ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ

Σαρακατσάνικο τραγούδι και διακρίθηκε για την ξεχωριστή
φωνή του και την υπέροχη ερμηνεία τους.
Αγαπητός σε όλους τους Σαρακατσαναίους τους
διασκέδαζε σε γάμους ,γλέντια ,βαφτίσια με τα υπέροχα
τραγούδια.
΄΄Φίλοι μ΄’καλοσωρίσατε’’
‘’Θα σε ρωτήσω ξάδερφε΄΄
΄΄Παναθεμά σας γηρατειά’’
‘’Τα Καστανιώτικα τα βνά’’
Από το 1973 στηρίζει με την συμμετοχή του ανελλιπώς όλες
τις εκδηλώσεις των Συλλόγων και όλα τα ανταμώματα της
Ομοσπονδίας συμβάλλοντας με τον δικό του τρόπο στην
διατήρηση της Σαρακατσάνικης παράδοσης.
Θα μπορούσε να γράφει κανείς σελίδες ολόκληρες για τον
Κώστα Νάκα τόσο για την ζωή του όσο και για την προσφορά
του στη Σαρακατσάνικη παράδοση και το Σαρακατσάνικο
τραγούδι .
20 Γενάρη του 2014.
Ο Κώστας Νάκας έφυγε από κοντά μας ,ποτέ όμως από το
μυαλό μας ποτέ όμως από τα γλέντια μας, η φωνή του και
τα τραγούδια του πάντα θα μας συντροφεύουν.
‘’Να πέθαινα και νάβρεχε να αργήσουν να με θάψουν για να
ξυπνήσω και να δω πια μάτια θα με κλάψουν να ιδώ και
όλους τους φίλους μου’’
Δυσαναπλήρωτο κενό για το Σαρακατσάνικο τραγούδι ο
χαμός του ΚΩΣΤΑ ΝΑΚΑ.
Άφησε πίσω μεγάλη παρακαταθήκη.
Μερικές από τις συλλογές του.
‘’Σαρακατσάνικα Βοσκοτόπια και Τραγούδια’’

51

‘’Ετσι γλεντούν οι Σαρακατσαναίοι’’
‘’Εσύ χρυσέ μου Σταυραιτέ’’
‘’Ο Βασιλιάς της Βουλγαριάς’’ κ.α.
ΑΘΑΝΑΤΟΣ
Νίκος Λαδιάς
Θα ήθελα σε συνέχεια των αφιερωμάτων μου σε
Σαρακατσάνους τραγουδιστές να αναρτήσω ένα μικρο
βιογραφικό ενός Σαρακατσάνου τραγουδιστή που τιμά το
σνάφι μας με τα έργα του.Ο Νίκος Λαδιάς γεννήθηκε στα
Ιωάννινα από Σαρακατσάνους γονείς. Η αγάπη και το μεράκι
του για το Σαρακατσάνικο τραγούδι γεννήθηκε πολύ νωρίς,
από τα παιδικά του χρόνια. Ως μέλος της Αδελφότητας
Σαρακατσαναίων Ηπείρου και ως μουσικός συμμετέχει σε
εκδηλώσεις σε όλη την Ελλάδα.
Έχει δημιουργήσει πολλά έργα με την χαρακτηριστική και
άνετη Σαρακατσάνικη φωνή του.
Μεγάλη του επιθυμία είναι η διάδοση της Σαρακατσάνικης
παράδοσης και των τραγουδιών, αυτούσια, όπως τα
άφησαν οι πρόγονοί μας.
Είναι παντρεμένος με την Βασιλική Κίτσιου, φιλόλογο, με
την οποία έχουν αποκτήσει δύο παιδιά.
Στις Ιστορικές Πηγές Ορεινής Άρτας τραγούδησε
Σαρακατσάνικα Τραγούδια για την Ευρωπαϊκή Γιορτή
Μουσικής, σε ειδικό αφιέρωμα
Εδώ ακούμε απ τον Νίκο το τραγούδι
Βάλε κρασί στο μαστραπά
Παρουσίαση Ιωάννας Τσαούση
Μια μικρή Σαρακατσανοπούλα απ την βόρεια Ελλάδα που
άφηνει άφωνους με την φωνή της τους Σαρακατσάνους στο

52

Πανελλήνιο η Ιωάννα Τσαούση γεννήθηκε σε ένα χωριό, που
το έχει φαίνεται το νερό του να βγάζει μεγάλους
τραγουδιστές και χορευτές όπως ο Σταύρος Μπόνιας (οι
Μπονιαίοι τόχουν στο χορό και στο τραγούδι έλεγε ο
πατέρας μου) . Οι γονείς της Ιωάννας Σαρακατσάνοι και οι
δυό, ο Δημήτριος Τσαούσης (απ τους καλούς τραγουδιστές
και αυτός. Άκουγα όταν ήμουν σε μικρότερη ηλικία ότι
εντυπωσίαζε όταν τραγουδούσε) και η Κωνσταντινιά
Παππά.
Την Ιωάννα την γνώρισα πριν αρκετά χρόνια (τότε είχε

αρχίσει να τραγουδά) σε ένα γλέντι με
τον Σταύρο Μπόνια και τον Βασίλη
Σερμπέζη στις γιορτές παλιάς πόλης
στην Ξάνθη. Με είχε εντυπωσιάσει η
φωνή της απ το πρώτο τραγούδι.
Φωνή γλυκιά με μια σεμνότητα και
ένα λάρωμα κατά πως πρέπει σε
γυναίκα τραγουδίστρια . Χωρίς
τσιρίδες και φασαρία αλλά με μια
πραότητα που σε ταξιδεύει στα
τραγούδια της ταύλας και ένα ρυθμό
και μελωδία στα χορευτικά μας
τραγούδια που σε κάνουν να μην
πατάς στο έδαφος καθώς χορεύεις.
Θεωρώ ότι είναι από τους νέους, τους πολλά
υποσχόμενους, για το μέλλον των παραδοσιακών μας
τραγουδιών. Είχα την τύχη να της χαρίσω το πρώτο μου
βιβλίο όταν ήρθε από την Καβάλα για αυτό το λόγο από εκει
και η φωτογραφία

53

Ακούραστη και ευγενική πάντα και αν και η δουλειά της
είναι τόσο κοπιαστική στο 424 όπου εργάζεται που δεν θα
αρνηθεί καμιά συμμετοχή όπου και να της ζητηθεί.
Τελευταία με εντυπωσίασε η εμφάνιση της με το τραγούδι
"Χρόνια χελιδόνια" στη συναυλία με τη ΣΥΜΦΩΝΙΚΗ
ΟΡΧΗΣΤΡΑ ΕΛΛΑΔΟΣ
Να είσαι καλά Ιωάννα να μας χαρίζεις χαρά. Περιμένουμε
πολλά από σένα, Ευχομαι σύντομα να δούμε μια ψηφιακή
δουλειά σου.
Θα ήθελα σε αυτό το μικρό αφιέρωμα να ακούσουμε το
τραγούδι ΒΙΡΓΙΝΑΔΑ
που τραγουδάει η Ιωάννα.
https://youtu.be/f6v6Yf7yxag
Φέτος το καλοκαίρι μωρ Βιργινάδα μου, φέτος το καλοκαίρι,
το κακοπέρασα.
Φέτος το καλοκαίρι το κακοπέρασα, δεν είδα την αγάπη, δεν
την κουβέντιασα.
Γεμίσαν τα σοκάκια μωρ Βιργιναδα μου,
γεμισαν τα σοκάκια κορίτσια και παιδιά.
Γεμίσαν τα σοκάκια κορίτσια και παιδιά
και εσύ μωρ Βιργινάδα κοιμάσαι μοναχιά
Έβγα στο παραθύρι μωρ Βιργινάδα μου,
έβγα στο παραθύρι ρίξε μου μια ματιά
εβγα στο παραθύρι ρίξε μου μια ματιά
και εγώ θα καταλάβω πως είσαι μοναχιά.
Και θάρθω να σε κλέψω, μωρ Βιργινάδα μου
και θάρθω να σε κλέψω να πάμε μακριά.
Και θάρθω να σε κλέψω να πάμε μακριά
και να στεφανωθούμε ψηλά στον Αι Λιά

54

Η λέξη βεργινάδα η βιργινάδα προέρχεται από τα λατινικά
και σημαίνει νεαρή φοράδα που δεν έχει έρθει σε επαφή ,
φοραδίτσα, κατ' επέκτασιν η νεαρή, η ωραία, η
βεργολυγερή.
σοκάκι < τουρκική sokak < αραβική ‫( زقاق‬zuqāq)
σοκάκι : στενό δρομάκι ανάμεσα σε κτίσματα
Βεργινάδα ή Βιργινάδα , Χορός στο Πωγώνι της Ηπείρου
Πηγή : Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Χορού , Ευρετήριο :
E-9B896
-[Στούπης 1962, 277] Βήσσανη Πωγωνίου: Από τους
συνηθισμένους χορούς στο Πωγώνι είναι και η Βεργινάδα. Η
λέξη βεργινάδα προέρχεται από τα λατινικά και σημαίνει
νεαρά φορβάς ανόχευτη, κατ' επέκτασιν η νεαρά, ωραία,
βεργολυγερή. Είδος αδόμενου χορού "Ολοι διάλεγαν
σπαθιά και κόρδες, μα 'γώ διάλεγα την κάλια κόρη, τη
βεργόλιγνη, τη μαυρομάτα", γαμήλιον άσμα.-[Στράτου
1970;, αδημ.] Δωδώνη και Δολιανά Ηπείρου:
Ανακαλύφθηκε, κινηματογραφήθηκε και χορεύεται στο
θέατρό μας ο χορός Βιργινάδα.
-[Οικονομίδης 1967, 218] Πωγώνι: Ο κάθε πρώτος
παραγγέλνει ένα χορό της αρεσάς του. Θ' αρχινήση π.χ.
πρώτα από Κώσταντα, Μαργιώλα ή Βεργινάδα κτλ. (το κάθε
ένα απ' αυτά διαφέρει από το άλλο στους βηματισμούς και
στο σκοπό) και μετά χορεύει ό,τι χορό θέλει, Τσακιστό, Στα
Δύο, και κλείνει συνήθως με χορό Στα Τρία.
-[Υφαντής 1972, 279] Πωγώνι: Λόγια του ιδιόρρυθμου
χορού Βεργινάδα "Δέντρον είχα στην αυλή μου, για
παρηγοριά δική μου...".

55

-[Δήμας 1980;, 66] Ηπειρος: Κατάγεται από το Ζαγόρι,
χορεύεται σ' όλη σχεδόν την Ηπειρο και κυρίως στο χωριό
Συρράκο των Ιωαννίνων, από άνδρες και γυναίκες, με τα ίδια
ακριβώς βήματα που χορεύεται και η "Βασίλω Αρχόντισσα".
Περιγραφή βημάτων και σχήμα πελμάτων.
-[Ρούμπας 1992, αδημ.] Ηπειρος: Η Βεργινάδα είναι
χαρακτηριστικός ζαγορίσιος σκοπός σε 5/8. Στο Ανατολικό
Ζαγόρι χορεύεται με την μορφή του Ξεχωριστού χορού, ενώ
στα χωριά της περιοχής Συράκου και Καλαρυτών με τα
βήματα του χορού Γιάννη-Κώστα. Στην Δυτική Ηπειρο
συναντάται πολύ συχνά με την μορφή του Ζαγορίσιου
χορού.
Η Βιργινάδα όπως προκύπτει, πρόκειται για τραγούδι και
χορό στην Ήπειρο με διαφορετικούς βέβαια στοίχους:
Βεργινάδα
Δέντρο ν εί χάι χάι μωρ’ Βιργινάδα
δέντρο ν εί μωρέ, είχα στην αυλή μου
δέντρο ν εί μωρέ, είχα στην αυλή μου
για παρη παρηγοριά δική μου.
……………………..
κτλπ
(Το Ηπειρότικο αυτό τραγούδι το άκουσα σε ηχογράφηση σε
τραγούδια του 1957)
Προφανώς εδώ πρόκειται για ένα νεώτερο τραγούδι της
αγάπης που ο τραγουδιστής (εγώ το άκουσα από τον Σταύρο
Μπόνια σε ηχογράφηση του 1982 στο δίσκο "καλημερίζω
δυό καρδιές", το τραγουδά σε μια εκτέλεση και ο Νάκας
1990, ο Γιαννακός , η Ιωάννα Τσαούση πιθανά και άλλοι )
χρησιμοποιεί το όνομα Βιργινάδα που είναι ένα όνομα από

56

τα πολλά που οι Σαρακατσάνοι αποδίδουν στην όμορφη νέα
γυναίκα..
Παραθέτω από το βιβλίο μου "έτσι το λέμε εμείς οι
Σαρακατσάνοι" κυρίως επίθετα που αφορούν την γυναίκα
γυναίκα = γναίκα
γυναίκα που είναι συνέχεια στα σοκάκια = σουκακιάρα =
γυρίζει συνέχεια
γυναίκα (χαρακτηρισμός) = πιγνιδιάρα = γυναίκα που της
αρέσουν τα ερωτικά παιχνίδια
γυναίκα (χαρακτηρισμός) = τσουράπα = άσχημη, με κακούς
τρόπους γυναίκα.
γυναίκα (χαρακτηρισμός) = ρουσάτη = γυναίκα με
ξανθοκόκκινα μαλλιά αλλά και περήφανη
γυναίκα ανύπαντρη που έγινε γνωστό πως δεν είναι
παρθένα = σφουριασμένη
γυναίκα κακιά κα μοχθηρή = σκύλα
γυναίκα με λεπτά και καμαρωτά φρύδια = καγκιλουφρύδα
γυναίκα με πλατιά μύτη πατημένη = ζιαπουμύτα
γυναίκα με σπινθηροβόλα και παιχνιδιάρικα μάτια =
μπιρμπιλουμάτα
γυναίκα μέτρια στο ύψος = δίκια = αυτή που έχει ύψος
κανονικό
γυναίκα όμορφη = γυαλιένια = αστράφτει σαν γυαλί και
είναι λεπτεπίλεπτη
γυναίκα όμορφη και παχουλή = μπιρμπίλου
γυναίκα όμορφη σαν τριαντάφυλλο = τριανταφυλλιένια =
ροδοκόκκινη
γυναίκα πονηρή = φουράδα, σνόρα

57

γυναίκα που βόσκει κοπάδι = τζιουμπάν’σσα,
τσομπανοπούλα
γυναίκα που έχει ξεπεράσει τους ηθικούς φραγμούς =
σαλταμπήδα
γυναίκα του αδερφού μου = νύφη = έτσι αποκαλείτε η
καινούργια γυναίκα που παντρεύτηκε, για μεγάλο διάστημα
γυναίκα του βαλμά = βαλμούσα = γυναίκα που είναι άξια να
φυλάει μόνον τα άλογα, ανάξια γυναίκα
γυναίκα του ιδιοκτήτη χανιού = χατζίνα
γυναίκα του τσέλιγκα = τσιλιγκίνα
γυναικεία = γνυκίσια = ο τρόπος που καβαλικεύει η γυναίκα
γυναικεία φορεσιά (μέρος) = σαλιάρα = μπροστινό κομμάτι
της γυναικείας φορεσιάς από λεπτό καλό ύφασμα με πιέτες
και δαντέλες) που το βάζουμε γύρω από το λαιμό
γυναικεία φορεσιά (μέρος) = φούστα = βασικό κομμάτι απ’
τη γυναικεία φορεσιά που πιάνεται στη μέση και είναι
μακρύ ως τη γάμπα.
γυναικεία φορεσιά (τμήμα) = φρούτα = μανίκια από το το
πουκάμισο της γυναικείας στολής.
γυναικείο εσώρουχο = συντρόφι
γυναικείος = γ’νικίσιους
γυναικολόγος = μάμους
και
όμορφη κοπέλα = βιργινάδα
ομορφιά = εμουρφιά, εμουρφάδα, ουμουρφάδα
όμορφο . = έμουρφου , όμουρφου
όμορφος = έμουρφους
όμορφος πολύ = παράμουρφους
Το συγκεκριμένο τραγούδι

58

Από τον στοίχο που χρησιμοποιεί : σοκάκια , έβγα στο
παραθύρι ..είναι βέβαιο ότι είναι πρόσφατο τραγούδι στους
Σαρακατσάνους.
Τραγούδι της αγάπης, που η έλλειψη της δεν γεμίζει με
τίποτα αν δεν έχεις την Βιργινάδα σου. Όσο και αν τα
σοκάκια γεμίζουν με κορίτσια και παιδιά (αγόρια κατά τους
Σαρακατσάνους) εσύ θα κακοπερνάς θα αισθάνεσαι το κενό
της. Πάντα θα αποζητάς την δική σου Βιργινάδα να βγει στο
παραθύρι. Με ένα νεύμα να σου δείξει ότι σε θέλει και είναι
μοναχή για να την κλέψεις και να την στεφανωθείς. Καθώς
ο τρόπος αυτός ακολουθούνταν από τους νέους όταν δεν
συμφωνούσαν οι γονείς για γάμο μεταξύ τους, για πολλούς
και ποικίλους λόγους. Πάντα ο γάμος γινόταν μόνο με τον
παπά και κάποιον πολύ έμπιστο φίλο του γαμπρού σε
απομακρυσμένο ξωκλήσι (για αυτό συνήθως ήταν ο Αι Λιάς)
και μετά πήγαινε το μήνυμα στους γονείς ότι το ζευγάρι
ενώθηκε σε γάμο. Ήταν η μόνη διέξοδος να έχεις την
Βιργινάδα σου η και σε πολλές περιπτώσεις να
αποκαταστήσεις την κόρη που αγαπάς και ο δεσμός αυτός
την έχει εκθέσει στον κόσμο αλλα δεν συμφωνούν οι δικοί
σου, είτε οι δικοί της.

Αφιέρωμα στον Απόστολο Τυμπαλέξη
Ο Απόστολης Τιμπαλέξης Γεννήθηκε το 1999 στον Αλμυρό
Μαγνησίας. Από μικρός δεν τον άφησαν αδιάφορο τα
ακούσματα στην οικογένεια. Το τραγούδι και ο χορός
βλέπετε ακολουθούν γραμμένα στο DNA κάθε
Σαρακατσάνου και όταν έχεις το τάλαντο, όπως ο
Απόστολος, μπορείς αυτό να το μεταδώσεις και στους

59

άλλους, όσο και να είναι ακόμα άγουρη η ηλικία. Έτσι
παρακινώντας τον οι φίλοι του σε ένα γλέντι στον Αλμυρό
πρωτοτραγούδησε το 2014 σε ηλικία μόνο 15 χρονών.
Την περίοδο της σκληρής σκλαβιάς και της καταπίεσης των
Ελλήνων από τους Τούρκους. πολλοί ήταν αυτοί που
διάλεγαν τον δρόμο της φυγής, σε ορεινές περιοχές. Οι
φυγάδες αυτοί οι οποίοι έγιναν οι μετέπειτα κλέφτες των
δημοτικών μας τραγουδιών, γνώριζαν ότι οι συνθήκες
διαβίωσης ήταν πολύ δύσκολες. Για να επιβιώσουν
χρειαζόταν σκληρός αγώνας, που είχε σαν συνέπεια τόσο
την ανάπτυξη σωματικών και πνευματικών ικανοτήτων όσο
και τη δημιουργία διαφορετικής ψυχοσύνθεσης και
νοοτροπίας.Οι σωματικές αυτές δεξιότητες περιγράφονται
έξοχα, στο τραγούδι που τραγουδά και αποδίδει με υπέροχη
φωνή, ο Αποστόλης Τιμπαλέξης, σε ένα κλέφτικο τραγούδι.
Ανέβα Μήτρο μ στο βουνό κατάκορφα και κάτσε
πάρε το μάτι Μήτρο μ του αετού
πάρε το μάτι του αετού και τα αλαφιού τα πόδια
και την αγρύπνια του λαγού
και την αγρύπνια του λαγου και φύλα καραούλι
Αρβανιτάδες Μήτρο μ πλάκωσαν.
Πλάκωσε στο βάλτο καταχνιά πολύ
αυτοί δεν είναι κλέφτες μον ειν αρματολοί.
Περιγράφει ο Ν .Καζαντζάκης στην Ασκητική του: «Η κραυγή
που γροικάς δεν είναι δική σου. Δεν μιλάς εσύ. Μιλούν
αρίφνητοι (αμέτρητοι) πρόγονοι με το στόμα σου. Δεν
πεθυμάς εσύ. .Πεθυμούν αρίφνητες γενιές απόγονοι με την
καρδιά σου. Οι νεκροί σου δεν κείτουντε στο χώμα. Γενήκαν

60

πουλιά, δέντρα, αέρας. Κάθεσαι στον ίσκιο τους, θρέφεσαι
με τη σάρκα
Η παράδοση είναι ένας διαρκής κύκλος ανάμεσα σε καθετί
που γεννιέται και παλαιώνει χωρίς να πεθάνει, για να
προκύψει ξανά μία μορφή ζωής. Μία αέναη πορεία από το
παρελθόν προς το παρόν κι αντίστροφα. Οτιδήποτε
δημιουργεί ένας λαός, παραδίδεται από γενιά σε γενιά και
αποτελεί την ιστορική πορεία του λαού και τη φυσική του
συνέχεια ως ένα αδιάσπαστο σύνολο. Είναι η παράδοσή
του, της οποίας η προστασία κι η ανάδειξη έχει καθοριστική
σπουδαιότητα κι αποτελεί ατομική υποχρέωση και
συλλογική ευθύνη.
Οι νέοι μας αποτελούν τμήμα αυτής της παράδοσης, καθώς
είναι η φυσική συνέχεια (εξέλιξη) από το παρελθόν προς το
μέλλον.
Λαϊκή παράδοση είναι η παράδοση που περιλαμβάνει το
σύνολο των έργων ή των δραστηριοτήτων που εκφράζουν
τον λαό και χαρακτηρίζεται από ανωνυμία, τυποποίηση,
συλλογικότητα κ.ά.
Παραδόσεις είναι τα ήθη και τα έθιμα, οι καθιερωμένες
αρχές και συνήθειες, ηθικές αντιλήψεις κ.λπ., που
μεταβιβάζονται από γενιά σε γενιά.
Σε όλα αυτά έχουμε χρέος κάθε γενιά να βάλουμε την δική
μας σφραγίδα να κάνουμε το καλύτερο που πρέπει να την
αναδείξουμε και να την παραδώσουμε αλώβητη στους
επόμενους. Όχι με έπαρση και αλαζονεία. Η προγονοπληξία
είναι μια ακραία συμπεριφορά απέναντι στην παράδοση.
Δεν λέμε είμαστε κάτι το διαφορετικό είμαστε απ τα
αρχαιότερα κομμάτια του Ελληνισμού και έχουμε

61

κουλτούρα και ιστορία αιώνων στην πλάτη μας αυτή
θέλουμε να δείξουμε ώστε να την γνωρίζουν όλοι.
Είναι παρήγορο που νέα παιδιά όπως ο Απόστολος
Τιμπαλέξης αποφάσισαν να στρατευτούν σε αυτή την ιδέα.
Όχι στους εύκολους εντυπωσιασμούς αλλα στην ποιότητα
και την ουσία . Στην πραγματική ιστορία και κουλτούρα των
Σαρακατσάνων
Αρκετοί νέοι τραγουδιστές, επέλεξαν τον εύκολο δρόμο του
τραγουδιού που κάνει τον ακροατή να χορέψει…
προσπαθώντας να διαφοροποιηθούν , να καταπλήξουν και
να κάνουν τον ακροατή απλά να ξεσηκωθεί για εκτόνωση
Ο Αποστόλης δισκογραφική δουλειά δεν έχει κάνει ακόμη
αλλά παράλληλα με τις σπουδές του (είναι στο 3ο έτος στο
παιδαγωγικό δημοτικής εκπαίδευσης στον Βόλο)
τραγουδάει σε γλέντια και εκδηλώσεις των Σαρακατσάνων.
Η φωνή του όμορφη, μελωδική, με χρώματα. Σήμερα κάποια
δείγματα της δουλειάς του τα είδα ανεβασμένα και είπα να
κάνω αυτό το σύντομο αφιέρωμα, σε έναν "μικρό", αλλά
μεγάλο καλλιτέχνη, για μένα.
Είπε κάποτε ένας τραγουδιστής ότι: …."αυτά τα "μελίσματα"
στο τραγούδι" …και έψαξα (καθ ότι άσχετος με αυτά) να δώ
τι σημαίνει ο όρος. Βρήκα λοιπόν " μελίζω = ηχώ μελωδικά"
και (μέλισμα = τραγούδι)…(μελωδός, μελωδία κ. α.).
Πιστέψτε με αυτό το βρήκα στην φωνή του Απόστολου
ακούγοντας τον να τραγουδάει.. Ελπίζω απ τον σεμνό
χαρακτήρα και την διάθεση που βλέπω και έχει, να
συνεχίσει έτσι, στοχεύοντας ψηλά και ακλουθώντας τον
δύσκολο δρόμο, των λίγων και αρίστων, όχι των πολλών,
που απλά θέλουν μια πρόσκαιρη δημοσιότητα, ώστε να

62

διασώσουμε ότι μπορούμε, από την μεγάλη παράδοση μας
στον κόσμο.

Αφιέρωμα στον Χρήστο Κουτσογιάννη
Είπε κάποτε ο Ηρόδοτος «Έλληνες αεί παίδές εστε, γέρων
δε Έλλην ουκ έστιν».
Ο Χρήστος Κουτσογιάννης με την πορεία του μας έκανε να
καταλάβουμε πως είναι να είσαι αιώνιος έφηβος και τι θα
πει να μεταφέρεις μέσα σου την παράδοση.
Και όπως είπε άλλος ένας μεγάλος Έλληνας ο Καζαντζάκης «
Το πρώτο σου χρέος, εχτελώντας τη θητεία σου στη ράτσα,
είναι να νιώσεις μέσα σου όλους τους προγόνους. Το
δεύτερο, να φωτίσεις την ορμή τους και να συνεχίσεις το
έργο τους. Το τρίτο σου χρέος, να παραδώσεις στο γιο τη
μεγάλη εντολή να σε ξεπεράσει.
Ο Χρήστος Κουτσογιάννης αυτό το χρέος το ξεπλήρωσε και
με το παραπάνω.
Ποσες φορές και σε πόσους ανθρώπους δεν εδωσε την
ορμίνια του και τις γνώσεις του για θέματα που αφορούσαν
την παράδοση των σαρακατσάνων.
Μία από αυτές τις προσπάθειες ήταν και αυτή του Κώστα
Λειβαδίτη και του Σπύρου Κούτρα όπου κατέγραψαν μερικά
από τα διαμάντια των τραγουδιών του .
Εδώ ένα τραγούδι για τον κλεφταρματολό Σταματάκο και
τον σύντροφο του οπου τον συνέλαβαν ζωντανό όπως
φαίνεται ενώ αποκοιμήθηκε ο σύντροφος και μπιστικός του
Μόσχος που έπρεπε να τον φυλάει στο λημέρι του

63

"Σταματάκος". Ένα σπάνιο τραγούδι από την υπέροχη φωνή
του μπαρμπα-Χρήστου! Αυθεντικός Σαρακατσάνικος
ν'χός!!!!!!
Πως σούρθε πως σου γίνηκε καημένε Σταματάκου
που σ είχαν πιάσει λέει Στάμου μ ζωντανόν
που σ είχαν πιάσει ζωντανόν στο έρημο λημέρι
το Μόσχο Στάμο μου τι τον ήθελες
Το Μόσχο τι τον ήθελες τον έσερνεις κοντά σου
μωρέ τον είχα ο δόλιος παιδιά μου σύντροφο
τον είχα ο δόλιος σύντροφο τον είχα μπιστεμένο
και αυτός από λέει Στάμο μ αποκοιμήθηκε
https://youtu.be/8S7nZ5krAkg
Χθές συμπληρώθηκαν οκτώ χρόνια απο τον θάνατο του
περήφανου Σαρακατσάνου.
Γιά τον Κουτσιγιάννη Χρήστο μας έγραψε την ΚΥΡΙΑΚΗ, 10
ΦΕΒΡΟΥΑΡΙΟΥ 2013
Ο άνθρωπος που τον γνώριζε ίσως καλύτερα απο όλους σε
άρθρο που δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της ΠΟΣΣ "Ηχώ
των Σαρακατσάνων ο Κούτρας Σπύρος μέλος ΔΣ του
Μορφωτικού Συλλόγου των εν Θράκη Διαβιούντων
Σαρακατσαναίων
Στις 21 του περασμένου Αλωνάρη έφυγε από την ζωή ο
Χρήστος Κουτσογιάννης.
Όσοι τον γνώρισαν, μόνο καλά λόγια είχαν να πουν. Ο
Χρήστος προσέφερε όσο λίγοι στην διάδοση και διάσωση
της Σαρακατσάνικης παράδοσης.
Ήταν από την τελευταία γενιά των νομάδων που βίωσε την
απότομη και οριστική αλλαγή του τρόπου ζωής των
Σαρακατσαναίων: από τσιράκι (κάλφας) στα πρότα μαζί με

64

γκαβράρο τον Λαλά τ’ Απόστολο Καραμήτρο, σε μόνιμη
κατοικία. Από τα λιβάδια στην Απτέβα Δράμας
(ξεκαλοκαιριό) και το Ανάκιο της λίμνης Μητρικού στη
Ροδόπη (χειμαδιό), στον κάμπο της Διαλαμπής Ροδόπης.
Από νομάς κτηνοτρόφος, γεωργός και οικοδόμος!
Ο Χρήστος γεννήθηκε τον Άη-Δημήτρη (Οκτώβριο) του 1931
στην στράτα για τα χειμαδιά, κατεβαίνοντας από τα βουνά
της Δράμας για το Ανάκιο Ροδόπης. Γεννήθηκε κάτω από ένα
δεντράκι πλησίον του σημερινού οικισμού Αιγείρου
Ροδόπης. Μάλιστα, όπως του’χε πει η μάνα του, οι χωρικοί
μόλις είδαν κάποιους από τους νομάδες να μένουν για λίγο
σε μέρος κοντά στο χωριό τους, έστειλαν για έλεγχο τον
αγροφύλακα φοβούμενοι μήπως «πιάσουν» το μέρος.
Ο Χρήστος ήταν το 3ο τέκνο του Γιάννη Κουτσογιάννη και
της Στεργιανής Δαλακούρα. Τα αδέρφια του σε σειρά:
Κώστας (απεβίωσε νήπιο), Μαρία, Χρήστος, Παναγιώτα,
Αποστόλης, Αντώνης, Γιώργος, Νίκος.
Ο παππούς του Κώστας Κουτσογιάννης ήταν αδερφός του
Αποστόλη Κουτσογιάννη, του «Φλέτρα», τσέλιγκα στο
τσελιγκάτο της οικογένειάς του. Το τσελιγκάτο του Φλέτρα
αριθμούσε (σύμφωνα με έρευνα του κ. Βασιλείου Τσαούση,
Προέδρου Λαογραφικού Μουσείου Σαρακατσάνων) 35
οικογένειες, 12.000 πρότα, 3.000 γίδια και 170 άλογα.
Κουτσογιανναίοι, Μπιτιλαίοι, Χορταραίοι, Κούτρας Σπύρος,
Κουρουναίοι, Πάτας Ευάγγελος, Τακοδήμος,
Μιχαλογιανναίοι, Σταμουλαίοι.
Έζησε το νομαδισμό μέχρι και το 1946, χρονιά που το
τσελιγκάτο τους σταμάτησε τις μετακινήσεις και δεν
ξανανέβηκε στα βουνά.

65

Από νωρίς ξεχώρισε η ιδιαίτερη φωνή του με αποτέλεσμα
να τον καλούν σε κάθε Χαρά, Κουρμπάνι ή απλή μάζωξη στα
καλύβια για να τραγουδήσει.
Έλεγαν «φωνάξτε νάρθ’ να τραγδήσ’ το Πιδί».
Αυτό το παρατσούκλι, το «Πιδί», έμελλε να τον ακολουθεί
μέχρι τα γεράματά του! Από μικρός του άρεσε όλη η
ιεροτελεστία του Σαρακατσάνικου Γάμου και αφού τον
καλούσαν να τραγουδήσει, έμαθε και την παραμικρή
λεπτομέρεια.
Σχολείο πρόλαβε και πήγε δύο μήνες.
Τον Οκτώβριο του 1954 παντρεύεται την Μαρία Καλτσά,
κόρη του τσέλιγκα Μήτρου Καλτσά, με την οποία απέκτησαν
δυο κορίτσια, την Στεργιανή και την Τασία και δυό παιδιά
τον Γιάννη και τον Δημήτρη.
Ο Χρήστος ήταν από τα ιδρυτικά μέλη του Μορφωτικού
Συλλόγου των εν Θράκη Διαβιούντων Σαρακατσαναίων. Από
την ίδρυση του Συλλόγου μέχρι και τα γεράματά του
προσέφερε συνεχώς στο Σύλλογο (χαρακτηριστικό
παράδειγμα αναφέρω στην εκδήλωση του Συλλόγου
«Καλογιάννια» το 2010, σε ηλικία 79 ετών, ήρθε στο χώρο
των καλυβιών και έστησε τσιατούρα!).
Για την μεγάλη του προσφορά, βραβεύτηκε από την
Πανελλήνια Ομοσπονδία Συλλόγων Σαρακατσαναίων στο
19ο οργανωτικό συνέδριο Συλλόγων Σαρακατσαναίων το
2005 στην Αλεξανδρούπολη. Ο Μορφωτικός Σύλλογος των
εν Θράκη Διαβιούντων Σαρακατσαναίων τον βράβευσε για
την προσφορά του το 2008 και ο Σύλλογος Σαρακατσαναίων
Ν. Ξάνθης το 1999.

66

Συμμετείχε, διοργάνωνε, προσέφερε, έτρεχε για το
Σαρακατσαναίϊκο. Όσα και να πεις μπορεί να τον αδικήσεις.
Ενδεικτικά αναφέρω:
· Οργάνωση της αναπαράστασης του εθίμου των
«Καλογιαννίων» του Μορφωτικού Συλλόγου των εν Θράκη
Διαβιούντων Σαρακατσαναίων
· Οργάνωση του περιφερειακού ανταμώματος
Σαρακατσαναίων Ανατολικής Μακεδονίας & Θράκης στην
Ελατιά Δράμας
· Αναπαράσταση του Καραβανιού στην Ελατιά Δράμας
· Οργάνωση και συμμετοχή στην αναπαράσταση του
εθίμου του Σαρακατσάνικου Γάμου της Πανελλήνιας
Ομοσπονδίας Συλλόγων Σαρακατσαναίων και του Συλλόγου
Σαρακατσαναίων Ν. Ξάνθης
· Οργάνωση του ντοκιμαντέρ «Οι Σαρακατσάνοι της
Θράκης» του Μορφωτικού Συλλόγου των εν Θράκη
Διαβιούντων Σαρακατσαναίων
· Οργάνωση και συμμετοχή στη ηχογράφηση του CD
«Σαρακατσάνικος Γάμος», συμπαραγωγή της Πανελλήνιας
Ομοσπονδίας Συλλόγων Σαρακατσαναίων και του
Μορφωτικού Συλλόγου των εν Θράκη Διαβιούντων
Σαρακατσαναίων
· Οργάνωση και συμμετοχή στη ηχογράφηση των
τραγουδιών των «Καλογιαννίων»
· Συμμετοχή με τραγούδια στην έκδοση του βιβλίου της
Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Συλλόγων Σαρακατσαναίων
«Σαρακατσάνικα Τραγούδια»
· Αναπαραστάσεις εθίμων στο Πανελλήνιο Αντάμωμα
Σαρακατσαναίων στο Περτούλι

67

· Κατασκευή στρούγκας στα καλύβια του Μορφωτικού
Συλλόγου των εν Θράκη Διαβιούντων Σαρακατσαναίων
Έδωσε επίσης τραγούδια σε πολλούς γνωστούς σήμερα
Σαρακατσάνους τραγουδιστές.
Μέχρι τα γεράματά του κατασκεύαζε φλάμπουρες για τις
χαρές. Από Θράκη μέχρι Ήπειρο. Τον ακολούθησα πολλές
φορές στα βουνά της Ξάνθης και της Δράμας όπου πήγαινε
να κόψει φλαμπουρόξυλα από μαλλιαροκολλιά
(αγριοτριανταφυλλιά).
Η κατασκευή του Φλάμπουρα μια ιεροτελεστία για τον
Χρήστο.
Συλλογή-επεξεργασία-κατασκευή:
«Άϊντε νάναι χαϊρλίδκος» έλεγε!
Το «Πιδί» δυστυχώς δεν είναι ανάμεσά μας πια.
Έφυγε για τα ψηλώματα. Μόνιμα πια.
Για τον γράφοντα, ο Χρήστος υπήρξε δάσκαλος για τα της
Σαρακατσάνικης παράδοσης.
Καλό ταξίδι και καλή αντάμωση Μπίρο’μ!

Αφιέρωμα στον Γιαννακό Θόδωρο
Ο Θεόδωρος Γιαννακός γεννήθηκε στον Ανθρακίτη Ζαγορίου
σε Σαρακατσάνικο κονάκι. Τα παιδικά του χρόνια τα πέρασε
τα καλοκαίρια στο Ζαγόρι και το χειμώνα στους Φιλιάτες.
Έχει ζήσει τη ζωή των Σαρακατσαναίων μέχρι την εφηβική
του ηλικία. Τα γυμνασιακά του χρόνια τα πέρασε στο
Τσεπέλοβο Ζαγορίου και στη συνέχεια σπούδασε στην
Εκκλησιαστική - Παιδαγωγική Ακαδημία Βελά Ιωαννίνων.
Σήμερα υπηρετεί ως δάσκαλος σε δημοτικο σχολείο στο
Κιλκίς.

68

Το 2009 εκδόθηκε το βιβλίο του «Σαρακατσιάνικη λαλιά»
από το Σύλλογο Σαρακατσαναίων Κιλκίς. Είναι το επόμενο
βήμα της πρώτης έκδοσης του 1994. Η εργασία είναι
εμπλουτισμένη με παραδείγματα από τη σπουδαία
Σαρακατσάνικη παράδοση, με στίχους από τα τραγούδια, με
παροιμίες, με αλληγορικές εκφράσεις και με προτάσεις από
τον καθημερινο λόγο των Σαρακατσάνων. Έχουν παρατεθεί
ακόμη, παραδείγματα και αποσπάσματα από έργα
διαφόρων συγγραφέων Σαρακατσαναίων και μη. Το βιβλίο
περιλαμβάνει 6.000 λέξεις που χρησιμοποιούν οι
Σαρακατσαναίοι. Είναι κυρίως λέξεις που έχουν ξεχαστεί ή
αντικατασταθεί με άλλες Ελληνικές.
Προσφατα κυκλοφόρησε το βιβλίο του Θόδωρου Γιαννακού
" Σαρακατσαναίοι, Βιγλάτορες της Μακεδονίας".
Ο Γιαννακός με τα γραπτά του σέ ταξιδεύει στις
βουνοκορφές σέ βάνει να συμμετέχεις στις μάχες σέ κάνει
να γεμίζει η ψυχή σου πατρίδα κι ύστερα νά παίρνεις την
στράτα και νά ακολουθείς το καραβάνι .
"….Το καραβάνι των Στρουγκουλαίων το μεσημεράκι έφτασε
στα υψώματα...
..Αχολαγούσαν τα πλάγια απο τα λαμπρά κουδούνια...
..Τσιατούρες εδω, τσιατούρες εκεί. Αλλού ζήμωναν, αλλου
έψηναν στις βάτρες πεντανόστιμες πίτες.."
Με τα τραγούδια του γεμίζει την ψυχή μας Σαρακατσάνκο
ν΄χο
Θόδωρε Γιαννακέ σε ευχαριστούμε άλλη μια φορά για την
προσφορά σου στο σνάφι μας
ένα τραγούδι του έτσι κατά πως το τραγούδαγαν «με το
στόμα» χωρίς όργανα και φκιασίδια .

69

Μάνα
Ο ήχος μπαίνει στην ζωή μας από μωρά ακόμα στην κούνια,
όταν η φωνή της μητέρας είναι μια αγαπημένη μελωδία.
Μάνα με τα πολλά παιδιά με τους καλούς λεβέντες….
Η μάνα σε αυτή την πρώτη φάση του μωρού, μιλάει στο
μικρό της αλλιώτικα! Η φωνή της ακούγεται διαφορετικά
όταν μιλάει με το μωρό της. Συχνά του μιλάει με πιο ψιλή
φωνή απ’ ότι όταν μιλάει κανονικά. «Τραβάει» τις λέξεις και

παίζει με συλλαβές, που δεν
έχουν κανένα νόημα, όπως:
«μα μα μα μα.., του του του...
κ.α.». Και συχνά χρησιμοποιεί
εκφράσεις χωρίς ιδιαίτερο
νόημα όπως: «Πεταλουδίτσα
μου, τι έχει το σελάκι (χεράκι)
σου;».
Μπορεί να μην καταλαβαίνει
τίποτα το μωρό. Καταλαβαίνει
όμως κάτι το πολύ σημαντικό:
«Έρχεται μια φωνή που
γνωρίζω πιο καλά απ’ όλες τις άλλες. Όταν ηχεί αυτή η φωνή
νοιώθω σιγουριά και χορταίνω».
ΟΙ μελωδίες που έπαιζαν οι σειρήνες με τις άρπες, τους
αυλούς και το τραγούδι τους μάγευε τους ναυτικούς για
αυτό ο Οδυσσέας τους βούλωσε τα αυτιά να μην ακούνε και
ο ίδιος διέταξε να τον δέσουν στο κατάρτι και να μην τον
λύσουν όσο και αν τους παρακαλούσε για να απολαύσει την
μουσική τους.

70

Ο ήχος είναι η αίσθηση που προκαλείται λόγω της διέγερσης
των αισθητηρίων οργάνων της ακοής από μεταβολές πίεσης
του ατμοσφαιρικού αέρα. Αυτές οι μεταβολές διαδίδονται
με τη μορφή ηχητικών κυμάτων .

Τα ηχητικά
κύματα

παράγονται από
σώματα που

εκτελούν
μηχανικές
ταλαντώσεις
(δονήσεις) Ο ήχος
διαδίδεται δια
μέσου της ύλης
σε οποιαδήποτε
κατάσταση είναι
αυτή - στερεό,
υγρό, αέριο ή
πλάσμα, φτάνει σε εμάς - καθώς ο ήχος δεν διαδίδεται στο
απόλυτο κενό.
Τραγούδι ονομάζεται η μουσική σύνθεση που περιλαμβάνει
την ανθρώπινη φωνή, συνήθως συνοδευόμενη από μουσικά
όργανα, η οποία εκτελεί στίχους. Το τραγούδι εκτελείται σε
προκαθορισμένες νότες και με συγκεκριμένη μελωδία, από
ένα η περισσότερα άτομα
Το ελληνικό δημοτικό τραγούδι ως λογοτεχνικό είδος αντλεί
το υλικό του από την προφορική λογοτεχνική παράδοση,
δηλαδή αυτήν που αναπτύσσεται από την ανάγκη που έχει
κάθε άτομο και γενικότερα κάθε λαός να εκφράσει τα

71

συναισθηματικά του και ψυχικά φορτία, τα ιδανικά του,
τους πόνους και τις χαρές του, ακόμη τις εντυπώσεις και τις
σκέψεις του μέσα στην ευκολομνημόνευτη ποίηση.
Το δημοτικό τραγούδι, εξελισσόμενο παρακολουθούσε την
ιστορική πορεία του ελληνισμού, εκφράζοντας τις
ιδιαιτερότητες της ελληνικής κοινωνίας, αντανακλώντας τις
εκάστοτε επικρατούσες συνθήκες, σχολιάζοντας τα
γεγονότα. Στο πλαίσιο αυτό, ο λαογράφος Ζαμπέλιος,
θεωρούσε ότι τα δημοτικά τραγούδια γεννήθηκαν μόλις
χάθηκε η πολιτική ελευθερία και σκοπός τους ήταν να
διαμηνύουν την ανάκτησή της.
Το 1930, ωστόσο, σημειώθηκε σημαντική μεταβολή στη
μελέτη της μουσικής του δημοτικού τραγουδιού και άρχισαν
να γίνονται οι πρώτες συστηματικές μουσικολογικές
παρατηρήσεις. Μεταγενέστεροι λαογράφοι εξέτασαν τους
δρόμους των τραγουδιών, με συνέπεια να αποδειχθεί η μη
καλλιτεχνική αυτονομία, όπως άλλωστε συμβαίνει σε
οποιαδήποτε εκδήλωση λαϊκής τέχνης. Καθώς η
παραδοσιακή μουσική δεν συνιστά ένα ερμητικά κλειστό
σύστημα, μέσω των δρόμων του εμπορίου ταξίδευε ως
πολιτισμικό προϊόν και υιοθετείτο σε άλλες επικράτειες
καθιστώντας δυσδιάκριτο πλέον τον τόπο παραγωγής του
Τα επικά τραγούδια είναι αυτά που δημιουργήθηκαν βάσει
ιστορικών γεγονότων που εκτυλίχθηκαν στον ελλαδικό χώρο
της οθωμανικής επικράτειας, σε ορισμένο χρόνο και
περιοχή, αντίθετα από τις άλλες κατηγορίες που έχουν ως
αφορμές δημιουργίας τον έρωτα, τη γέννηση του παιδιού,
το θάνατο, τη ξενιτιά, και τις οποίες μπορούμε να
θεωρήσουμε παγκόσμιες.

72

Ο τραγουδιστής μπορεί να μετατρέπει το τραγούδι σε
εμπειρία και την εμπειρία σε τραγούδι.
Να ξαπλώνεις πάνω στον ήχο και να σε ταξιδεύει
Έχει ο καλός τραγουδιστής την δυνατότητα να σε σηκώνει
στα σύννεφα. Να ξαπλώνεις πάνω στην μελωδία και τον ήχο
και να σε ταξιδεύει
Να μην υπάρχει τοίχος μεταξύ ακροατή και τραγουδιστή και
το τραγούδι να είναι ο σύνδεσμος για τον ουρανό.
Άλλοτε πάλι να σε βυθίζει στα πιο μαύρα σκοτάδια και σε
πνίγει στο κλάμα και στην θλίψη με τους χτύπος της καρδιάς
να μειώνονται, το αίμα να παγώνει και το δάκρυ στα μάτια
να σχηματίζει κρυστάλλους που στις αναλαμπές τους βλέπει
ότι θέλει να δεί η ψυχή.
Ας ταξιδέψουμε με τον ήχο και την φωνή του Βασίλη να
συναντήσουμε τις μανούλες και όσους που μας λείπουν και
να ας πούμε μια συγνώμη είτε είναι στην ζωή, είτε μας
λείπουν για πάντα και ας ομόσουμε στον ήλιο ότι η νύχτα
δεν έχει θέση στην ζωή μας.
ΣΥΛΛΟΓΗ ΤΡΑΓΟΥΔΙΩΝ
Θα ακολουθήσει συλλογή από γνωστά μας δημοτικά
τραγούδια και μία προσπάθεια να εντοπίσουμε όσο το
δυνατόν περισσότερες παραλλαγές.
Πολλές φορές θα δείτε να γίνεται αναφορά στον
τραγουδιστή σε κάποια τραγούδια και αυτό γίνεται είτε εξ
αιτίας του τραγουδιού, μου δημιουργήθηκε η ανάγκη να το
αναλύσω, είτε γιατί ήταν ο μοναδικός που το τραγουδούσε.
Εσείς τριανταφυλλάκια μου
Μουσική! Γλώσσα μυστηριακή, γεμάτη μαγεία! Ιερή
κληρονομιά του Απόλλωνα.

73

Σε ένα λαό που απ τα γεννοφάσκια του γνωρίζει την τέχνη
των ήχων.
Σε ένα σνάφι, που κάθε βίωμα του, το αφηγούνταν με έναν
τρόπο, που σε έκανε να ζεις την ιστορία, ξανά και ξανά και
μέσα από μια επαναλαμβανόμενη αντιφωνία, σε έκανε να
συμμετέχεις, δεν μπορείς να πεις τίποτα, για μουσική, παρά
μόνο να υποκλιθείς.
Την μουσική τον χορό και το τραγούδι την είχε στο αίμα του.
Κάθε θρόισμα τ΄αέρα κάθε ήχος απ τα φυλλώματα ήταν ένα
κομμάτι μιας μελωδίας που έμπαινε στην ψυχή και
καρφώνονταν στο μυαλό ώσπου να βγει απο τα χείλη σαν
τραγούδι.
Αν για τους αρχαίους προγόνους μας η μουσική σήμαινε την
γνώση που περιελάμβανε όχι μόνο την τέχνη των ήχων αλλά,
ένα πλήθος επιστημών όπως τα μαθηματικά, η φιλοσοφία ,
,η ρητορική, η αστρονομία, για τους Σαρακατσάνους
σήμαινε την ζωή τους, που ήταν όλα αυτά μαζί. Μια ιερή
κληρονομιά μέσα στο χρόνο.
Ο λόγος τους ήταν απλός και αφτιασίδοτος, πολλές απ’ τις
λέξεις που περιγράφουν τα λεγόμενά τους είναι ακόμα και
σαν ήχος, σκληρές, όπως η ζωή τους, χωρίς φωνήεντα, χωρίς
να είναι εύηχες στην ομιλία πολλές φορές, αλλα λέξεις που
μερώνουν και γλυκαίνουν με φωνήεντα και ήχο στα
τραγούδια. Την έζησαν ώς το μεδούλι τους την ζωής τους και
όταν την ανακαλούν στη μνήμη τους οι αγέρωχες βουνίσιες
φιγούρες βγάζουν την ψυχή τους όχι απλά ήχο και μελωδία.
Είναι τυχαίο αλήθεια ότι οι προστάτιδες της μουσικής ήταν
οι εννέα Μούσες, που σύμφωνα με τη μυθολογία ήταν
νύμφες των πηγών και θεές του ρυθμού και του τραγουδιού,

74

θυγατέρες του Δία και της Μνημοσύνης και κατοικούσαν
στον Ελικώνα και τον Παρνασσό.
Θεωρώ πως όχι . Μόνο σε τέτοιο περιβάλλον μπορούν οι
νότες να έχουν νόημα
Η ζωή είναι ένας τόπος γεμάτος πόνο, βάσανα και απελπισία
Αυτή κάνει τον Σοπενχάουερ ναι λέει καλύτερα να μην
γεννηθεί κανείς γιατί η ζωή είναι ένας κύκλος αποτυχιών και
βασάνων
Κάποια τραγούδια, κάποιες μουσικές, σε κάνουν να νιώθεις
την ομορφιά της ζωής να θέλεις να την ζήσεις, για να ζήσεις
την ευτυχία.
Ευτυχία είναι η προσπάθεια να πετύχεις αυτό που θέλει η
ψυχή σου, όχι απλά το αντίθετο την λύπης και του πόνου
Είναι ευτυχία να πονάς για να ζήσεις το αποτέλεσμα της
προσπάθειας.
Ο πόνος και τα βάσανα σε ανεβάζουν σε μια εκστατική
βίωση της ζωής
Ακόμη και ο έρωτας είναι βάσανο:
παίρνω τα όροι σκούζοντας και τα βουνά ρωτώντας
την αναζητάς στα όρη και στα πιο απίθανα μέρη
και όταν την βρεις δεν θέλει καν να σου μιλήσει και ας είσαι
απαρηγόρητος και ας σε κάνει να επιζητάς την αλησμοσύνη
ακόμα και στον θάνατο.
Όλα τα τραγούδια μας, ακόμα και τα πιο εύθυμα, θα έχουν
τον πόνο μέσα τους, ποτέ τα πράγματα δεν είναι απλά.
Βασίλης Σερμπέζης …ΕΣΕΙΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΑΚΙΑ ΜΟΥ

Ο Γιάννης Βρύζας

75

Η μάννα μου, Μαρία Βρύζα, 85 ετών, τραγουδά ένα
σπανιότατο δημοτικό και δη Σαρακατσάνικο τραγούδι, στον
περβόλι μας, το Πάσχα του 2013 (τα πουλάκια που
ακούγονται στο βίντεο αυτό είναι ''ζωντανά'' και
ελεύθερα...) ! Απολαύσε το.
Copyright ερμηνείας : Μαρία συζ. Δήμου Βρύζα, το γένος
Βασιλείου Γιαννιώτη.

https://www.youtube.com/watch?v=7M-
3wGTQqcM&t=208s

Τα λόγια του τραγουδιού ειναι τα
εξής :
Καλώς μας ήρθ' η σημερ΄νή, σαν
τον καλόν τον χρόνο, ωχ ωωω !
Κάνει τους νιούς και χαίρονται,
γερόντοι και γελά-, να, -νάνε
Κάνει και τα μικρά π'ιδιά, γιέ μου,
κι αρνιώντ'ι από τις μάννες
Κάνει κι ένα Τουρκόϊπουλο,ωχ ... ωωωω !, Ρωμιός θέλει να
γένει

Μπαίνει, βγαίνει στη
νηκκλησιά ....

Τι καρτερείς βρε φλάμπουρα
Τι καρτερείς βρε φλάμπουρα και δεν κινάς να φύβγεις
τους συμπεθέρους καρτερώ
τους συμπεθέρους καρτερώ και το γαμπρό να αλλάξει
Ν΄ όσο αλλάξουν το γαμπρό

76

Ν΄ όσο αλλάξουν το γαμπρό να συνταχτεί το ψίκι
ια πάρτε με χορέψτε με
ια πάρτε με χορέψτε με και πες τε μου τραγούδια
Ν ώρα καλή σου φλάμπουρα
Ν ώρα καλή σου φλάμπουρα μπροστά λουλούδια να ΄χεις
να γύρεις ράχες και βουνά
να γύρεις ράχες και βουνά και πάλι πίσω να 'ρθεις
Το 1815 ο Γκαίτε είχε πει στους
λογίους του Πανεπιστημίου της
Χαϊδελβέργης:
«οι εικόνες του ελληνικού
δημοτικού τραγουδιού είναι
εκπληκτικές.
Φανταστείτε να βάζει δυο βουνά
να μαλώνουν μεταξύ τους.
Φανταστείτε έναν αετό να μιλάει με το κομμένο κεφάλι του
κλέφτη.
Φανταστείτε ένας κλέφτης να λέει να του κόψουν το
κεφάλι, για να μην το πάρουν οι Τούρκοι, αλλά και να μην
το πουν στην αρραβωνιαστικιά του.
Τους άφησε δε τελευταίο το κορυφαίο τραγούδι, τους είπε,
και τους διάβασε - σε μετάφραση βέβαια στα γερμανικά -
το ελληνικό παραδοσιακό μοιρολόι «Ο Χάρος με τους
αποθαμένους»
Ένα παρόμοιο φαινόμενο συναντάμε εδώ όπου ο
«τραγουδιστής που παριστάνει τον χορό των
συμμετεχόντων στο δρώμενο ») συνομιλεί με τον
φλάμπουρα .

77

Τον φλάμπουρα που δεν είναι ένα κομμάτι πανί και ένα
ξύλο αλλά είναι
σύμβολο
δυνατό.
Σύμβολο
συμβίωσης και
δεσμών
ισχυρών , είναι
η τιμή και το
καμάρι των
Σαρακατσάνων

με τους άπειρους συμβολισμούς, (ένωσης γάμου, πίστης,
πατρίδας).
Κατά την διάρκεια του ραψίματος του φλάμπουρα
"κερνάνε τον φλάμπουρα" ο πεθερός και ο φλαμπουριάρης
με νομίσματα και τραγουδούν επιτραπέζια τραγούδια με
θέμα τον φλάμπουρα( ορισμένα από αυτά στο τέλος του
κειμένου από τον Θ. Γιαννακό.)
Όταν ράβεται ο φλάμπουρας, ο φλαμπουριάρης χορεύει
τρεις χορούς και ακλουθεί γλέντι απ' όλους τους
παρευρισκομένους.
Ένα από αυτά τα τραγούδια του φλάμπουρα είναι και αυτό
το τραγούδι .
Τραγουδιέται την ώρα που το συμπεθεριακό (ψίκι) ξεκινάει
για το σπίτι της νύφης
ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΦΛΑΜΠΟΥΡΑ
Τα βασιλικά φλάμουλα ήταν οι σημαίες των αυτοκρατόρων
του Βυζαντίου.

78

Δώδεκα στον αριθμό (έξι ζεύγη ανά δύο ομοίων)

εμφανίζονταν στις επίσημες τελετές, ενώ κατά τις

εκστρατείες λαμβάνονταν από το στράτευμα σε αριθμό

ανάλογο με το μέγεθος του βασιλικού εκστρατευτικού

σώματος (συνήθως ένα ή δύο κατά την ύστερη περίοδο).

Σε αυτές θα πρέπει να προστεθεί το Διβέλλιον, προσωπική

σημαία του αυτοκράτορα. Σε αντίθεση με τα υπόλοιπα

φλάμουλα ήταν μονό, προηγείτο των υπολοίπων και το

έφερε ο σκουτέριος μαζί με το βασιλικό σκουτάριο

(ασπίδα).

Το Διβέλλιον αποτελούσε προσωπικό φλάμουλο του

αυτοκράτορα και πιθανότατα ετυμολογείται ως "διπλή

σημαία" ( δύο+vellum (βήλλον) ).

Από την Πύλη για την Ελληνική γλώσσα: [μσν. φλάμπουρον

< *φλάμπουλον (ανομ. υγρών [l-l > l-r] ) < φλάμουλον (τρο

πή του μεσοφ. [m > mb] ) < ελνστ. φλάμμουλ(α) -ον <

υστλατ. flammula `σημαία του ιππικού΄ (επειδή απεικόνιζε

μικρή φλόγα: λατ. flamma)]

Με βάση την

ετυμολογία του και τον

κλασικό σταυρό με τα 4

πυρεκβόλα, σύμβολο

του βασιλιά και κατ'

επέκταση της

αυτοκρατορίας,

κατασκευάσθηκε κατά

πολύ μεγάλη βεβαιότητα και ο φλάμπουρας των

Σαρακατσάνων τον οποίο διατήρησαν και έφεραν από το

79

Βυζάντιο οι Πολίτες Σαρακατσάνοι και οι Σαρακατσάνοι της
Βουλγαρίας.
Αυτό είναι ένα από τα στοιχεία που φανερώνουν την σχέση
των Σαρακατσάνων με το Βυζάντιο. Μαζί με την ιερουργία
του γάμου (διπλός γάμος και πάντα με την παρουσία
ιερομένου), την Εξάβιβλο (νομικοί κανόνες του Βυζαντίου ,
τον κοινό τρόπο εξάσκησης της κτηνοτροφίας κ.α
βεβαιώνουν την ύπαρξη των Σαρακατσάνων στην Πόλη κατά
τους Βυζαντινούς χρόνους.
Στον φλάμπουρα των Σαρακατσάνων τα πυρεκβόλα
αντικαθίστανται και στην θέση τους μπαίνουν διάφορα
χαρχαγγέλια (χαράς- αγγελία), κολλήματα (στολίδια από
κορδέλες και δαντέλες οι οποίες φτιαχνόντουσαν από τις
ίδιες τις Σαρακατσάνες).
Το κοντάρι του Φλάμπουρα είναι από ξύλο, συνήθως,
κρανιάς ή τριανταφυλλιάς η άγριας τριανταφυλλιάς
συμβολίζοντας με το σκληρό τους ξύλο την την αντοχή και
την δύναμη ώστε να είναι γεροί ο γαμπρός και η νύφη. Ξύλο
που σχηματίζει στο πάνω μέρος σταυρό.
Όταν η σημαία και το μαντήλι θα είναι έτοιμα στον σταυρό
καρφώνονται τα τρία μήλα η ρόδια. Αξίζει να αναφερθεί ότι
από την αρχαιότητα το μήλο και το ρόδι συμβόλιζαν τον
έρωτα και τη γονιμότητα.
Βέβαια στις μέρες μας πολλά από αυτά αντικαταστάθηκαν
και η διαδικασία από ουσία έγινε τύπος. Τα μήλα έγιναν
μπαλάκια του τένις το ξύλο ότι να ΄ναι και οι κεντημένες
κορδέλες και οι δαντέλες αγοραστήκαν από το πλησιέστερο
κατάστημα νημάτων.

80

Ο φλαμπουριάρης (μπράτμος), δηλαδή φύλακας του
φλάμπουρα, οριζόταν κάποιος νεαρός με μάνα και πατέρα
που είτε ήταν αδελφός του γαμπρού ή αδελφικός του φίλος.
Την Παρασκευή πριν βασιλέψει ο ήλιος ξεκινούσε η
διαδικασία του ραψίματος και την συνέχιζαν ελεύθερες
κοπέλες.
Το πανί του φλάμπουρα κρατούσαν τέσσερα ανύπαντρα
κορίτσια κι έριχναν επάνω λουλούδια και ζαχαρωτά.
Για το ράψιμο του φλάμπουρα χρησιμοποιούνταν πάντα
συμβολικά τρία βελόνια και τρεις κλωστές χρώματος
λευκού, κόκκινου και γαλάζιου. Όταν τελείωνε η κλωστή του
ενός βελονιού χρησιμοποιούνταν το άλλο βελόνι. Ο
αριθμός των βελονιών συμβολίζει την Τριαδικότητα και
αποτελεί ακόμη ένα στοιχείο για την θρησκευτική λατρεία
των Σαρακατσάνων.
Τα τρία βελόνια παρέμεναν καρφιτσωμένα να φυλάνε τον
φλάμπουρα μια και θεωρείται ότι έχουν αποτρεπτικές
ικανότητες κατά του κακού
Σε όλη την διάρκεια του γάμου την ευθύνη της φύλαξής του
έχει ο φλαμπουριάρης και όταν έφταναν στο κονάκι της
νύφης τον τοποθετούσε στην δεξιά μεριά της ρούγας του
καλυβιού. Από κει τον παίρνει ο κάθε πρωτοχορευτής.
Ιδιαίτερη σημασία δίνεται στο να κρατιέται ψηλά ο
φλάμπουρας και ποτέ να μην αφήνεται καταγής.
Ένα απόσπασμα με δύο τραγούδια από κείμενο του
Θόδωρου Γιαννακού για το έθιμο μας δίνει μια εικόνα:
…………. Τον μεγάλο φλάμπουρα τον έραβαν την Παρασκευή
το βράδυ. Μαζεύονταν οι στενοί συγγενείς του γαμπρού
έξω απ’ το κονάκι του και άρχιζε το ράψιμο. Το

81

φλαμπουριάρη τον βοηθούσαν και τα νέα κορίτσια που
έπαιρναν μέρος στην τελετουργία. Για να ράψει ο
φλαμπουριάρης τον φλάμπουρα χρειάζονταν τρία βελόνια
και τρεις κλωστές ( κόκκινη, γαλάζια, φλώρα)· ή τρία
βελόνια και μια κόκκινη κλωστή· ή πέντε βελόνια και μια
κόκκινη κλωστή · ή εννιά βελόνια και μια κόκκινη κλωστή. Ο
φλαμπουριάρης άρχιζε να ράβει τον
φλάμπουρα στο πάνω μέρος του κονταριού, αρχίζοντας
από τη βάση του σταυρού του κονταριού και προχωρώντας
προς τα κάτω. Την ώρα που τον έραβε άντρες και γυναίκες
τραγουδούσαν σε αργό ρυθμό τα καθιερωμένα τραγούδια
του φλάμπουρα.
Ν-Όσ’ αδιρφάκια έχει ου γαμπρός ν-ούλα τρουύρου να ’νι
δω.
Ν-Ούλα τρουύρου να ’νι δω κι ούλα ντουφέκια να ριχνούν.
Κι ούλα ντουφέκια να ριχνούν, για να προκόψει ν-ου
φλάμπουρας.
Για να προυκόψει ν-ου φλάμπουρας, για να προυκόψει ν-η
νύφη μας.
Ν-Όσ’ αδιρφούλις του γαμπρού ν-ούλις τρουύρου να ’νι δω.
Ν-Ούλις τρουύρου να ’νι δω κι ούλις τραγούδια ν’ αρχινούν.
Κι ούλις τραγούδια ν’αρχινούν, για να προυκόψει ν-ου
φλάμπουρας.
Για να προυκόψει ν-ου φλάμπουρας, για να προυκόψει ν-η
νύφη μας.
Αφού τελείωνε το ράψιμο, άρχιζε το στόλισμα. Στις γωνίες
του και στη μέση έβαζε από τρία γουργουλίδια που
δημιουργούσαν ευχάριστη γιορταστική ατμόσφαιρα με τον
ήχο τους καθώς κουνιόταν και ανεμιζόταν ο φλάμπουρας.

82

Κατόπιν στο μέσον περίπου του φλάμπουρα έραβε ο
φλαμπουριάρης τρεις πολύχρωμες μεταξωτές κορδέλες
διπλώνοντάς τες στα δυο την καθεμιά, για να τονίζεται
περισσότερο η ποικιλοχρωμία και να δημιουργείται ένα
ευχάριστο θέαμα, καθώς θα ανεμίζονταν οι κορδέλες μες
στο λευκό φόντο του φλάμπουρα.
Αφού ο φλαμπουριάρης έραβε τα γουργουλίδια και τις
κορδέλες κάρφωνε τα βελόνια στον φλάμπουρα. Μετά
έπαιρνε τρία μήλα ή ρόδια και τα κάρφωνε από ένα στα τρία
άκρα του σταυρού που στεφανώνει το φλάμπουρα. Έδενε
στον σταυρό ένα άσπρο μαντίλι και δυο λόιδα μαλλί, ένα
κόκκινο και ένα άσπρο.
- Βασιλικέ μου φλάμπουρα, μαντίλι λουλουδάτο,
τι στέκεσαι και καρτερείς και δεν κινάς φυσάτο;
- Μον' καρτερώ τη μάνα μου να μ' δώκει την ευχή της.
Να μ' δώκει την ευχή της, Θεού και τη δικής της!
Μόν' καρτερώ τ' αδέρφια μου να μ' δώκουν την ευχή τους.
Να μ' δώκουν την ευχή τους, Θεού και τη δική τους!
Μον' καρτερώ τις αδερφές, να μ' δώκουν την ευχή τους.
Να μ' δώκουν την ευχή τους, Θεού και τη δική τους!

ΜΕΝΟΥΣΗΣ
Το τραγούδι αυτό χωρίς να είναι «Σαρακατσάνικο» έχει
χορευτεί και έχει τραγουδηθεί από όλους μας σε γλέντια.
Θεωρώ ότι η σημερινή εκδοχή του είναι πρόσφατη όπως
μαρτυρούν και οι στίχοι αν και υπάρχει σε διάφορες
παραλλαγές προγενέστερα και με διαφορετικά ονόματα
πρωταγωνιστών.

83

Τραγουδιέται ως τραγούδι της τάβλας, ως τραγούδι του
γάμου ακόμη και ως νανούρισμα. Χορεύεται από άντρες και
γυναίκες, σε αργούς και γρήγορους χορούς, ενέπνευσε
διασκευές σε συνθέτες μη παραδοσιακής μουσικής
(Γιώργος Κατσαρός, Βαγγέλης Παπαθανασίου κ.ά.) και
επιχειρήθηκε ακόμη και κινηματογραφική μεταφορά του
στη δεκαετία του ’60 («Ο Μενούσης», σκηνοθεσία Βασίλης
Κονταξής, 1969 ) Η πλοκή του εχει ως εξής::
Ο Μενούσης, δάσκαλος σε ένα χωριό της Θεσσαλίας,
συγκρούεται με τον Τούρκο Ρεσούλ Αγά για την καρδιά της
Αναστασάς. Ο Μενούσης παντρεύεται μυστικά την κοπέλα
και ο Ρεσούλ προσπαθεί ανεπιτυχώς να κάψει το σχολείο
του.
Ως χορός χορευόταν σε όλες σχεδόν τις περιοχές της
Ηπείρου αλλα και στις περισσότερες περιοχές της χώρας
από άνδρες και γυναίκες με λαβή από τις παλάμες και
λυγισμένους τους αγκώνες. Αποτελείται από 10 κινήσεις
που επαναλαμβάνονταν σ’ όλη τη διάρκεια του χορού και
διαφοροποιούνταν από περιοχή σε περιοχή. Ο χορός
χορεύεται σε ανοικτό κύκλο.
Είναι τραγούδι με πρωταγωνιστές περισσότερο, ανθρώπους
που ζούσαν σε χωριό η πόλη και όχι ποιμένων και δείχνει
την συνύπαρξη Ρωμιών και Τούρκων.
Κατά μία εκδοχή Ο γνωστός από το τραγούδι, Μενούσης
ήταν υπαρκτό πρόσωπο που ζούσε στην Ήπειρο την εποχή
της απελευθέρωσης από τους Τούρκους. Έγινε γνωστός
επειδή διέπραξε ένα έγκλημα τιμής. Σκότωσε τη γυναίκα
του, γιατί πληροφορήθηκε ότι μίλησε σε άγνωστους άντρες
δημοσίως, πράξη αυστηρά απαγορευμένη για την τότε

84

συντηρητική εποχή. Όπως αποδείχτηκε μετά το φόνο, όλα
ξεκίνησαν από μια παρεξήγηση. Ήταν όμως αργά....
Είναι η εποχή της τουρκοκρατίας. και το σκηνικό όπως
παρατηρούμε στους στίχους εξελίσσεται σε αστικό
περιβάλλον. (ταβέρνα) Οι τρεις φίλοι, δύο έλληνες, ο
Μενούσης και ο Μπερμπίλης, και ένας Τουρκος, ο Ρεσούλ-
Αγάς, βρίσκονται στο κρασοπουλιό, και τρων και πίνουν
γλεντώντας. Πάνω στην κουβέντα, αρχίζουν και μιλούν για
τις όμορφες γυναίκες. Ένας από την παρέα απευθύνεται
στον Μενούση και του μιλά για τη γυναίκα του και το πόσο
όμορφη είναι. Θέλοντας είτε να προκαλέσει τον χωρισμό της
γιατί την θέλει ο ίδιος , είτε να την συκοφαντήσει γιατί τον
ζηλεύει. Στην εποχή εκείνη το να γίνεται κουβέντα για μια
γυναίκα σε μια αντροπαρέα και μάλιστα με υπονοούμενα
για την ομορφιά της ήταν ό,τι πιο ατιμωτικό για την ίδια
αλλά και για τον άντρα της. Η γυναίκα για να θεωρείται τίμια
και όπως πρέπει σύμφωνα με τον ηθικό κώδικα της εποχής
έπρεπε όχι μόνο να μην κυκλοφορεί η ίδια στον δρόμο
άσκοπα και ασυνόδευτη, δίνοντας στόχο, αλλά και να μην
κυκλοφορεί ούτε καν το όνομά της. Ο Μενούσης λοιπόν
θιγμένος ρωτά να μάθει που την είδε αυτός που του μιλά
για εκείνην. Αυτός του απαντά πως την βρήκε στο πηγάδι να
παίρνει νερό και όχι μόνο αλλά της μίλησε κι εκείνη
ανταποκρίθηκε, δίνοντας του σημασία. (Σε άλλη παραλλαγή
του τραγουδιού φέρεται να δέχεται να πλύνει το μαντήλι
του αγνώστου, όταν αυτός της το ζητά). Όλα αυτά φαίνοται
παράλογα και εξωπραγματικά στον Μενούση, μη θέλοντας
να τα πιστέψει θεωρώντας τα ένα ψέμα και του ζητά να
περιγράψει τι φορούσε η γυναίκα του. Κι αυτός το κάνει. Με

85

θολωμένο μυαλό απ’ το κρασί, ο Μενούσης επιστρέφει στο
σπίτι και την σκοτώνει. Το πρωί, όταν ξεμέθυσε και
κατάλαβε το λάθος που έκανε υπο την επήρεια του ποτού,
ήταν πια αργά. Από εκεί αρχίζει το μοιρολόι του για την
όμορφη γυναίκα του και οι παρακλήσεις να ζωντανέψει και
να την δουν στον χορό οι άλλοι να ζηλεύουν και αυτός να
καμαρώνει.
Οι ρίζες κάποιων παραλλαγών του μπορεί να φτάνουν ως τα
ακριτικά τραγούδια του ελληνικού Μεσαίωνα, οι
περισσότερες παραλλαγές χρονολογούνται στα τέλη του
17ου-αρχές 18ου αιώνα, Πιο λαοφιλής είναι η ηπειρώτικη
εκδοχή του τραγουδιού τα μέσα του 19ου αιώνα.
Μπορεί να αλλάζουν τα ονόματα των γλεντοκόπων, το
σημείο συνάντησης του άντρα με τη γυναίκα ή τα ρούχα της
αλλά η ιστορία παραμένει η ίδια και είναι ο άδικος φόνος
μιας γυναίκας που έπεσε θύμα συκοφαντίας και
επιπολαιότητας. Σε αυτή τη δραματική ιστορία οφείλει το
τραγούδι τη ζωντάνια και τη μακροβιότητα του
Μενούσης ή Μανώλης ή Αντώνης, όπως και αν λέγεται ο
πρωταγωνιστής στις διάφορες παραλλαγές το αποτέλεσμα
της πράξης του είναι το έγκλημα πάθους και θαρρείς η
τιμωρία της μοιρας είναι να περιφέρεται η ιστορία του
στους αιώνες ασταμάτητα κάνοντας το τραγούδι να έχει
μεγάλη δημοφιλία.
Μια εκδοχή αναλυτών είναι ότι η γυναίκα, μέσα σε μια
συντηρητική κοινωνία τιμωρείται όχι για την απιστία της
αλλα γατί κάνει την επανάσταση της και αψηφά τους
κανόνες της εποχής φέρνοντας νέο "αέρα". Το μεγάλο
έγκλημα της άπιστης; Το ότι λέει ο ένας από τους

86

συνδαιτυμόνες πως την είδε στο πηγάδι να βγάζει νερό. Του
τονίζει μάλιστα πως της μίλησε και εκείνη του απάντησε,
πράγμα ασυγχώρητο για τα δεδομένα και τους κώδικες
τιμής εκείνης της εποχής. Όπως και στην αρχαία Ελλάδα
μετά το γάμο, η γυναίκα ήταν υπό τον άνδρα, δηλαδή
υπανδρεμένη Στον αρχαίος όρο απιστία (έλλειψη πίστης )
δεν έπαυε να έχει διαφορετική σημασία και πολλές φορές
προσωπικό νόημα η λέξη πίστη και τι αυτή περιλαμβάνει.
Σύμφωνα με το βιβλίο "Sex at Dawn: The Prehistoric Origins
of Modern Sexuality", του Christopher Ryan, βιβλίο το οποίο
πρακτικά αποτελεί την προέκταση της διδακτορικής του
διατριβής πάνω στην ιστορία της ανθρώπινης
σεξουαλικότητας, η μονογαμία, από τους προϊστορικούς
ακόμη χρόνους είχε να κάνει περισσότερα με το αίσθημα
κατοχής και ιδιοκτησίας και σίγουρα όχι με τη
σεξουαλικότητα ή τα αισθήματα
Στον επιτάφιο του Περικλή στην παράγραφο 45 λέει:
" Αν δὲ πρέπει νὰ κάνω λόγο καὶ γιὰ τὴν γυναικεία ἀρετή,
σχετικὰ μὲ αὐτὲς ποὺ θὰ ζοῦν ὡς ἑξῆς σὰν χῆρες, θὰ
συμπεριλάβω ὅλα ὅσα ἔχω νὰ πῶ σὲ μία σύντομη
παραίνεση: θὰ εἶναι μεγάλη ἡ δόξα σας, ἂν δὲν δειχθεῖτε
κατώτεροι τοῦ φυσικοῦ σας χαρακτήρα, καὶ μάλιστα ἂν γιὰ
τὴν κάθε μιά σας γίνεται ὅσο τὸ δυνατὸν λιγότερος λόγος
μεταξὺ τῶν ἀνδρῶν, εἴτε πρὸς ἔπαινον εἴτε πρὸς κατηγορία
(εἴτε γιὰ καλὸ εἴτε γιὰ κακό)."
Σήμερα τα πράγματα είναι κάπως πιο ετερόκλητα. Απέναντι
στους λαούς οι οποίοι εξακολουθούν να μιμούνται τις
πρωτόγονες πρακτικές καταστολής της απιστίας (στο βαθύ
Ισλάμ ακόμα ρίχνουν πέτρες), υπάρχουν κράτη (με πιο

87

πρόσφατη τη Νότιο Κορέα), τα οποία έχουν
αποποινικοποιήσει τις εξωσυζυγικές σχέσεις. Ακόμα κι
εμείς, από τους πιο παραδοσιακούς της Ευρώπης που
θεωρούσαμε τη μοιχεία ως ποινικό αδίκημα που άξια σε
έστελνε στη φυλακή από αρχής σύστασης του νεοελληνικού
κράτους, αναθεωρήσαμε στα 1981. Ωστόσο, το αν η απιστία
αντιμετωπίζεται ως αμάρτημα σύμφωνα με το νόμο μάλλον
τελικά δεν επηρεάζει καθόλου το πόσο απατούμε ο ένας τον
άλλο σε παγκόσμια κλίμακα. Και οι αριθμοί το
επιβεβαιώνουν.Μια έρευνα έκανε λόγο για ποσοστό 22%
άπιστων ατόμων ανά την υφήλιο, με το 58% των Τούρκων
να παραδέχονται πως έχουν κάνει σεξ εκτός γάμου (το
χαμηλότερο ποσοστό ήταν των Ισραηλινών, μόλις 7%). Κι αν
συνυπολογίσουμε την πιθανότητα κάποιων που δεν
παραδέχονται ποτέ το «απονενοημένο», τότε μάλλον το
πόρισμα δεν βγαίνει υπέρ της καθολικής πίστης και
αφοσίωσης.
Το τραγούδι που έχει νομίζω τα ίδια στοιχεία, αλλά σε
αντίθεση υμνεί την γυναικά που μένει «πιστή» και τηρεί
τους «κώδικες» είναι μια παραλογή το "Ο ΓΥΡΙΣΜΟΣ ΤΟΥ
ΞΕΝΙΤΕΜΕΝΟΥ" από την συλλογή του Ν Πολίτη ο οποίος λέει
στην εισαγωγή: «…….Αλλ' ό,τι προ πάντων διακρίνει το
ημέτερον άσμα των άλλων είναι η ακραιφνής ελληνικότης
αυτού, διότι τοσούτο στερεώς είναι συνυφασμένον προς
τον ελληνικόν βίον, ώστε σχεδόν εις έκαστον στίχον αυτού
ενωτιζόμεθα απηχήσεις ηθών, εθίμων και συναισθημάτων
του ελληνικού λαού ή βλέπομεν διαγραφομένας
αναπαραστάσεις ελληνικών τοπείων…….»
Ερρόδισε γη ανατολή και ξημερώνει η δύση,

88

γλυκοχαράζουν τα βουνά κι' ο αυγερινός τραυειέται,
παν τα πουλάκια 'ς τη βοσκή κ' οι λυγεραίς 'ς τη βρύση.
Βγαίνω κ' εγώ κι' ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.
Βρίσκω μια κόρη πόπλενε σε μαρμαρένια γούρνα.
Τη χαιρετάω, δε μου μιλεί, της κρένω, δεν μου κρένει.
Κόρη, για βγάλε μας νερό, την καλή μοίρα νά χης,
να πιω κ' εγώ κι' ο μαύρος μου και τα λαγωνικά μου.
" Σαράντα σίκλους έβγαλε, 'ς τα μάτια δεν την είδα,
κι' απάνω 'ς τους σαρανταδυό τη βλέπω δακρυσμένη.
"Γιατί δακρύζεις, λυγερή, και βαριαναστενάζεις;
Μήνα πεινάς, μήνα διψάς, μην έχης κακή μάννα;"
-Μήτε πεινώ, μήτε διψώ, μήτ' έχω κακή μάννα.
Ξένε μου, κι' αν εδάκρυσα κι' α βαριαναστενάζω,
τον άντρα χω 'ς την ξενιτειά και λείπει δέκα χρόνους,
κι' ακόμη δυο τον καρτερώ, 'ς τους τρεις τον παντυχαίνω,
κι' α δεν ερθή, κι' α δε φανή, καλόγρια θενά γένω,
θα πάγω 'ς έρημα βουνά, να στήσω μοναστήρι,
και 'ς το κελλί θα σφαλιστώ, 'ς τα μαύρα θελά βάψω,
εκειόν να τρώγη η ξενιτειά κ' εμέ τα μαύρα ράσα.
-Κόρη μου, ο άντρας σου πέθανε, κόρη μου, ο άντρας σου
χάθη,
τα χέρια μου τον κράτησαν, τα χέρια μου τον θάψαν,
ψωμί κερί του μοίρασα, κ' είπε να τα πλερώσης,
τον έδωκα κ' ένα φιλί, κ' είπε να μου το δώσης.
-Ψωμί κερί του μοίρασες. διπλά να σε πλερώσω,
μα γιάτ' εκείνο το φιλί, σύρε να σου το δώση.
………………..
και χρησιμοποιεί για αναγνώριση, όταν λέει ότι είναι άντρας
της, απόκρυφα σημεία του σώματος.

89

Χαρακτηριστικά είναι επίσης στο τραγούδι « Ο ΜΕΝΟΥΣΗΣ»
τα αισθήματα τα οποία εκδηλώνονται από τον ποιητή με τη
χρήση του σχήματος του αδυνάτου που θα με έκαναν να το
κατατάξω στις παραλογές. («Να σε δούν τα παλικάρια να
μαραίνονται»). Παρόλο όμως την ιδιαίτερη σημασία της
γυναίκας για το σύζυγό της ο λαϊκός ποιητής παρουσιάζει
την υποβαθμισμένη θέση της γυναίκας συζύγου την εποχή
αυτή. όπου θα λέγαμε ότι οι γυναίκες καταπιέζονται από το
ανδρικό φύλο με διάφορους «κώδικες» εις βάρος τους.
Μέσω της υποταγής της γυναίκας ζητά καταξίωση ο σύζυγός
της. Η γυναίκα αποτελεί υποχείριο του άνδρα της ο οποίος
καθορίζει ακόμα και τη ζωή της («Ο Μενούσης μεθυσμένος
πάει, την έσφαξε»). Θεωρούν ότι όταν η γυναίκα χάνει τον
άνδρα της, χάνει μέρος της κοινωνικής της ταυτότητας.
Την ιστορία και την παράδοση του «Μενούση» στον χώρο
και στον χρόνο αναζητεί η ιστορικός Ευτυχία Λιάτα στο
βιβλίο της «Ο Μενούσης, ιστορία και παράδοση» (Εθνικό
Ίδρυμα Ερευνών, Ινστιτούτο Νεοελληνικών Ερευνών, 2011).

Στην εκκλησιά της Παναγιάς

Οι Σαρακατσάνοι υπήρξαν όχι μόνο το αποκούμπι και οι
οδηγοί των Κλεφτών στα λημέρια τους αλλά και η
οπισθοφυλακή που προάσπιζε τις επιχειρήσεις τους.
Στα κονάκια των Σαρακατσαναίων όλη η Κλεφτουριά ένιωθε
μεγαλύτερη ασφάλεια παρά στα χωριά. Στα καλύβια και τα
μαντριά των Σαρακατσαναίων φύλαγαν τα ντουφέκια και

90

γενικά όλα τα άρματα τους. Οι στάνες τους ήταν εκείνες που
τους προμήθευαν ευκολότερα τροφές ενώ στα κονάκια τους
έκαναν πολλές φορές τις μαζώξεις τους οι Κλεφταρματολοί
για να συντονίσουν τη δράση τους. Α.Χ

Από τους
κορυφαίους

Σαρακτσάνους της
κλεφτουριάς ο
Κατσαντώνης ο

οποίος
ανακηρύχθηκε
αρχηγός όλων των
Κλεφτών και των
Αρματολών στη
κλεφταρματολική σύναξη η οποία πραγματοποιήθηκε τον
Ιούνιο του 1807 στην Αγία Μαύρα της Λευκάδας με
πρωτοβουλία των Καποδίστρια, Κολοκοτρώνη, του
Στρατηγού Εμμανουήλ και του Μητροπολίτου Ναυπακτίας
Ιγνατίου. Εκεί εν΄ μέσω όλων των μεγάλων ονομάτων της
Κλεφτουριάς ο Κατσαντώνης αναγνωρίστηκε ως «Αρχηγός
όλων των Κλεφτών» (ήτοι κατόπιν όλης της
Προεπαναστατικής Κλεφτουριάς)!!
Γράφει ο Αριστοτέλης Βαλαωρίτης:
«Το μεγαλύτερον, το θαυμαστότερον, το ελληνικότερον
κατόρθωμα του αειμνήστου Καποδιστρίου υπήρξεν η εν
Λευκάδι συγκέντρωσις όλων των ενδοξωτέρων
καπετανάτων της Ρούμελης προς υπεράσπισιν της
κινδυνευούσης Λευκάδος. Και ο αδελφικός σύνδεσμος όστις
προέκυψεν εκ της συγκεντρώσεως ταύτης μεταξύ των

91

σημαντικοτέρων οπλαρχηγών της δουλωμένης Ελλάδος. Οι
κλέφται μετεμορφώθησαν εις κλεφτουριάν, δηλαδή
απέβαλον την ιδέαν της ατομικής κεχωρισμένης κατά των
εχθρών αντιδράσεως και συνησπίσθησαν και συνετάχθησαν
υπό την αρχηγίαν του Κατσαντώνη εις στρατόν εθνικόν, με
έν και μόνον σύνθημα, άσπονδον κατά των τυράννων της
πατρίδος πόλεμον, με ένα και μόνον σκοπόν, την
απελευθέρωσιν της βασανιζομένης μητρός των».
Ήταν εκεί μαζεμένοι εκτός από τους Σουλιώτες και οι
καλύτεροι καπεταναίοι και κλέφτες της Ηπείρου και της
Ρούμελης. Οι Κατσαντώνης, Λεπενιώτης, Κολοκοτρώνης,
Φώτος Τζαβέλας, Κίτσος και Νότης Μπότσαρης, Καραΐσκος,
Βαρνακιώτης, Γρίβας, Περραιβός, Ζέρβας, Φαρμάκης,
Τσόγκας, Στράτος, Μπουκουβάλας, Πουλής, Χορμόβας,
Αναγνωσταράς, οι δυο Κοντογιανναίοι και άλλοι 400, καθώς
και ο Ιγνάτιος και ο Παρθένιος.
Σε αυτό το γλέντι της νίκης, «υπενθυμίζον μοι τα συμπόσια
των Ομηρικών ηρώων, επηκολούθησαν ηρωικά άσματα και
χοροί…», καθώς γράφει ο Καποδίστριας, απευθυνόμενος δε
στους Καπεταναίους έκανε την περίφημη πρόποση: «ελπίζω
η πατρίς να σας καλέσει συντόμως δια σκοπόν πολύ
υψηλότερον». Ο Κατσαντώνης έπειτα «ενεργών εκ μέρους
απάντων των οπλαρχηγών, ωρκίσθη να μην καταθέσει τα
όπλα πριν ίδη την ανεξαρτησίαν της Ελλάδος». Η Μεγάλη
Ιδέα λοιπόν της απελευθερώσεως της Ελλάδος ήταν ήδη
ζωντανή.
Ιστορικό
Ο Άγιος Τιμόθεος πάρθηκε η απόφαση ότι θα βασανιζόταν
μαζί με την Αγία Μαύρα, την οποία είχε νυμφευτεί πριν

92

είκοσι μέρες και. να σταυρωθούν μαζί, γιατί ήταν λάτρης της
ανάγνωσης των ιερών βιβλίων και εκτελούσε τα ιερατικά
του καθήκοντα με παρρησία'
Η χάρη της Αγίας από τη Γαλλία στη Λευκάδα
Το 1331 οι Φράγκοι κατέλαβαν το νησί της Λευκάδας και
έχτισαν μικρό ναό προς τιμήν της. Αυτοί ήταν
ρωμαιοκαθολικοί. Οι Ανδηγαυοί, όπως αλλιώς λέγονταν,
είχαν τις ρίζες τους από μία κωμόπολη στη Γαλλία, το Σαιντ
Μορ (γαλλ. Sainte Maure= Αγία Μαύρα), που βρίσκεται στον
νομό Αντρ-ε-Λουάρ (γαλλ. Intre-et-Loir) της Γαλλίας.
Ο ορθόδοξος ναός της Αγίας Μαύρας
Τον 15ο αι. καθώς η Ελένη Παλαιολογίνα (κόρη του Θωμά
Παλαιολόγου και σύζυγος του Λαζάρ Μπράνκοβιτς της
Σερβίας) πήγαινε στο νησί της Αγίας Μαύρας, προκειμένου
να παντρέψει την κόρη της. Όταν έπεσαν σε τρικυμία, η
Ελένη έταξε στην Αγία μεγαλοπρεπή ναό, αν σωζόταν. Αυτό
έγινε. Επίσης η Ελένη ανακαίνισε και το ναό της Παναγίας
Οδηγήτριας στην Απόλπαινα.
Ο ναός της πόλης της Λευκάδας
Στην πόλη της Λευκάδας η Αγία Μαύρα δοξάζεται από το
1331, όπου είναι πολιούχος. Παλαιότερα η πόλη είχε πάρει
το όνομα τής Αγίας. Από το 1886 μέχρι σήμερα υπάρχει ναός
προς τιμήν εκείνης και του συζύγου της, στη θέση ενός
παλιού προμαχώνα τού Φραγκικού κάστρου, που βρίσκεται
βόρεια στο νησί. Πολύ πιο πριν υπήρχε ναός αφιερωμένος
στην Αγία, που λεηλατήθηκε από τους Άγγλους, καθώς
εκείνοι το πήραν. Ο ναός ανήκει τώρα στην ενορία
Ευαγγελιστρίας (Μητρόπολη), όπου κάθε χρόνο
προσέρχονται αναρίθμητοι προσκυνητές.

93

ΓΙΑ ΤΟΥ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΥΣ
Η Άγια Μαύρα για τους Σαρακατσάνους είχε ιδιαίτερο
συμβολισμό . Τραγουδήθηκε σε πάρα πολλά μας τραγούδια
. Επειδή προφανώς εκεί ανακηρύχθηκε ο Κατσαντώνης
«Αρχηγός όλων των Κλεφτών» και αποτελούσε ιδιαίτερη
τιμή καθώς λέγεται τότε η κλεφτουριά ήταν σε πολύ δυνατή
θέση με έμπειρους που υπηρετούσαν σε διάφορους
στρατούς, η Οθωμανική Αυτοκρατορία αποδυναμωμένη και
αν δεν είχε συμβεί η προδοσία των Ρώσων η επανάσταση θα
μπορούσε να είχε πετύχει πολλά χρόνια πριν(1807) από το
1821 που άρχισε.
Εικάζω δε και εξ αιτίας του ότι μαρτύρησε με τον σύζυγο της
ως νιόπαντρη οι Σαρακατσάνοι δεν άρχιζαν γάμο (προζύμια)
αν τύχαινε 3 Μαΐου η μέρα. Όσον αφορά τα προζύμια
επίσης,(ευχαριστώ το Χρήστο Στεργιάκο για την βοήθεια)
όχι μόνο τη μέρα γιορτής της Αγίας, αλλά και καθόλη τη
διάρκεια του χρόνου δεν πιάνονται προζύμια τη μέρα που
συνέπεσε η γιορτή (π.χ. αν σήμερα 3 Μαΐου έπεφτε
Τετάρτη, οι γριγιές ξέταζαν τα "μαύρα" κι έτσι Τετάρτη δεν
έπιανε κανένας προζύμι) Ακύρωνε δηλαδή η εορτή την
ημέρα στην οποία συνέπιπτε όλες τις αντίστοιχες μέρες του
χρόνου.Επίσης δεν ασχολούνταν καθόλου με τιμάρεμα
ρούχων την μέρα της γιορτής της.
https://youtu.be/qVg7dLAFs9o

ΘΥΜΗΘΗΚΑ ΤΗΝ ΞΕΝΙΤΙΑ

Θυμήθηκα την ξενιτιά και πρέπει να πηγαίνω

94

σήκω μανούλα μ' ζύμωσε.
Σήκω μανούλα, ζύμωσε, τα αφράτο παξιμάδι
βαλε το δάκρυ σου νερό.
Βαλε το δάκρυ σου νερό, και το ν 'ηχός προζύμι
να κάτσω, ο ξένος στα άλογο
Θεωρώντας πέρα από όλους τους άλλους συμβολισμούς
πίστης που έχει, το θείο δράμα, είναι μια κορύφωση του
χωρισμού της μάνας από το παιδί της και πολλοί
θρησκευτικοί ύμνοι και μοιρολόια έχουν γραφεί περί αυτού.
Θα ήθελα να καταθέσω το παρακάτω τραγούδι που λέει ο
Κώστας Κοντογιάννης ότι το τραγουδούσαν το 1930 στο
Παρανέστι. Το αφηγείται στον καθηγητή Διονύση
Μαυρόγιαννη πρώην πρύτανη ΔΠΘ. τόμος 1 της μελέτης
ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ ΤΗΣ ΚΕΝΤΡΙΚΗΣ ΚΑΙ
ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑΣ.
Και το αφιερώνω σε όλη την ομάδα αλλά ειδικά στον
αδερφό Αλέξανδρο Κοντογιάννη.
Σήκω Μηλίτσα μ΄ ζυμωσε
σήκω να ανεβατήσεις.
Ακόμη τούτη τη βραδιά
που είμαστε όλοι αντάμα
σαν κάμι κι ξεχουρίσουμε
δεν έχει να ανταμωθούμε
Οντας θ΄ανθίσει ο ξέρακας
να βγάλει νιο βλαστάρι
κι όντας θα στίψει η θάλασσα
να γένει περιβόλι,
τότε κι εμείς θα σμίξουμε,
τότε θα ανταμωθούμε.

95

Το τραγούδι σε διαφορετική παραλλαγή το τραγουδά ο Β.
Σερμπέζης σε ένα τραγούδι ξεχωρισμού της μάνας απ το γιό
και τον πόνο της στιγμής που για τους Σαρακατσάνους
ισοδυναμούσε με θάνατο ….βάλε το δάκρυ σου νερό και τον
ηχώς προζύμι.
Λέει ο Κ. Π. Καβάφης στην Κριτική Εισαγωγή
["Εκλογαί από τα Τραγούδια του Ελληνικού Λαού" του
Ν.Γ.Πολίτη, εκδ. ΕΚΑΤΗ, Αθήναι 2001] . Μόνον οκτώ
"Τραγούδια της Ξενιτειάς" περιέχει το βιβλίον, θα ήθελα να
ήσαν περισσότερα. Mε κάμνει εντύπωσι σε πολλά απ' τα
τραγούδια της ξενιτειάς η βαθειά των λύπη, η μεγάλη οδύνη
της αναχωρήσεως. Κάπως περίεργο με φαίνονται σ' έναν
λαό σαν τον δικό μας που έτσι εύκολα και θαρραλέα -σχεδόν
αμέριμνα- ξενιτεύεται.
Αυτές είναι οι Σαρακατσάνες μανούλες... βάζουν το δάκρυ
τους νερό και τον αναστεναγμό τους προζύμι για να
ζυμώσουν τον αποχωρισμό. από το σπλάχνο τους

Ήρθε ο καιρός να φύβγουμε
Ηρθε ο καιρός να φύγουμε ένα ομορφο τραγούδι από τον
Σταύρο Μπόνια διαβάζοτας το κειμενο
Τα γκδούνια για το στόλισμα των κοπαδιών
Οι Σαρακατσάνοι έδιναν μεγάλη αξία στο στόλισμα
(αρμάτωμα ) με γκδούνια (κουδούνια) των κοπαδιών τους.
Φρόντιζαν πάντα, για τα καλύτερα και τα ποιο εύηχα, ώστε
να χαίρεται το αυτί τον ήχο, καθώς περνούσε το κοπάδι,
πέρα από την χρηστική τους αξία.

96

Οι Σαρακατσάνοι αρμάτωναν (κρεμούσαν) τα κουδούνια
τους την άνοιξη όταν αφήναν τα χειμαδιά και έπαιρναν τη
στράτα για τα βνά να ξεκαλοκαιριάσουν.
Ήρθε, παιδιά μ’, η άνοιξη, τ’ όμορφο καλοκαίρι,
πάρτε στολίστε τα τραγιά, στολίστε τα γκεσέμια,
σ’ αυτές τις μορφοκάλεσιες, βάλτε αργυρά κουδούνια,
μαυλίστε τα κοπάδια σας, μήτε σκυλί μη μείνει,
να πάμε πάνω στ’ Άγραφα, ψηλά στα κορφοβούνια,
πo’χει ο σταυραετός φωλιά κι η πέρδικα λημέρι.
Η διαδικασία αυτή, το διάλεγμα δηλαδή και το
συνταίριασμα των κουδουνιών στο κοπάδι, λέγονταν
στόλισμα η αρμάτωμα. Το φθινόπωρο, κατά την επιστροφή
στα χειμαδιά, αφαιρούν τα πολλά κουδούνια από το κοπάδι,
το ξαρματώνουν, και αφήνουν λιγοστά μόνο σε ορισμένους
μπροστάρηδες των κοπαδιών.
Ήρθε ο καιρός να φύγουμε ροδιά μου, ροδιά μου
Ροδιά μου λουλουδιά μου στον τόπο μας να πάμε
…πάλε καλές αντάμωσες το χρόνου τέτοια μέρα
και ο κύκλος να συνεχίζεται.
.
Τα κουδούνια
Τα κουδούνια στο λαιμό των ζώων ήταν δύο ειδών: τα
προβατοκούδουνα που ήταν χάλκινα φουσκωτά κουδούνια
για πρόβατα, και τα κυπριά που ήταν χυτά ορειχάλκινα για
τα γίδια. Το μεγαλύτερο και βαρύτερο γκδούνι η κυπρί
κρεμόταν στο γκισέμι (αρχηγός), το μεγαλύτερο δηλαδή
κριάρι η τραΐ (τραγι)που ήταν ο αρχηγός του κοπαδιού. Με
τον ήχο των κουδουνιών, που τον καθόριζε το υλικό, το
σχήμα, το μέγεθος και το βάρος τους οι τσοπάνοι

97

παρακολουθούσαν την κίνηση του κοπαδιού. Οι ίδιοι
επέλεγαν και ταίριαζαν τα κουδούνια έτσι ώστε την ώρα της
βοσκής να ακούγονται όμορφα.
Ο κάθε Σαρακατσάνος από το βάρεμα των γκδουνιών η των
τσουκανιών, καταλάβαινε εάν το κοπάδι εκείνη την ώρα του
βοσκούσε, αν ξεστάλιζε, αν σκάριζε, αν περπατούσε, αν
έτρεχε, αν κυνηγιόταν, αν έπινε νερό, αν ξύνονταν, αν τα
τρώγανε μύγες, αν κτυπιόνταν μεταξύ τους, εάν έχει πέσει
μέσα λύκος ή σκυλιά.
Όταν βοσκούσε το κοπάδι επίσης τον βοηθούσαν στο έργο
του όπως στο σάλαγο, στο σκάρο, στη στρούγκα, στο στάλο,
τον διευκολύνουν να τα βρει, όταν έχουν ξεκόψει από το
υπόλοιπο κοπάδι ή έχουν μείνει πίσω ή έχουν χαθεί, κ.α.
Επίσης μ’ αυτή την ακουστική ικανότητα, που είχε, ανάλογα
με τα γκδούνια και τα τσουκάνια που κρεμούσε και σε άλλα
ζώα ακόμα κάποιοι και σκυλιά, γνώριζε με ακρίβεια όλες τις
κινήσεις των ζώων του είτε ήταν κοπάδι είτε μεμονωμένα.
Ακόμη από την ακουστική εμπειρία που είχε αποκτήσει,
γνώριζε επ’ ακριβώς ακόμη και τον ήχο κάποιου ξένου
κουδουνιού η τσοκανιού, που τυχόν κτυπούσε στο κοπάδι
του.
Το σχήμα, το μέγεθος, ο ήχος, ο καλλωπισμός των
τσουκανιών και αρκετές άλλες λεπτομέρειες έκαναν τους
Σαρακατσάνους να διαλέξουν τα κουδούνια για τα κοπάδια
τους, με ιδιαίτερη προσοχή, ώστε να παίρνει εκείνα τα
κουδούνια σύμφωνα με το μέγεθος, τον τόπο και τον τύπο
κατασκευής τους που του έδιναν την δυνατότητα να
ξεχωρίσει το κοπάδι του και ο ήχος του να είναι όπως ο ήχος
μια ορχήστρας με πολλά όργανα. Ήθελε ο Σαρακατσάνος

98

όταν διαβαίνει το κοπάδι του, όταν λαρώνει, η όταν τρέχει
βιαστικό, να το ακούει και να χαίρεται η ψυχή του απ τις
εναλλαγές της μουσικής .
Να το ακούν οι άλλοι και να καμαρώνει
Η μόνη περίπτωση που τα ξεκρεμούσαν η τα «βούλωναν»
ήταν η περίοδος πένθους είτε οικογενειακού, είτε
συνολικού.
Σύμφωνα με τον θρύλο της άλωσης και αφού έσφαξαν οι
Σαρακατσάνοι προς ένδειξη πένθους, τα άσπρα κρατώντας
μόνο τα μαύρα πρόβατα ξεκρέμασαν τα κουδούνια και
έφυγαν απ την πόλη.
Ανάλογα με, το για πού προορίζονταν , που είχαν
κατασκευαστεί, τι ήχο έβγαζαν , τα ποιοτικά, και αλλα
χαρακτηριστικά τους, τα γκδούνια ονομάζονταν σαν :
βαριουκούδ’να = τα βαριά κουδούνια
βλαγκόκυπρους, (βλαγκάρι)= κύπρος που βγάζει βραχνό,
γαργαλίδι = μικρό κλειστό κουδουνάκι για κατσίκια και
αρνιά.
γκισιεμουκούδουνα = μεγάλα κουδούνια που τα βάζουμε
στα γκισιέμια
διπλά γκδούνια = μεγάλα και βαριά
διπλουκύπρια = κυπριά που έχουν ανάμεσα στο πρώτο
κοίλωμα δεύτερο μικρό κύπρο
διπλουτσιόκανα = μεγάλα και βαριά τσιοκάνια που βάζουμε
στα γίδια
καμπανέλι = ο μπρούτζινος κύπρος με βραχνό ήχο
κατσικουτσιόκανα = μικρά τσιοκάνια για τα κατσίκια.
λαμαρίνα = γαλαροκούδουνο με μεσαίο μέγεθος.

99

κουδούνι (κυπρί) με βραχνό ήχο = βλαγκάρι = μπρούτζινο
καμπανέλι (κυπρί) που βγάζει βραχνό ήχο
βρόντους, βρόντα = σήμαινε και απλά κουδούνι
κριαρουκούδ’να = κουδούνια που βάζω στα γκεσέμια
κυπριά = Ήταν χυτά ορειχάλκινα κουδούνια για τα γίδια.
λαμπρουκουδουνάτα = πρόβατα με όμορφα κουδούνια
(κυπριά, τσουκάνια κ.α)
λαμπρουκούδουνου = είδος κουδουνιού ακριβού
λιανουκούδουνα = είδος από λεπτά κουδούνια.
μπίμπις = μεγάλες κουδούνες που βάνουμε στα γκεσέμια
ντουμπλές = σειρά με κουδούνια από το μικρότερο στο
μεγαλύτερο.
ξηρουτσιόκανα = τσιοκάνια (βλ. λ.) που βροντάνε ξερά και
έχουν βαριά ζύγια.
στιρφόκυπρους = κυπρί που βάζουμε σε στέρφη γίδα.
τσουκάνια = κουδούνια για το λαιμό των ζώων κατώτερης
ποιότητας που το βάνουμε στα γίδια ή στα άλογα από
λαμαρίνα χοντρή
φαρδουκούδ’να = φαρδιά κουδούνια
φουρκιάρ’κα = κουδούνια που έχουν μάκρος μια φουρκή,
όσο το άνοιγμα μέσου παράμεσου
χουντρουκούδ’να = κουδούνια με χοντρό ήχο, μεγάλα σε
βάρος κουδούνια
ψιλουκούδ’να = κουδούνια που βγάζουν λεπτό ήχο
ΦΡΑΣΕΙΣ ΣΧΕΤΙΚΕΣ ΜΕ ΤΑ ΚΟΥΔΟΥΝΙΑ

γκδούνι δίχους γλουσσίδι (μτφ. χωρίς περιεχόμενο,
κενός.
γουργουλαλούν τα γκδούνια = τα κουδούνια που ηχούν
ρυθμικά και συνέχεια με όμορφο ήχο

100