmgam ah Topa
gam hong phut a zahtak huai Rev.Adomiriam Judson aw, a na nasep i Pa Pasian tung leh
nang leh na innkuan tungah vantung i tun ciangin lungdam kong koh ding uh hai bang
ngaklah mahmah ung.

Judson Bible Thu

Judsonte Kawlgam hong tun khit uh ciangin Pasian thuhilh theih nading Kawlpau
Kawllai leh Kawl ngeina, a nuntak a khuasak zia teng uh Judson in hong sin pah hi. Jud-
son in Kawl laibu a sim khak peuhpeuh Pali kammal kihel mun lua ahih manin Pali pau
leh lai zong sin pah hi. 1816 kum ciangin Kawllai zang thei ta ahih manin Christiante upna
thu laidal no nih tawh gelh hi. Tua kum mah in LST Kawlkam tawh letkhiat hong kipan hi.
Judson in Kawlgam ah Pasian nasepzia ding a nuai a bangin geel khawm hi.

• Kawlkam tawh LST letkhia in hawmkhiat zawh nading
• Pasian lungdamna thuhilh nading
• Biakna laihawmte (Tracts) hawmkhiat nading
• Kawl naupangte pilna lam lapsaang nading

Hih a tunga thulu (4) teng bulphuh in Judson in Kawlte lakah nasem hi. Judson
in a zi Ann America a ciah hun sungin talap ah thuhilh leh LST Kawlkamin hong letkhia
hi. July, 1822 kumin Lungdamna John leh Sawltakte Tangthu bu letkhia hi. March, 1823
kum sungin Matthew, Mark, Luke bute hong zawh ciangin Rom Laikhak bu zong letkhiat
zomsuak hi. June, 1823 kum ciangin Kawlgam hong tun zawh kum 10 a cin ciangin LST
Thuciam Thak bu teng Kawlkam tawh letkhiat hong zo siang hi. LST Thuciam Lui letkhiat
zong hong zomsuak a, 1834 kum ciangin Thuciam Lui leh Thuciam Thak kigawm a bup-
pi-in hong zo in hong puahpha hi. Judson in LST khut tawh tei hong zawh siang ciangin
Kawlgam ah mipil tungtuang mahmah khat in a kithei, U Shwe Ngong in endik sepsak
hi. Judson in Kawl LST a teisak banah Dictionary (Burmes-English) leh Christian labu (2)
zong Kawlte adingin bawlkhiatsak hi. Kawlgam Christiante tangthu ah Judson sepkhiat-
nate a kimang ngilh ngeilo ding thu manpha ahi hi. Adonirum Judson in pau bul panin
a teikhiat Kawl lai LST buppi a masa a man hun pen 31 January 1834 kum ahi hi. A man
ciangin puahphatkikna nei hi. Thuciam Lui a puahphatkik a zawh hun pen 26 September
1835 kum hi-a, Thuciam Thak a puahphatkik a zawh hun pen 22 March 1837 kum ahi hi.
LST buppi puahphat a zawh siang ciangin 24 October 1840 kumin khenkhia hi. Judson in
Kawllai LST a tei lai-in, Baptist pawlpi khat ahih manin ama teikhiat LST pen Baptist upna
tawh kituak in teikhia hi.

KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU | 337

U Tun Nyein (1906)

U Tun Nyein in Kawl kumpi’ kamlet nasem khat leh Kawlgam Plymouth Brethren
Church pawlpi mi khat zong ahi hi. U Tun Nyein in LST Thuciam Thak leh Thuciam Lui Pi-
ancilna, Paikhiatna, Daniel leh Jonah bute kamlet hi. “English–Burmese Dictionary zong
bawl hi. English Revised Version panin Thuciam Thak Kawlpau tawh na letkhia in 1903-
1906 kumin Hanthawaddy ah khenkhia hi.

Charles Edward Garrad

Hebrew leh Greek LST panin Kawlpau tawh LST buppi a letkhiat 1923 kumin hong
kipan hi. Charles E. Garrad, William Sheratt leh George Kya Bin te in a tei uh hi-a, “British
and Foreign Bible Society” in khenkhia hi. 1926 kumin zo a, 1927 kumin kikhen khia hi, kici
hi. Hih LST pen Anglican pawlpi sungah kizang phadiak hi. Charles E. Garrad pen LST thu
leh lai lam mipil minthang khat ahi hi. Jesus College, Cambridge ah sang a kah lai-in
pahtawina letsong tamveipi ngah hi. Tua ciangin Clare Collge, Cambridge (1900-1906)
sang tawh kithuah in nasem khawm uh hi. Westcott House, Clergy Training College,
Cambridge (1902-06) sangah Vice-Principal sem hi. 1906 kum bei lamah England gam
nusia in Kawlgam ah Missionary in hong pai hi. 1932 kumin pumpi damlohna hangin
England ah ciahkik hi. England a tung khit ciangin Barrow Gurney tangin Somerset ah
nasem a, tua lai ah a teikhiat Kawl lai LST puahphatna zomto hi. Charles E Garrad in 1959
kumin a leitung nuntakna hong beita hi. Charles E.Garrad teikhiat LST pen a kikhetkhiat
khit ciangin puahphatna om toto hi. Charles E. Garrad ii tu leh tate (Andrew Garrad (A
tupa), Anne Carter (A tanu) te in kipawlna tawh puahpha to uha, 2012 kumin puahphatna
thak (New Edition Translation) zo siang uh hi. Charles E. Garrad teikhiat Thuciam Thak a
kipeikhiat khit ciangin U Tun Nyein in a teikhiat LST adingin etkaak in zang kici hi.

McGuire (1933)

Rev. John McGuire in U Tha Din (Mandalay) huhna tawh Judson LST (Version) 1927
kumin phuahphatkikna hong kipan uh hi. Hoihtak in hong puahpha kik uha, 1933 kum
ciangin hong zo siang hi. Hih Judson Version panin hong puahphat uh LST pen “McGure
Version” kici hi. 1933 kumin American Baptist Mission in khenkhia hi.

Common Language (BCL)

Judson teikhiat Kawl lai LST panin kum tampi hong phak ciangin Kawlte pau zong
tampi a kikheel hong om ahih manin, Kawl lai LST a dang khat teikhiat ding, 1966 kumin
hong kipankhia hi. Mission School ah siapi (Headmaster) a sem, pilna lamah makaipi
khat zong hi-in, kamlet lam zong a sem mipil U Sein Pe leh mi dang pawlkhat ii hong let-
khiat LST Version ahi hi. A kizawh siang kum 2005 kum ciangin LST buppi hong khenkhia
uh hi. “Good New Bible” siksanin khangthak Kawlpau (Modern Burmese Language) in
hong kiteikhia LST ahi hi.

338 | KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU

Eagle Edition (2006)

Judson’ teikhiat LST siksanin mimal in maw, kipawlna tawh maw min kithei lo khat
in 2006 kumin khenkhia hi. A teikhiate pen CRC cih bek in a min kithei hi. Judson LST Ver-
sion Kawl LST siksanin puah a, kammal tampi, laimal gawm leh laigualhziate kheel uh
hi. Hih Kawl LST a teite Judson in “Swe Lin Ta” a zat kammal pen “Eagle” “Lin Yung” ding
hizaw ci-in kammal kheel uha, hih “Eagle” (Muvanlai) min LST Version a min dingin a bu
tungah tuangsak uh hi. Tua manin “Eagle Edition” kici hi. Hih LST Version bel mawhsakna
tuamtuam om hi.

Easy-To-Read Version

Bible League International kipawlna sunga a kihel World Bible Translation Center
in Thuciam Thak Kawl lai LST “Easy-To-Read Version” cih thulu zangin LST Version thak
khat bawlkhia hi. A kigenna ah, pau bul ahi Greek kam panin Kawl kam tawh a tel nop
dingin kiletkhia ahi hi, kici hi. English Version tawh a teikhiatzia kibang lian hi. A thulu mah
bangin lailetzia hoih in a sim nuam ahih manin kideih mahmah hi.

Myanmar Standard Bible (MSB)

Myanmar Standard Bible (Thuciam Thak) pen Global Bible Initiative kipawlna in
January, 2014 kumin khenkhia uh hi. Thuciam Lui a kitei laitak ahi hi.

New World Translation

New World Translation LST pen Kawlpau tawh a kitei LST dang khat mah ahi hi. 2017
kumin Watch Tower Society in a hawmkhiat LST ahi hi.

Tedim Laisiangtho Hong Piankhiatna Tangthu

Pasian in ama lungdamna thupuak genna ah tangzai tak leh muibun takin mis-
sion nasep a sep theih nadingin leitungah minam tuamtuamte tungah kampau leh lai
amau nam zui-in pia hi. Zomite zong minam khat in Pasian in hong bawl hi. Tanglai-in
Zomite in lai kinei ngei-a, ahih hangin tua lai kigelhna savun pen ui in hong tuahsak in
kimu kik nawnlo hi ci-in Zomite thuciin tangthu ah i thei hi. Tua ciangin lai sang Pau Cin
Hau tungtawn in “Zotual Lai” kinei hi. Ahi zongin i “Zotual Lai” pen nautaangte in theih
hak sa hi. Tua bang khit ciangin Pasian in Zomite i tualniamna hong phawk kha a, sang-
mang Dr. Joseph Herbert Cope zangin “Lai” (Script) hong bawlsak hi. 1901 kum Tedim a
tun zawh a sawt lo-in Cope topa in a om sa ABC (Roman Alphabet) tawh Zolai gelh dan
teng kan in puah a, Zogam bup’ zat taang theih dingin Zolai gelh dan a kip, a thak khat
hong phuankhia hi. Hih hong patkhiat lai tawh thumanpha tuamtuam lai-in i neih banah
Tedim LST zong khat ah kihel hi.

KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU | 339

Laigelhna Ah Tedim Kam A Zatna Thu

Cope topa Tedim gam a tun ciangin Christian a suak khinsa ahi Pu Pau Suan leh
Pu Thuam Hang tawh kithuah hi. Sihzang kam zong sin a, a sawt lo-in siam pah hi. Zolai
a gelh masakte zong Sihzang kamin gelh hi. Tedim gamah Sihzang kam kithei kim pen
ahih manin Sihzang kam sin dingin ngaihsutna a kipiakna hangin Sihzang kam a bul-
phuh sawm masa ahi hi. Ahi zongin tua thuman lo ahihna Tedim a tun khit kum thum
a sawt hun, 1913 kum ciangin thei khia ahih lam, 1913 kum Mission Report a piakna ah
gen hi. Tua hangin Tedim kam bulphuh in lai sin leuleu hi. Laibu bawl dinga kipat taktak
ciangin, “Bang kampau zang leng tangzaipen ding?” cih lungngai hi. Mipi in Sihzang kam
tel hak a sak lam zong thei khin hi. Tua ciangin Kam Hau, ukpi Hau Cin Khup kiangah,
“Na zat ding uh lai kong bawlsak ding hi. Tua ahih manin bang kampau zang leng hoih
na sapen hiam?” ci-in dong hi. Pu Hau Cin Khup in, “Mipite’ deihpenpen hilo dia?” ci-in
dawngkik hi.

Tua tawh kizui in 1919 kumin Cope topa in Tedim gam leilu lam ukpi siahkai
khempeuh leh upa pawlkhat banah Sihzang kual, Gungal kual, Tonzang kual leh Guite
kual sung pan khua khat panin mi khatta kaikhawm in Tedim khua ah thu kikupna khat
bawlpih hi. Kikupna mun pen tuhun (Tedim vuandok zum) General Administration De-
partment) mai, pangpi kung (Tu-in kiphuk khin) nuai kici hi. Tua kikupna ah Cope topa in
Sihzang kam tawh kigelh, siktawlai tawh kikhen, laidalpi dal 20 bang a pha, “Hat Lian Bu”
(Jack the Giant Killer) kici tangthu khat simkhia hi. Kuamah in a tel loh ciangin Cope topa
in, “Tua ahih leh bang kampau tawh bawl ding i hi hiam?” ci-in dong hi. Tua ciangin thu
kikupna ah a kihelte in a nuai-a bangin ngaihsut pulakna nei uh hi.

Guite Kual Taangmite’ Thusunna

Paihte kam a zang, Tuimui hausa Pu Mang Za Thang in, “Paihte kamin bawl lehang
kuamah in thei lo ding hi. Tedim khuapi a kizang kampau tawh bawl lehang kitel kim pen
ding hi” ci hi. Paihte kam a zang, Haiciin hausa Pu Tual Pum in zong, “Tu-a Tuimui hausa
pa gen maan hi”, ci-in thukim pih pah hi.

Thahdo Kual Taangmite’ Thusunna

Thahdo kam a zang, Hiangzang khua hausa Pu Zam Khaw Thawng in, “Ko Thah-
dote kamin om leh kuamah’n thei lo ding hi. Tedim khuapi a kizang kampau in om leh
hoihpen ding hi” ci hi. Thahdo kam a zang, Hangken hausa Pu Kam Pum in zong, “Tu-a
Hiangzang hausa pa’ gen maan hi” ci hi ci-in thukim pih pah hi.

Zo Kual Taangmite’ Thusunna

Zo kam a zang, Saalzang hausa Pu Zaang Khaw Lian in zong, “Ko Zote’ kampau
kuamah’n tel lo ding hi. Tedim khua a kizang, kampau mah hileh kitel kim pen ding hi” ci-
a, Zo kam a zang Phaitu hausa Pu Khan Thang in, “Salzang hausapa’ gen maan hi” ci-in
thukimpih leuleu hi.

340 | KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU

Taangmi Khempeuh Thukimna

Tu-a bangin hausa lian 6te’ genna leh upa a pai khempeuhte’ thukimpihna a om
ciangin Cope topa in mipite ngaihsutna dong hi. Mipite lungkim ahih manin Cope topa
in Tedim gam sung laigelhna ah zat taang dingin Tedim khuapi a kizang Tedim tualsuak
kampau kipsak hi. Tua kum October kha a kipan Tedim kam tawh “Tedim Thu Kizakna Lai
(The Chin Hill News) suaksak a, biakna laite leh laisin bu a bawl khempeuh zong Tedim
kam vive tawh bawl hi. Joseph H.Cope hong bawlsak lai tawh a kitei masa Tedim LST thu
i kikum ding hi.

Thuciam Thak Neihna Thu

Cope topa Zogam a tun cil lai-in LST letkhiat lamsang kulsa nai lo hi. 1909 kum,
Hakha a tun zawh kha 6 kiim a sawt hunin America-a, a lawmte a laikhakna khat ah, “Zo-
gam ah LST letkhiat kul ngeilo ding hi ci-in ka vek un ka ngaihsun uh hi. Banghang hiam
cihleh LST sim theih hun a tun ciangin tualsuak naupang a tamzaw in Kawl kam zang ta
ding uh ahih man hi” ci hi. Tua hun in Zogam sangte ah Kawl lai kizang ahih manin tua
bangin a ngaihsun ahi hi. Ahi zongin Cope topa in LST letkhiat ding pen ut leh ut loh tun-
gah kinga lo-in sep loh phamawh thu ahih lam a sawt lo-in mukhia hi. Zomite Kawl kam
nuamtak a zat theih ding uh lamet om lo-a, a zang thei sunsunte in zong kumpi zum leh
khua sung van lei van zuakna ah tawmtawm a zat uh leh cih loh ngal inn leh biakinn ah
zang lo uh hi cih mukhia hi. Neutuung-a kizang kampau mah biakna sungah zong zatpi
ahih lam Cope topa in a phawk ciangin a lungsim kikheel in LST letkhiat ding kipan pah
hi.

1915 January kha sunga, a laikhak khat ah “Tualsung mite’ kam tawh LST om leh
bek, Christiante limtak kipantah theizaw dinga, thu-umlo mite’ dinmun zong lamet-
huaizaw ding hi” ci hi. 1914 kumin, LST letkhiat a kipat ciangin nasep hanciam mahmah a,
1914 leh 1915 sungin khual a zin loh hunte ah ni bup in a sep ni tamvei mahmah hi. Khual
a zin ciangin zong sauvei a taamna munte ah ni bup mah sem thei zeel a, sauvei a ta-
am-lohna munte ah nitak lam in sem hamtang veve hi. Tua bangin a hanciamna hangin
1914 kum kipat lamin Tedim kam tawh Matthew LST tei hong zo hi. 1915 kumin Yangon Mis-
sion Press pan a laibu-in kibawlkhia hi. Ama’ zawh hun leh a kibawlkhiat hun, kum khat
bang a kihalna a hang pen Cope topa’ gentelna a om loh hangin laimai khat hang hileh
kilawm hi. Tua laimai Mission Press in nei lo-in America ah a tuam vilvel in vaikhak phot
ahih manin laibu kibawl khiat hun kum khat kisotto hi.

Matthew lungdamna thu bu a zawh ciangin Lungdamna thu bu dangte leh Thu-
ciam Thak laibu dangte khat khit khat letkhia toto hi. A sep kawmkawm in Tedim kam
zong siam semsem ahih manin a letkhiatsate a hunhun in puahpha toto hi. Tua bangin
hun tampi pia in a sep pen 1928 kum ciangin Thuciam Thak a buppi zo siang a, limtak a
etphat khit ciangin 1929 kumin Yangon Press ah puak hi. 1931 kumin laibu a suak zo dingin
a lamet ahi hi. Yangon pan a kikhet khit ciangin khetsate etphatna (Proofreading) bawl
dingin khetsa teng Tedim kipuak phot hi. Yangon leh Tedim kigamlatna hang ahi zongin,

KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU | 341

Cope topa a khualzin hun a tamna hang ahi zongin, khetsate puahphatna vai sehkholh-
na zah sangin ziakaizaw tham hi. Khetsa etphatna nihvei a bawl khit ciangin kipsak uha,
a tawpna ah 1932 kumin Thuciam Thak a laibu in kibawlkhia ta hi. Tua LST bu a phaw (a
bu kawm) tungah hih bangin kigelh hi:

LAISIANGTHO THAK

N.T Chin

LST Thak a cih ciangin LST a thak khat (A New Bible) a gen nuam hilo-in LST khat
sung mah, Thuciam Lui (Old Testament) leh Thuciam Thak (New Testament) ci-in khenpi
nih a omna sungah khenpi nihna Thuciam Thak a gen nuam ahi hi. Tua Tedim kam Thu-
ciam Thak thulu tuanna a sunga laimai ah hih bangin kiciamteh hi:

KAMHAU DIALECT

Translated by J.H.Cope, Rangoon 1932

A.B.Mission Press

LST Thuciam Thak laibu a zawh siang khit ciangin Thuciam Lui letkhiat ding ki-
pan leuleu a, 1932 kumin Piancilna bu zo a, 1933 kumin Paikhiatna bu zo hi. Paikhiatna a
nunung lam, biakbuk kilamzia thute a neensi dong a kiciamteh pen Tedim kam tawh a
letkhiat haksa mahmah hi, ci-in Cope topa in ciamteh hi. Tua laibute nih khutgelh hi-a,
a khualzin kawmkawm in etphatna bawl toto hi. Ahi zongin tuhun in a laibu muh theih in
om lo ahih manin Press kipuak man lo hileh kilawm hi.

Thuciam Lui Neihna Thu

Rev. Dr. Kam Khaw Thang, TBA Secretary sep sung 1961 kum panin British & Foreign
Bible Society makaihna tawh Committee dawl 3 kisuah in LST buppi teikhiat kipan hi. A
dawl 1 na ah Rev. Kam Khaw Thang, A dawl 2 na ah Sia Cin Khaw Gin, J.Gin Za Tuang, Upa
Gen Do leh Pr. Ngul Khaw Pau (SDA), Pr. Daniel Tun Khaw Nang (SDA) leh Pr. Langh Sawm
Mang (SDA); a dawl 3 na ah TBA huam sunga hun bit Pasian nasem sia teng khempeuh
ahi uh hi. A vaipuapi pen TBA ahi hi. A dawl 1 na pa laiteite khialhna a om kha hiam cih a
dawl 2 nate in endik uh hi. Dawl 2 nate kipsaksa teng dawl 3 nate in a thuluanzia a hoih
hiam, ci-in sim pha kik ngekngek uh hi. Late bu tei masa pen uha, tua zawh ciangin Isa-
iah bu, tua a man ciang un, Piancilna bu panin a banban in hong tei toto uh hi.

British & Foreign Bible Society makaih hun sungin zo man uh hileh, London ah
puak ding hi-a, ahi zongin 1970 kum a kipan United Bible Societies (UBS) kici leitung bup
kipawlna in makaih ta ahih manin London ah puak nawnlo-in UBS makaite Rangon ah
hong pai uha, a tei sa teng uh Mikang kam tawh genkiksak uh hi. Tua pen a thu a kipelh-
na a om hiam cih ngaihsutpi pen in a neih uh ahi hi. Tua khit ciangin amau lamlahna
zui-in puahphat ding teng puahpha uh hi. Thuciam Lui bu a teikhiat uh zo pak lo-in hun
saupi hong pai toh ciangin mipite in ngaklah lua a, zawh baih ding ut uh ahih manin a
dawl 1 na pa tawh a sem huan dingin Sia Hau Lian Kham leh Sia Go Za Kham kibehlap

342 | KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU

hi. Sia Hau Lian Kham in Jeremiah leh Jonah bu; Sia Go Za Kham in Obadiah, Daniel leh
Kahla bute tavuan la-in tei uh hi. 1977 kum ciangin Committee in Thuciam Thak bu, tei
man nai lopi-in mipi-in ngaklah lua leuleu uh ahih manin LST bu khetkhiat ding kivai-
hawm hi. Thuciam Thak kihel lo-in Thuciam Lui bu bek khet khuan (Phalna) om lo ahih
ciangin Cope topa’ tei lui sate Thuciam Thak bu tawh thuah in khetkhiat ding kikipsak hi.
Laidal hoih deihna hangin Bible Society of India ah khetsak ding kigeel a, (Proofreading)
a bawlpha lai dingin Rev. Khup Za Go (Lamka ZBA) tavuan kipia hi.

Cope topa’ Thuciam Thak teisa pen khet nunungpen ding hita ahih manin ama’
a bangbang zat dinga kideih kim lai, Rev. Khup Za Go in a hoihzaw dingin puahkikna na
nei-a, min malgawm pawlkhat pen Kawlgam Committee te zat nop dan pawlkhat tawh
a kibang lo om hi. Hih 1977 kum a Bible Society of India pan a kikhen Tedim kam LST (Holy
Bible) a kinei masa pen ahi hi. Cope topa’ tei Thuciam Thak bu etteh lo-in a thak in a
teikhia ding in Rev. Kam Khaw Thang tavuan kipia a, a zawh ciangin Committee teisa
Thuciam Lui bu tawh thuah in 1982 kumin Bible Society of India mah ah kikhensak kik a,
a bu lian deuha kikhen teng kihawmkhia masa in “Pulpit Bible” min kipuasak hi. Tua khit
ciangin a bu ngeina teng kihawmkhia hi. Thuciam Lui leh Thuciam Thak LST buppi kiza-
whna lungdamkoh pawi lianpi khat October 17, 1982 Nipi Ni-in Tedim TBA tual ah kibawl
hi. Hih lungdamkoh pawi ah mi 7000 bang kikhawm in, hun saupi sung kikhopna kinei a,
a pai khempeuh sun an phel khatta kipia hi. A LST pen 1983 kum ciangin a laibu kingah
thei hi. A kikhet cil in bu 10000 a kikhen hi-a, bei pah ahih manin bu 5000 vive 3 vei kikhen
kik hi. Hih in Tedim kam LST bu (Holy Bible) a kinei nihna ahi hi.

Puahpha Laisiangtho

2004 kum ciangin Thuciam Lui ahi-a, Thuciam Thak ahi zongin, puahphat ding
hoih a kisa teng puah kik dingin TBA bek hinawnlo-in ZCLS tawh kop in (Rev.Thuam Thang,
Rev.Go Khen Thang, a pua lam pan Rev. Go Khan Dal) te in puahpha a, Computer zat hun
hita ahih ciangin Computer tawh kisem in UBS in hong khetkhiatsak hi. Hih LST in “Puah-
phat Laisiangtho Bu” kici hi. Kum 100 phawkna LST Rev. Khoi Lam Thang in Bible Society
of Myanmar ah makaipi hong sep sung 2010 kum ciangin “Puahphat LST Bu” bulphuhin
a laidal lah hoih, a bu bawlzia lah etlawm mahmah dingin Korea gamah kikhensak kik a,
a hoih a kibawldeuhte zip tawh kithuah in a laidal zong hoihzaw pah hi. Hih LST pen “Kum
100 phawkna LST bu” kici hi.

Hilhcianna Kithuah Laisiangtho

Hilhcianna LST a pankhia pen Donald C. Stamps ahi hi. America gammi, Naza-
rence pawlpi mi hi-a, Brazil gamah Missionary nasem khat ahi hi. Kha khanlawhna sun-
gah kidiah in Khasiangtho sungah tuiphumna ngah hi. A pawlpite in sang lo ahih manin
a nasepna pan khawl in America gamah ciah kik hi. A upna tawh kituak pawlpi a zon
ciangin “Assemblies of God Church” tawh kizom hi. Brazil gam ah kuankik ding vei mah-
mah ahih manin AG pawlpi zum ah gen a, phalna a ngah ciangin kuankik hi. Brazil gam
hong tun kik ciangin mite lawp thei mahmah uha, Pasian thu kideih thei mahmah ahih

KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU | 343

lam mu hi. Ahi zongin Brazil gam a, Pastorte a tamzaw LST sangkah lo uh hi. Tua manin a
pawlpi mite hoihtakin Pasian thu tawh makai thei lo uh hi. A Pastorte zat LST “Bible Study”
a et ciangin a tamzaw in, “Scolfield Reference Bible” zang uh hi. Hih “Scolfield Reference
Bible” pen Khasiangtho nasepna langpan a kigelh, hilhcianna kithuah LST ahi hi.

Donald C. Stamps in Pastorte zat theih ding Pentecostal upna leh kalsuanzia tawh
kibawl “Hilhcianna kithuah LST” kisam hi cih mu hi. A sawt lo-in, America gam zin a, AG
LST sang khat ah lai a va hilh leh, Sangnaupangte in “Scolfiled Reference Bible” leh “Ryrie
Study Bible” bekbek a tawi uh mu leuleu hi. Hihte nihte pen tuhun Khasiangtho nasepna
sang lo hilhcianate ahi hi. Donald C.Stamps lunghimawh semsem in, AG makaite kian-
gah “Hilhcianna kithuah LST” khat bawl baih ding kisam hi”, ci-in a vagen leh makaite in
na thusim lo hi. Donald C. Stamps in LST hilhna banga kalsuanna neih loh phamawh hi
cih khentat in lai kaihkhop kipan hi. 1980 kum ciangin Thuciam Thak tawh panin hilhci-
anna tom (Study note) leh hilhcianna sau (Article)te gelh kipan hi. 1990 kum ciangin Thu-
ciam Thak zo sianga, Thuciam Lui kipan leuleu hi. A sawt lo-in gilpi cancer natna hong
ngah hi. Zato kah kawm zel mah in hilhcianna tom leh hilhcianna sau kaikhawm in gelh
hi. AG pawlpi zumpi panin hih nasep thupisa ta uha, a seppih ding Committee geelsak
uh hi. Thuciam Lui a kizawh siang madeuh November 7, 1991 ni-in Donald C. Stamps in
leitung nusia ta hi. Ama nungah nasep kizomsuak a, September 1, 1992 kumin Mikang lai
tawh “Full Life Study Bible” kizo siang hi. Hih “Full Life Bible Study” hong kibawl ciangin hoih
kisa mahmah a, Pasian nasemte leh thu-um mite adingin phattuamna piangsak mah-
mah hi.

AG makaipite in zong LST pen leitung pau nam kim tawh a kitei nangin geelna nei
uh hi. Tu dong pau nam 25 in kitei khin a, pau nam 31 in kitei san laitak ahi hi. Kawlgam
ah Tedim pau bek tawh kitei pan hi. 1999 kum sungin Asia Pacific Theological Seminary,
Philippine ah Dean of Students a sem, Dr. Chin Do Kham leh tua laitak a “Life Publication”
a, Director a sem, Gene Svchachterle kimu uh hi. Dr. Chin Do Kham ngetna tungtawnin
laitei ding phalna hong ngah a, Kawlgam hong ciah pah in, laitei ding Committee 5
tawh September 1, 1999 ni-in hong pankhia uh hi. Sep theih bangin nasep hawmin kisem
to pah a, kum bei kuan lam ciangin laitei ding nih kibehlap hi. September, 2000 kum
ciangin laiteisate enpha ding (2nd Committee) mi 8 kiteel hi.

Laitei Committeete:

» Rev.Dr. Chin Do Kham, Ph.D, General Director
» Rev. Dr. Thuam Khan Thang, D.Min, Assistant General Director
» Sia Kham Khen Mang, M.Div, Translator
» Sia Khup Lian Suum, M.Div, Translator
» Sia Than Lian Pau, M.Div, Translator
» Sia Do Sian Pau, M.Div, Translator
» Rev. Suak Za Go, B.R.E

344 | KAWLKAM LEH ZOKAM LAISIANGTHO THU

Translator Endik Committeete:

» Rev. Tuan Suan Dal; Superintendent, Tedim Section
» Rev. Khup Khan Thang; Superintendent, Tonzang Section
» Rev. E. Thang Do; Superintendent, Thuklai Section
» Rev. Khai Khan Suan; Superintendent, DC-4 Council
» Rev. Suak Do Pau; Pastor, Zion AG Church, Tamu
» Rev. Lam Suan Thang; Pastor, AG Church, Phunom
» Rev. On Khan Suan; Pastor, AG Church, Phaiza
» Rev. Go Za Nang; Pastor, Agape AG Church, Kalaymyo

Lai teikhiat nading sum a kisamte Dr.Chin Do Kham mah in hanciam in zonga, AG
pawlpi khat in huh hi. A kitangsapna thu leh pawlpi hong huhte thapia dingin Dr. Kham a
vahawh leh pawlpi mite’n thangah in hong vei lua uh ahih manin “Ngimna” zahnih hong
pia hi” ci-in Dr. Chin Do Kham in pulaak hi. Kilungdam mahmah in, Topa tungah lungdam
kiko hi. Hih LST teina nasepna adingin America AG pawlpi mite in nai 1000 sung thu hong
ngetsak pah uh hi. Lawp takin nasep hawmna bangin kisem ciat a, endikte in kum 1 in 4
vei kituah in enpha in puahpha uh hi.

2005 kum ciangin laitei a tamzaw, a huampi kizo ta hi. Rev. Suak Za Go in Edito-
rial, co-ordinator tavuan tawh “Life Publicationte tawh kizom in sem hi. A kisam laite tei
kawm, puah kawm in hanciam in hong sem to a, 2007 kum ciangin kizo siangin laikhetna
ding mun kipuak hi. December kha sung ngah dingin lamet hinapi, laidal hoihte kisapna
hangin hong zekai-a, April, 2008 kum ciangin cidam in Kawl gam hong tung hi. May 3,
2008 kum ciangin Kawlpi (Agape AG Church) ah apna pawi kibawl hi. May 6, 2008 ni-in
Yangon (Park Rojal Hotel) ah apna pawi kibawl kik a, Kawl gam ah kihawmkhia hi.

·····0·····





ETKAAK LAIBUTE

Zokam Laibute

Cin Do Piang Khristian Thu-up A Huampi
(Rangon: Shwe Minglar Pringting House), 2019.

Do Suan Mung Puak Kawikawi Theih Lai Siangtho Sang

(Yangon: Hebron Printing Press), 2011.



__________ Tapidaw Pawlpi leh A Upna Taangthu

(Yangon: Hebron Printing Press), 2000.

__________ Laisiangtho Thu Haksa Hilhcianna, 2020.

Khen Suan Mang Cope Topa’ Tangthu: Biography of Rev. Dr. Joseph

Hebert Cope, 2010.

Kham Khen Pau Mangmuhna Hilhcianna, 2018.

Lian Muan Kim Tongluan Zaitha (Yangon:Grace Press), 2016.

Mang Cin Pau A Nungta Saptuam

(Yangon:Gospel Focus Publications), 2015.

Nang Lian Kap The First Zomi Systematic Theology
(Tedim: Timothy Bible School & Seminary, 2014.

Nang Sawm Piang ZABATSS Series 3, “Laisiangtho Hilhcianna leh

a Khiatna Genna” (Rangon: Kyitmyindaing, 2010)

Ngo Zam Kam Kham Kong Zing Lampi Ah, 2013.

Pau Khan En Kum Zalom 21st Christian Laisiangtho Thuthuk Pilna, 2009.

Suan Khan Mung Zogam Christian Tangthu –
Cope kum 100 cin phawkna, 2010.

Thuam Go Am Laisiangtho Hong piankhiatna
(Kalaymyo: Hosana Conputer Enterprise), 2015.

Zam Khat Kham Laisiangtho Thu Haksa Hilhcianna, 2003.

___________ https://zamkhatkham.wordpress.com/2012/10/11l
Laisiangtho-thu laigilte-major-bible-themes/
dated on: March 2017.

William Menzies The Bible Doctrines (Pentecostal Persepective)
& Stanley Horton “Zokam tawh kilet,” 2019

Mikang Laibute

Brant Pitre The Origin of the Bible: Human Invention or Divine

Intervention/www.Brantpitre.com., 2010.

Bruce M. Metzger The Text of the New Testament: Its Transmission,

Corruption, and Restoration

(Oxford: Oxford University Press), 2005.

Charles C. Ryrie Basic Theology (Chicago Moody Press), 1999.

C.P. Halihan The Protestant Reformation: Returning to the Word of God
(London: Trinitarian Bible Society), 2017.

D.A.Carson Introduction To the New Testament (Apollos: Inter-Varsity )

Edgar Hennecke New Testament Apocrypha

(Philadelphia: Westminster), 1963.

F.F. Bruce The Canon of the Scripture

(Illinois: InterVarsity Press), 1988.

Gerhard Pfandi Interpreting Scripture: Bible Questions & Answers
(Silver Spring: Biblical Research Institute), 2010.

Geoffrey Hans 70 Great Christians: The Story of Christian Church,

(Hyderabad:--------), 1992.

Greory Eiselein Studying the Bible:
The Tankah and Early Christian Writings, 2019.

George W. Reid Understanding Scripture
(Hagerstown: R & H Publishing Association), 2006.

___________ Handbook of Seventh - day Adventist Theology

(USA: Review and Herald Publishing Association), 2000.

_____________ Seventh-day Adventist Believe: An Exposition of the

Fundamental Beliefs of the Seventh-day Adventist Church,

ed. Ministerial Association General Conference of

Seventh-day Adventist

(Boise: Pacific Press Publishing Association), 2005.

Herbert Wolf Introduction To the Old Testament Pentateuch

(Chicago: Moody Press), 1988.

Henry H. Halley Halley’s Bible Handbook
(Grand Rapids: Zondervan Publishing House), 2014.

Hans Schwarz The Christian Church: Biblical Origin, Historica
Transformation and Potential for the Future
(Minneapolis: Augsburg publishing House), 1982.

H.M.S. Richard Stars and Bible: Astronomy Reveals God, 1952.

Jeffrey Khoo Fundamentals of the Christian Faith
(Singapore: Far East Bible College), 2005.

Lars P. Qualben A History of the Christians Church
(New York: Thomas Nelson and Sons, 1969.

__________ Seven stars of the Protestant Reformation, 2017

John A. Battle The Canon of the Scripture/www.wrs.edu, 2018.

John Drane Introducing the New Testament
(New York: Harper &Row, Publishers), 1986.s

John H. Hayes Introduction to the Bible
(Philadelphia: The Westminster Press), 1952.

John T. Willis The World and Literature of the Old Testament
(Missouri: College Press Publishing Company), 1979.

Josh McDowell The New Evidence That Demands A Verdict
(Nashville: Thomas Nelson Publishers), 1994.

Maksym Podhaski Biblical Canon: Formation and Variants in Different

Christians, 2017.



__________ Canons and Their Development by Saint Mary’s Press,

(Document TX001001), 2010.

M.A.E. Smith Holman Book of Biblical Charts, Maps,

and Reconstructions, 1993.

M. A. Covington Notes on the Original Greek Text of the New

Testament, September 28, 2003.

Mike Vlach How We Got Our Bible, 1999.

Neil Lightfoot Outlined From How We Got Our Bible

Paul D. Wegner The Journey from the Texts to Translations: Original and

Development of the Bible, 2004.

Paul Enns The Moody Handbook of Theology

(Chicago: Moody Press), 1989.

Peleg Reshef Guide to the Texts, 2000.

Richard C. Leonard The Origin of Canonicity in the Old Testament, 1972.

Rick Duggin How We Got the Bible, 1998.

Ralph Earle How We Got Our Bible
(Missouri: Beacon Hill Press), 1971.

Rick Griffith New Testament Background, 2005.

__________ The Theology Note Book:
Bibliology and Hermeneutics, 2005.

__________ How We Got Our Bible: Sunday Night Seminar

(Tulsa Christian Fellowship) February, 2017.

Robert John The Apocrypha, 1999.

Shaji Daniel Bible Quiz: A Treasury of Bible Knowledge

(Andhra Pradesh: Authentic Media, Om Book Foundation),

2010.

Samuel Davidson The Canon of the Bible: Its Formation,

History and Fluctuation

(New York: Peker Eckler Publishing Co.,), 1877.

Stanko Jambrek The Bible in Time of Reformation, 2010.

Tim Dowley The History of Christianity, 2013.

W. Grudem. at.al Understanding the Picture of the Bible, 2012.

W. Hartono Canon of the Old Testament, November 28, 2006.

W. E. Wenstrom Canonicity, 2014.

Willine Hall The Bible Almanac
(Nashville: Thomas Nelson Publishers), 1980.

Will Tomory The Holy Bible In Its Original Order:

A New English Translations

(California: York Publishing Company), 2011.

__________ From the Stephenus Text of 1550

(California: York Publishing Company), 2006.


Click to View FlipBook Version