ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ

Ήθη και έθιμα
ΦΥΛΑΧΤΑ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑ
Οι Σαρακατσάνοι με τις δοξασίες τους προσπαθούσαν να
δικαιολογήσουν τα διάφορα "περίεργα" που αντιμετώπιζαν
καθημερινά στα βουνά. Έτσι δημιουργούσαν στοιχειά,
φαντάσματα, αερικά, ισκιώματα, σκιάσματα, Καλότυχες,
Νταούτηδες, δράκους, βρικόλακες, νεράιδες και άλλα
ξωτικά, που αποτελούν έναν αόρατο κόσμο από κακά
πνεύματα και δαίμονες
Τα ήξεραν όλα ένα προς ένα και είχαν για αυτά πολλές
παραδόσεις και και μύθους. Ήξεραν επίσης τους τρόπους

που θα τα
πολεμήσουν

και θα τα

εξουδετερώσουν. Για να φυλάγονται είχαν μαζί τους ένα
σωρό φυλαχτά και ξορκίσματα που όλα ξεκινούν από την
παλιά προφυλακτική μαγεία. Τα φυλαχτά πίστευαν πως
έχουν την δύναμη να τους προστατεύουν από κάθε
δαιμόνιο και κακό. Αλλά και πολλές φορές τα βοηθούσαν να
έχουν την υγεία τους και να προκόβουν αυτοί και τα
κοπάδια τους.
(αναφορές από το βιβλίο μου: " ΟΙ ΠΡΩΤΟΕΛΛΗΝΕΣ
ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ")

201

Στις φωτογραφίες του Κώστα Μακρή βλέπουμε κάποια
περίτεχνα οικογενειακά φυλαχτά. Είναι φτιαγμένα με
χάντρες το 1938 απ' τη μάνα του.
Το αριστερά το έβαζαν στη σαρμανίτσα (κούνια παιδική) για
φυλαχτό να μην ματιάζεται το παιδί και πάθει κάνα κακό. Το
δεξιά εικ. 2 το έβαζαν στη ρόκα όταν έγνεθαν για να μην
τους πιάνει το μάτι
Οι Σαρακατσάνοι, λέει ο Καθηγητής κοινωνιολογίας Δ.
Μαυρόγιαννης “είναι οι μόνοι θεματοφύλακες με την τέχνη,
τους τις δοξασίες τους και την χρήση φυτικών προϊόντων για
τις ασθένειες, την υγεία και την καταπολέμηση του κακού,
μέρους αυτής της ταυτότητας και κληρονομιάς, την οποία
προσεγγίζουμε ως τώρα μόνο από τα κείμενα της αρχαίας
γραμματολογίας και από εκθέματα…”.
Ο έναστρος ουρανός κατά την αρχαιότητα συμβόλιζε την
βροχόπτωση την γονιμότητα (σελήνη), την εφορία και ζωή
(ήλιος) κατά δε την χριστιανική πίστη χαρακτηρίζει καίριες
στιγμές της Ζωής, των Παθών και της Ανάστασης του Κυρίου
καθώς και της Δευτέρας Παρουσίας.
Ο αμνός, επίσης, κατέχει σημαντικό συμβολισμό στην
χριστιανική θρησκεία (Αμνός ο ίδιος ο Κύριος) όπως και στην
ζωή των Σαρακατσάνων όπου ταυτίζονται με αυτούς τους
συμβολισμούς.
Ο σταυρός, το φεγγάρι, ο ήλιος, η φωτιά, η γη και το φίδι
αποτελούν κοινά χαρακτηριστικά στοιχεία για την επίδρασή
τους στην γονιμότητα, στην υγεία, στην καλοτυχία, την καλή
κατάσταση και γονιμότητα του βιού τους.

202

Σταυρός, ένα σύμβολο που παρατηρείται σε πολλές φάσεις
της ζωής των Σαρακατσάνων και είναι ένα από τα πλέον
εμφανιζόμενα σύμβο- λα.
Σταυροφορούντες οι Σαρακατσάνοι των οποίων οι γυναίκες
κάνουν
τατουάζ στο μέτωπο και στα χέρια. Είναι δε τέτοιο το καμάρι
που όταν θέλουν να δείξουν σε κάποιον ότι τον εκτιμούν
αφάνταστα χρησιμοποιούν τη φράση: “Σ΄ έχω σταυρό στ’
μπάλα (μέτωπο)”. Σταυρός η κατσούλα στην κορυφή της
καλύβας, σταυρός στα κεντημένα ρούχα, σταυρός ο χορός
τους (σταυρωτός). Ήταν γνωστό ότι οι Σαρακατσάνοι
έφτιαχναν δύο Χριστόψωμα. Το πρώτο, το καλύτερο και με
τα πιο πολλά κεντίδια, είναι για τον Αη (τον Χριστό). Πάνω
του σκάλιζαν ένα μεγάλο σταυρό - φεγγάρι με πέντε
λουλούδια.
Το δεύτερο, η τρανή Χριστοκουλούρα, είναι για τα πρόβατα.
Ιδιαί- τερη τιμή για τα ζωντανά των Σαρακατσάνων ώστε να
τα έχει καλά ο Χριστός. Στη Χριστοκουλούρα παριστάνεται
με ζύμη, όλη η ζωή της στάνης, δηλαδή, η μάντρα, τα
πρόβατα, οι βοσκοί κ.α.
Το φεγγάρι, ζωντανό και δεν πεθαίνει ποτέ. Αναγεννιέται και
είναι πάντα ζωντανό κεντημένο σε πολλά ρούχα,
σκαλισμένο σε ξυλόγλυ- πτα, τραγουδισμένο και
συνδεδεμένο με πολλά δρώμενα.
Η φωτιά, σύμβολο αθανασίας και ανανέωσης!
Η φωτιά, η προϊστορική εστία, αποτελεί το κέντρο της
καλύβας και ο καπνός βγαίνει από την κεντρική κατσούλα
που παραμένει ανοιχτή κατά την κατασκευή του καλυβιού

203

(κάτι που υπήρχε, επίσης, στο αρχαίο ελληνικό σπίτι και στο
Βυζάντιο) και βέβαια η εξωτερική φωτιά, ως δεύτερη εστία.
Η γη, μητέρα όλων που γεννά ζωή αέναα και ανεξάντλητα.
Όταν ο Νταούτης (κακός δαίμονας που καταστρέφει τα
ζωντανά) προσβάλει ένα κοπάδι, πέραν των άλλων
μυστηριακών προφυλάξεων όπως να μην έρθει γυναίκα στο
μαντρί, ή ξένος κ.λ.π., ανοίγουν μια μικρή σήραγγα στη γη
από όπου περνάν ένα - ένα τα πρόβατα να «καθαρθούν» απ’
τον δαίμονα.
Μέσω της γης ο θάνατος και η αναγέννηση (ανάσταση).
Το φίδι όπως και το φεγγάρι αναγεννιέται κάθε φορά που
αλλάζει δέρμα και είναι χαρακτηριστική η ομοιότητά του με
τον φαλλό.
Η χρήση, ως προφύλαξη και αποτροπή του κακού, του
φιδοπουκάμισου και του φιδοδέρματος, παραπέμπουν στην
αρχαιοελληνική φιδολατρεία και δρακομαντία.
Όλα αυτά τα σύμβολα αντιπροσωπεύουν για τους
Σαρακατσάνους πηγή ζωής και γέννησης χωρίς να είναι
αποκλειστική θεώρηση και πίστη αλλά παγκόσμια.
Τους Σαρακατσάνους, κυρίως, τους απασχολεί η γονιμότητα
και η αποφυγή με οποιοδήποτε τρόπο της στειρότητας. Έτσι,
λοιπόν, μάγια, δοξασίες και διάφορα σχετικά δρώμενα,
προσπαθούν να επιφέρουν στην γυναίκα γονιμότητα και
στον άντρα μη στειρότητα.
Τα κεντητά μοτίβα στις ποδιές των γυναικών, σε πολλές
διαφορετικές μορφές, καταλήγουν να σχετίζονται με τη ζωή
και τη γονιμότητα και αντιστοιχούν σε μεγάλους σταθμούς
της ζωής όπως η γέννηση, ο γάμος, ο θάνατος.

204

Στις φορεσιές, πέρα από τις μεταφυσικές αξίες και δοξασίες,
εντοπίζεται συχνά το σύμβολο του σταυρού, απόδειξη της
θρησκευτικότητας των Σαρακατσάνων καθώς και του
φεγγαριού, του ήλιου και του φιδιού, τα οποία θεωρούνται
σύμβολα γονιμότητας και ευημερίας όπως αναφέρθηκε.
Μπορεί βέβαια ορισμένες ποδιές να είχαν φυτικό διάκοσμο,
με δέντρα, κλωνάρια και λουλούδια που φορούσαν
συνήθως στις ανοιξιάτικες μετακινήσεις τους αλλά ακόμα
και αυτό την αναγέννηση της φύσης συμβόλιζε.
Ακόμα και τα αυστηρά γεωμετρικά σχήματα πάνω στις
γυναικείες κάλτσες, πιστεύεται, πως συμβόλιζαν το σύμπαν
ένδειξη, κατά τον Λη Φερμόρ, της Δωρικής τους καταγωγής
.
Η τέχνη στις κουλούρες, τις πίτες και τα κεντίδια τους,
παραπέμπουν στην πανάρχαια καταγωγή τους. Στα
ξυλόγλυπτα παντού κυριαρχούν ο σταυρός, το φίδι και
γεωμετρικά σχήματα, προίκα της κληρονομιάς τους. Ακόμα
και στις σκαλισμένες κλίτσες των βοσκών το φίδι κυριαρχεί
και το περιτύλιγμα του στη κλίτσα δημιουργεί τους χώρους
να σχεδιαστούν παραστάσεις της καθημερινότητας. Το
φεγγάρι είναι, για τους Σαρακατσάνους, σύμβολο
γυναικείας γονιμότητας και εμφανίζεται παντού στην
καθημερινότητα.
Τα ασημένια χρώματα, με τις αποχρώσεις τους,
παραπέμπουν στην μαγική - αποτρεπτική δύναμη των
μετάλλων, γνωστή και από άλλες πράξεις ή συμπεριφορές
της ελληνικής παραδοσιακής ζωής. Κάποιες όμως από τις
δυσκολονόητες παραστάσεις γεωμετρικού ή αστρικού
χαρακτήρα που παρατηρούμε στους Σαρακατσάνους,

205

προϋπάρχουν της Χριστιανικής πίστης τους και
διατηρούνται ως επίσημη αναγνώριση, μαζί με την γλώσσα,
την τέχνη, τα έθιμα, τη μουσική και πολλά άλλα τεκμήρια,
ως απόδειξη της αρχέγονης καταγωγής τους.

Ειδήσια

ήταν ο τίτλος μίας ανάρτησης του κ. ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΑΛΛΗΣ

στις 28 Μαΐου που μιλούσε για νυφοδιάλεγμα

γαμπροδιάλεγμα την όλη διαδικασία που προηγούνταν του

προξενιού @ κατέληγε στον γάμο, στην χαρά όπως έλεγαν

οι Σαρακατσάνοι, μια διαδικασία με συγκεκριμένα βήματα

στην κλειστή κοινωνία μας πού άρχισε να "σπάει" αρχές της

δεκαετίας του 1960 ώστε να παντρεύονται με άτομα εκτός

συναφιού που μέχρι τότε ήταν άγραφος νόμος μεν αλλά

απαράβατος.

Με παρακίνησε να γράψω όσα γνωρίζω θυμάμαι, μικρής

ηλικίας τότε, που ότι βλέπαμε ακούγαμε το ρουφούσαμε ως

σφουγγάρι @ βέβαια την σημερινή ώριμη αξιολόγηση

εκείνων των δεδομένων.

Μετά τους Νικηφόρους Βαλκανικούς Πολέμους @ την

απελευθέρωση της Μακεδονίας μας αρκετά Τσελιγκάτα από

την Θεσσαλία

σαρακατσάνοι βλάχοι,

ίσως @ με την

παρακίνηση του

ελληνικού κράτους,

έκαναν αγορές

εκτάσεων στην

206

Μακεδονία ώστε να ξεχειμωνιάζουν με τα κοπάδια που στην
πορεία δε έγιναν χωριά μόνιμης εγκατάστασης.
Να αναφέρω εδώ ότι στην επαρχία Φαρσάλων υπάρχουν
δύο αμιγώς σαρακατσάνικα χωριά το Σουπλί (Αγία Τριάδα)
το χωριό μου @ το Κουκλόμπασι (Καστράκι) που η αγορά
των κτηνοτροφικών εκτάσεων είχε γίνει την ίδια περίπου
περίοδο όπως στην Μακεδονία.
Επανέρχομαι στο θέμα μας λέγοντας ότι το σόϊ της γιαγιάς
μου Λάμπρως Μπαλλά όπως @ το σόϊ της αγαπημένης
αδελφής ( 8 αδέλφια ήταν 3 σερκοί 5 θηλκά) του παππού
μου Κατερίνης Γκαρέλη είχαν κάνει αγορές στην Μακεδονία.
Μπαλλέϊκα Ξηροχώρι, Κλειδί Ημαθίας
αντίστοιχα.
Οι μεγαλύτεροι θείοι θείες πήραν γυναίκες άνδρες από την
Θεσσαλία γιατί γνώριζαν τις οικογένειες πριν φύγουν από
την Θεσσαλία αυτό δε συνεχίστηκε σε κάποιες περιπτώσεις
@ με τα παιδιά τους δικά μας δικά τους δεύτερα ξαδέρφια.
Μην ξεχνάμε την κλασική ερώτηση "Τίνος είσι σύ" @ βέβαια
οι τρανύτεροι σαρακατσάνοι ήξεραν από ποιά οικογένεια
είσαι καλή ή ανάποδη, μπορεί να μην γνώριζαν για το
πρόσωπο, τους αρκούσε "από πού κρατάει η σκούφια σου".
Επίσης θυμάμαι όταν γίνονταν οι χοροί των Συλλόγων
Σαρακατσάνων σε Λάρισα Θεσσαλονίκη ξαδέλφες ξαδέλφια
κλπ ανέβαιναν η κατέβαιναν για νυφοδιάλεγμα
γαμπροδιάλεγμα, χαράς ευαγγέλια για εμάς που
κοιμόμασταν στρωματσάδα, ακολουθούσαν προξενιά
αρραβώνες γάμοι όπως γινόταν τότε διάρκειας ημερών με
όλα τα έθιμα.

207

Τέλος οι Σαρακατσάνοι έλεγαν τα νιόγαμπρα @ όχι οι
νεόνυμφοι ....
2 σχόλια
Σχόλια
Η ΛΑΙΚΗ ΤΕΧΝΗ ΤΩΝ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ
Θέλω να πω, πως μήνες τώρα, έχω δημιουργήσει μια ομάδα
με τον τίτλο " ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ " για να δημοσιεύω
θέματα που αφορούν τους Σαρακατσάνους και που με
κάνουν να θυμάμαι και να παρακινώ και άλλους να
θυμούνται μαζί μου.Ήθελα όμως το θέμα αυτό σήμερα να
γίνει ευρύτερα γνωστό καθόσον αφορά τον πολιτισμό όλου
του λαού μας., Έτσι επέλεξα να κάνω αυτή την ανάρτηση και
εδώ, δημόσια.
Θέλω να ευχαριστήσω τον σεφ του «ORANGE» Κώστα
Φλωρακάπη για το όμορφο υλικό, από οικογενειακά
κειμήλια, που ήταν και η αφορμή για το θέμα.
Η λαϊκή τέχνη είναι η δημιουργία του κάθε λαού, που
εκφράζει όχι μόνο την καλλιτεχνική ανησυχία και
αναζήτηση, αλλά την ίδια του την ζωή. Εμπεριέχει την
νοοτροπία του, την ιδιοσυγκρασία του, τις συνήθεις και την
κοινωνική συνείδησή του.
Μέσα από την λαϊκή τέχνη ο λαός μας διηγείται τους
πόθους, τους καημούς, τα πιστεύω του και την πορεία της
εξέλιξής του ανάμεσα από τους αιώνες.
Είναι η λαϊκή τέχνη, ανεπιτήδευτη, γνήσια μορφή τέχνης του
λαού, με μια αυθεντικότητα και ειλικρίνεια απαράμιλλη.
Τα πάντα εκφράζουν συγκεκριμένες έννοιες και
συμβολισμούς. Όλα γίνονται, όχι χάριν της τέχνης, αλλα η

208

τέχνη υπηρετεί τις ανάγκες της καθημερινότητας με
πλούσια σχέδια και μοτίβα.
Με ρωτούν μερικές φορές γιατί αυτή η λαϊκή τέχνη των
Σαρακατσάνων δεν έχει καταγραφεί στην πορεία των
αιώνων κα δεν υπάρχει σε μουσεία .
Νομίζω ότι κάνουν λάθος. Η ποιο γνήσια καταγραφή έχει
γίνει στους Σαρακατσάνους.
Προφανώς και τα υλικά που χρησιμοποιούσαν για να
αποτυπώσουν τα έργα τους ήταν συγκεκριμένα και φτωχά.
Αλλα γνήσια και αληθινά με την ειλικρίνεια του αυθεντικού.
Απ το ύφασμα την πέτρα και το ξύλο. Υλικά, γήινα, ευκόλως
προσβάσιμα και κυρίως με δυνατότητα μεταφοράς.
Στην τέχνη των Σαρακατσάνων το έργο του δημιουργού,
ελάχιστες φορές είναι αποτυπωμένο πάνω σε μη χρηστικά
αντικείμενα και πάντα είναι ανώνυμο.
Ο καλλιτέχνης διακοσμεί σκεύη, αντικείμενα, ρούχα η
υφαντά καθημερινής χρήσης με τρόπο απαράμιλλο χωρίς να
έχει μαθητεύσει δίπλα σε καλλιτέχνες η ονόματα της τέχνης.
Χωρίς σχολές και διαφορετικές προσεγγίσει,ς παρά μόνον
ακολουθεί την γραμμή της ομάδας..
Υλικό το ξύλο και το ύφασμα,
Τα πιο περίπλοκα υλικά όπως το ασήμι η ο χαλκός ήταν
κυρίως Γιαννίωτικη τέχνη όπου ανθούσε αυτό το είδος και
τα αγόραζαν οι Σαρακατσάνοι. Στα Γιάννενα αναπτύχθηκε,
το κέντημα, η χρυσοχοΐα, η υφαντική.
Υπήρχαν βέβαια και πολλά άλλα κέντρα λαϊκής τέχνης
κυρίως λίγο αργότερα, όπως το Πήλιο, τα Αμπελάκια
(ξακουστά για τα βαφτά βαμβακερά νήματα και υφάσματα),
το Τούρνοβο (ξυλογλυπτική), η Καστοριά (γούνες), το

209

Μέτσοβο (υφαντά και χρυσοχοΐα), η Θεσσαλονίκη
(φημισμένη για τα μεταλλουργικά έργα τέχνης και τα
εκκλησιαστικά ενδύματα), η Τσαριτσανή και η Νιγρίτα
(καταπληκτικοί αλατζάδες). Η Κύπρος, η Κρήτη, η Μήλος, η
Σάμος φημίζονται για τις ωραίες δαντέλες τους, και η
Κύπρος για τις χρυσές κλωστές της και για τα χρυσοκέντητα
υφάσματα.

Οι

Σαρακατσάνες βέβαια τα υφάσματα, τα κατσέλια, τις
κορδέλες , τις δαντέλες και τα γαιτάνια τα έφτιαχνα μόνες
τους (προς το τέλος άρχισαν να αγοράζουν) γιατί έπρεπε να
εκμεταλευτούν την παραγωγη του μαλλιού απ τα ζωντανά.
.Εξαιρετικά ήταν τα νομισματοκοπεία της Πόλης, που
έβγαζαν τα επίχρυσα φλωριά ,ασημένια κουστέκια,
σκουλαρίκια και κατσαμέρια) που χρησιμοποιούνταν για
διακόσμηση του κεφαλιού και του στήθους, καθώς και της
ενδυμασίας των γυναικών.

210

Η τέχνη στην ύφανση ήταν συγκεκριμένη και πάντα με
συμβολισμούς.
Γράφει, ο Πατρίκ Λη Φερμόρ στο βιβλίο του "ΡΟΥΜΕΛΗ" για
την τέχνη των Σαρακατσάνων που μαρτυρά πολλά και όχι
μονον αυτήν καθ αυτήν την τέχνη.
«……..Θα μπορούσαν άραγε αυτά τα μαύρα κι άσπρα
ορθογώνια, αυτές οι υφαντές οδοντωτές βαθμίδες και τα
δόντια του πριονιού και τα τρίγωνα αυτά τα πρωτόγονα
συμπλέγματα από γωνίες και σχηματικές παραστάσεις, θα
μπορούσε να προέρχονται απο την ίδια πηγή με τα πρώιμα
σχέδια της πρώιμης ελληνικής αγγειοπλαστικής. Μήπως
αυτό είναι το κλειδί που μας λείπει να βρούμε την
προέλευση των Σαρακατσάνων; Αν είναι , τα θραύσματα
συναρμολογούνται σε μια χιμαιρική θεωρία[1] . Ούτε λίγο
ούτε πολύ, όταν οι πρώτοι Έλληνες (σημ. γράφοντος εννοεί
την κάθοδο των ελληνικών φύλων - Ίωνες, Δωριείς, Αιολείς,
Αχαιοί)κατέβηκαν μέσα από τα βορινά περάσματα κατά την
Ελληνική Χερσόνησο, ίσως μερικοί να έριξαν ματιές πόθου
στα λιβάδια της Πίνδου που απλώνονταν γύρω τους στα
βουνά της Ακαρνανίας νοτιότερα, και στα πράσινα χειμερινά
βοσκοτόπια που απλώνονταν στα πόδια τους, ίσως να
ξέκοψαν, αυτοί και τα κοπάδια τους, απ τα λαμπρά
πεπρωμένα των φιλόδοξων αδελφών τους ενώ εκείνοι
επεκτείνονταν νότια σε όλη την Θεσσαλική πεδιάδα[2],
ιδρύοντας , χωριά και κωμοπόλεις και αργότερα πόλεις-
κράτη. Ίσως αυτοί οι αργοκίνητοι ποιμένες ξέμειναν πίσω,
αποκομμένοι ομάδα κτηνοτρόφων .

211

Ζώντας με αρχέγονο τρόπο, βόσκοντας τα ζώα τους από τα
χειμαδιά ως τα καλοκαιρινά λιβάδια. Έμειναν σε εκείνες τις
περιοχές…..»
Αυτό διαπιστώνει και σήμερα ακόμη κάποιος αν
παρατηρήσει τις φορεσιές και τα έργα τέχνης
Βέβαια το μειονέκτημα του ξύλου είναι ότι, δύσκολα τα
έργα,μένουν στον χρόνο, καθώς είναι υλικό, που φθείρεται
γρήγορα.
Ευτυχώς υπάρχουν άνθρωποι σαν τον Κώστα τον
Φλωροκάπη, που μας δίνουν την δυνατότητα, κάποια από
αυτά τα έργα ,να τα καταγράψουμε, ώστε να μπορέσουν ως
εικόνες και όχι ως αντικείμενα, να μείνουν μαρτυρίες μια
τέχνης που δεν έχει αύριο.
Ευχαριστώ τον Κώστα και για έναν άλλο λόγο. Απέκτησα
σήμερα τον πρώτο μου τρουβά δώρο από τον ίδιο.
[1] Χίμαιρα το πλάσμα που προκύπτει από την φυσική ή
τεχνητή ένωση άλλων ειδών.
Χιμαιρικό DNA ονομάζεται ένα συνδυασμένο μόριο DNAπου
περιέχει ακολουθίες προερχόμενες από διαφορετικούς
οργανισμούς
[2]Αρχική κοιτίδα των Αιολέων ήταν η δυτική Μακεδονία και
συγκεκριμένα οι ορεινές περιοχές στα βόρεια του
Αλιάκμονα, καθώς και η κοιλάδα της Πελαγονίας. Από εκεί
μετακινήθηκαν νότια στη Θεσσαλία, την οποία κατέλαβαν
ολόκληρη. Ακολούθησαν κύματα μετανάστευσης προς τα
νησιά του βορειοανατολικού Αιγαίου και προς τη νότια
Ελλάδα, που οφείλονταν στην επέλαση των Θεσσαλών

212

Δημητριος Χατζηπλης
Αυτό είναι το χάλι στο σπίτι μου.
Προσέξτε τα σχέδια. Από αυτά
και άλλα στοιχεία νομίζω πως οι
σαρακατσιανοι είμαστε δωρικής
καταγωγής

ΛΙΓΑ ΛΟΓΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΦΟΡΕΣΙΕΣ ΤΩΝ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ
ΠΑΡΑΤΗΡΟΝΤΑΣ ΜΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ
που μου έστειλε ο φίλος Α. Κοντογιάννης
Η φορεσιά των ανδρών Σαρακατσάνων είναι πανομοιότυπη
με την εθνική φορεσιά διαφέροντας σε ελάχιστα σημεία.
Άλλωστε και μεταξύ των Σαρακατσάνων (π.χ. Μοραϊτών,
Πολιτών) θα μπορούσε να βρει κάποιος διαφορές στην
φορεσιά των ανδρών. Στις γυναίκες και μεταξύ των
Σαρακατσάνων και με την εθνική φορεσιά υπάρχει
εντονότερη διαφοροποίηση (κυρίως στην ποδιά). Η
Σαρακατσάνα έχει και συμβολισμούς ( παντρεμένη ,
Ελεύθερη, πόσα χρόνια παντρεμένη , χήρα κλπ), αλλα και
παραστάσεις που παραπέμπουν κατά πολλούς στην
αρχαιοελληνική περίοδο με μια Δωρικότητα και σχέδια που
θαρρείς και βγαίνουν απ την Γραμμική Β!
Η παραπομπή αυτή κάνει τον Φερμόρ να πει ότι: αυτό
επιβεβαιώνει την Δωρική καταγωγή των Σαρακατσάνων.

213

Είναι δε τέτοια η ποικιλία και η ομορφιά των γυναικείων
ενδυμάτων που είναι τέλεια έργα τέχνης. Από τα μόνα έργα
τέχνης που θα μπορούσαν να μεταφέρουν μαζί τους οι
Σαρακατσάνοι μαζί με τα σκευή, τα ξυλόγλυπτα χρηστικά
αντικείμενα και τις βελέντζες η στρώματα.
Για τις φορεσιές των Σαρακατσάνων ο Φερμόρ λέει:
« Ήταν λοιπόν δύσκολο να προσδιορίσει κανείς γιατί αυτά
τα ρούχα φαίνονταν τόσο όμορφα. Ασκούσαν, όπως
αντιληφτήκαμε τελικά, την ιδιαίτερη σαγήνη των αρχαίων
ελληνικών αγγείων της Γεωμετρικής εποχής. Το κάθε σχέδιο
καμωμένο με ευθείες και τρίγωνα, κι εδώ κι εκεί με μια
υποτυπώδη αρχή εκείνων των σχημάτων με τους άσπρους
σταυρούς πάνω σε μαύρο κάμπο, και μαύρους πάνω σε
άσπρο, που σκεπάζουν τα άμφια των επισκόπων στις
τοιχογραφίες κάποιου νάρθηκα. Τα πάντα ήταν γωνιώδη:
τρίγωνα που συνδυάζονταν σε πυραμίδες η ξεπέταγαν
διαγώνια σε τεθλασμένες και σε οδοντωτά και κλιμακωτά
σχήματα και, πολύ σπάνια, μ ένα μικρό τρίγωνο η ένα
ψαροκόκαλο σε ανοιχτή ώχρα η κεραμιδή η ξέθωρο γαλάζιο
τοποθετημένο διακριτικά ανάμεσα στο κυρίαρχο μαύρο
άσπρο. «Γεωμετρικά» και «Νεολιθικά» ήταν τα επίθετα που
άρχισαν ν΄ ανεβαίνουν στην επιφάνεια του μυαλού μου, και
να πλανώνται εκεί από τότε, φέρνοντας μαζί τους την
ερεθιστική σκέψη ότι τούτα τα ρούχα και τούτα τα σχεδία
ίσως να μην έχουν αλλάξει εδώ και τρείς χιλιάδες χρόνια η
και παραπάνω.

214

ΠΑΡΑΤΗΡΟΝΤΑΣ ΜΙΑ ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ
που μου έστειλε ο Α. Κοντογιάννης
Στα υφαντά και στα κεντήματα καθώς και στην ξυλογλυπτική
έχουμε διάφορες συνθέσεις με σταυρούς και σταυροειδή
σχήματα που ονομάζονται φεγγάρια και ανάλογα με πόσους
σταυρούς έχουν ονομάζονται μισό φεγγάρι η ακέριο και
κάποιες φορές ήλιος.
Οι κουδέλες και οι κούπες είναι ζίκ ζάκ και γραμμικά κύματα
όπως και μαιανδρικά σχήματα και είναι αυτά που
χρησιμοποιούν οι Σαρακατσάνοι για να στολίσουν τις
φορεσιές τους.
Αυτά τα τρίγωνα σχήματα (τα παρατηρούμε και στην εικόνα)
ενωμένα που σχηματίζουν μια τεθλασμένη γραμμή στις
φορεσιές που παραπέμπουν σε γεωμετρική εποχή μπορεί
κανείς να τα φανταστεί σαν βουνοκορφές των τόπων που
ζουν
Οι Σαρακατσάνες σε αντίθεση με τις άλλες γυναίκες που τα
αγόραζαν έτοιμα ύφαιναν ή έφτιαχναν στο χέρι μόνες τους
ότι χρειαζόταν για το στόλισμα στα ρούχα τους.
Όλα τα κορδονάκια, τα σιρίτια. τα γαϊτάνια που ήταν
στριμμένα η φρέντζες τα ήταν κομμάτι της γυναικείας
υφαντικής και κεντητικής τέχνης.
Στο τέλος βέβαια υπέκυψαν και αυτές .
Τα κατσέλια ήταν ένα είδος γαϊτανιών.
Το μέρος της αντρικής στολής στα πόδια, αποτελούνταν,
από χοντρές πατούνες, οι οποίες ήταν πλεχτές με σχέδια και
κοντοτσούραπομέχρι τον αστράγαλο. Στο επίπεδο της
γάμπας φορούσαν άσπρες κάλτσες υφαντές και κεντημένες
με μαύρα κατσέλια και συγκρατούνταν πάνω απ την γάμπα

215

με καλτσοδέτες τις οποίες ύφαναν μόνες σε μαύρο η
βυσσινή χρώμα . Είχαν μια φουντίτσαστο πίσω μέρος και με

ένα κορδόνι μέχρι την
μέση για να
συγκρατούνται . Περίπου
ίδιες ήταν και οι πατούνες
τα κοντοτσούραπα και οι
κάλτσες των γυναικών
βέβαια στην φωτογραφία
δεν είναι εύκολο να
διακρίνει κανείς τις
κάλτσες αλλα με
περισσότερα χρώματα
από βυσσινί που ήταν
παλιότερα σε μαύρες,
άσπρες, μπλε και βυσσινί
μετέπειτα.
Στη φωτογραφία παρατηρούμε, την διαφορά στα μανίκια με
τα φρούτα τα οποία ήταν κεντημένα διαφορετικά στις
νιόπαντρες και διαφορετικά στις κοπέλες και τις
ηλικιωμένες ενώ τα φουσκούρια που φοράνε οι κοπέλες
δεξιά και αριστερά δε ήταν κεντημένα απλά ήταν ένα πανί
με σχέδια και δε ήταν ανοιχτό όπως τα φρούτα Τα
φουσκούρια άρχισαν να φοριούνται μετά το
1932..(συνεργασία με Δημήτρη Κυριάκου οι αλλαγές)
Στις κοπέλες και στις ηλικιωμένες το κέντημα ήταν πιο αραιό
η στενό ενώ για τις νιφάδες ήταν ολοκέντητο με μεσιακό
όπως το ονόμαζαν σχέδιο .

216

Τα κατσέλια τα συναντούμε στο βυσσινί ζωνάρι που έζωνε
την μέση το οποίο είχε ραμμένα κατσέλια και άλλα γαϊτάνια
για να δώσουν μεγαλύτερο φάρδος.
επίσης στο χειρότι το κάτω μέρος των μανικιών προς τον
καρπό το οποίο ηταν πλεκτό η το έφτιαχναν με κατσέλια και
γαιτάνια.
Στην φωτογραφία επίσης παρατηρούμε την νύφη και την μία
αδελφή του Αλέξανδρου να φορούν τραχλιά ( η πετσέτα)
πάνω στην οποία υπάρχει στολισμός με φρέντζες και
δαντέλα. ενώ νομίζω η άλλη αδελφή φορά άσπρο μαντήλι
που φορούσαν παλιότερα οι Σαρακατσάνες μέχρι το 1920
για να κλείνει το κενό απ το τσαμαντάνι.
Το τσαμαντάνι το οποίο είναι με κατσέλια η γαϊτάνια
Κατσέλια είναι κορδόνια τα οποί τα έφτιαχναν με στρίψιμο
του νήματος και τα έραβαν επάνω στο πλεκτό η το ύφασμα
πο ήθελαν να διακοσμήσουν δίπλα το ένα στο άλλο για να
δημιουργούν σχέδια.
Γαϊτάνια ήταν έντεχνα πλεκτά κορδόνια με τρεις μεταξωτές
κλωστές είτε με τέσσερις η και βαμβακερές η μάλλινες
Επίσης διακρίνονται τα φλουριά σε αρμαθιάπου φορούν η
νύφη και η μια αδελφή η οποία μάλλον φοράει και ένα
λεπτό κουστέκικαι το φλουρί της άλλης που μάλλον δεν
είναι σε αρμαθιά.
Δεν φαίνεται να φορούν κατσαμέρια (είδος σκουλαρικιού με
χρυσή αλυσίδα που πιάνονταν από τα μαλλιά δίπλα στο αυτί
) αλλα ούτε σκουλαρίκια στα αυτιά.
Δεν φορούν επίσης ασημένιο γκουρμπέ στην μέση πάνω απ
το ζωνάρι .(πόρπη από ασήμι)

217

Τελευταίο βλέπουμε την διαφορά στις ποδιές. Έχουμε
μάλλον τη φουστίσια ποδιά ή ζυμοποδιά, η οποία είναι
μάλλινη κεντημένη, μεγαλύτερη από την παναούλα και με
διαφορετικά σχέδια. Ούτε είναι όπως οι πολύ παλιές ποδιές
που ήταν μάλλινες κόκκινες, κεντημένες ούτε όπως οι
παναούλες (η οποίες ήταν μικρότερες) Η φωτογραφία της
ανδρικής φορεσιάς είναι του ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ
ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΣΤΙΣ ΣΕΡΡΕΣ
ΣΥΝΟΠΤΙΚΑ Η ΦΟΡΕΣΙΑ ΤΗΣ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΑΣ
1. Κατασάρκι
2. Πουκάμισο
3. τσαμαντάνι
4. φούστα
5. ποδιά
6. ζωνάρι
7. πανωφόρι ή σεγκούνι το οποίο από το 1920 και μετά
αντικαταστάθηκε με το γκουζιόκι
8. βυσσινί σκούφο και από πάνω μπόχο
9. πατούνες
10. μανίκια, φρούτα, χειρότι
11. Μέχρι το 1918 φορούσαν άσπρο μαντήλι, για να
καλύπτεται το άνοιγμα στο τσαμαντάνι. Μετά το μαντήλι
φόρεσαν την τραχλιά ή πετσέτα
12. ζωνάρη, γκουμπέ ή φώκη
13. κοσμήματα (αρμάθα φλουριά,ασημένιο κουστέκι,
σκουλαρίκια και κατσαμέρια)
14. τσαρούχια μετά φόρεσαν παπούτσια όμοια των ανδρών.
*Φίλε Αλέξανδρε ελπίζω να απάντησα στο ερώτημα της
φωτογραφίας σου αν και δεν είμαι ειδικός. Ανέτρεξα σε ότι

218

σχετικό υπάρχει για να μπορέσω να
ανταποκριθώ. Σημαντική ήταν για
μένα η βοήθεια από το βιβλίο του
ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΜΟΥΣΕΙΟΥ ΣΕΡΡΩΝ
«ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ ΟΙ ΣΤΑΥΡΑΕΤΟΙ
ΤΗΣ ΠΙΝΔΟΥ) του Β. Τσαούση». Ένα
βιβλίο που θα έπρεπε να υπάρχει

στην
βιβλιοθήκη

κάθε
Σαρακατσάνου και θα έπρεπε να είναι
αδιάκοπη η μέριμνα «κάποιων» για
την συμπλήρωση του και τον
εμπλουτισμό του αξιοποιώντας αυτή
την παρακαταθήκη και του μουσείου
και τον γραπτών του Β. Τσαούση γιατί
έχουν προέλθει από μαρτυρίες
παλιότερων Σαρακατσάνων που τα
βίωσαν όλα αυτά και δεν είναι
θεωρίες με το σημερινό (από σχετική
απόσταση ) δικό μας βλέμμα γιατί αύριο όχι απλά θα
υπάρχει το κενό της σχετικής απόστασης, αλλά θα υπάρχει
χάος.
Προσπάθησα να κάνω σε εικόνες την φορεσιά της
Σαρακατσάνας (είχα και την βοήθεια του Δ. Κυριάκου)

219

Γυναικεία φορεσιά

ΑΝΤΡΙΚΗ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΙΚΗ
ΦΟΡΕΣΙΑ
Προσπάθεια μου, με την
βοήθεια του Δημήτρη, σε
αρκετά σημεία, για την
καταγραφή της ανδρικής

Πολίτικης
Σαρακατσάνικης
φορεσιάς. Η φορεσιά των
ανδρών, έχει ομοιότητες
με τις γυναικείες σε
κάποια κομμάτια, αλλά
δεν έχει τον πλούτο τον
κεντημάτων και το χρώμα.
Κυριαρχεί το μαύρο και
λευκό. Ελπίζω ότι

220

κατάφερα να αποδώσω την ομορφιά και των δύο. Θα
παρατηρήσουμε εδώ, όπως εξ άλλου και στην γυναικεία, ότι
και χρονολογικά άλλα και σε ίδιο χρόνο, ίδιο τόπο, έχουμε
παραλλαγές στην φορεσιά των ανδρών.Στο τέλος υπάρχουν
τρεις φωτογραφίες οι οποίες δείχνουν την ομοιότητα σε
εθνικό επίπεδο των φορεσιών.

Όλα τα είδη της
ανδρικής φορεσιάς

221

Σε μια φωτογραφία τα δύο είδη
φουστανέλας

Οι φορεσιές άλλων Ελληνικών
ομάδων

Χρήστος Μάστορας
8 Μαΐου 2020 ·
Ο παππούς μου Μάστορας Χρήστος δίπλα στο τζάκι στο
πατρικό μου σπίτι στη Φιλιππιάδα Πρεβέζης το 1990
(συγχωρέθηκε το 1992)

222

Γεννημένος στις αρχές της
δεκαετίας του 1890,
πιθανότατα το 1892 (στην
ταυτότητα αναγραφόταν ως
έτος γεννήσεως το 1896,
αλλά ο ίδιος έλεγε ότι ήταν
τουλάχιστον 4 χρόνια
μεγαλύτερος κάτι που
επιβεβαίωναν και οι
συγγενείς)
Συνεπώς, το 1913 που απελευθερώθηκε η Ήπειρος από τους
Τούρκους ήταν ήδη περίπου 20 ετών
Θυμάμαι χαρακτηριστικά τις ιστορίες που μου διηγούνταν
από την περίοδο της Τουρκοκρατίας όταν παίζαμε
«κολτσίνα» στην αυλή
Σταμάτησε το νομαδισμό μόλις το 1980
Δεν αποχωρίστηκε ποτέ την μπαραζάνα του

Η Σπυριδούλα Ζκάγια κοινοποίησε στις
23 Απριλίου 2020
223 το εξής αντέτι
(έθημο) ·
Τ' Αι Γιωργιού να
φεξ.Σαν σήμερα η
δική μου μητέρα
τουλάχιστον μας
ξυπνούσε νωρίς
το πρωί γιατί

έλεγε αν ξυπνούσαμε αργά αυτό θα γινόταν όλο το χρόνο
και θα τεμπελιάζαμε Και όποιος κοιμόταν ανήμερα του
Πάσχα σήμερα είχε την ευκαιρία να <πλήσ> στον Αγιο τον
ύπνο .Ελπίζω να το μεταφέρω σωστά.

ΟΝΟΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΚΩΜΙΑ ΤΩΝ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ
(του Ζήση Κατσαρίκα)
Οι Σαρακατσάνοι ξεχείμαζαν εκεί που ξεκαλοκαίριαζαν οι
βλάχοι. Για αυτό πολλές φορές υπήρχε μια κόντρα μεταξύ
τους. Λίγος ο τόπος πολλά τα κοπάδια και ήταν φυσικό και
επόμενο, οι μόνιμοι κάτοικοι να τους νοιώθουν ως εισβολείς
τους παρείσακτους
Έχω επιμείνει και επιμένω πως η ονομασία των
Σαρακατσάνων έχει προέλθει από τον τόπο που ασκούσαν
την κτηνοτροφία τους η οποία όπως είναι φυσικό ασκούνταν
κατά το καλοκαίρι, καθώς ο χειμώνας ήταν νεκρή περίοδος
για τον Σαρακατσάνο και τόπος που δεν ήθελε να τον
θυμάται. Καταγράφει η Α. Χατζημιχάλη μια ορμήνια λίγο
προτού πεθάνει της Γιωργούλας Γκόργκολη απ το Ανθοχώρι
στην βόρεια Πίνδο, στον παπα-Γιώργη Γκόργκολη: «Παπα
μ΄να ΄χεις το νου σου εδώ, να μην τους αφήσεις να
μαλώνουν με τους χωριάτες, να μη σας γελάει ο κόσμος,
γιατί είμαστε ξένοι και κάτσαμαν με πόλεμο…..»
Πολλά τα παραδείγματα από ομάδες Σαρακατσάνων,
σπαρμένες σε διάφορα μέρη της Ελλάδος , που πήραν την
ονομασία των περιφερειών η των χωριών που νομάδευαν.
Μπιστιτσιάνοι (από Βασταβέτσι - Πετροβούνι)
Κερμελιώτες (Κερμελί - σημερινή Πρινιά)

224

Οι χωρικοί πια Σαρακατσάνοι έχουν ξεχάσει πια την
ονομασία τους
Επίσης πολλές φορές συνέβη και το αντίστροφο. Πολλά
χωριουδάκια περιοχών χρωστάν το όνομα τους σε
Σαρακατσάνους τσελιγκάδες
Σε άλλες περιπτώσεις οι Σαρακατσάνοι χάνουν το γενικό
όνομα τους και παίρνουν το όνομα κάποιου μεγάλου
τσέλιγκα π.χ.
Ντελήδες (οι Σαρακατσάνοι από το όνομα Ντελήδων
τσελιγκάδων στο Κούτσουρο της Νεράιδας στην Ευρυτανία
Αλλά και γενικά οι Σαρακατσάνοι χαρακτηρίζονται (και
μεταξύ τους και από τους χωρικούς) απ τον τόπο που
ασκούσα την κτηνοτροφία η έμεναν σε κάποια διαστήματα.
Ρουμελιώτες
Μοραΐτες
Κασσανδρινοί
Πολίτες
Ασπροποταμίτες
Βαλτινοί
Αγραφιώτες κ.α.
Κατά τον Hoeg έχουμε και ονόματα τα οποία είναι
περιπαικτικά, σατυρικά από τους ίδιους τους
Σαρακατσάνους μεταξύ τους η από χωριάτες.
Γράνηδες,
Βλαχούληδες(αυτοί με τα
λίγα πρόβατα η γίδια),
Σαμουρέληδες,
Καψομούνηδες (αυτούς

225

που κάνουν τους κτηνοτρόφους ενώ άλλη είναι η κύρια
ασχολία τους), από παραγκώμια (παρατσούκλια),
Σοκακαρέους (αυτούς που έφυγαν από το σνάφι και πήραν
τα σοκάκια όπως οι Σαρακατσάνοι της Μακεδονίας , του
Ζαγορίου τους Ηπειρώτες όπως λέει ο γερο-Φερεντίνος
στην ΧΑΤΖΗΜΙΧΆΛΗ).
Ραφτιάδες(ξεπεσμένοι Σαρακατσάνοι),
Μανταβέληδες(αυτοί μα τα πολλά γίδια και τα λίγα
πρόβατα),
Τσαπατόρηδες(αυτοί που ενώνουν τα λίγα πρόβατα τους
και δεν έχουν τσέλιγκα).
Ζουναρούλδες (αυτοί που δεν φορούσαν σελάχι αλλα
ζωνάρι)
Φτέρνηδες (αυτοί που έτρεχαν καλά)
Γκιζοφάηδες(αυτοί που έχουν λίγα πρόβατα και είναι
αχαΐρευτοι)
Μπλαλκιώτες από το Μπλαλίκι (Θεσσαλία)
Σούζηδες έλεγαν οι Βαλτινοί τους Ηπειρώτες (επειδή έμεναν
στην Τουρκιά και δεν είχαν σειρά) ή Τουρκοηπειρώτες που
τους έλεγαν οι Μακεδόνες Σαρακατσάνοι
Κουμπιάρηδες αυτούς που πήγαιναν στο Αντελικό
Λογγήσιους λένε οι Δολοπίτες Σαρακατσάνοι των Αγράφων
αυτούς που πήγαιναν το καλοκαίρι γύρω στον Αλμυρό
Ελαφρομπαλάντζες λένε οι Ξηρομερίτες του
Σαρακατσάνους που έρχονται στο Ξηρόμερο γιατί έμεναν σε
σπανά μέρη.
Κοντοσεγκούνηδες(επειδή είχαν αλλάξει την φορεσιά με
κοντύτερη φουστανέλα και διαφορετικό σεγκούνι)

226

Τα παρατσούκλια και τα πειραχτικά ονόματα ήταν πολλά και
είχαν μεγάλη συμμετοχή στην ζωή των Σαρακατσάνων.
Πολλά ονόματα ακόμα και στα ίδια τα άτομα που δεν
ξέφευγαν το παρατσούκλι. Πολλές φορές αποτελούσαν και
πηγή του ονόματος τους ως ομάδες, ώστε να ξεχνιέται
ακόμα και το γενικό όνομα Σαρακατσάνος εκείνη την εποχή.
Πόσο απίθανο είναι λοιπόν και το γενικό όνομα των
Σαρακατσάνων να έχει προέλθει από αυτή την
αυτοσαρκαστική και ειρωνική διάθεση των Σαρακατσάνων
για τον τόπο καταγωγής τους που ήταν γεμάτος από σάρες
και κάσια (φωτογραφία απ την οροσειρά της Πίνδου και τις
κορφές των Αγράφων;
Θα επιμένω στην άποψη αυτή και ίσως κάποτε μπορέσω να
δώσω να καταλάβουν κάποιοι, ότι το όνομα μας, δεν μας
χαρίστηκε απ τους εχθρούς μας, αλλά το δώσαμε οι ίδιοι στο
σνάφι μας γιατί μας χαρακτήριζε ως κοινή καταγωγή . Να
μην ξεχνάμε ότι προέκυψε περίπου την ίδια εποχή που
θελήσαμε να ξεχωρίσουμε από το «βλάχοι» "τσομπάνηδες"
που ζούσαν στα πολύ ψηλά μέρη.(πηγές ονομάτων :
Χατζημιχάλη - Μαυρόγιαννης)

Ξεκαλοκαιριά (Καλοκαιριά)

Όταν έφτανε αυτή η εποχή οι Σαρακατσάνοι ήταν στην
στράτα.¨Ήταν η εποχή τής χαράς και της ζωντάνιας. Όταν
πέρναγε το Πάσχα συνήθως, ξεκίναγαν για τα βνά, σε ένα
ταξίδι που διαρκούσε μια βδομάδα, μέχρι και δεκαπέντε
μέρες. Λίγες φορές ακόμη περισσότερο.

227

Ήταν η στράτα για την λευτεριά όμως και δεν κούραζε
κανέναν
Ήταν η χαρά για τον παγαιμό στα ψηλώματα, στην δική τους
άνοιξη, όπου η φύση αναγεννιέται, η ψυχή τους
αναγεννιέται. Ο Μάης συμβολίζει για αυτούς πράσινο
δεντρί και η άνοιξη το ξύπνημα της φύσης. Σ' αυτή τη στράτα
όλα έτοιμα από πριν, τα κοπάδια στολισμένα με τα
λαμπροκούδουνα, τα σέα μαζεμένα στα καλύτερα χαράρια
για φόρτωμα. Ακόμα και τα άλογα, θαρρείς βγαλμένα απο
ενα φανταστικό παραμύθι, έτοιμα, καλιγωμένα με χρυσά
πέταλα και μαλαματένια καρφιά, για το ομορφότερο ταξίδι,
σε έναν άλλο τόπο, αγαπημένο.
Καλή πρωτομαγιά!

228

Η ΣΤΡΑΤΑ

Anastasia Balezdrova

6 Μαΐου 2020 ·

Μέλη της

οικογένειας του

προπάππου μου

Γιώργου Ζιάκα

κατά τη διάρκεια

της μετάβασής

τους προς τα βουνά κοντά στην πόλη Πλόβντιβ

(Φιλιππούπολη) την άνοιξη του 1958. Ήταν η τελευταία

φορά που έπαιρναν το δρόμο από τα πεδινά (χειμαδιά) προς

τις ορεινές περιοχές όπου περνούσαν όλο το διάστημα από

τον Μάιο έως τον Οκτώβριο. Λίγους μήνες αργότερα η τότε

κομμουνιστική κυβέρνηση της Βουλγαρίας κρατικοποίησε

την ιδιωτική περιουσία των πολιτών. Οι Σαρακατσάνοι

αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τον παραδοσιακό τρόπο

ζωής τους και να εγκατασταθούν σε πόλεις και χωριά. Ο

παππούς Γιώργος είναι ο άνδρας με το μπαστούνι στο βάθος

της φωτογραφίας. Πέθανε λίγο μετά το 1980 σε ηλικία άνω

των 90 ετών. Από το αρχείο του φωτογράφου Τόντορ

Σλάβτσεβ.

Κοιτώντας τα πρόσωπα σκέφτεσαι ποση δύναμη είχε αυτο

το σνάφι. Πρόσωπα που το χαμόγελο είναι θαρρείς

σμιλευμένο απ το Θεό μόνιμα. Το βήμα αποφασιστικό και

σταθερό χωρίς νωχελικότητα και βαριεστημάρα. Ένας

κόσμος που προκαλεί την μοίρα του και πάει να την

συναντήσει χαμογελώντας. Εκεί στα κακοτράχαλα βουνά

229

μέσα στις δυσκολίες και την ταλαιπώρια διαμορφώνεται η
ψυχή του Σαρακατσάνου που είναι και θα παραμένει πάντα
λεύτερη γιατί μ' αυτή τη στόφα τον έπλασε ο
Μεγαλοδυνάμος και τίποτα δεν μπορεί να την αλλάξει.
....
Μον' καρτερεί την Άνοιξη να ρθει το καλοκαίρι..
Τότε που η ψυχη τού ήρεμη, πλανάται πάνω απ' τις
βουνοκορφές, χορεύει με το φύσημα τ' αέρα, ανάμεσα στις
οξυές και τα έλατα.
Σε ευχαριστώ Αναστασία που με έκανες να το αισθανθώ..
Evangelos Zougris
Η νιονυμφη ηταν παντα αρματωμενη (φορούσε τα καλά της
και κοσμήματα = στολισμένη) οταν εσυρνε το
συγγερι...οπως και το κορι-τσι που ηταν για νυφοδιαλεγμα
ηταν αρματωμενο και το'βαναν να τραβαει μπροστα το
συγγερι.

Το βίντεο με το τραγούδι του Βασίλη Σερμπέζη ειναι από την
αντίστοιχη εκδήλωση του Συλλόγου Σαρακατσάνων
Ν.Θεσσαλονίκης «Η ΕΝΩΣΗ»«Κατέβασμα στα χειμαδιά...η
Στράτα» και το έφτιαξα εγώ για την ομάδα.
Θα μου επιτρέψετε όμως μια γενικότερη αναφορά με την
ευκαιρία.
Με τη νομαδική κτηνοτροφία αξιοποιούνται οι εκτεταμένοι
ορεινοί βοσκότοποι σε πολλές περιοχές της χώρας. Στα
χειμαδιά και στα χαμπλώματα, τα φυλλώματα των θάμνων
χρησιμεύουν ως τροφή των κοπαδιών, ενώ παρέχουν βοσκή
ακόμη και οι εκτάσεις των πεδιάδων, κατά το όψιμο
φθινόπωρο και την αρχή της άνοιξης.

230

Στα ξεκαλοκαιριά οι βιλαώρες τα εκτεταμένα αυτά λιβάδια
χωρίς δέντρα και τα οροπέδια, τα λόγγα τα σημεία ή η
περιοχές του βουνού οι οποίες έχουν πυκνή βλάστηση από
θαμνώδη φυτά όπως πουρνάρια, κουμαριές κ.ά. Η
πυκνότητα της βλάστησης είναι τόσο μεγάλη που είναι
(ενδεχομένως) αδύνατη η διέλευση μέσα από αυτήν την
περιοχή αν δεν ξέρεις και δεν έχεις ζήσει ανάμεσα τους και
το χορτάρι ανάμεσα στα δέντρα τραβούσε πάντα και όχι
μόνιμα στον ίδιο τοπο τους Σαρακατσάνους
Ένας αέναος κύκλος για τους Σαρακατσάνους
συνυφασμένος μ αυτή την διαδικασία της νομαδικής τους
ζωής.
Νομαδισμός είναι η μετακίνηση μιας κοινότητας ανθρώπων
που ζει σε διαφορετικές τοποθεσίες και κινείται από το ένα
μέρος στο άλλο. Μεταξύ των διαφόρων τρόπων που
σχετίζονται οι νομάδες με το περιβάλλον, αναφέρονται ο
κυνηγός, ο τροφοσυλλέκτης, ο ποιμένας νομάδας ή ο
«σύγχρονος» περιπατητής νομάδας.
Το νομαδικό κυνήγι και η τροφοσυλλογή εποχιακών
διαθέσιμων άγριων φυτών και θηραμάτων θεωρείται η
παλαιότερη μέθοδος ανθρώπινης επιβίωσης.
Οι ποιμένες κινούνται μαζί με τα κοπάδια τους σε μοτίβα
που αποφεύγουν την εξάντληση των βοσκοτόπων πέρα από
την ικανότητά τους να ανακάμπτουν.
Αυτός ήταν και ο σεβασμός του Σαρακατσάνου στο
περιβάλλον η πρόνοια να μην εξαντλεί την τροφή και την
δυνατότητα αναγέννησης των βοσκοτόπων.
Και όταν έφτανε η ευλογημένη ώρα κινούσαν.

231

Ο μόνος λόγος να μην ξεκινήσει η στράτα ήταν μια σοβαρή
αρρώστια
Πήρεν ο Μάρτης, δώδεκα Παναγιωτούλα μου,
κι Απρίλης δεκαπέντε, κι τα κοπάδια μάνα μ΄κίνησαν,
κι τα κοπάδια κίνησαν, Παναγιωτούλα μου
κι όλα τα τσελιγκάτα, του Παναγιώτ' τα πρόβατα,
του Παναγιώτ' τα πρόβατα, Παναγιωτούλα μου,
δε φάνηκαν ακόμα, ν ανάρμηγα και ακούρευτα ,
ν ανάρμηγα και ακούρευτα ,Παναγιωτούλα μου,
χωρίς κάνα ν αφέντη στους κάμπους βόσκουν έρημα.
Η στράτα για την λευτεριά των Σαρακατσάνων απ τα δεσμά
του κάμπου τα πάντα λειτουργούν στην εντέλεια σαν
καλόκουρδισμένο ρολόι. Οι ετοιμασίες από νωρίς
φτιαγμένες όλες. Αρμάτωμα του κοπαδιού - η διαδικασία να
«στολιστεί» το κοπάδι- με τα καλύτερα κουδούνια. Γιατί ο
ήχος του κοπαδιού στην βοσκή και στο πέρασμα του
κοπαδιού ήταν ήχος που έδινε ζωντάνια και περηφάνια στον
Σαρακατσάνο.
Ύστερα το κούρεμα των προβάτων, να μαζευτούν τα σέα να
μπουν στα χαράρια να είναι έτοιμα για τα φορτώματα.
Στη στράτα για τα βνά καμιά από τις καθημερινές
λειτουργίες δεν σταματούσε, είτε αυτή αφορούσε τις
οικογένειες, είτε αφορούσε τα κοπάδια . Το άρμεγμα ήταν
μία από αυτές.
Στρούγκα

232

Ο χώρος όπου έβαζαν τα πρόβατα η τα γίδια για άρμεγμα

ονομάζονταν στρούγκα
Πολλές φορές η στρούγκα ήταν πρόχειρη κατασκευή ακόμα
και με τα σαμάρια της μετακίνησης στην στράτα η με χρήση
κάποιας τέντας η με πρόχειρα κλαριά. Το σχήμα της
στρούγκας ήταν οβάλ (σχήμα 1)
Στα χειμαδιά βέβαια στο στανοτόπι οι εγκαταστάσεις ήταν
πιο μόνιμες αλλα πάλι κατασκευές με ξύλο και κλαριά.
Γάλα

Ένα από τα βασικά είδη της
διατροφής για τον
Σαρακατσάνο είναι το γάλα
και τα παράγωγα του. Γάλα
, τυρί, διαούρτι , ξνόγαλο
και άλλα διάφορα
εδέσματα που το εμπεριέχονταν σαν συμπληρωματικό

233

προϊόν κατά την παρασκευή τους ( Χλός από γάλα, κουσμάρι
και πολλά άλλα).
Το γάλα για τους Σαρακατσάνους ήταν φαγητό και όχι
ρόφημα. Μετά τον γέννο το πρώτο γάλα, ήταν ένα
χοντρόγαλα και είχε κιτρινωπό χρώμα. Συνήθως δεν ήταν
γάλα που καταναλώνονταν από την οικογένεια παρά μόνο
όσο έμενε από το βύζαγμα, τα άρμεγε ο τσομπάνος και όπως
ήταν πηχτό σαν κρέμα όταν το έβαζαν στην φωτιά μέσα σε
κάποιο φύλο (μπότσικα), έπηζε και γινόταν πιο σκληρό, σαν
τυρί ανάλατο.
Τις επόμενες μέρες συνήθως μετά τον γέννο και για καμιά
βδομάδα η λίγο παραπάνω έβγαζε χοντρόγαλα το οποίο
ήταν πιο ελαφρύ και το ονόμαζαν «κουλάστρα» οι Πολίτες
Σαρακατσάνοι. Αυτό το γάλα αφού τάιζαν τα αρνιά, άρμεγαν
ότι έμενε και συνήθως την έβραζαν για να την φάνε
συμπληρώνοντας λίγο γάλα και γινόταν σαν ελαφριά κρέμα
γιατί ήταν βαρύ γάλα από μόνο του.
Από άρθρο του ΓεράσιμουΑν. Μαρκαντωνάτου
Από το βιβλίο του Νίκου Σαραντάκου "Λέξεις Που Χάνονται"
έχουμε την περιγραφή.
"Κολάστρα ή κολόστρα ή κουλιάστρα ή γκουλιάστρα ή
γουλιάστρα ή κλιάστρα (και άλλες παραλλαγές υπάρχουν)
είναι το πρωτόγαλα, το πρώτο μετά τον τοκετό γάλα της
γυναίκας και γενικά των θηλαστικών, το αρχαίο πύαρ,
κίτρινο, πηχτό και γεμάτο λιπαρές ουσίες. Δάνειο από το
λατινικό colostrum, μέσω του αρωμουνικού colastra. Λέξη
σχεδόν πανελλήνια, αν και κυρίως ακούγεται στην Ήπειρο
και τα άλλα κτηνοτροφικά μέρη.

234

Η κολάστρα, βρασμένη με αλάτι και με λίγο κανονικό γάλα,

είναι εκλεκτό

έδεσμα των

κτηνοτρόφων.

'Οπως γράφει ο

Χρήστος

Χρηστοβασίλης,

στο διήγημα Η

καλύτερη μου

αρχιχρονιά "Γκουλιάστρα λέγεται το πρώτο γαλά, ευτύς

ύστερα από το γέννο της προβατίνας ή της γίδας, κι είναι το

νοστιμότερο πράγμα, απ' όλα τα φαγητά, που φκιάνει το

ευγολημένο και το τρισευλογημένο το γάλα". Και στο

Κρυστάλλη: "Κάτσε στην πύρα πρώτα να ξεπαγώσεις και να

φας. Σε νέκρωσεν η πάγρα, έχεις και τα γεράματα. Φέρε

κολάστρα, Λάμπη".

Η Αγγελικη Χατζημιχάλη στο βιβλίο της ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ σελ

100 του τόμου ΙΙ αναφέρει για δύο διαφορετικά είδη

χοντρόγαλα, το πρωτο του διημέρου το πολύ χοντρό λέει

πως το ονόμαζαν κορφίγκι και το δεύτερο κολάστρα,

κουλάστρα κτλπ.

Ύστερα, προς τις αρχές της δεύτερης εβδομάδας, απ το

γέννο, το γάλα σχεδόν όλο το έτρωγαν τα αρνιά και το λίγο

που έμενε απ τα «γαλάρια» το άρμεγαν για προσωπική

χρήση και η το έτρωγαν οι ίδιοι ή το τυροκομούσαν μέχρι να

ανοίξει το μπατζιό.

Το αφρόγαλα καμιά φορά που δημιουργείται με το άρμεγμα

το έτρωγαν με ψωμί γιατί το θεωρούσαν «κορφή» με πολλές

διατροφικές ιδιότητες.

235

Μπατζιό
Για να ξεκινήσει η παραγωγή, έστηναν ένα ειδικό ορθογώνιο
καλύβι, το οποίο αποκαλούσαν μπατζιό, μπάτζο, συνήθως
στον χώρο αρμέγματος των κοπαδιών τους η κοντά σε αυτόν
. Επικεφαλής ήταν συνήθως ο ίδιος ο τσέλιγκας ο οποίος είχε
και την εποπτεία της όλης διαδικασίας που κρατούσε μόνο
μερικές μέρες αλλά είχε πανηγυρικό τόνο.
και η διαδικασία της τυροκόμησης ήταν για αυτούς κάτι σαν
ιεροτελεστία, με αυστηρούς κανόνες και ιεραρχία
Το τυρί το διατηρούσαν σε ασκιά, τα λεγόμενα και τομάρια
και σπανιότερα σε βαρέλια, καθ’ όλη τη διάρκεια του
χρόνου. Το πιο χαρακτηριστικό τους τυρί ήταν το
κεφαλοτύρι για το οποίο τότε χρησιμοποιούνταν 100%
πρόβειο γάλα. Η παρασκευή αυτού του αλμυρού και
πικάντικου τυριού με τις ακανόνιστες οπές στη μάζα του,
γινόταν συνήθως το καλοκαίρι, τον Ιούλιο, όταν δηλαδή το
γάλα ήταν παχύ. Το κεφαλοτύρι παραμένει έως σήμερα ένα
από τα πιο αγαπημένα τυριά ενώ θεωρείται πηγή
πρωτεϊνών, ασβεστίου και βιταμινών Α, D,Ε. Αποτελεί δε
εξαιρετική πηγή ενέργειας για μητέρες οι οποίες θηλάζουν.

Εκτός από το κεφαλοτύρι, οι Σαρακατσάνοι έπηζαν και
λευκό τυρί, κυρίως για να φτιάξουν το γαλοτύρι που μαζί με
το γιαούρτι ή αλλιώς «διαούρτι» (το οποίο τότε κάθε άλλο
παρά ρευστό ήταν αφού κοβόταν με το μαχαίρι) ήταν το
καθημερινό τους κολατσιό, συνοδεία ψωμιού.

Όλα τα παραπάνω χαρακτήριζαν τη ζωή των Σαρακατσάνων
στην Ελλάδα από το 1800 μέχρι και τα μέσα περίπου του

236

περασμένου αιώνα. Από το 1960 και μέτα, οι Σαρακατσάνοι
άρχισαν να εγκαθίστανται στις μεγάλες πόλεις,
εγκαταλείποντας τη νομαδική ζωή και την κτηνοτροφία

ΤΟ ΠΕΡΙΒΛΕΠΤΟ (Καταγκιόζκο)
(ξεκαλοκαιριό τσελιγκάτων στην Δράμα)

Το Περίβλεπτο
(παλιά ονομασία
Καραγκιόζκο, έχει
υψόμετρο 694 μ)
είναι χωριό πιο
πάνω απ το
Παρανέστι. Τόπος

ευλογημένος
προσπελάσιμος
για την
κτηνοτροφία. Βνά
γιομάτα κλαρί και
χορτάρι για τα ζωντανά. Βορειότερα ξεκίναγε η οροσειρά με
την Τούρκικη ονομασία Μπαϊράμ τεπέ (λόφος -βουνό του
Μπαϊράμ). Το Καραγκιόζκο ήταν το μεγαλύτερο από τα αλλά
χώρια της περιοχής. Ζύγωνε στο τσελιγκάτο του Μίγγου που
τάχαν σμιγμένα μαζί με τον Βιδούρα και βρίσκονταν
ανάμισα του Καραγκιόζκου κι τ'ς Τυχωτας. Σε αυτό το
τσελιγκάτο βρίσκονταν και οι Χλιαραίοι από το 1927 και
δώθε μέχρι το 1943 π' άλλαξαν βνά.
Για την επιλογή του χώρου στον οποίο επρόκειτο να
εγκατασταθεί ένα τσελιγκάτο στην Σαρακατσάνικη
κοινωνία, είναι γνωστό ότι απαραίτητες προϋποθέσεις ήταν

237

η εξασφαλισμένη ύδρευσή του, η οχυρή θέση η οποία
πρέπει να είναι φυσική καθώς ούτε σπίτια ούτε κάστρα και
οχυρά με φρούρια μπορούσαν να κατασκευαστούν για να
έχει τεχνητή ασφάλεια και η δυνατότητα επικοινωνίας του
με άλλο τσελιγκάτο σε αρκετή απόσταση, πολλές και μιας
ημέρας. Η ασφάλεια ενός τσελιγκάτου είχε να κάνει και νε
τις ιστορικές περιόδους της χώρας. Η συγκεκριμένη περιοχή
για παράδειγμα βίωσε πολλές
καταστάσεις απ τους αντάρτες.

Οι Σαρακατσάνοι σε όλη την ιστορική τους διαδρομή ηταν
άνθρωποι που δεν θελαν να ενοχλούν αλλά ούτε και να
ενοχλούνται. Ίσως αυτό είναι που τους κράτησε στην
αφάνεια μέχρι τον 16 με 17 αιώνα που άρχισαν οι αγώνες
ενάντια στον Τούρκο κατακτητή καί γίνονται πια γνωστά
πολλά παλληκάρια των Σαρακατσάνων.

238

Έτσι και οι σχέσεις με τους κατοίκους του Περιβλέπτου ήταν
καλές. Έβγαναν και δάσκαλο απ το Καραγκιόζκο απάν στα
καλύβια τον περίφημο Παμεινώντα ο οποίος είχε δικό του
καλύβι (όπως συνέβαινε με όλους τους καλυβοδάσκαλους
των Σαρακατσάνων) και έβγαινε με τη γυναίκα του που κανε
κι εκείνη τη δασκάλα.
Μου έκανε εντύπωση διαβάζοντας στο βιβλίο του Τάσου Ί.
Κυριακίδη, Το Περίβλεπτον Δράμας - ’Από την Ανταλλαγή
(1924) μέχρι σήμερα, έκδ. οίκος Κυριακίδη, Θεσσαλονίκη
1998, σσ. 238. το απόσπασμα

………Ό πρώτος καιρός ήταν δύσκολος, έφ’ όσον είχαν
ελάχιστα μέσα
νά συντηρηθούν,
όσα δηλ.
πρόλαβαν καί
πήραν άπό τό
νοικοκυριό τους
καί όσα ελάχιστα
τούς παρέσχε
πρός ζωάρκεια
τό Ελληνικό

Κράτος, πού προσπαθούσε νά ορθοποδήσει άπό τήν
Μικρασιατική Τραγωδία τοϋ 1922. Κοντά τους ήταν οί
μοναχικοί Σαρακατσάνοι, μέ τούς οποίους αντάλλασσαν τόν
πρώτο καιρό τά προϊόντα τοϋ μόχθου τους. Στήν συνέχεια ό
συγγραφέας εξετάζει τήν πρώτη εγκατάσταση τό θέρος τοϋ
1924• κύρια αιτία τής επιλογής τους ό λόγος ότι τό
Περίβλεπτο θύμιζε τά χωριά τους στόν Πόντο. .....

239

Κατόρθωσαν μάλιστα νά λειτουργήσουν καί σχολείο γιά τά
παιδιά τους μέ διδάσκαλο τόν ’Αριστείδη Στεφανίδη, αλλά
καί τήν εκκλησία του
'Αγίου Δημητρίου. .κτλ……

Το οτζακι αυτό των
Σαρακατσάνων στην
περιοχή ήταν ένα

καλοστεκούμενο
οτζακι απο τα μέτρια
της εποχής.

Συμμετείχαν
Μιγγαίοι , Κονταίοι ,

Κουτραίοι,
Κλειτσιωταίοι
Βιδραίοι κ.α.
Στην περιοχή του Παρανεστίου και πέριξ των Νεστοχωρίων
στα ψηλώματα ξεκολόκαιριαζαν αρκετές οικογένειες
Σαρακατσάνων σε πολλά τσελιγκάτα όπως φαίνεται από τον
χάρτη και τους πίνακες του Λαογραφικού Μουσείου
Σαρακατσάνων στις Σέρρες οι δικοί μου πρόγονοι την
περίοδο του νομαδικού βίου ζούσαν στην περιοχή με
νούμερο 34 στο χάρτη στο Τουλουμπάρι Δράμας. Στον χάρτι
της Google σημειώνεται το Περίβλεπτον.

240

Μετά και μέχρι που σταμάτησαν την στράτα την περίοδο

του 1960 έβγαιναν στο Μούτζουλου στην Λεκάνη Καβάλας
δήμος Ορεινού τώρα.
Ιστορίες ολόκληρες έχουν γραφεί σε εκείνα τα βουνά που
δυστυχώς έφυγαν οι παλιοί που θα μπορούσαν να τις
αναφέρουν . Παράδοση, από το ρήμα παραδίδω, σημαίνει
στην ιστορία του πολιτισμού το κεφάλαιο των υλικών και
πνευματικών αγαθών που μεταβιβάζεται ως κληρονομιά
από μια γενιά σε άλλη. Όσο η απόσταση απ τα γεγονότα
εγαλώνει τόσο η εικόνα θολώνει και γίεται η ιστορία μύθος
Ο ρεαλισμός της αφήγησης στον οποίο εντάσσονται τόσο ο
τόπος, τα ιστορικά όσο και τα βιωματικά στοιχεία της, είναι
απαραίτητος προκειμένου να ενισχυθεί η αληθοφάνεια και
η εγκυρότητα των πληροφοριών Εύχομαι όσες έχουν

241

καταγραφεί από νέους που τους πονάει το σνάφι και οι
ιστορία του, κάποια στιγμή να δώσουν αυτά τα στοιχεία τα
οποία είναι πολύτιμα και κρύβουν κόπους και ταλαιπώρια
ενός κόσμου, που πλήρωσε πολλές φορές με ζωές και αίμα
των σναφιτών του
Δε είναι παράδοση τα τραπεζώματα και τα πανηγύρια (καλα
ε΄ναι και αυτά) αλλά θέλει όπως λέει και ο Κώστας πόνο ,
πίκρα και πολύ δουλειά.
Ευχαριστώ τον Κώστα Χλιάρα για την βοήθεια και τα
στοιχεία για την περιοχή η βοήθεια του ήταν σημαντική καθ
ότι οι δικοί του τα πάτησαν πέτρα πέτρα αυτά τα μέρια..

ΘΥΜΗΣΕΣ
(του Αλέξανδρου Κοντογιάννη)
1962 χρόνια δύσκολα οι φαμλιές μεγάλες οι απαιτήσεις της
νομαδικής ζωής πολλές. Τα αδέρφια σκορπισμένα σε
διάφορες εργασίες καθένας όπου έκρινε ο τσέλιγκας ότι θα
μπορούσε να αποδώσει καλύτερά. Οι γναίκις στο κονάκι
μέσα στις πυρετώδεις εργασίες των Χριστουγέννων. Ο
γένους έχει αρχίσει, τα γυναικόπαιδα πρέπει να εκτελούν τις
απαραίτητες προετοιμασίες για τα Χριστούγεννα στα
χειμαδιά. Εγώ το παιδί της οικογένειας πού η μοίρα θέλησε
να αλλάξω πορεία και να μάθω γράμματα έπρεπε να κάνω
αυτά που μου αναλογούν. Η δομή του τσελιγκάτο ήταν και
συγκεκριμένη και αυστηρή. Αλλού τα γαλάρια αλλού τα
στέρφα αλλού τα άλογα κάθε κατηγορία στη θέση της. Στο
προσήλιο, δώθε από το χωριό, είχαμε ένα σαϊά (πρόχειρο
μαντρί) και ένα "ορθό καλ'βάκι" [καλύβι με σκελετό από
λούρα που σχηματίζουν κώνο και σκεπασμένο με διάφορα

242

σαλώματα (ξερά χόρτα κυρίως σάζια) ] , για να
ξεχειμωνιάζουν τα στέρφα εκεί. Ο χειμώνας του 62 βαρύς
και το 12 χρόνο άμαθο στις κακουχίες έπρεπε να εκτελέσει
την αποστολή του. Εγώ έπρεπε να αναλάβω (έτσι έλαχε) τον
ανεφοδιασμό των στερφάρηδων με τις προμήθειες των
Χριστουγέννων. Έπρεπε ακόμα και για αυτούς τους
απομονωμένους συντρόφους οι γιορτινές μέρες να είναι
διαφορετικές . Η γιορτή των Χριστουγέννων για τους
Σαρακατσάνους μαζί με τον Αη Γιώργη, της Παναγίας και τον
Αη Δημήτρη ήταν οι μεγαλύτερες γιορτές και τους ταίριαζε
ο ανάλογος σεβασμός. Αφού μαζώχκαν τα απαραίτητα σε
τρία σακιά έβαλαν και πίτες που ετοίμασαν με πέτρα οι
γναίκις πήρα το τραίνο φόρτουσα τα σακιά, ραμμένα απου
πάν, νανε τιμαρημένα , με σκτιά, πίτες και καλούδια, για τα
Χριστούγεννα! Εκεί ήταν ο αδερφός μου ο τρανός, ένας
πρώτος ξάδερφος μας και ο λαλάς μου ο Γιάννος, αδερφός
του πατέρα μου! Με περίμενε ο λαλάς μου στο σταθμό με
ένα μπλάρ κι ένα γομάρ! Μέχρι να φτάσουμε στο γιατάκι
(μέρος όπου κοιμούνται οι τσουμπάνδις), κόντεψε να
λιποθυμήσω από του κρύου! Που να αντέξει το παιδικό
κορμί τις πολικές θερμοκρασίες! Εκείνο που μας κράταγε
όμως ζεστούς ηταν η ψυχή μας. Ήταν η συντροφικότητα και
η αδελφική εκείνη αγάπη που ένωνε τους Σαρακατσάνους.
Ήταν αυτή η αγάπη που μας κρατούσε ζεστούς και μας έδινε
δύναμη Σάς τα μολογάω αυτά τώρα ως ένας παραμυθάς
παππούς ώστε οι νιώτεροι να καταλάβετε από πού
αντλούσαν την δύναμη οι Σαρακατσάνοι των λόγγων και
των κακοτράχαλων βουνών και να μπορέσω να σας ανάψω
ενα μικρό καντηλάκι αγάπης και συντροφικότητας στην

243

ψυχή. Εφόδιο και προίκα στα χρόνια που ανοίγονται
μπροστά σας.

Καλυβοδάσκαλος

Ο Γιάννης Μανώλης αναφέρει
·Στο Παϊκο
μεταξύ 1927
και 1929.
Όρθιοι απο
αριστερά
Βασίλειος

Εμμ.Μανωλής. Ιωάννης Εμμ.Μανωλής (ο παππούς μου),
Δημήτριος Εμμ. Μανωλής, ο μικρουλης δίπλα του Χρήστος
Εμμ. Μανωλής. Καθισμένοι ο τρίτος απο αριστερά Χρήστος
Βασ. Μανωλής και ο δευτερος απο δεξιά Χριστόφορος
Χρ.Γουλής. Δάσκαλος ο μυθικός Μενέλαος Λουντέμης που
ήταν και δάσκαλος τα πρώτα χρόνια που εγκαταστάθηκαν
στον Ν.Συρράκο στο Κιλκίς μέχρι που έφυγε το 1932.

Μόρφωση
Καλημέρα και καλή εβδομάδα, φίλες και φίλοι της ομάδας
μας.
Θα σάς μολογήσω ένα περιστατικό με έναν πρώτο μου
ξάδερφο.

244

Πρέπει να ήτανε το 1958 με 59, όπως υπολογίζω με την
ηλικία του ξαδέρφου μου. Την εποχή εκείνη δίνανε
εξετάσεις για να πάνε στο γυμνάσιο.
Ο ξάδερφος μου, κρυφά από τους γονείς του, πήγε έδωσε
εξετάσεις και πέρασε στο γυμνάσιο.
Το Σεπτέμβριο που ήρθε ο καιρός να πάει να γραφτεί στο
γυμνάσιο, έπρεπε να το πει στους γονείς του, πού αλλού θα
λα το πει, στ' μάνα.
Στου μπατέρα, δεν κόταγι (τολμούσε), εκείνα τα χρόνια, να
κάν τέτοια γκβέντα, τα παιδιά τότε δεν είχαν οικειότητα με
τον πατέρα, όλα τα αιτήματα προς τον πατέρα, τα
προωθούσε η μάνα, " μάνα πες τ' πατέρα να μ' αφήκ ταχιά
να πάου στ'χαρά, η μάνα πες τ' πατέρα να μη μπάου ταχιά
στα πρότα, θέλου να πάου στου πανυγήρ, μάνα πες τ'
πατέρα να μ' δώκ καμίνια παράδα να πάου να αγουράσου
παπούτσια κλπ"
Έτσι και ο ξάδερφος μου είπε στη θειάμ, μάνα έτσ κι έτσι,
έδωσα εξετάσεις και πέρασα στο γυμνάσιο, πες του πατέρα
να μου δώσει λεφτά για να πάω να βρω σπίτι να νοικιάσω,
έχω βρει και ένα παιδί από το χωριό για συγκάτοικο.
Τότε τα παιδιά έμπαιναν στα βαθιά από μικρή ηλικία, όχι
όπως τώρα, κατεβαίνει ο πατέρας να βρει σπίτι για τον
φοιτητή.
Η θειά μου βέβαια έφερε κάποιες αντιρρήσεις, τι είνι αυτό
απ' όκανις κακουμοίρημ θα σι σκουτώς ου πατέρας άμα τ'
του πού.
Πήγι η θειάμ στου λαλάμ (θείο μου)να τ' πει τα καθέκαστα,
ο ξάδερφος μου βέβαια φρόντισε να εξαφανιστεί, να πάει
κάπου να μην ακούει.

245

Μόλις τούπι τα καθέκαστα η θειάμ, ου λαλάσμ, αμπήδιξι
ίσια απάν, του γκακότ του γκιρό, ιγώ τουν λουγάριαζα για τα
πρότα, να διώξου του τζιουμπάνου να μι μπληρώνου
τζιουμπάνου κι αυτος θά μ' πλαλεί στου γυμνάσιου, δεν έχ
να πάει πθινά, ιδώ θα κάτσ.
Τώρα θυμήθηκα κάποιον παλιακό Σαρακατσανο που του
είπε κάποιος, στείλε το παιδί σου να μάθει γράμματα και
του απάντησε ο Σαρακατσανος, τι γράμματα μ' λες ισύ,
πρατάκια είπι ου Θιός.
Κάπως έτσι σκέφτηκα και ο λαλάς μου.
Με τα πολλά και με τα λίγα τον έπεισε το λαλά η θειά μου.
Άντι, λέει ο λαλάς μου, ας πάει διό τρείς μήνις να τ' πιράς
του μιράκ, κι του γινάρ απ'θα γιννάν τα πρότα, να σταματήσ
του γυμνάσιου, ιδώ θα γιννάν τα πρότα, θα γένιτι νίλα κι
ιμείς θα φλάμι του γυμνασίου!
Τελικά ο ξάδερφος μου σπούδασε έγινε κτηνίατρος, έγινε
γενικός διευθυντής αγορονομικης διεύθυνσης Αττικής και
ακόμα να του περάσει το μεράκι.

*Σπύρος Μπίκος
· 31 Μαΐου 2020 ·
Κάθε χρόνο τέτοια εποχή, κλείνανε τα σχολεία και εμείς τα
μικρά τα παιδιά, πηγαίναμε κοντά στα κοπάδια,
ξημερβραδιαζαμαι στη στρούγκα.
Μέσα στα θετικά και αρνητικά αυτής της διαβίωσης ήταν
αυτά τα τσιμπούρια.
Τι τράβαγαμαν μι αυτά τα τσιμπούρια, ξαφνικά στα καλά
καθούμενα πήγαινες να ξύσεις το κεφάλι και έπιανες το
τσιμπούρι, πώς έφτανε πάνω στο κεφάλι χωρίς να το

246

πάρουμε χαμπάρι! Ξάπλωνες το μεσημέρι να κοιμηθείς και
έβλεπες τα τσιμπούρια να περπατάνε δίπλα σου, τα
σκοτώναμε, αλλά κάποια στιγμή, τι μι φαγουρίζ στού κιφάλ,
τι μι φαγουρίζ, έκανις έτσ, τσιμπούρ, τι μι φαγουρίζ σν'
αμασκάλ, έκανις έτσ τσιμπούρ, τι μι φαγουρίζ στ' χάβδα
απ'κάτ, έκανις έτσ τσιμπούρ. Όπου υπάρχει τρίχωμα,
πήγαιναν και καρφώνονταν.
Στα ζώα επειδή δεν μπορούσαν να τα βγάλουν από πάνω
τους, ρουφάνε αίμα για τέσσερις πέντε μέρες, φουσκώνουν
και γίνονται ίσα με κουκούτσι ελιάς και πέφτουν κάτω μόνα
τους.
Πολλές φορές στο άρμεγμα, εκεί που άρμεγες, έπεφτε μέσα
στο καρδάρι το τσιμπούρι, έβαζες το χέρι μέσα στο γάλα και
το πέταγες έξω.
Καλό σας ξημέρωμα φίλες και φίλοι μου, να περάσετε μιά
όμορφη Κυριακή.

*Γιώργος Αλ Σουφλιάς
16 Μαΐου 2020 ·
Διαβάζοντας την ανάρτηση του Σπύρου Μπίκου για συγγενή
του που η διάθεση η επιθυμία του για μάθηση @ το όλο
σκηνικό με την μάνα τον πατέρα όπως γλαφυρά @ στην
λαλιά μας περιέγραψε παρακινήθηκα να αναφερθώ σε ένα
αντίστοιχο περιστατικό αλλά από την ανάποδη. Την
δεκαετία του 50 έδιναν εξετάσεις για να μπούν στο
Πανεπιστήμιο με εξετάσεις ανά σχολή @ εξεταστές τους
καθηγητές εκάστης σχολής.
Πρωτοξάδερφος του πατέρα μου από τα στερνοπούλια
πολυπληθούς οικογένειας, όπως επικρατούσε τότε πού τα

247

πολλά παιδιά ήταν ευτυχία αλλά ταυτόχρονα ήταν επιπλέον
χέρια γιά τις κτηνοτροφικές εργασίες, είχαν μείνει @
ορφανοί από πατέρα νωρίς (θύμα του ανταρτοπολέμου) τα
μεγαλύτερα αδέλφια τον παρακίνησαν να δώσει εξετάσεις
για το Πανεπιστήμιο.
Αν @ αλέγρος τύπος πείστηκε η μάλλον τους έκανε το χατίρι
ώστε να σταματήσουν το κήρυγμα το μπίρι-μπίρι.Πήγε στην
Θεσσαλονίκη γύρισε τον ρώτησαν πως πήγες Χ...... στις
εξετάσεις; η απάντηση ήταν η κλασσική καλά έγραψα καλά
πήγα....
Όταν βγήκαν τα αποτελέσματα @ είχε περάσει "απ'έξω"
έκανε τον στενοχωρημένο ώστε να γλυτώσει τις
παρατηρήσεις @ τις κιτρινοκόκκινες κάρτες.
Μετά από καιρό ένας από τα μεγαλύτερα αδέλφια με
ανεπτυγμένο το χιούμορ τον πείραξε με έξυπνο τρόπο @
εκεί το ξεφούρνησε, τι να σου πω Παναγιώτη ρώτησαν
"φεύγοντας από την Θεσσαλονίκη για Αθήνα ποιά ποτάμια
συναντάς; " @ τι απάντησε ο αθεόφοβος " Μόλις μπήκα στο
τραίνο κοιμήθηκα @ δεν συνάντησα κανένα" !!
Τα αδέλφια του περιμένουν ακόμα να μπεί στο
Πανεπιστήμιο.

Η φωτογραφία και τα ονόματα είναι από την δημοσίευση
στην Ομάδα ΙΜΠΙΛΙ ΒΕΡΜΙΟ του ΚΩΣΤΑ ΓΑΛΛΗ από το
προσωπικό τού αρχείο.

248

«ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ
Τσεκούρια Βέρμιου, 1934»
Δάσκαλος: Παπαχαραλάμπους Δημήτριος
Μαθητές από αριστερά:
Όρθιοι:
Αλεξάκης Μιλτιάδης, Μπαλάς Γεώργιος,
Ξηρομερίτης Γεώργιος, Γκαρέλης Ευάγγελος, Τέγος
Γεώργιος, Τέγος Κώστας, Γαλατσίδας Αχιλλέας, Καλφούτζος
Γεώργιος.
Γονατιστοί:
Γαλλής Αθανάσιος, Σουφλιάς Λεωνίδας, Τέγος Στέλιος,
Ξηρομερίτης Γ. Ηλίας, Καλφούτζος Χρήστος, Κυρίτσης Ηλίας,
Χολέβας Γεώργιος.
Καθιστοί:

249

Ξηρομερίτης Α. Ηλίας, Τέγου Σοφία, Γκαρέλη
Ολυμπία, Γκαρέλη Ευτυχία, Κυρίτσης Περικλής, Καπετάνιος
Άννθιμος, Γαλλής Γιάννης, Στάθης Γεώργιος.
Σημείωση: Ο τελευταίος από τους γονατιστούς
δεξιά είναι αγνώστων στοιχείων. Αν κάποιος παρ΄ελπίδα
γνωρίζει τα στοιχεία του, παρακαλείται να τα
γνωστοποιήσει.》
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΑΛΛΗΣ
3 Μαΐου 2020 ·
Αγώνας με τους λύκους
Διαρκής ο αγώνας με τα άγρια του βουνού και του λόγγου.
Έτσι και σε έβρισκαν απροετοίμαστο το κοπάδι

αποδεκατίζονταν. Ακόμη και μέσα στα μαντριά των χωριών
έμπαιναν και αλίμονο αν δεν τους αντιλαμβάνονταν
έγκαιρα.

250