ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ

Πίσω από το σπίτι μας είχαμε καμιά εικοσαριά σουγγάρια (
όψιμα γεννημένα ) , έρχεται ένα κρύο βράδυ ο λύκος, τον
αντιλαμβάνεται αμέσως ένα κυνηγόσκυλο που είχαμε πάντα
στο σπίτι μας, και ώσπου να προστρέξει ο πατέρας μου,
έσφαξε μία προβατίνα με το αρνί της. Είναι αιμοβόρος ο
λύκος και δεν περιορίζεται σε ένα όπως η αρκούδα.
Το καλοκαίρι του 1954 ξεκαλοκαιριάζαμε στον Όλυμπο και
η πρώτη φροντίδα μας ήταν η προστασία από τους λύκους,
κάτι που ανάγκαζε τους τσοπαναραίους από καιρού σε
καιρό να κάνουν ομαδικό κυνήγι των λύκων. Από ένα τέτοιο
κυνήγι είναι και η παρακάτω φωτογραφία. Επικεφαλής ο
πατέρας μου, τρίτος από αριστερά, τα αδέρφια του πέμπτος
και έβδομος και οι υπόλοιποι ανίψια του, δηλαδή
οικογενειακή υπόθεση. Όλοι έφυγαν. Αιωνία η μνήμη τους.

Ο ΖΑΧΑΡΙΑΣ ΠΑΠΑΝΤΩΝΙΟΥ ΚΑΙ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ
Το ποίημα που ακολουθεί του Ζαχαρία Παπαντωνίου πρέπει
να είναι γραμμένο την περίοδο (1890) καθώς όπως φαίνεται
σχεδόν καταριέται την Αττική που τον πλάνεψε και αναπολεί
την ζωή στη Ρούμελη. Αν δεν γράφτηκε τότε, φαίνεται να
γνωρίζει εν τούτοις τους Σαρακατσάνους, με το όνομα
Σαρακατσάνοι, ούτε Καρακατσάνοι, ούτε Σαρακατσιάνοι. Σε
ένα άλλο του έργο, «Τα Ψηλά Βουνά» τα οποία είναι ένα
παιδικό μυθιστόρημα του Ζαχαρία Παπαντωνίου που
εκδόθηκε το Δεκέμβριο του 1918 ως αναγνωστικό της Γ'
Δημοτικού στο πλαίσιο της βενιζελικής
Γλωσσοεκπαιδευτικής Μεταρρύθμισης του 1917 που
εισήγαγε τη δημοτική γλώσσα στο Δημοτικό σχολείο. Σε 79

251

κεφάλαια εξιστορούνται οι εμπειρίες μιας ομάδας
συμμαθητών που περνούν τις καλοκαιρινές τους διακοπές
στο βουνό. Εκεί μαθαίνουν να λειτουργούν σαν μία
κοινότητα και να προστατεύουν το δάσος..Σε αυτό το
διήγημα περιγράφει τον Γάμο της Αφρόδω και αναφέρεται
σε βλάχους .. (αν και δεν μοιάζει πολύ βλάχικο)
Εδώ το ποίημα του με την αναφορά στην Σαρακατσάνα.
ΡΟΥΜΕΛΗ
Τὴ μάννα μου τὴ Ρούμελη ν᾿ ἀγνάντευα τὸ λαχταρῶ...
ψηλὰ ποὺ μὲ νανούριζες καημένο Καρπενήσι!
Τρανὰ πλατάνια ξεδιψοῦν στὶς βρύσες μὲ τὸ κρύο νερό.
Σαρακατσάνα ροβολάει καὶ πάει γιὰ νὰ γεμίσει.
Μὲ κρουσταλλένια σφυριχτὰ σὲ λόγγους φεύγουν
σκοτεινοὺς
κοτσύφια καὶ βοσκόπουλα μὲ τὰ λαμπρά τὰ μάτια,
νερὰ βροντοῦνε στὸ γκρεμὸ καὶ πᾶνε πρὸς τοὺς οὐρανοὺς
ἴσια κι ὀρθὰ σὰν τὴν ψυχὴ τῆς Ρούμελης τὰ ἐλάτια.
Κάμπε ἀττικέ, μὲ πλάνεψες κι ἐγὼ γιὰ τὶς κορφὲς πονῶ
καὶ γιὰ τραχιὲς ἀνηφοριὲς σηκώνω τὸ κεφάλι...
Φυλακωμένη πέρδικα ποὺ κλαίει γι᾿ ἀλαργινὸ βουνὸ
δένει ἡ ψυχή μου στὸ κλουβὶ τὰ νύχια της κοράλλι.
Ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου (Καρπενήσι, 2 Φεβρουαρίου 1877
– Αθήνα, 1 Φεβρουαρίου 1940) ήταν Έλληνας λογοτέχνης,
ποιητής, πολιτικός, διηγηματογράφος, δημοσιογράφος,
κριτικός τέχνης και ακαδημαϊκός, υποστηρικτής της
δημοτικής γλώσσας στο γλωσσικό ζήτημα
Από το 1908 μέχρι το 1910 βρισκόταν στο Παρίσι, από όπου
αρθρογραφούσε για την εφημερίδα Εμπρός. Μεταξύ 1912
και 1916 είχε λάβει τις θέσεις νομάρχη Ζακύνθου,

252

Κυκλάδων, Μεσσηνίας και Λακωνίας. Το 1918 ανέλαβε τη
θέση του Διευθυντή της Εθνικής Πινακοθήκης και στη
συνέχεια (και μέχρι τον θάνατό του) πρόεδρος του μονίμου
καλλιτεχνικού συμβουλίου της. Την ίδια αυτή χρονιά
εξέδωσε το διήγημα και πεζογραφημά του "Τα Ψηλά Βουνά"
. Ο Ζαχαρίας γεννήθηκε στις 2 Φεβρουαρίου του 1877 στο
σπίτι των Γ. και Β. Φαρμακίδη. Μετά τη γέννα η μητέρα με
το νεογέννητο επέστρεψαν στη Γρανίτσα. Στο μητρώο
αρρένων του Δήμου Απεραντίων ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου
φέρεται εγγεγραμμένος με αύξοντα αριθμό 1460.
Από τη Γρανίτσα έφυγε το 1890 και εγκαταστάθηκε στην
Αθήνα όταν ο Ζαχαρίας ήταν 13 ετών.
Ας δούμε το έργο του, "Τα Ψηλά Βουνά" τα οποία είναι ένα
παιδικό μυθιστόρημα όπως είπαμε του Ζαχαρία
Παπαντωνίου
Πρωταγωνιστές του βιβλίου είναι η φύση και τα στοιχεία
της• το βουνό, τα δέντρα και το ποτάμι.
Κανένα από τα παιδιά της ομάδας δεν πρωταγωνιστεί αν και
ξεχωρίζουν ο ρομαντικός Φάνης, ο δυναμικός Αντρέας, ο
λαίμαργος Φουντούλης.
Η απουσία ενηλίκων απ' την πλευρά των παιδιών είναι
αισθητή. Οι συμμαθητές είναι κάτω από τη χαλαρή
εποπτεία του κυρ‑Στέφανου, που τα βοηθά. Σημαντικό ρόλο
έχει και ο δασάρχης. Οι γονείς απουσιάζουν τελείως (μόνο
δίνουν την άδεια στα παιδιά στο κεφάλαιο 2).
Αντίθετα οι ντόπιοι περιγράφονται με λεπτομέρεια, κυρίως
οι βλάχοι τσοπάνηδες που είναι αναπόσταστο μέρος του
βουνού: ο περήφανος τσέλιγκας Γεροθανάσης (κεφ.31) και
τα εγγόνια του: ο Λάμπρος, ένα ικανό τσοπανόπουλο, η

253

όμορφη Αφρόδω. Οι διάφοροι τύποι του χωριού: ο Κώστας
ο κορφολόγος (κεφ.35) που συλλέγει βοτάνια, ο
Ζαβοπαναγής που όλο τσακώνεται (κεφ.24), ο μυλωνάς -
πάντα μεθυσμένος- (κεφ.45), ο ράφτης (κεφ.9), ο
μπαλωματής (κεφ.19), ο Θύμιος ο κουδουνάς (κεφ.55). Οι
Πουρναρίτες (κάτοικοι του χωριού Πουρνάρι) είναι οι εχθροί
του δάσους, που «τὸ εἶχαν ἐπάγγελμα νὰ ζοῦνε ρημάζοντας
τὸ δάσος» (κεφ.34) καταστρέφοντας αλόγιστα τα δέντρα για
να πάρουν το ρετσίνι τους.
Εντυπωσιακό για μένα το κλείσιμο (κεφ 79) που μάλλον
δείχνει ότι το μικρό βλαχόπουλο ο Λάμπρος επιστρέφει και
έχει τον ρόλο καλυβοδάσκαλου.
κεφ 79
Ὅσοι ἀπὸ τοὺς παλιοὺς θυμοῦνται αὐτὴ τὴν ἱστορία, μᾶς
εἶπαν πὼς ἐκεῖ στὴ χώρα φάνηκε ἔπειτα ἀπὸ χρόνια ἕνας
δάσκαλος, ποὺ ἄφησε ὄνομα.
Ἔπαιρνε τὰ παιδιὰ καὶ τὰ δίδασκε κάτω ἀπὸ τὰ δέντρα.
Ὅταν δὲν ἦταν βαρυχειμωνιά, εἶχαν γιὰ σχολεῖο πότε ἕνα
πεῦκο, πότε ἕναν πλάτανο.
Ἔπαιρναν τὸ βιβλίο τους καὶ διάβαζαν μαζί του ἀπάνω στοὺς
λόφους, στὸν ἥλιο καὶ στὸν ἀέρα.
Ἀπὸ κεῖ τοὺς ἔδειχνε τοὺς γύρω τόπους, τὴ γῆ, τὸν οὐρανό,
τὰ πλάσματα ὅλα. Τοὺς πήγαινε κοντὰ στὶς ἀγελάδες, στὰ
πρόβατα, στὰ γίδια, στὶς κότες γιὰ νὰ μάθουν πῶς ζοῦνε.
Τοὺς μάθαινε τὴ ζωὴ τῶν δέντρων, τῶν πουλιῶν καὶ τῶν
ἐντόμων. Ὅταν ἦταν καθαρὴ ἀστροφεγγιά, τοὺς ἔδειχνε ἀπὸ
ἕνα ὕψωμα καὶ τοὺς ὠνόμαζε τ’ ἄστρα.
Τοὺς μάθαινε νὰ γράφουν ὅσα ἔβλεπαν στὸν κόσμο κι ὅσα
εἶχαν στὸ νοῦ καὶ στὴν ψυχή τους.

254

Τὸ δάσκαλο αὐτὸ τὸν ἔλεγαν Λάμπρο.
Ὅσο γιὰ τὸν Γκέκα δὲν ξέρομε τί ἀπόγινε. Σπάνια μαθαίνουν
οἱ ἄνθρωποι τὴν ἱστορία τῶν σκύλων.
Πηγη: Wikipedia

Έθιμα του Πάσχα

Η Σπυριδούλα Ζκάγια αναφέρει

Σαν σήμερα

συνηθίζονταν

να δίνουν

γάλα σε

οικογένειες

που δεν είχαν

ζώα για να

φτιάξουν <<διαούρτ>>.Και επέστρεφαν το σκεύος

πίσω,γεμάτο με νερό για να τους ευχαριστήσουν με το

συμβολισμό το κοπάδι τους να έχει πάντα γάλα.

Ο Χρ’ηστος Ξηρομερίτης αναφέρει
Το μέγα Σάββα, έτσι τόλεγαμε το μεγάλο Σάββατο, όλοι οι
νοικοκυραίοι κατέβαιναν στο παζάρι στον Αρμυρό να
ψωνίσουν, αλλά και να π(ου)λήσουν κάνα όψιμο

255

απομειμένο αρνί ή κατσίκι, κάνα «ψιμάρνι ή σφουγγάρι ή
σουγγάρι», όπως τάλεγαν, πούχε μείνει απούλητο. Στην
Ανάσταση πάαιναμε πολλοί απ’ τα κονάκια στην εκκλησιά.
Τόμ (μόλις) ακούονταν τη νύχτα η πρώτη καμπάνα, μας
ξύπναγε η μάνα μου κι αρχίναγαμε να τοιμαστούμε. Να
νιφτούμε, να βάλουμε τις καινούριες σαλιούρες μας (έτσι
έλεγαν τις ποδιές), που μας είχε ράψει η μάνα μας για
λαμπριάτικες και τα καινούρια παπούτσια που μας είχε
αγοράσει ο πατέρας. Ξεκινάγαμε απ’ τα κονάκια μέσ' στη
νύχτα μπουλούκι ολόκληρο λιανοπαίδια αλλά και τρανοί και
πάαιναμε στο χωριό.
Έχω έναν θείο ΓΚΟΡΟΓΙΑΣ ΘΟΔΩΡΟΣ απ τήν Πετροπηγή

Καβάλας

παντρεύτηκε την μικρότερη αδερφή της μάνας μου την
ΜΠΛΕΤΣΑ ΓΙΑΝΝΟΥΛΑ απ τα Παγούρια Ροδόπης και τώρα ζει
εκεί. Στην φωτογραφία οι τρεις μικρότερες αδελφές της
μάνας μου, λείπουν η Μόρφω, και η μάνα μου Κατερίνα. Η
θειά μ΄ η Γιαννούλα είναι δεξιά δίπλα μου.

256

Όταν έγραψα το πρώτο μου βιβλίο "ΠΡΩΤΟΕΛΛΗΝΕΣ
ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ" γεμάτος χαρά που το είχα τυπώσει θέλησα
να του χαρίσω ένα και του λέω:
--- Θείο έγραψα ένα βιβλίο για τους Σαρακατσάνους.
Μου απαντάει με μια ηρεμία και σχεδόν με παράπονο
---- Σαματ΄απόμνει καένας απ΄αφνούς πιδάκι μ΄
Σήμερα βλέποντας ότι σε τρεις μέρες αυτή η ομάδα κοντεύει
τα πεντακόσια μέλη, απ' την χαρά μου τον θυμήθηκα, γιατί
κατάλαβα ότι, ΑΠΟΜΝΑΜΑΝ ΠΟΛΛΟΙ!
Θέλω να σας αφιερώσω μαζί με τις ευχαριστίες μου για την
συμμετοχή σας στην ομάδα το τραγούδι ενός αγαπημένου
τραγουδιστή. που εχει γραφεί για άλλη περίσταση αλλά
ταιριάζει

Από το βιβλίο μου "ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ ΟΤΑΝ ΜΙΛΑΕΙ ΤΟ ΣΩΜΑ"
Πελασγοί οι Σαρακατσάνοι;
Πελασγός αρσενικό (στον πληθυντικό: οι Πελασγοί)
(μυθολογία) ο γενάρχης των Πελασγών η εκείνος που ανήκε
στο πρωτοελληνικό ή κατ' άλλους προελληνικό φύλο που
κατοικούσε στην Ελλάδα ή συσχετίζεται με το πελός
(μελαψός) και Πέλοψ ή με το πέλας
(ο πλησίον, ο άλλος άνθρωπος) και πελάζω - πλάζω, ή με το
περάω και πέρα (ως μεταναστευτικό φύλο).
Ο Θουκυδίδης (Α 2-9), αναφέρει ότι αρχικά και μέχρι την
κάθοδο των Δωριέων με τους Ηρακλείδες (έγινε 80 χρόνια
μετά από τα Τρωικά) δεν υπήρχαν ούτε μόνιμοι κάτοικοι
στην Ελλάδα ούτε και πόλεις ούτε και σύνορα και κράτη,
επειδή δεν είχε ακόμη επινοηθεί η γεωργία και η ασφάλεια
του στρατού. Υπήρχαν μόνο διάφορες φυλές, με

257

μεγαλύτερη τους καλούμενους Πελασγούς, που ζούσαν
μεταναστευτικά για εξεύρεση πηγών διατροφής, ενώ η
πολυπληθέστερη ομάδα όπου πήγαινε έδιωχνε αυτή που
έβρισκε μπροστά της, για να εκμεταλλευτεί αυτή το χώρο με
συνέπεια να αναπτυχθεί ο βαρβαρισμός και η Ελλάδα να
γίνει κατοικία βαρβάρων.
Ο Ησίοδος λέει ότι στην Ήπειρο (στη Δωδώνη και τη
Βελανιδιά) ήταν η έδρα των Πελασγών ( όπου οι κάτοικοι
λέγονταν και Γραικοί, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη), καθώς
και ότι η Ελλοπία ήταν πόλη των Πελασγών, πρβ: «Είναι
κάποια Ελλοπία πολύσπαρτη κι ομορφολίβαδη, πλούσια.
Εκεί κάποια Δωδώνη στην άκρη της είναι χτισμένη πύλη.
Αυτήν ο Δίας αγάπησε και έκανε το μαντείο του …..(λείπει
κείμενο)…. και κατοικούσαν στο βάθος της Βελανιδιάς.
(Ησίοδος Ηοίαι Απόσπασμα 66 = στίχος 240).
«Στη Δωδώνη και στη Βελανιδιά, την έδρα των Πελασγών,
πήγε. Κι σ αυτούς που κατοικούσαν στο βάθος της
Βελανιδιάς στο φούσκωμα του βροχοδερμένου ποταμού»
(Ησίοδος, Ηοίαι απόσπασμα 102 = στίχος 319)
(«Της νυν Ελλάδος, πρότερον δε Πελασγίης καλουμένης»), (
Ηρόδοτος B 54 - 57)
Οι Αιολείς έδωσαν 65 πλοία, οπλισμένοι ως οι Έλληνες και
ονομάζονταν παλιά Πελασγοί, όπως λένε οι Έλληνες
(Ηρόδοτος Θ, 85)
«Οι Ίωνες όσο μεν χρόνον κατοικούσαν την Πελοπόννησο, τη
λεγόμενη σήμερα Αχαία, και πριν έλθουν στην Πελοπόννησο
ο Δαναός και ο Ξούθος, καθώς λέγουν οι Έλληνες,
ονομάζονταν Πελασγοί Αιγιαλείς, μετονομάστηκαν δε Ίωνες
από τον Ίωνα του Ξούθου (Ηρόδοτος Θ, 85)

258

«Ο Ιππόθοος οδηγούσε φυλές Πελασγών που ήσαν πολύ
ικανές στο δόρυ και κατοικούσαν στην Λάρισα με την
εύφορη χώρα», Ιλιάδα Β 840), ενώ οι Πελασγοί της Κρήτης
και του Πελασγικού Άργους (Θεσσαλίας) ήσαν με το μέρος
των Αχαιών στον Τρωικό πόλεμο, πρβ: «Αυτοί που
κατοικούσαν στο Πελασγικό Άργος (η Θεσσαλία), την Άλο,
την Αλόπη, την Τρηχίνα, τη Φθία και την Ελλάδα, που βγάζει
ωραίες γυναίκες, που έφεραν το όνομα Μυρμιδόνες,
Έλληνες και Αχαιοί, είχαν πενήντα πλοία με αρχηγό τον
Αχιλλέα» (Ιλιάδα Β 683 – 688).
Το έτος 3.315 π.Χ. θεωρείται συμβατικά αφετηρία της
Εποχής του Χαλκού (3.315-1.100) για τον ευρύτερο ελλαδικό
χώρο. Οι κάτοικοι των οικισμών της περιόδου αυτής, που
μπορούν να ονομασθούν με το γενικό χαρακτηρισμό
Πρωτοέλληνες (ή Ετεοέλληνες ή Ελληνοπελασγοί), έθεσαν
τις βάσεις της κοινής συμβίωσης καθορίζοντας τρόπους
προστασίας των πόλεων, εξασφαλίζοντας για τους πολίτες
θεσμούς συνύπαρξης με ομόνοια και ευνομία και
διευκολύνοντας την ιδιωτική ζωή με τη διδασκαλία της
χρήσης της φωτιάς, της κατεργασίας μετάλλων, της χρήσης
του τόξου καθώς και της υπόδειξης θρεπτικών ειδών, όπως
το μέλι, η σίκαλη, το σιτάρι, το κολοκύθι, το λάδι, τα σύκα, η
αγκινάρα, τα ρεβίθια, τα σταφύλια (βότρυς) και άλλων
τροφίμων.
Η ετυμολογία των ονομάτων αυτών έχει ως εξής:
- ετεός <εσ-τί, είτ-ω, προστ. του ειμί = αληθής, πραγματικός,
γνήσιος, εξ ου ετάζω > εξετάζω
- πελασγός (<πέλας + άγω = πελάζω = πλησιάζω, διότι πέλας
= πλησίον, άρα πελασγός=ο πλησίον λαός, οι γείτονες.

259

Με τους όρους αυτούς καλύπτεται ένα σύνολο λαών, της
Λευκής Φυλής, πιθανόν της Χαμιτικής ή Μεσογειακής
Ομοφυλίας, στην οποία ανήκαν επίσης οι Αρχαίοι Αιγύπτιοι,
οι Ίβηρες, οι Ετρούσκοι της Ιταλίας, οι Φοίνικες στην περιοχή
της σημερινής Παλαιστίνης και οι Λίβυοι. Συγκεκριμένα στην
Ελλάδα κατοικούσαν:
Πελασγοί (ετυμολογία όπως αναφέραμε πιο πάνω): Στη
Θεσσαλία, Ήπειρο, Αττική, Χαλκιδική, Λήμνο
Λέλεγες (<λέλεξ <λάσκω, παρκμ. λέλακα ή λέληκα = κράζω,
διότι είχαν βροντώδη φωνή): Στη Λοκρίδα, Μεσσηνία,
Τριφυλία, Λακωνία, Βοιωτία, Εύβοια, Ακαρνανία, Θεσσαλία,
Λευκάδα, Κυκλάδες και Ιωνία (πόλεις Έφεσος, Πήδασος
Πισιδίας).
Κάρες (<Κάρ <εκ του κε-καρ-μένη (μετοχή πρκμ. του κείρω)
την κεφαλή έχοντες): Ιωνία, Κρήτη, Οδησσός (πόλεις
Κνωσός, Αλικαρνασσός, Λυρνησσός, Τυλισσός)
Δρύοπες (<δρυς = βελανιδιά + όψη = έχοντες εμφάνιση
βελανιδιάς = καταγόμενοι από περιοχές με βελανιδιές):
Αρχικά στη Φθιώτιδα, όρος Οίτη, αργότερα Κύμη, Στύρα,
Κάρυστος, Κύθνος, Ερμιόνη, Κύπρος.
Κουρήτες ή Ετεοκρήτες: Στην Φρυγία, Κρήτη, Εύβοια,
Αιτωλοακαρνανία (Κουρήτες = επιμελητές <κουρέω =
φροντίζω <Fουρέω <οράω, ορέω, ουρέω = βλέπω,
εποπτεύω, το «ετεός=γνήσιος» ετυμολογείται όπως
προαναφέρεται)
Καύκωνες (<καύκη, καυκί = κρανίο, όστρακο, από το
καύσις+κάρα = κεφάλι): Στη Μεσσηνία
Τέμμικες: Στη Λαυρεωτική, Σούνιο, Βοιωτία

260

Ύαντες
(<ύω=βρέχω
>Υάδες): Στη
Θήβα, Φωκίδα
(πόλη Υάμπολις)
Τελχίνες: Στην
Κρήτη, Κύπρο,
Ρόδο (πόλεις Κάμειρος, Ιαλυσός, Λίνδος)
Τηλεβόες γνωστοί και ως Ταφίοι (<τηλε <τέλος + βοώ =
κραυγάζοντας από μακριά): Στην Κεφαλληνία, Εχινάδες, και
αργότερα Κάπρι, Καμπανία Ιταλίας
Έφυροι (<φέρω, φορά >έφερα): Στην Ηλεία, Θεσπρωτία
(πόλη Εφύρα).
Στο βιβλίο του ο N.G.L. HAMMOND, CBE, DSO, FB Ομ.
καθηγητής Ελληνικών του Bristol και επίτιμος εταίρος του
Clare College, Cambridge.« ΤΟ ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΟ
ΚΡΑΤΟΣ»γράφει:
… Στις ορεινές περιοχές ανάμεσα στους Θεσσαλούς και τους
Μακεδόνες, κατοικούσαν δύο φυλετικές ομάδες. Οι
Μάγνητες ..όπου ο Ησίοδος αναφέρει ότι προγονός τους,
ήταν ο Μάγνης αδελφός του Μακεδόνα…. μιλούσαν την ίδια
Ελληνική Αιολική διάλεκτο και ήταν κατά βάση βοσκοί.
Ζούσαν σε χωριά και συνοικισμούς και ήταν οργανωμένοι σε
μικρές ομάδες, οι οποίες ( Προσέξτε εδώ το τι συνέβαινε
στην περιοχή που δικαιολογεί την προέλευση του ονόματος
των Σαρακατσάνων που αναφέρω) έπαιρναν το όνομα τους
ανάλογα με τα χαρακτηριστικά της περιοχής για
παράδειγμα, οι Οξωναίοι (άνθρωποι της οξιάς) και οι
Κροκαίοι (άνθρωποι του κρόκου δηλ. ζαφοράς)

261

Η δεύτερη ομάδα, οι Περραιβοί κατοικούσαν στην λεκάνη
απορροής του Τιταρήσιου…. Ήταν διαχειμάζοντες ποιμένες
(όπως και αλλού αναφέρουμε) και το καλοκαίρι μετέφεραν
τα κοπάδια τους στους βοσκότοπους της βόρειας Πίνδου, ,
όπου συναντούσαν ένα παρακλάδι της φυλής τους, το οποίο
ονόμαζαν απόδημους Περραιβούς.
Όπως βλέπετε λοιπόν πολλά τα παρακλάδια των
αυτοχθόνων με κοινές ρίζες και γλωσσικά στοιχεία και
πολλές φορές δημιουργούσαν, ομάδες φύλων, συγγενικών
μεταξύ τους, ανάλογα με τις ανάγκες της κάθε ομάδας.
Κάπου εδώ προκύπτει και η ομάδα των Σαρακατσαναίων
που παίρνει το όνομα από τα χαρακτηριστικά της περιοχής
που ζουν τις σάρες και τα κάσια δηλαδή Σαρα-κασια-ναίοι
Σαρακατσαναίοι.
Παρατηρώντας τα φύλα λοιπόν και απορρίπτοντας άσχετα
λόγω εμφάνισης , λόγω τόπου διαβίωσης , λόγω άσκησης
επαγγέλματος κ.α μπορούμε να καταλήξουμε σε κάποια
αρχαία φύλλα τα οποία θα μπορούσαν να είναι:
Πελασγοί (ετυμολογία όπως αναφέραμε πιο πάνω): Οι
οποίοι κατοίκισαν στη Θεσσαλία, Ήπειρο,
Κουρήτες: ή Ετεοκρήτες: Στην Φρυγία, Κρήτη, Εύβοια,
Αιτωλοακαρνανία
Δρύοπες: (<δρυς = βελανιδιά + όψη = έχοντες εμφάνιση
βελανιδιάς = καταγόμενοι από περιοχές με βελανιδιές):
Αρχικά στη Φθιώτιδα
Μάγνητες: οι οποίοι μιλούσαν την ίδια Ελληνική Αιολική
διάλεκτο και ήταν κατά βάση βοσκοί. Κυρίως όμως
κατοικούσαν στην περιοχή του Πηλίου και της Όσσας, στην
ανατολική Θεσσαλία

262

Περραιβοί: κατοικούσαν στην λεκάνη απορροής του
Τιταρήσιου .
Έχουν χαρακτηριστικά που προσομοιάζουν με τους
Σαρακατσάνους (είναι Πελασγικό φύλο είναι νομάδες
κτηνοτρόφοι με χειμαδιά στον κάμπο και καλοκαίρι στα
βουνά) Είναι όμως ένα κομμάτι των Πελασγών από τους
οποίους αποσπάσθηκαν και είναι φυσικό από την περιοχή
στην οποία δραστηριοποιούνται (Περραίβια) της Θεσσαλίας
αλλα έχουν Βασίλειο και ζουν σε πόλεις. Δεν Ξέρω ποια είναι
τα "ξενιτεμένα αδέρφια τους που συναντούν τα καλοκαίρια
στην Πίνδο.
Οι Περραιβοί κάποτε κατοικούσαν μια πιο εκτεταμένη
περιοχή που περιελάμβανε μέρος του Θεσσαλικού κάμπου
και έφτανε μέχρι την εκβολή του Πηνειού στο Αιγαίο μέχρι
που ήρθαν οι «Λάπιθες» και ώθησαν κάποιους Περραιβούς
προς τους πρόποδες του Ολύμπου, άλλους προς την Πίνδο
και τέλος με κάποιους άλλους Περραιβούς επιμείχθηκαν.
Η ταπεινή μου άποψη είναι ότι οι "Σαρακατσάνοι" της
εποχής είναι ένα πρωτοελληνικό φύλο το οποίο εντάσσεται
στους Πελασγούς
Το μεγάλο λάθος που κάνει, ένας σημαντικός για την
ιστορία, και την μελέτη της ζωής, των Σαρακατσάνων ο
Carsten Hoeg είναι ότι τους χαρακτηρίζει φυλή και την λαλιά
τους διάλεκτο (κάτι το οποίο απορρίπτουν οι Α. Πουλιανός ,
Δ. Μαυρόγγιαννης κ.α). Διορθώνει αυτό το λάθος του με την
παραδοχή ότι η Σαρακατσάνικη «γλώσσα» είναι αμιγής από
εξωτερικά δάνεια και είναι γνήσια Ελληνική. Μια προσφορά
Ιστορική και Εθνολογική στην ταυτότητα των
Σαρακατσάνων.

263

«Το Ελληνικό έθνος αφότου φάνηκε, την ίδια πάντα γλώσσα
μιλά - αυτό είναι η πεποίθησή μου, αφότου όμως ξέκοψε
από το Πελασγικό, αδύνατο τότε και στην αρχή και μικρό,
αυξήθηκε ύστερα και πλήθαινε σε έθνη, καθώς
προσχώρησαν σ’ αυτό κυρίως οι Πελασγοί, αλλά και πάρα
πολλά άλλα βαρβαρικά φύλα. Τέλος είμαι της γνώμης ότι το
Πελασγικό έθνος πρωτύτερα και εφόσον ήταν βαρβαρικό
ποτέ δε γνώρισε μεγάλη δύναμη» (Ηρόδοτος Α, 57- 58)
Συνεπώς παρατηρώντας τα φύλα τα οποία κατοικούσαν
στην Ελλάδα αυτή τη εποχή, η μόνη κατάταξη που μπορεί να
γίνει για τους Σαρακατσάνους είναι οι Πελασγοί. Αργότερα
ερχόμενοι σε επαφή με Αιολείς και Δωριείς παίρνουν τα
στοιχεία εκείνα που χρειάζονται για να μπορούν να ζήσουν
μαζί τους και πιθανός να επηρεάσουν σε κάποιο βαθμό την
γλώσσα και τον τρόπο ζωής. Οι όποιες αλλαγές όμως είναι
μικρές και δεν αλλάζουν την Πελασγική Ελληνική καταγωγή
τους στην οποία ήδη υφίστανται θεσσαλικά στοιχεία. Με
αυτά τα φύλα μετέπειτα θα ενσωματωθούν και θα
αποτελέσουν το Ελληνικό έθνος κρατώντας όμως τα
αρχαιοελληνικά τους στοιχεία οι Σαρακατσάνοι λόγο της
ενδογαμικότητας και της κλειστής στα βουνά κοινωνίας..

264

ΣΥΜΒΟΛΑ - ΔΟΞΑΣΙΕΣ ΚΑΙ ΔΡΩΜΕΝΑ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΩΝ
ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ....ΞΕΜΑΤΙΑΣΜΑ
Να ξεκαθαρίσουμε από αρχής ότι η πίστη των
Σαρακατσάνων σε διάφορες δοξασίες και σύμβολα και η
συμμετοχή τους σε δρώμενα, σε καμία περίπτωση δεν
μπορεί να θεωρηθεί ή να υποτεθεί ότι πιστεύουν ή
ασπάστηκαν μια άλλη θρησκεία.
Ως Έλληνες και μάλιστα από τα αρχικά Πρωτοελληνικά
φύλλα δεν θα μπορούσαν να μην ακολουθούν την εξέλιξη
των δοξασιών των άλλων Ελλήνων. Από την Ομηρική
καταγωγή τους, ακόμα και μέχρι τις μέρες μας, η εξέλιξη
αυτών των δοξασιών αφορά όλους τους Έλληνες και,
προφανώς, είναι κοινές τις περισσότερες φορές για όλους.
Αλλά όταν η Χριστιανική υποκατέστησε την παλιά θρησκεία
του ελληνιστικού και ρωμαϊκού κόσμου η οποία υπέστη
σημαντικές τροποποιήσεις στην πορεία της,
παρουσιάστηκαν αλλαγές και ενσωματώσεις μυστηρίων και
δοξασιών, όπως τα μάγια ή κάποια μυστηριακά δρώμενα.
Στα πλαίσια του ρωμαϊκού συγκρητισμού στην αρχαία
Ελλάδα εμφανίζονται ιερά νέων μυστηριακών θεοτήτων και
η αστική θρησκεία αναμιγνύεται με παρεμφερείς
παραδόσεις της Εγγύς Ανατολής.
Ώσπου το 381 μ.Χ., ο Θεοδόσιος ο Α΄, με το Διάταγμα της
Θεσσαλονίκης, εγκατέστησε την Ορθόδοξη Καθολική πίστη
ως την επίσημη θρησκεία της αυτοκρατορίας και
απαγόρευσε τη χρήση της λέξης
«εκκλησία» από τους αιρετικούς.
Στις 8 Νοεμβρίου του 392 μ.Χ., ο Θεοδόσιος εξέδωσε
διάταγμα με το οποίο απαγόρευε πλήρως τη λατρεία των

265

θεών των εθνικών και τιμωρούσε με την ποινή του θανάτου
τους ιερείς που θα εκτελούσαν θυσίες ή τους μάντεις που
θα ασκούσαν τη μαντική τέχνη.
Η μεταπήδηση στον Χριστιανισμό όμως (όπως και σε άλλες
θρησκείες που υποκαταστάθηκαν όχι μόνο στην Ελλάδα
άλλα και παγκόσμια) όσο και αν παραμέρισε την βάση των
παλιότερων θρησκειών, οι αρχαίες λατρείες
ενσωματώνονται σαν μάγια ή δοξασίες και υπόκεινται σε
ένα συγκρητισμό. Το λιβάνισμα του πλακούντα, η παραμονή
του κεφαλιού της οχιάς στη εκκλησία για 40 μέρες να
διαβαστεί σε 40 λειτουργίες, αποτελούν τέτοια
παραδείγματα (Γ. Καββαδίας, οι ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ σελ. 252).
Πολλά τα παραδείγματα που εμφορούνται από την
Χριστιανική θρησκεία και μπολιάζονται με τις δοξασίες των
Σαρακατσάνων.
Να θυμηθώ εδώ κάποια σημεία που, αν και
χρησιμοποιούσαν την πίστη, εμπεριείχαν και την παράδοση.
Το ξεμάτιασμα από κακό μάτι
Διάβασμα Το διάβασμα της ασθένειας με μυστικές
εκφράσεις οι οποίες όπως με το ξεμάτιασμα μεταδίδονταν
από γενιά σε γενιά με κληρονομικό τρόπο τις πιο πολλές
φορές
Σταύρωμα του νοσούντος μέρους του σώματος. Όταν
ήμασταν μικρά, πόσες φορές δεν έπαιρναν οι γιαγιάδες
κάρβουνο απ’ την ζωογόνα φωτιά να μας σταυρώσουν τη
λούγκα γιατί κουτσαίναμε απ’ τον πόνο! Λούγκα ήταν η
διόγκωση του μηριαίου λεμφαδένα ο οποίος διογκωνόταν
από μόλυνση πληγών στα πόδια. Ή επί πόνου στο αυτί

266

λαδάκι από την καντήλα σου σπιτιού, ξεματιάσματα με
κάρβουνα και πολλά άλλα.
Το Γκουρμπάνι ήταν μια εκδήλωση των Σαρακατσάνων με
κύριο σκοπό την ευμενή επίδραση της θρησκείας, που
αντιπροσωπεύει δυνάμεις οι οποίες πρέπει να εκδηλωθούν
για το καλό του τσελιγκάτου, της οικογένειας ή ενός
προσώπου, ανάλογα το που ήταν ταμένο το “γκουρμπάνι”.
Το “τάμα” γινόταν σε κάποιον άγιο, που πολλές φορές
συνέπιπτε με το όνομα του εορτάζοντα, για να έχουν την
εύνοιά του. Οι γιορτές, που κατά κύριο λόγο έταζαν το
“γκουρμπάνι” οι Σαρακατσάνοι, ήταν κατά προτίμηση της
Παναγίας, των Αγίων Αποστόλων, του Προφήτη Ηλία, του Άη
Δημήτρη και του Άη Γιώργη.
Στο “τάμα” έσφαζαν ένα αρσενικό αρνί, που το έψηναν στο
γάστρο και καλούσαν τους γείτονες να το φάνε όλοι μαζί,
πίνοντας ρακί ή κρασί. Τα ψητά και τους διάφορους μεζέδες
(όχι μεγάλη ποικιλία) τα έβαζαν σε τάβλες (υφαντά
στενόμακρα, σαν τραπεζομάντηλα) που είχαν στρώσει μέσα
στο καλύβι. Οι καλεσμένοι, αφού χαιρετούσαν δίνοντας
ευχές στον εορτάζοντα, καθόταν γύρω-γύρω στο καλύβι,
έχοντας μπροστά τους την τάβλα. Επάνω στην τάβλα έβαζαν
σαν πρώτο μεζέ λίγες καραμέλες για τον καθένα. Αφού
μαζεύονταν οι καλεσμένοι, άρχιζαν το τραγούδι, πίνοντας
ρακί από το παγούρι, όλοι με τη σειρά. Τα τραγούδια που
άρχιζαν το γκουρμπάνι “τα γκουρμπανίσια τραγούδια” όπως
τα έλεγαν, ήταν ευχές για τον εορτάζοντα και ήταν
καθορισμένα.
Σήμερα έχουμε το ξεμάτιασμα και γίνεται ως εξης/

267

Τα "ξεματιάσματα" διαφέρουν από τόπο σε τόπο και
μεταδίδονται από τη μία γενιά στην άλλη. Κατά την
παράδοση, την ευχή πρέπει να στην μάθει ένας άντρας,
αλλιώς δεν έχει "δύναμη"! Ο "ματιασμένος" που δέχεται τις
ευχές, δεν πρέπει να πει "ευχαριστώ" γιατί το ξεμάτιασμα
δε θα πιάσει!
Ξεμάτιασμα με λάδι.
Σε ένα μικρό φλιτζάνι ή πιατάκι, βάζετε δύο δάχτυλα νερό.
Σε ένα μπολάκι, ρίχνετε λίγο ελαιόλαδο. Το ξεμάτιασμα
ξεκινάει λέγοντας "Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και
του Αγίου Πνεύματος για τον/την (το όνομα του/της
ματιασμένου/ης)". Παράλληλα σταυρώνετε τρεις φορές το
φλιτζάνι/πιάτο με το νερό.
Στη συνέχεια λένε διάφορες ευχές. Εμείς εδώ σας δίνουμε
κάποιες από αυτές. Επιλέγετε να πείτε μόνο μία από αυτές:
Ευχή 1: "Ιησούς Χριστός νικά, κι αν είναι μάτι το σκορπά, η
κυρά η Παναγιά".
Ευχή 2: "Ιησούς Χριστός νικά κι όλα τα κακά σκορπά"

Ευχή 3: "Άγιοι
Ανάργυροι
και

θαυματουργοί, δωρεάν ελάβατε δωρεάν δότε ημίν"

268

Ευχή 4: "Αγία Ειρήνη, ρήνεψέ το Παναγιά μου Περασιά,
πέρασε το".
Την ώρα που το λέτε αυτό, ρίχνετε μία μόνο σταγόνα από το
λάδι, μέσα στο νερό. Επαναλαμβάνεται δύο φορές ακόμα
την ευχή και ρίχνετε άλλες δύο σταγόνες λάδι.Αν ο
άνθρωπος τον οποίο ξεματιάζετε είναι ματιασμένος, τότε
βλέπετε τις σταγόνες του λαδιού να διαλύονται μέσα στο
νερό και να χάνονται. Αν δεν είναι ματιασμένος, οι σταγόνες
του λαδιού δεν διαλύονται.
Στη συνέχεια λέτε "Βασκανία ηπέρασε και τα δέντρα
ξερίζωσε Βασκανία πού υπάγεις και τα δέντρα ξεριζώνεις.
Πάγω στου(στης) το κεφάλι να της (του) πιω το αίμα.
Βασκανία λείψε από το κεφάλι του(της) και πήγαινε στα
μονόκερα, δίκερα, τρίκερα, τετράκερα, πεντάκερα, εξάκερα,
επτάκερα, οκτάκερα, εννιάκερα, δεκάκερα, εντεκάκερα,
δωδεκάκερα, εις το πυρ το εξώτερον το ετοιμασμένο, το
μυρισμένο και εις τον Θεό παραδομένο στ’ άγρια βουνά και
στ’ άκαρπα δέντρα έξω το κακό, έξω το κακό, έξω το κακό

269

Недялка

Димитрова

I giagia mou ixe

petradakia

perazmena se

klosti ,ta erixne se

koupa me nero

,prota ekane

stavro pano apo to

nero kai kati elege

ala den ksero ti(

epidi den to elege)

meta mas edine 3

goules nero kai

mas evrixe to

prosopo 3 fores

anapoda apo to sagoni ke epano,me ti sera da edose sti

mama mou ( i nifi ) gia na minon stin ekogenia,fimame oti i

mama mou ta afise sti niklisia 40 i.eres kai meta

ksematgiaze...

Βασιλική Ντανταλη

Σπυρος Μπικος

2 Μαΐου 2020

Κάποτε ο Σαρακατσανος, δεν μπορούσε να χρησιμοποιήσει

το όνομα της γυναίκας του, δεν τολμούσε, τα ονόματα που

μπορούσε να χρησιμοποιήσει ήταν.. έη μώρ, έη σσσιτ, τήρα

σια δώ, ισένα κρένου δεν ακούς.

Άσε που από την στιγμή που πήγαινε στου κουνάκ τ' άντρτς,

η νύφ, το ξέχναγε το όνομα της, εκεί στου ουτζιάκ,

270

(τσελιγκάτο) λειτουργούσε με τίτλους.... η Γιώργινα, η νύφ,
η νύφ η Γιανναίικ (το όνομα του πεθερού), η κινούργια η
νύφ, το όνομα της το ξέχναγε, μόνο το σόι της
χρησιμοποιούσε το όνομα της. Εμείς τα μικρά παιδιά,
μαθαίναμε το όνομα τσ' θειά μας τσ' Γιώργινα η τσ' θειά μας
τσ' Γιάννινα, όταν βάφτιζε την εγγονή της, άμα το όνομα της
εγγονής ήταν Μαρία, άρα τ' θειά τ' Γιάννινα τ' λέν Μαρία.
Επίσης και η Σαρακατσάνα δεν χρησιμοποιούσε τ όνομα του
άντρα της, τα ονόματα που χρησιμοποιούσε ήταν, αουρέ,
τήρα σια δώ, ισένα κρένου δεν ακούς, όταν πέρναγα τα
χρόνια, του έλεγε, έη κούφακα ισένα κρένου δεν ακούς.
Κάποιες Σαρακατσανος θέλησε να δείξει ότι είναι κάπως
εξευγενισμένος και εκεί που κουβέντιαζε όλοι οι οικογένεια
μαζί, φώναζε τη γυναίκα του με το όνομα της. Έεεεερε σα
ντού ν' άκσι ου πατέραστ, έεεεερε κι σα ντού πήρι
πατσιαουριά,
Δε ντρρρρρέπιση χαμένι, ξέρς κι τ' όνοματσ, ήσουν στα
βαφτίσιατσ; Έχ κ' όνουμα η θκιάς η γναίκα οι άλλις οι γναίκις
δεν έχουν όνουμα, μόν η θκιάς η γναίκα εχ όνουμα,
κρρριμής απού μπρουστάμ να μι σι βλέπου.
Και πάλι καλημέρα σας

271

Η βασκανία, «μάτι» στους Σαρακατσάνους

Η βασκανία (μάτι) από ήταν

αρχαιότητα ήταν κάτι που το

αποδεχόταν όλα τα κοινωνικά

στρώματα και σε όλα τα

μορφωτικά επίπεδα και σε

πολλούς λαούς. Ο

Σωκράτηςαναφέρεται στον

Πλάτωνα ότι έλεγε « μη μέγα

λέγε, μη τις βασκανία

περιτρέψη τον λόγον τον μέλλοντα» (Πλατ. «Φαίδων» 95Β).

Ο Αριστοτέλης, γράφει «εμπτύει αυτοίς ως μη

βασκανθώσιν» ( Αριστ. Απ. 347), Ο Θεόκριτος αναφέρει « ως

μη βασκαθώ δε τρις εις εμόν έπτυσα κόλπον».

Ο Πλούταρχος αναφέρει στα συμποσιακά μία συζήτηση

αναφορικά με την βασκανία και την αυτοβασκανία.

Ο Δημοσθένηςπολλές φορές και με μεγάλη επιμονή

καταγγέλλει την βασκανία που προκαλεί δυστυχία και

αποτυχία των προσπαθειών.

Ο Δημόκριτος προσπαθώντας να δώσει μια πιο λογική

εξήγηση αναφέρει ότι εκπέμπουν τα μάτια του βασκάνου

εικόνες που έχουν αισθήσεις και ορμή και φέρνουν μαζί

τους τη μοχθηρία και το φθόνο του, επηρεάζοντας και

προκαλώντας διαταραχές στον βασκανόμενο.

272

Ο ιστοριογράφοςΦίλαρχος, αναφέρει ότι κάποιοι λαοί, που

κατοικούν κοντά στον Πόντο, προκαλούν ακόμη και το

θάνατο σε παιδιά αλλά και άνδρες με το βλέμμα τους και

μόνο.

Ο Πλούταρχος, και ο

Ηλιόδωρος επίσης

επιχείρησαν να

αποδώσουν στο κακό

μάτι μια περισσότερο

λογική εξήγηση.

Εκτός από τους

Έλληνες και τους Ρωμαίους η πίστη στην βασκανία ήταν και

είναι διαδεδομένη στη Μέση Ανατολή, στην Αφρική, στην

Ασία, αλλά και στην Ευρώπη, ιδίως στις μεσογειακές χώρες.

Αναφορές στην βασκανία υπάρχουν στο Κοράνι και σε

Εβραϊκά ιερά κείμενα.

Οι πατέρες της εκκλησίας δεν αρνούνται τη βασκανία, την

αποδίδουν όμως σε επέμβαση του πονηρού πνεύματος και

τη θεωρούν έργο του διαβόλου.

Πολλοί εκκλησιαστικοί συγγραφείς ταυτίζουν τη βασκανία

με το φθόνο, θεωρούν δε τη βασκανία κακή για τους άλλους

αλλά και για το εαυτό αυτού που την προκαλεί.

Ιδιαίτερο λόγο για τη βασκανία έγραψε ο Άγιος Βασίλειος.

Με τη σύνθεση ευχών κατά της βασκανίας, αλλά και

φυλακτηρίων, η εκκλησία παραδέχτηκε σιωπηλά την

ύπαρξή της.

273

Από τα αρχαιότατα χρόνια οι άνθρωποι ζητούσαν διάφορα
μέσα για την εξουδετέρωση της ενέργειας της βασκανίας.
Στους Έλληνες αναφέρονται: βασκάνια, προβασκάνια,
αποτρόπαια, φυλακτήρια, εγκόλπια, περιάμματα, περίαπτα,
τελέσματα, στους Λατίνους amuletum, στους Γάλλους
amulette, talisman, fétiche, στους Ιταλούς ligature,

alligatura. Γενικά τα
φυλακτήρια ήταν
είτε χειρονομίες,
σύμβολα, χρήση
λίθων, μετάλλων,
φυτών και ζώων. Από
τις χειρονομίες για
την αποτροπή του

βασκάνου
αναφέρουμε το φτύσιμο, γνωστό και στους αρχαίους
Έλληνες αλλά και μέχρι σήμερα: «Ως μη βασκανθώ τρις εις
εμόν έπτυσα κόλπον» (Θεοκρίτου Ειδύλλια 6, 14), «Φτύσε
τον κόρφο σου». Επίσης η μούντζα ή φασκέλωμα, η fica των
Ιταλών, η έκταση δηλαδή του δείκτη και του μικρού
δακτύλου. Οι χειρονομίες συνοδευόταν κάποτε και με
φράσεις όπως: «Εις την κεφαλήν σοι» (Πλατ. Ευθ. 6, 283),
«Και συ», «Έρρε», «Προσκυνώ Αδράστειαν».
Στην αρχαία Ρώμη κρέμαγαν το "fascinum", ένα φυλακτό
φαλλικού σχήματος, στο λαιμό κυρίως των παιδιών για
προστασία από το κακό μάτι, αλλά και για να τους φέρει
γονιμότητα.
Η χρήση φυλακτηρίων ήταν και είναι ευρύτατα διαδεδομένη
σε όλους τους λαούς και όλα τα κοινωνικά στρώματα. Οι

274

θρησκείες της Άπω Ανατολής, ο Βουδισμός, ο
Βραχμανισμός, ο Χαμανισμός και ο Ταοϊσμός καλλιέργησαν
την πίστη στα φυλακτήρια. Ο Χριστιανισμός παρά τις
προσπάθειές του, δεν κατόρθωσε να καταργήσει τη χρήση
των φυλακτηρίων. Η ΣΤ’ Οικουμενική Σύνοδος με τον κανόνα
61 είχε ορίσει καθαίρεση για τους κληρικούς και εξαετή
αφορισμό για τους λαϊκούς οι οποίοι έδιναν στις γυναίκες
δεμάτια από μεταξένια («σηρικά») νήματα, υφασμένα με
τρίχες αρκούδας ή και πουγγιά ως εγκόλπια κατά της
βασκανίας. Τελικά η Εκκλησία αναγκάστηκε να τα
παραδεχτεί και να τα καθιερώσει, καταδικάζοντας μόνο τα
φυλακτήρια που είχαν σχέση με ασεβείς ή αιρετικές
παραδόσεις, όπως τα Αβραξάς των Γνωστικών ή και εκείνα
στα οποία συγχέονταν χριστιανικές και ιουδαϊκές ιδέες ως
σύμβολα ασαφή και μυστηριώδη.
Το "Χέρι της Φατιμά" όπως το αποκαλούν οι μουσουλμάνοι,
ή το "Χέρι της Μύριαμ" όπως το αποκαλούν οι Εβραίοι,
φυλαχτό κατά της βασκανίας
Οι Σαρακατσάνοι μαζί με τα άλλα «ξεβασκαντήρια» για το
ξεμάτιασμα, όπως διάφορα κοχύλια (σαν το κοχύλι της
φωτογραφίας) χρησιμοποιούσαν νομίσματα παλαιά, όπως
της φωτογραφίας (πολλές φορές από εκταφή νεκρού το
οποίο διάβαζαν στην εκκλησία) αλλά και το χεράκι , τα
νυχάκια τα οποία ήταν σύμβολα απαραίτητα για το
ξεμάτιασμα και την καλή τύχη.
Πίστευαν ότι το "κακό το μάτι" έπιανε όχι μόνο τους
ανθρώπους αλλά και τα ζώα, ακόμη και... άψυχα
αντικείμενα!

275

Για αυτό όταν έβλεπες ένα καλό κοπάδι η ένα ζώο (άλογο,
πρόβατο, σκυλί..κ.λ.π) η αντικείμενο έπρεπε να το φτύσεις
και να αναφερθείς στο να μην το ματιάσεις. Πολλές φορές
χρησιμοποιούνταν οι φράσεις «φτύσ΄το μην το ματιάσεις»
«φτύσε με μην με ματιάσεις» κ.α
Για το ξεμάτιασμα σταύρωναν με τα βασκαντήρια τον
«ματιασμένο» και τα έριχναν σε ένα ποτήρι με νερό. Αν
έκαναν μπουρμπουλήθρες υπήρχε μάτι. Όσα πιο πολλές οι
μπουρμπουλήθρες τόσο περισσότερο μάτι
Με τον όρο ξεμάτιασμα λέγεται η θεραπεία από τις
αρνητικές επιπτώσεις του ματιάσματος ή του κακού ματιού
σύμφωνα με τις πανάρχαιες πεποιθήσεις ότι από τα μάτια
του ανθρώπου μπορούν να εκλυθούν μορφές ενέργειας που
να έχουν πραγματικό αντίκτυπο στον υλικό κόσμο, στην
υγεία αλλά και την τύχη ενός άλλου ανθρώπου.
Τα είδη ξεματιάσματος έχουν αναφερθεί και σε άλλη
ανάρτηση
Με λάδι από την καντήλα. Η "ειδική" παίρνει ένα φλιτζάνι
και το γεμίζει με νερό. Ξεκινάει αμίλητη να προσεύχεται,
από μέσα της, σταυρώνοντας συγχρόνως το φλιτζάνι! Η
"δέηση" είναι μυστική και την κατέχει μονάχα η ξεματιάστρα
και μπορεί να την μεταβιβάση στο αντίθετο φύλο. Μόνο
αυτή μπορεί να μεταβιβάσει μελλοντικά τη μυστική ευχή σε
άτομο που θα θελήσει η ίδια αλλά μόνο του αντιθέτου
φίλου! Την ώρα που κάνει το σταυρό της ρίχνει μια σταγόνα
λάδι μέσα στο νερό. Εάν το λάδι διαλυθεί τότε εκείνος ο
άνθρωπος έχει "μάτι". Αυτό το επαναλαμβάνει τρεις φορές
στο τέλος πρέπει να πιει λιγάκι ή τον ραντίζει μ' αυτό!
Ευχές που χρησιμοποιούν είναι

276

Ιησούς Χριστός νικά κι όλα τα κακά σκορπά
η
Ιησούς Χριστός νικά κι αν είναι μάτι το σκορπά, η κυρά η
Παναγιά
η
Άγιοι Ανάργυροι και θαυματουργοί, δωρεάν ελάβατε
δωρεάν δότε ημίν.
η
Βασιλεύ ουράνιε παράκλητε το πνεύμα της συς αληθείας
……
Με το ζωνάρι.(Ευρυτανία) Ο βασκαμένος βγάζει τη ζώνη του
και ο "ειδικός" αφού την απλώσει αρχίζει να τη μετράει
χρησιμοποιώντας τη σπιθαμή του χεριού του. Ας πούμε ότι
η ζώνη είναι τάδε σπιθαμές. Αν με το επόμενο μέτρημα οι
σπιθαμές βγουν λιγότερες, δηλαδή η ζώνη δείχνει να
κονταίνει, ε τότε... "πω πω πολύ μάτι ορέ παιδί μ', ποιος
έβαλε τα μάτια του πάνω σ';;;"!!! Τότε ο "ειδικός" ξεκινά να
προσεύχεται με σιγανομουρμουρητά που κανείς δεν
καταλαβαίνει! Και το μέτρημα συνεχίζεται... κι όσο μετράει
δώστου και να χασμουριέται, ενώ συνάμα σταυρώνει και το
στόμα του ανοιγοκλείνοντας την παλάμη του. Και εκεί
επάνω είναι που "το κολλάει" κι όλη η παρέα και το
χασμουρητό πάει σύννεφο!
Άλλος ένας παράξενος τρόπος, πολύ παλιακός στην
Ευρυτανία από το eyrytixn.blogspot.com , ήταν ο εξής: Την
Πρωτομαγιά σκότωναν ένα φίδι. Έπαιρναν έναν σβώλο από
το κεφάλι του, το έβαζαν μέσα σε κερί μέλισσας και γινόταν
σαν μια μικρή μπίλια. Το φύλαγαν για την κατάλληλη ώρα κι
έτσι όταν εμφανίζονταν ο βασκαμένος, τότε η ξεματιάστρα

277

γέμιζε ένα ποτήρι νερό και έριχνε αυτή τη μπίλια μέσα. Αν
έκανε μπουρμπουλήθρα υπήρχε "μάτι" και τότε ξεκίναγε....
η ανάλογη προσευχή, ενώ στο τέλος έδιναν στον
ματιασμένο να πιει από εκείνο το ποτήρι! Αυτό το λέγανε
"παντζέχρι"
Ώσπου η ζώνη να 'ρθει ξανά στα ίσα της, οπότε ο
βασκαμένος την ξαναφοράει και το μάτι περνάει!!
Μία άλλη διαδικασία ήταν να σταυρώνουν τον ματιασμένο
με χοντρό αλάτι τρεις φορές και μετά να ρίχνουν το αλάτι
στη φωτιά. Αν αυτό άρχιζε να τρίζει τότε τα πράγματα ήταν
ανησυχητικά... υπήρχε μάτι!!!
Σήμερα διαδεδομένα είναι τα ματόχαντρα (μπλε χάντρα που
μοιάζει με μάτι), αλλά και φυλακτά από ιερά προσκυνήματα.
Χρήση φυλακτηρίου έχει και ο αγιασμός.
Στην Τουρκία χρησιμοποιούνται εκτός απο τα ματόχαντρα,
και επιγραφές όπως "Allah, maşallah" και "Allah korusun!",
οι οποίες επικαλούνται την προστασία του Αλλάχ.
Το «κακό μάτι» και ο Γέροντας Παϊσιος - Η βασκανία
Η ζήλεια, όταν έχει κακότητα, μπορεί να κάνει ζημιά. Αυτή
είναι η βασκανία· είναι μια δαιμονική ενέργεια.- Γέροντα, τη
βασκανία την παραδέχεται η Εκκλησία;
– Ναι, υπάρχει και ειδική ευχή (Ο Γέροντας τόνιζε πως μόνο
ο ιερέας μπορεί να διαβάζει την ευχή για βασκανία). Όταν
κανείς λέει κάτι με φθόνο, τότε πιάνει το «μάτι».
– Πολλοί, Γέροντα, ζητούν «ματάκια» για τα μωρά, για να
μην τα ματιάζουν. Κάνει να φορούν τέτοια;
– Όχι, δεν κάνει. Να λέτε στις μητέρες σταυρό να τα φορούν.

278

– Γέροντα, αν κανείς επαινέσει ένα ωραίο έργο, και αυτοί
που το έφτιαξαν δεχθούν τον έπαινο με υπερήφανο λογισμό
και γίνει ζημιά, αυτό είναι βασκανία;
– Αυτό δεν είναι βασκανία. Σ’ αυτήν την περίπτωση
λειτουργούν οι πνευματικοί νόμοι. Παίρνει τη Χάρη Του ο
Θεός από τον άνθρωπο, και τότε γίνεται ζημιά. Βασκανία
υπάρχει σε σπάνιες περιπτώσεις. Ιδίως oι άνθρωποι που
έχουν ζήλεια και κακότητα – λίγοι είναι τέτοιοι – αυτοί είναι
που ματιάζουν. Μια γυναίκα λ.χ. βλέπει ένα παιδάκι
χαριτωμένο με την μάνα του και λέει με κακότητα: «Γιατί να
μην το είχα εγώ αυτό το παιδί; Γιατί να το δώσει ο Θεός σ’
αύτη;» Τότε το παιδάκι εκείνο μπορεί να πάθει ζημιά- να μην
κοιμάται, να κλαίει, να ταλαιπωρείται, γιατί εκείνη το είπε
με μια κακότητα. Και αν αρρώσταινε και πέθαινε το παιδί,
θα ένιωθε χαρά μέσα της. Άλλος βλέπει ένα μοσχαράκι, το
λαχταρά, και αμέσως εκείνο ψοφάει.
Πολλές φορές όμως μπορεί να ταλαιπωρείται το παιδί και
να φταίει η ίδια η μάνα. Μπορεί δηλαδή η μάνα να είδε
καμιά φορά κανένα αδύνατο παιδάκι και να είπε: «Τί είναι
αυτό; Τί σκελετωμένο παιδί!» Να καμάρωνε το δικό της και
να κατηγόρησε το ξένο. Και αυτό που είπε με κακία για το
ξένο παιδί, πιάνει στο παιδί της. Μετά το παιδί
ταλαιπωρείται εξ αιτίας της μάνας, χωρίς να φταίει. Λειώνει-
λειώνει το καημένο, για να τιμωρηθεί η μάνα και να
καταλάβει το σφάλμα της. Τότε φυσικά το παιδί θα πάει
μάρτυρας! Τα κρίματα του Θεού είναι άβυσσος.
(Γέροντος Παϊσίου Αγιορείτου Λόγοι Α΄, Με πόνο και αγάπη
για το σύγχρονο άνθρωπο, Ιερόν Ησυχαστήριον

279

«Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος» Σουρωτή
Θεσσαλονίκης 1998,σ. 109).
Από τα «ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑΚΑ ΑΓΙΟΝ ΟΡΟΣ» η Ευχή κατά της
βασκανίας
Κύριε ο Θεός ημών, ο Βασιλεύς των αιώνων, ο παντοκράτωρ
και παντοδύναμος, ο ποιών πάντα και μετασκευάζων μόνω
τω βούλεσθαι, ο την επταπλάσιον κάμινον και την φλόγα την
εν Βαβυλώνι εις δρόσον μεταβαλών και τους αγίους σου
τρείς Παίδας σώους διαφυλάξας. ο ιατρός και θεραπευτής
των ψυχών ημών, η ασφάλεια των εις σε ελπιζόντων, σου
δεόμεθα και σε παρακαλούμεν, απόστησον, φυγάδευσον
και απέλασον πάσαν διαβολικήν ενέργειαν, πάσαν
σατανικήν έφοδον και πάσαν επιβουλήν, περιέργειάν τε
πονηράν και βλάβην και οφθαλμών βασκανίαν των
κακοποιών και πονηρών ανθρώπων από του δούλου σου (
τούδε) και ή υπό ωραιότητος ή ανδρείας ή ευτυχίας ή ζήλου
και φθόνου ή βασκανίας συνέβη, αυτός, φιλάνθρωπε
Δέσποτα, έκτεινον την κραταίαν σου χείρα και τον βραχίονά
σου τον ισχυρόν και ύψιστον και επισκοπών επισκόπησον το
πλάσμα σου τούτο και κατάπεμψον αυτώ Άγγελον
ειρηνικόν, κραταιόν, ψυχής και σώματος φύλακα, ός
επιτιμήσει και απελάσει απ´αυτού πάσαν πάσαν πονηράν
βουλήν, πάσαν φαρμακείαν και βασκανίαν των φθοροποιών
και φθονερών ανθρώπων. ίνα υπό σου ο σός ικέτης
φρουρούμενος, μετ´ευχαριστίας ψάλλη σοί. «Κύριος εμοί
βοηθός και ου φοβηθήσομαι τί ποιήσει μοι άνθρωπος». και
πάλιν. «Ου φοβηθήσομαι κακά, ότι συ μετ´ εμού ει. ότι συ εί
ο Θεός, κραταίωμά μου, ισχυρός εξουσιαστής, άρχων
ειρήνης, πατήρ του μέλλοντος αιώνος». Ναι, Κύριε ο Θεός

280

ημών, φείσαι του πλάσματός σου και σώσον τον δούλον σου
από πάσης βλάβης και επηρείας της εκ βασκανίας
γινομένης, και ανώτερον αυτόν παντός κακού διαφύλαξον.
πρεσβείαις της υπερευλογημένης, ενδόξου Δεσποίνης ημών
Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, των φωτοειδών
Αρχαγγέλων και πάντων σου των Αγίων. Αμήν
.
Ευχαριστώ τον Κώστα Φλωροκάπη για τα αντικείμενα στις
φωτογραφίες και τις αναφορές στο ξεμάτιασμα.
Ευχαριστώ την κα Γιώτα Κουρκούτα για την συλλογή από τα
σιγάκια του προπάππου της. Η οικογένεια είχε και μεγάλα
βασαντήρια, τα οποία ήταν διαβασμένα, αλλά έχουν χαθεί.
Πηγές:
1. pontos-news.gr
2. el.wikipedia.org
3. maxmag/politismos/istoria/vaskania

Κωστας Φιλοκωστας

281

18 Απριλίου 2020 ·
Καππου στο 1935 ο αδερφός
της γιαγιάς μου
Χρηστος Γιαννακος

Βασιλική Ντανταλή
Ο πεθερός μου αριστερά Αθανάσιος
Καψάλης.Β. σε ηλικία 18 χρόνων.
Στο Ζάππειο Λάρισας με τον Γιώργο
Φλώρο.Α.Από την Τσαριτσανη.Στις
14 Σεπτεμβρίου του 1940.

282

Το βάψημο των αυγών

Τηρώντας και φέτος το
έθιμο για το βάψιμο των
αυγων.Σαν παραθέτω
παρακατω την διαδικασία
του βαψιματος.Πλένουμε
τα αυγά και τα βάζουμε να βράσουν. Όταν τα βράζουμε τα
αφήνουμε λίγο να κρυώσουν.Σε μια κατσαρόλα βάζουμε
νερό ίσα ίσα να σκεπάζει τα αυγα (χλιαρό νερό
)ανακατεύουμε την μπογιά και Ρίχνουμε και αρκετό
ξύδι.Τοποθετούμε μέσα τα αυγα τα αφήνουμε τρία λεπτά
και μετά τα βγαζουμε.Περνούμε ένα βαμβάκι με λάδι και τα
λαδωνουμε.Αν θέλουμε πριν το βάψιμο να βάλουμε πάνω
σε κάθε αυγό ένα φύλλο και να το δέσουμε με ένα
κομματάκι καλσόν.Έτσι θα ομορφηνουν πιο πολύ τα αυγα
μας.Καλή Ανάσταση και καλό Πάσχα να εχουμε

Χρήστος Γκόλφος Σαρακατσάνικο προξενιό φωτογραφία

283

Η πίστη των Σαρακατσάνων

Γιώργος Α. Φυτιλής : Οι Σαρακατσάνοι κι ο Χριστιανισμός

Ο Γιώργος Α. Φυτιλής γεννήθηκε στα

Πιέρια, μέσα σε μια σαρακατσάνικη

στάνη κι έζησε τα παιδικά κι εφηβικά

του χρόνια στο Πολύκαστρο της

Μακεδονίας. Σπούδασε πολιτικές και

οικονομικές επιστήμες στο

Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και το

1979 παρακολούθησε σεμινάρια διεθνούς δικαίου στο

Πανεπιστήμιο του Στρασβούργου, με υποτροφία του

Συμβουλίου της Ευρώπης.

Πέραν της πεζογραφίας, ασχολείται με τη λαογραφία και

κύρια με τη μελέτη των γλωσσικών ιδιωμάτων του λαού μας.

Είναι πατέρας δυο παιδιών. Το 1992 τιμήθηκε με βραβείο

από τη ΧΕΝ Πειραιά για το μυθιστόρημά του "Κι ο Θεός

έπλασε τον άνθρωπο". Είναι τακτικό μέλος της Εταιρείας

Ελλήνων Λογοτεχνών. Έχει εκδώσει δώδεκα βιβλία.

Οι Σαρακατσάνοι κι ο Χριστιανισμός

{Μικρό επιλεκτικό απόσπασμα απ’ το

βιβλίο μου «Η λαϊκή γλώσσα των

αρχαίων και οι Σαρακατσάνοι»}

.

Οι Σαρακατσάνοι ασπάστηκαν γρήγορα

το χριστιανισμό κι ίσως, ήταν απ' τους

284

πρώτους χριστιανούς του ελλαδικού χώρου, όμως δεν
έγιναν ποτέ φανατικοί και θρησκόληπτοι.
Είχαν μέτρο, ακόμα και για τη θρησκεία. Τη θεωρούσαν

οικογενειακή υπόθεση και
κρατούσαν μια απόσταση απ' τους
ιερωμένους και τους τόπους της
κοινής λατρείας.
Στην εκκλησιά, για την λειτουργία
της Κυριακής, πήγαιναν μόνο οι
γυναίκες κι όχι όλες τις Κυριακές.
Ξεχώριζαν τις γιορτές σε βαριές
και απλές. Την ημέρα του Αγίου Γεωργίου, του Αγίου
Δημητρίου, της Παναγιάς, του Τίμιου Σταυρού, του Πάσχα,
των Χριστουγέννων και σε κάποιες άλλες ‘βαριές’ γιορτές
δεν αρταίνονταν. Οι γυναίκες δεν έγνεθαν και δεν κάθονταν
στον αργαλειό.
Στις ονομαστικές γιορτές του συζύγου και των παιδιών τους,
σήκωναν το ύψωμα. Έβαζαν στο πανέρι πέντε ή εφτά
λειτουργίες και τις πήγαιναν στην εκκλησιά να τις ευλογήσει
ο ιερέας.
Υπόψη, πως οι λέξεις ύψωση και ύψωμα είναι βαθιά
χριστιανικές έννοιες και τις συναντούμε στα εκκλησιαστικά
κείμενα. Στον ψαλμό ΡΜΘ, 149, στίχος 6, διαβάζουμε. “Αι
υψώσεις του θεού...”
Γνωστή και η τελετή μέσα στο ιερό του ναού, για την
“ύψωση του ζωοποιού σώματος του κυρίου ημών Ιησού
Χριστού...”

285

Οι άντρες πήγαιναν στην εκκλησιά μία ή δυο φορές το
χρόνο, συνήθως τη νύχτα της Ανάστασης του Χριστού κι
ίσως, τη νύχτα των Χριστουγέννων.
Οι Σαρακατσάνοι γοητεύονταν απ' την έννοια της
ανάστασης. Τους θύμιζε την αλλαγή και το καινούργιο
ξεκίνημα που βίωναν την άνοιξη, όταν ανέβαιναν στα βουνά
και το φθινόπωρο, όταν κατέβαιναν στα χειμαδιά.
Μακριά απ' τον πολιτισμό μιας οργανωμένης πολιτείας με
αστυνομία, δικαστήρια, φυλακές και την επιβολή ποινών
στους παράνομους κι αδικούντες, πίστευαν βαθιά στη θεία
δίκη. Στην τιμωρία του ενόχου από μια δύναμη που οι ίδιοι
δεν μπορούσαν να υποκαταστήσουν.
Έλεγαν, "έχ' ο θεός…" κάθε φορά που βρίσκονταν σε
δύσκολη θέση, ακόμα και σε οικονομική ανέχεια ή βαριά
αρρώστια.
Αναφέρονται περιπτώσεις προβατάρηδων που έχασαν
ολόκληρο το κοπάδι απ' τις αρρώστιες κι έμειναν με την
κλίτσα στο χέρι κι όμως, έλεγαν την ίδια φράση ελπίδας κι
αισιοδοξίας. "Έχ' ο θεός…"
Ξεκινούν τη μέρα τους με μια απλή προσευχή και
παράκληση.
"Άει, Παναγιά μ', όλο τον κόσμο και μένα αποκοντά…"

286

Γιόρταζαν το Πάσχα όπως όλοι οι χριστιανοί, αλλά το μεγάλο
Σάββατο έπαιρναν γύρα το διπλανό χωριό να μοιράσουν το

πρόβειο γάλα της ημέρας στους
χωριανούς, που δεν είχαν
πρόβατα. Ν' αρτυθούν και να
κάνουν κι εκείνοι καλή πασχαλιά.
Ήταν έθιμο, πάππου προς
πάππου και προφανώς ήταν
μέρος του τελετουργικού της
παλιάς θρησκείας τους.
Τη μεγάλη Πέμπτη έβαφαν τα κόκκινα αυγά της
χριστιανοσύνης, αλλά την ίδια μέρα έφτιαχναν και τα
καινούργια χαϊμαλιά για τα παιδάκια.
Έκαναν το σταυρό τους το βράδυ πριν πλαγιάσουν, αλλά την
αυγή που ξυπνούσαν, έστρεφαν το πρόσωπό τους στη μεριά
της ανατολής, εκεί που βγαίνει ο ήλιος κι έλεγαν μια φράση
που δε θύμιζε προσευχή.
"Άιντε και καλό ξημέρωμα… ή άιντε και καλμέρα μ'..."
Την πασχαλιά, πέρα από τα άλλα έθιμα, αγόραζαν
καινούργια παπούτσια στα παιδιά και στις γυναίκες! Ήταν
πατρογονικό έθιμο.
Πίστευαν και λάτρευαν τους άγιους της χριστιανοσύνης,
αλλά κά¬θε καλύβι είχε τον προσωπικό του άγιο προστάτη.
Ήταν μια συνέχεια προχριστιανικής θρησκείας που κάθε
καλύβι είχε τον δικό του θεό, το δικό του πνεύμα.
Πίστευαν στη δύναμη του σταυρού, αλλά καλού κακού
κρεμούσαν φυλαχτά στα παιδιά, στα ζώα και στο καλύβι.
Έβαζαν στη σκούφια του καλυβιού το σταυρό, αλλά από

287

δίπλα έβαζαν και μια χεριά από σπαραγγιά κι αλίφασκο που
έδιωχναν τα κακά πνεύματα.
Στο στεφάνι της λυσιάς, στην πόρτα του καλυβιού, έβαζαν
έναν ξύλινο σταυρό, αλλά καλού κακού έβαζαν στις άκρες
του σταυρού και λουλούδια ζντρίμερα, να διώχνουν τα
παγανά.
Στα μαντριά κρεμούσαν ανάποδα τη μπότσικα,
αγριοκρεμμυδιά, να διώχνει τα κακά πνεύματα και να
κρατάει δυνατά τα πρόβατα.
Η αλιφασκιά, το γνωστό φασκόμηλο ή αλίφασκο, ήταν απ’
τα ‘ιερά’ φυτά και το τοποθετούσαν στην κορυφή της
καλύβας. Έδιωχνε τα κακά πνεύματα.

Για την πίστη των
Σαρακατσάνων θα
σας πω ένα γεγονός
που αφηγείται ο
Κώστας Μπασδάνης
που γεννήθηκε και
έζησε για πολλά
χρόνια στην Ανατολική Θράκη στον πρώην πρύτανη του
ΔΠΘ Σαρακατσάνο Δ. Μαυρόγιαννη. Εικάζω ότι το
περιστατικό συνέβη μετά το 1915 που ήρθαν από την
Α.Θράκη στην Δράμα και αρκετά πρίν το 1954 που
εγκαταστάθηκαν στους Αμαξάδες Ροδόπης.
Κάποτε ήρθαν στα μέρη του τσελιγκάτου Έλληνες
στρατιώτες.

288

Εγώ κι άλλους ένας ήμασταν στα γαλάρια στα βουνά της
Δράμας κι πέρασε κοντά απ του κοπάδι ένας φαντάρους κι
τ' όρμηξαν τα σκλιά.
Εγώ τα σταμάτ΄σα κι μ΄οβριζει του Χριστό κι τ΄ν Παναγία.
Τραντάχ΄τκα δεν μπόρεσα να κρατθού, τ΄ πήρα του τφέκι και
του σπαθί τα΄βγάνου κι του δίκουχου κι τουν έστειλα στου
στρατώνα.
Τα απόγευμα ήρθι ένα απόσπασμα μη έναν γαλουνά να
μάθει τι έγινι.
Τούπα
"Δεν είστε Έλληνες Χριστιανοί, για αυτό θα πάθητι κι
χειρότερα.

Άγιοι των Αγράφων οι οποίοι έχουν σχέση με τους
Σαρακατσάνους
.
Ο Όσιος Ευγένιος Ιωαννούλιος ή Γιαννούλης ο Αιτωλός,
γεννήθηκε το 1595 μ.Χ (ή 1596 μ.Χ.) στο Μέγα Δένδρο
Αποκούρου.

Αγιος Αναστασιος Ο Γορδιος γεννήθηκε στο χωριό
Βραγγιανά, στα Αγραφα (1654 - 1729) .

Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714 - 24 Αυγούστου 1779),
γνωστός και ως Πατροκοσμάς γεννήθηκε στο χωριό Μέγα
Δένδρο Απόκουρου ο ίδιος έλεγε «Η πατρίδα μου είναι
Ελλάδα από το Απόκουρον».

Ευγένιος η Ιωαννούλιος η Γιαννούλης τον Αιτωλός.

289

Ας δούμε ποιος ήταν ο Όσιος Ευγένιος Ο Αιτωλός (1595 -
1682) ο οποίος βοήθησε Σαρακατσάνους να ελευθερωθούν
και γίνεται για πρώτη φορά αναφορά στο όνομα
Σακαρεκασσιάνοι από τον βιογράφο του Άγιο Αναστάσιο Ο
Γόρδιο (1654 - 1729)
Ο όσιος Ευγένιος Ιωαννούλιος ή Γιαννούλης ο Αιτωλός,
γεννήθηκε το 1595 μ.Χ (ή 1596 μ.Χ.) στο Μέγα Δένδρο
Αποκούρου από πτωχούς γονείς οπου ακόμα και σήμερα
σώζεται το πατρικό του σπίτι. Ο Μέγας Δένδρος είναι μικρός
ορεινός οικισμός του Νομού Αιτωλοακαρνανίας, σήμερα
αποτελεί τμήμα της Δημοτικής Κοινότητας Θέρμου.
Νέος Α Αγίας Τριάδας και στον περίβολο του Σχολή
Ανωτέρων Γραμμάτων, που έγινε για την Ευρυτανία κέντρο
πνευματικής αναγέννησης και αναδείχτηκαν από εκεί
πολλοί σπουδαίοι άντρες, όπως επίσκοποι, Πατριάρχες κλπ.
Επίσης ο Όσιος, ίδρυσε Σχολές στη Μονή Αγίας Παρασκευής
στα Βραγιαννά και στο Αιτωλικό.

290

Εκοιμήθη προσευχόμενος το 1682 μ.Χ. στη μονή

Βραγγιανών,

περιστοιχισμένος από

αγαπητούς του μαθητές,

αφήνοντας αξιόλογο

συγγραφικό έργο.

Βιογράφος του υπήρξε ο

πιστός του μαθητής

ιερομόναχος Αναστάσιος

ο Γόρδιος. Από την

Ορθόδοξη Εκκλησία

αγιοκατατάχθηκε την 1η

Ιουλίου 1982 μ.Χ. (Η

μνήμη του αναφέρεται την

6η Αυγούστου, αλλά επειδή συμπίπτει με την μεγάλη εορτή

της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος εορτάζεται την 5η

Αυγούστου).

Από το όλο έργο του οσίου Ευγενίου φανερώνεται η μεγάλη

του αγάπη προς τον Θεό και τους ανθρώπους. Ο ίδιος

υπήρξε ακούραστος πνευματικός εργάτης σε δύσκολες

ώρες του Γένους, φωτισμένος οδηγός και ενάρετος

διδάσκαλος. Τη ρητορεία, τη μόρφωση, την απέραντη

μνήμη, το θάρρος, τη θέληση και την εξαιρετική του

βούληση τα έθεσε όλα για την ανόρθωση των υποδούλων

αδελφών του. Στο Καρπενήσι υπάρχουν δύο παρεκκλήσια

του. Εορτάζει στις 5 Αυγούστου εκάστου έτους

Ἀπολυτίκιο

Διδάσκαλος ἔνθεος καὶ ὁδηγὸς τῶν πιστῶν ἐδείχθης ἐν

Πνεύματι, οἴα θεράπων Χριστοῦ, Εὐγένιε Ὅσιε, λόγω γὰρ

291

διαπρεπῶν καὶ λαμπρότητι βίου, ὤφθης τῆς εὐσέβειας
πρακτικὸς ὑποφήτης, διὸ ἡ Ἐκκλησία μακαρίζει σέ.
Δεύτερο Ἀπολυτίκιο
Θείῳ ἔρωτι πεπυρωμένος καὶ τῷ πνεύματι ἠγλαϊσμένος,
νάμασι θείοις Εὐρυτανίαν κατήρδευσας, ἀνδρῶν φάλαγγας
γενναίῳ σθένει καθώπλισας, κατὰ ποικίλων τυράννων
τούτους κατηύθυνας· Εὐγένιε ῞Οσιε, Γένους διδάσκαλε
μέγιστε, Χριστὸν τὸν Θεὸν ἱκέτευε δωρήσασθαι ἡμῖν τὸ μέγα
ἔλεος.
Μεγαλυνάριον
Εὖγε τῆς σοφίας τῆς θεϊκῆς, εὖγε ἱερέων διδασκάλων
ὑπογραμμός· εὖγε ὁ τοῦ Γένους ὁ μέγας εὐεργέτης, Εὐγένιε
τρισμάκαρ, πιστῶν τὸ στήριγμα.

Θεόδωρος Μπαμπαλής
Ο Ευγένιος Γιαννούλης και ο μαθητής του Αναστάσιος
Γορδιος δίδαξαν στη σχολή του γένους, της Γουβας των
Μεγάλων Βραγκιανων ή. "Ελληνομουσειο Αγράφων " στην
Αγία Παρασκευή των Βραγκιανων όπου βρίσκονται και οι
Προτομές τους.
Τεράστια το έργο τους, όπως αναφέρατε και όπως αναφέρει
και το σχόλιο της κυρίας Στρατου , πολλοί μαθητές αυτής της
σχολής έγιναν Επίσκοποι ,Καθηγητές και Πατριάρχες σε
ολόκληρο τον κόσμο!
Για τον Αναστάσιο Παντοδύναμο δεν γνωρίζω εάν φοίτησε
σε αυτή την σχολή που σας προανέφερα!
Ευχαριστούμε πολύ για μια ακόμη φορά κύριε Ζήση!
Συγχαρητήρια!

292

Πατροκοσμάς
Άγιος Κοσμάς ο Αιτωλός (1714 - 24 Αυγούστου 1779),
γνωστός και ως Πατροκοσμάς γεννήθηκε στο χωριό Μέγα
Δένδρο Απόκουρου ο ίδιος έλεγε «Η πατρίδα μου είναι

Ελλάδα από το
Απόκουρον».Το κατά
κόσμον όνομα του
Κοσμά του Αιτωλού
ήταν Κώνστας, ενώ τα
σχετικά με το
επώνυμό του και την
τοποθεσία γέννησής
του δεν είναι με
ακρίβεια γνωστά. Για
τον τόπο γεννήσεώς
του υπάρχει
διχογνωμία, μεταξύ
των χωριών Μέγα
Δένδρο και Ταξιάρχης,
τα οποία βρίσκονται
κοντά στο Θέρμο στην
περιοχή της Αιτωλίας. Από τις μαρτυρίες αυτές μάλλον πιο
αξιόπιστη πρέπει να θεωρηθεί η πρώτη, αφού ο Νικόδημος
ο Αγιορείτης και πιο σύγχρονος του Κοσμά του Αιτωλού
είναι και αυτήκοος μάρτυρας κατά δήλωσή του.
Ως πιθανότερη ημερομηνία γέννησης δεχόμαστε το έτος
1714, από έμμεση μαρτυρία του Αγίου Νικοδήμου, αφού
αναφέρει πως εκοιμήθη σε ηλικία 65 ετών, χωρίς να

293

απορρίπτονται και οι απόψεις των Σ. Παπακυριακού και Κ.Σ.
Κώνστα, που αναφέρουν ως πιθανά έτη το 1700 και 1707
αντίστοιχα.Στοιχειώδη μόρφωση άρχισε να λαμβάνει από
παιδική ηλικία δίπλα στον ιεροδιάκονο Γεράσιμο Λούτσικα,
ενώ περίπου σε ηλικία 20 ετών άρχισε να διδάσκεται τα
"γραμματικά" από τον ιεροδιάκονο Ανανία, εργαζόμενος
ταυτοχρόνως ως υποδιδάσκαλος. Μερικά έτη αργότερα
εντάχθηκε στην Αθωνιάδα σχολή, την εποχή της μεγάλη
άνθισης της σχολής υπό τη διεύθυνση του Ευγενίου
Βούλγαρη. Εν συνεχεία θα εισέλθει στο Άγιο Όρος, όπου θα
παραμείνει για 17 έτη. Ο Άγιος μετά βεβαιότητος τη
δεκαετία 1750-1760 παρέμεινε στη Μονή Φιλοθέου, αλλά
σύμφωνα με τη δική του μαρτυρία, έκλαιε 17 έτη για τις
αμαρτίες του. Για τα επιπρόσθετα επτά έτη καμία ασφαλής
πληροφορία δεν υπάρχει, παρά την αναφορά του Απ.
Βακαλόπουλου, ότι ο Άγιος βρισκόταν από 1767 στο Άγιο
Όρος, καθώς κάτι τέτοιο δεν το στηρίζει σε πρωτογενείς
πηγές. Στο Άγιο Όρος μάλιστα μας πληροφορεί ο ίδιος ο
Κοσμάς, πως έλαβε μεγάλο μέρος της μόρφωσής του αφού
εκεί εδιδάχθηκε "πολλών λογιών γράμματα,εβραϊκά,
τουρκικά, φραγκικά και από όλα τα έθνη" ενώ για τη
γενικότερη μόρφωσή του μας αναφέρει πως "έφθειρα την
ζωήν μου εις την σπουδήν σαράντα-πενήντα χρόνους, εγώ
εδιάβασα και περί ιερέων και περί ασεβών και περί αθέων
και περί αιρετικών, τα βάθη της σοφίας ερεύνησα". Έτσι η
μόρφωση που τελικά απέκτησε ήταν πολυποίκιλη, αφού και
μέσα από το έργο του διακρίνονται ακόμα και φιλοσοφικές
επιρροές, παρμένες από το Σωκράτη και τον Όμηρο, καθώς
και επιστημονικές απόψεις των προσωκρατικών

294

φιλοσόφων. Η βάση όμως της μορφώσεως του
αναμφιβόλως υπήρξε η εξαιρετική γνώση τόσο της Παλαιάς,
όσο και της Καινής Διαθήκης. Ο Κοσμάς ο Αιτωλός άφησε το
Άγιο Όρος περίπου στα τέλη της δεκαετίας του 1760 και
κινήθηκε προς την Κωνσταντινούπολη για να πάρει ευλογία
από τον Πατριάρχη Σεραφείμ Β΄, ώστε να ξεκινήσει το
ιεραποστολικό του έργο. Ο λόγος που τον οδήγησε σε αυτή
την απόφαση ήταν κατά δική του ομολογία ο
ιεραποστολικός ζήλος διότι όπως έλεγε "Σιμά εις τα άλλα
ηύρηκα και τούτον τον λόγον όπου λέγει ο Χριστός μας, πως
δεν πρέπει κανένας χριστιανός, άνδρας ή γυναίκα, να
φροντίζει δια του λόγου του και μόνον πως να σωθή"[16]. Η
πρώτη περιοδεία του πατρο-Κοσμά διενεργήθηκε στην
κεντρική Ελλάδα φτάνοντας ως και το Μεσολόγγι, το Αγρίνιο
και τη Ναύπακτο. Το 1774 ξαναπήγε στην
Κωνσταντινούπολη ώστε να ξαναπάρει άδεια να κηρύξει στα
νησιά του Αιγαίου. Μετά από ένα έτος επέστρεψε στο Άγιο
Όρος όπου μελέτησε για λίγο χρονικό διάστημα και άρχισε
την τελευταία του περιοδεία, στην ηπειρωτική Ελλάδα και
τα νησιά του Ιονίου. Σε αυτό το σημείο εγείρονται και
διαφωνίες για τον αριθμό των περιοδειών. Ο ίδιος περνούσε
από χωριό σε χωριό και σταματούσε σε κάθε μέρος από δύο
ημέρες. Έκανε ένα πρώτο κήρυγμα το βράδυ της άφιξής του,
ένα δεύτερο το επόμενο πρωί και ένα τρίτο την ίδια ημέρα
το βράδυ. Σε αυτές τις ομιλίες του σκοπό κάνει να
συγκεφαλαιώσει τις βασικές αλήθειες της Εκκλησίας,
δείχνοντας παράλληλα τις πρακτικές συνέπειες που έχει η
αλήθεια Της. Συνδέει τη θεολογία με την βιοτική πρακτική
και συνάμα το φωτισμό της πράξης μέσα από την εμπειρία

295

της αποκάλυψης, που τον κάνει φαινόμενο μοναδικό και
ανεπανάληπτο στα χρόνια της Τουρκοκρατίας. Μεταφέρει
σε απλή χυμώδη γλώσσα την πρωταρχική χριστιανική
εμπειρία, με αποτέλεσμα να αποτελέσει την εκπληκτικότερη
μορφή γνησιότητας της χριστιανικής εμπειρίας. Βρίσκεται
αντίθετος στον ηθικισμό και το δικανισμό, χρησιμοποιώντας
μία εξαιρετικά μεθοδική θεολογική θεματική, με οξύνοια,
ρεαλισμό και σαφή παραινετικό λόγο. Έτσι παλεύει να
αναστήσει, μέσα στην εξαθλίωση και την αμάθεια, τη γεύση
της μετοχής στη Βασιλεία του Θεού, την αίσθηση της όντως
ζωής, την επίγνωση της ευγενικής καταγωγής. Οι διδαχές
του και το ιεραποστολικό έργο δεν έμεινε μόνο στα
εκκλησιαστικά πλαίσια, αλλά αγκάλιασε όλο το εύρος των
γνώσεων, της παιδείας και της καθημερινότητας των
ανθρώπων της εποχής και αναμφισβήτητα αποτέλεσε
σημαντική παρακαταθήκη για τη διατήρηση της κοινής
συνείδησης του Ρωμαίικου Ελληνισμού. Χαρακτηριστικό
είναι ότι ίδιος ίδρυσε περισσότερα από δέκα "σχολεία
ελληνικά" (σχολεία που διδάσκονταν και αρχαία Ελληνικά)
και διακόσια περίπου για "κοινά γράμματα". Επίσης
χαρακτηριστικό της διάθεσης για να μορφωθεί το έθνος
τόσο με εγκύκλια γράμματα όσο και με τα ιερά, ήταν η
δημιουργία εκκλησιών σε σχολεία. Η απήχηση του
κηρύγματός του ήταν μεγάλη, καθώς ο λόγος του άγγιζε την
ελληνική κοινωνία της εποχής, η οποία παρακολουθούσε τις
ομιλίες του κατά χιλιάδες. Τα κηρύγματά του όμως, όπως
ήταν λογικό έφεραν και αντιδράσεις. Και ενώ οι Τούρκοι δε
φαίνεται να διέκειντο εχθρικά εναντίον του, κατά τα
λεγόμενά του, οι Εβραίοι εξαιτίας των μεγάλων οικονομικών

296

απωλειών που είχαν υποστεί, αλλά και γενικά των
αντιεβραϊκών παραδόσεων των πατέρων της εκκλησίας που
ακολουθούσε ο Κοσμάς, παραδόσεις από την εποχή του
Ιησού Χριστού, τον επιβουλεύονταν. Το ίδιο οι Ενετοί και οι
Φράγκοι, τους οποίους ένεκα της προσπάθειας να
προσμίξουν την ορθόδοξη πίστη αλλά και να προσηλυτίσουν
του ορθοδόξους, διαρκώς εξοβέλιζε. Το κήρυγμα του επίσης
ήταν πολύ αιχμηρό και κατά των πλουσίων με αποτέλεσμα
η μεγάλη λαϊκή ανταπόκριση, που παρατηρήθηκε και από
ξένους ιστορικούς και περιηγητές, να αποτελεί τροχοπέδη
για τα σχέδια τους. Ο θάνατος του Αγίου Κοσμά του Αιτωλού
επήλθε στις 24 Αυγούστου του 1779 Η αιτία όμως
θανάτωσής του παραμένει σκοτεινή. Σίγουρα οι Εβραίοι
φαίνονταν αρκετά δυσαρεστημένοι από τη μεταφορά του
παζαριού από την Κυριακή, το Σάββατο, μία μεταφορά που
προκάλεσε ο πατρο-Κοσμάς. Σύμφωνα λοιπόν με τον Μ.
Γκόλια, δωροδόκησαν τον Κουρτ πασά του Μπερατιού
(Βεράτιον), όπου και αυτός διέταξε τη θανάτωσή του. Το
γεγονότα όμως είναι αρκετά σαφή για το μαρτυρικό θάνατό
του. Ο Κοσμάς απευθύνθηκε στον πασά Κουρτ, ώστε να
λάβει άδεια να κηρύξει στην περιοχή του, αλλά αντί αυτού,
τον συνέλαβαν και τον κρέμασαν έξω από το χωριό
Καλικόντασι, κοντά στο Μπεράτι, στον ποταμό Άψο. Από τις
πηγές μαθαίνουμε πως δεν υπήρξε ούτε δίκη και καταδίκη,
αλλά και καμία κατηγορία σε βάρος του. Ως άγιος
ανακηρύχθηκε επίσημα από το Οικουμενικό Πατριαρχείο
στις 20 Απριλίου του 1961 και η μνήμη του τιμάται στις 24
Αυγούστου.Πηγή
: orthodoxwiki.gr

297

Για τους Σαρακατσάνους ο πατροκοσμάς ήταν ο Άγιος τους,
καθώς σε πολλές ομιλίες του έκανε αναφορά για την ηθική
και την πίστη των Σαρακατσάνων. Αλλα και γιατί τους
πλησίασε και τους μίλησε στους τόπους διαβίωσης τους. "Οι
Σαρακατσάνοι είναι το μεδούλι του Ελληνικού Γένους και
αλίμονο αν χαλασούν κι αυτοί" είχε πει σε μία από αυτές.
Μερικές Διδαχές και προφητείες που νομίζω ότι έχουν
σχέση με τους Σαρακατσάνους.
Κουρμπάνι (Απο τις Διδαχές του Πατροκοσμά)
Καὶ ἐκείνην τὴν ἡμέραν, ὁποὺ εἶνε ὁ ἅγιος τοῦ παιδιοῦ σου,
ἂν θέλης νὰ κάμης κούρμπανο νὰ ἑορτάσῃς τὸν ἅγιον, πῶς
πρέπει νὰ κάμης, ἐγὼ σὲ λέγω. Γίνεται τὸ κούρμπανο θεϊκόν,
γίνεται καὶ διαβολικόν.
Θεϊκὸν κούρμπανον εἶνε· τώρα θέλεις νὰ δώσῃς τρία γρόσια
νὰ πάρης ἕνα πρόβατο· δόσε τὸ ἕνα γρόσι τοῦ παπᾶ σου νὰ
σοῦ διαβάση τόσες Λειτουργίες, τὸ ἄλλο γρόσι πάρε κερί,
λιβάνι καὶ λάδι καὶ σύρ᾿ τα εἰς τὴν ἐκκλησίαν νὰ τὰ κάψουν
ἐμπρὸς εἰς τὸν ἅγιον καὶ τὸ ἄλλο γρόσι μοίρασέ το μὲ τὸ χέρι
σου κρυφὰ ἐλεημοσύνην, νὰ μὴ σὲ ξεύρη κανένας. Αὐτὸ εἶνε
τὸ θεϊκὸ κούρμπανο. Καὶ νὰ διαβάσῃς τὸ συναξάρι τοῦ ἁγίου
νὰ ἀκούη τὸ παιδί σου. Καὶ νὰ τοῦ εἰπῆς: Ἀκούεις, παιδί μου,
τί ἔκαμνεν ὁ ἅγιός σου; Ἔτσι νὰ κάμης καὶ σύ. Ἀκούοντας τὸ
παιδίον τέτοια θαύματα ζηλεύει καὶ λέγει; Ἄχ, πότε νὰ γίνω
καὶ ἐγὼ ὡσὰν τὸν ἅγιόν μου!
Διαβολικὸν κούρμπανο εἶνε νὰ πάρης ἕνα πρόβατο, νὰ τὸ
μαγειρέψης καὶ νὰ κράξης τοὺς φίλους σου, τοὺς συγγενεῖς
σου, νὰ τρώγετε, νὰ πίνετε, νὰ μεθᾶτε, νὰ ξερνᾶτε ὡσὰν
τοὺς σκύλους. Αὐτὸ εἶνε τὸ διαβολικὸν κούρμπανο.
Γονεῖς! Δίδετε Χριστιανικά Ονόματα εἰς τὰ Παιδιά σας

298

Καθώς ὁ Ιωακείμ καὶ ἡ Άννα δεν προτίμησαν τὸ αρσενικών
από τὸ θηλυκό, έτσι καὶ ἡ ευγένεια σας να μην προτιμάτε τα
αρσενικά παιδιά σας από τα θηλυκά, διατὶ ὅλα τὰ πλάσματα
τοῦ Θεοῦ εἶνε. Καθὼς ὁ Ἰωακεὶμ καὶ ἡ Ἄννα ἔβγαλαν τὴν
Θεοτόκον τὸ ὄνομα μὲ νόημα Μαρία, ὁμοίως καὶ ἡ εὐγενία
σας, ὅταν βαπτίζετε τὰ παιδιά σας, νὰ τὰ ἐβγάνετε εἰς τὸ
ὄνομα τῶν Ἁγίων (76), ὁποὺ ἔχουμε νόημα. Μαρία θέλει νὰ
εἰπῆ Κυρία, ὡσὰν ὁποὺ ἔμελλεν ἡ Θεοτόκος νὰ γίνῃ
βασίλισσα τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῆς γῆς καὶ πάσης νοητῆς καὶ
αἰσθητῆς κτίσεως, νὰ παρακαλῆ διὰ τὰς ἁμαρτίας μας.
Νικόλαος τὸ ὄνομα λέγεται ἐκεῖνος ὁποὺ ἐνίκησε τοὺς
λαούς, τοὺς δαίμονας, τὰ πάθη. Γεώργιος λέγεται
γεωργημένον φυτόν, στολισμένον μὲ καρπούς, μὲ ἀρετὰς
χριστιανικάς. Παρασκευὴ λέγεται ἐκείνη ποὺ ἑτοιμάσθη διὰ
τὸν Χριστόν.
Γάμος (ιερουργία)
Πῶς γίνεται ὁμοίως ὁ γάμος τῶν χριστιανῶν εὐλογημένος
καὶ πῶς γίνεται καταφρονημένος, ἤγουν κατηραμένος, δὲν
εἶνε ἐδικόν μου ἔργον νὰ ἠξεύρω καὶ νὰ τὸ διδάσκω· ἐγὼ
πρέπει νὰ ἠξεύρω τὴν καλογερικήν μου νὰ σωθῶ. Εἶνε
ἄπρεπον ὁ καλόγηρος νὰ διδάσκη περὶ γάμων. Μὰ πάλιν
ἀπὸ τὸ ἄπρεπον ἐβγαίνομεν κέρδος. Ἐκεῖνο ὁποὺ ἤθελα νὰ
σοῦ εἰπῶ ἐγώ, παιδί μου, ἔπρεπεν ὁ πατέρας σου καὶ ἡ
μητέρα σου νὰ σοῦ τὰ εἰπῆ. Μὰ ἐπειδὴ καὶ ἐκεῖνοι δὲν
ἠξεύρουν νὰ σοῦ τὰ εἰποῦν, σοῦ λέγω ἐγὼ παραμικρόν,
ζήτησε καὶ ἀπὸ λόγου σου νὰ μάθης τὰ πολλά.
Ἄκουσε, παιδί μου· ὅταν θέλης νὰ ὑπανδρευθῇς, νὰ ζητήσῃς
πρῶτον, γυναίκα νὰ μὴν εἶνε ἀπὸ τὴν συγγένειά σου, ὁποὺ
τὸ ἐμποδίζει ὁ νόμος τῆς Ἐκκλησίας· δεύτερον, νὰ ἔχῃ τὸν

299

φόβον τοῦ Θεοῦ εἰς τὴν ψυχήν της· καὶ τρίτον, νὰ εἶνε
στολισμένη μὲ τὴν ἐντροπήν. Ἐπῆρες γυναίκα πτωχή, ἐπῆρες
σκλάβα· ἐπῆρες γυναίκα πλούσια, ἔγινες ἐσὺ σκλάβος,
ἐπῆρες ραβδὶ τῆς κρεφαλῆς σου. Πρώτον νὰ ἐξομολογῆσθε
καὶ νὰ στεφανώνεστε εἰς τὴν ἐκκλησίαν.
Καὶ πῶς πρέπει νὰ στεφανώνεστε; Νὰ πάρη ὁ παπὰς τὸ
νουνό, τὸ γαμβρὸ καὶ τὴ νύφη, ἕνα δυὸ ἀνθρώπους, νὰ πάρη
μία λειτουργία, νὰ βάλῃ τὰ στέφανα, δυὸ δακτυλίδια καὶ
δυὸ λαμπάδες. Νὰ πηγαίνουν εἰς τὴν ἐκκλησίαν. Νὰ βάνη
τὸν ἄνδρα εἰς τὰ δεξιὰ καὶ τὴν γυναίκα εἰς τὰ ἀριστερὰ καὶ
νὰ πηγαίνη μέσα εἰς τὸ ἅγιον Βῆμα ὁ παπὰς νὰ ἀνάψη τὰς
δυὸ λαμπάδας καὶ νὰ κρεμάση τὰ στεφάνια ἐμπρὸς εἰς τὴν
ἁγίαν Τράπεζαν καὶ νὰ βάνη τὰ δυὸ δακτυλίδια ἐπάνω, τὸ
ἕνα νὰ τηράζη μέσα καὶ τὸ ἄλλο ἔξω, διατὶ φανερώνει πὼς
ὅταν γυρίζῃ ὁ ἀρραβωνιαστικὸς καὶ τηράζῃ τὴν
ἀρραβωνιαστικήν, νὰ γυρίζῃ τὸ πρόσωπόν της ἀπὸ τὸ ἄλλο
μέρος· ὁμοίως καὶ ἡ ἀρραβωνιαστικὴ τὸν γαμβρόν. Καὶ ὡσὰν
τελειώσῃ τὴν λειτουργίαν, νὰ πάρη τὸ γαμβρὸ καὶ τὴ νύμφη
νὰ τοὺς βάλη ἀντάμα. Καὶ νὰ πάρῃ τὸ θυμιατὸ καὶ τὶς δυὸ
λαμπάδες ἀναμμένες, νὰ θυμιάσῃ τὸ γαμβρὸ σταυροειδῶς
τρεῖς φορές……………..Καὶ ὡσὰν περάσουν τρεῖς ἡμέρες, ἔ,
τότες νὰ σμίγετε τὸ ἄνδρογυνον· καὶ νὰ φυλάγετε τὶς
Κυριακές, ἑορτὲς μὲ εὐγένειαν, ὡσὰν χριστιανοί. Δὲν
ἔδωσεν ὁ Θεὸς τὴν γυναίκα διὰ πορνείαν, ἀλλὰ διὰ παιδιά.
Καὶ νὰ μὴν κοιμᾶστε εἰς ἕνα στρῶμα τὴν Κυριακήν, διότι μᾶς
γκρεμνίζει ὁ διάβολος, καὶ μάλιστα τὶς ἑορτές. Καὶ ἐσὺ ὁ
ἄνδρας νὰ φεύγῃς τὴν ξένην γυναίκα καθὼς φεύγεις τὸ φίδι.
Καὶ ὄχι μόνον τὴν ξένην γυναίκα, ἀλλ᾿ εἶνε καιρὸς νὰ φεύγῃς
καὶ τὴν ἐδικήν σου. Ἔτυχεν ἡ γυναῖκα σου καὶ ἔχῃ συνήθειαν

300