ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ

Έθιμα του γάμου
ΤΟΥ ΝΟΥΝΟΥ ΤΑ ΓΙΟΥΜΑΤΑ
Γιουμάτα Είναι το επισφράγισμα του γάμου. Λέγεται και του
νουνού του γιουμάτου. Στο τραπέζι φέρνουν το κρασί, την
κουλούρα και το ψημένο σφαχτό του νουνού. Ορίζεται
κάποιος αρχηγός και διευθύνει το δρώ­μενο. Αυτός κάθε
φορά καλεί κι έναν καλεσμένο. Γεμίζει τρία ποτήρια με
κρασί, τα βάζει πάνω σε έναν δίσκο, και φτάνουν σ’ αυτόν
που πρέπει να τα πιει. Ο καλεσμένος πίνει κάθε φορά κι ένα
ποτήρι κρασί και λέει ευχές για τους νεόνυμφους, το νουνό
ή την παρέα. Μετά ο πρόεδρος δίνει εντολή σε άλλον
καλεσμένο να πιει το κρασί και έτσι συνεχίζεται η
διαδικασία. Τελευταίοι πίνουν νεόνυμφοι και ο νουνός Το
έθιμο υπάρχει και με άλλες παραλλαγές. Μία παραλλαγή
είναι να προσφέρει το κρασί στους καλεσμένους ο νουνός

Δημήτρης Λαβτζής
26 Απριλίου 2020 ·
Αβραμηλιά Καβάλας 1958 !

351

Γάμος Καζάκου Ιωάννη με την αδερφή του παππού μου

Κωνσταντίνου Ρέστα το γένος Γκασδάρη ,Μαρίας Ρέστα !
Στη φωτογραφία ο προπάππους μου Αντώνης Ρέστας με τα
τα παιδιά και εγγόνια του !

352

Φορεσιές

Κώστας
Φλωροκαπης
25 Απριλίου 2020 ·
Να και η φορεσιά
της προγιαγιάς.
Τέταρτη γενιά
Ασήμω

353

Λίτσα Φλώρου 26 Απριλίου 2020 ·
Ο θείος μου Χρήστος Φλώρος !!!Ένας λεβέντης
παραδοσιακός Σαρακατσάνος. Με την γνωστή ποιμενική,

χειμωνιάτικη ενδυμασία , την κάπα, όπου τον προστάτευε
από την βροχή (χωρίς να περνά σταγόνα) και ακουμπισμένος
στην γκλίτσα του, για λίγη ξεκούραση . Η φωτογραφία
τραβήχτηκε από ομάδα

δημοσιογράφων για τις ανάγκες
ενός ιστορικού περιοδικού .
Χρονολογείται γύρω στο 1955 στην
Νέα Σκιώνη Χαλκιδικής . Ενας από
τους γνωστούς τόπους όπου
ξεχειμώνιαζαν με τα κοπάδια τους
Σαρακατσάνοι, οι λεγόμενοι
Χασανδρινοί !!!Τι και αν ζούσαν στα
βουνά . Τι και αν βρίσκονταν μακριά
από την αστική Ελλάδα . Είχαν αξίες

354

και τον πολιτισμό μέσα τους . Η φωτογραφία χρονολογείται
γύρω στο 1945 . Δυο πρώτα ξαδέρφια , ντυμένα με
κουστουμάκια παρακαλώ και άσπρο πουκάμισο!!! Ο μικρός
είναι ο Γιώργος Φλώρος για μας τους συγγενείς ( ο Τζώτζης
) και ο μεγαλύτερος ο Χρήστος Φλώρος . Γεννήθηκαν ,
μεγάλωσαν και έζησαν ώσπου μας άφησε πριν λίγο καιρό
και πλήρης ημερών ο θείος Τζώτζης , χωρίς να έχουν
ανταλλάξει κακιά κουβέντα !!!

355

Srebrina Zlatinova
26 Απριλίου 2020 · I vava,m Asimo Zlatini, o papus,m Giorgos
Zlatinis, ke ta gzania Hristos, Nkola ke Panayu. Sta vna sti
Vurgaria 1950. Poli Sliwen

356

ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ

ΝΑΜ΄ ΦΟΥΤΙΑ
Παιχνίδι που παίζαν οι μεγάλοι με τα μικρά.
Ο μεγάλος ένωνε τα ακροδάχτυλα και των δυο χεριών ώστε
οι ενώσεις να σχηματίζουν σκαλιά και ήταν τόσο ανοιχτά
ώστε οι ένωση των δυο αντιχείρων και των δύο δεικτών να
σχηματίζουν μια ελλειπτική τρύπα (εικόνα) και άρχιζε το
παιχνίδι
Το μικρό βάζει τον δείκτη του δεξιού του χεριού στο πρώτο
σκαλί (η ένωση των μικρών δαχτύλων) και λέει:
- Νάμ΄ φουτιά ( ο μικρός )
- Παραπάν (ο μεγάλος)

το μικρό πάει στο
επόμενο σκαλί και
ξαναλέει
- Νάμ φουτιά
- Παραπάν απαντά
πάλι ο μεγάλος
Η ερώτηση και η
απάντηση γίνονται
άλλες δύο φορές
μέχρι ο δείκτης του
μικρού να φθάσει
στο χείλος της
ελλειπτικής τρύπας που σχηματίζεται από τους δείκτες και
τους αντίχειρες.
- Τι ειν΄αυτό απ΄ μαυρίζ΄; Ρωτά το μικρό

357

- Είνι η παπαδιά π΄ πλέν΄ τα πιάτα κι η παπάς τα λιγκέρια,
απαντά ο Μεγάλος
- Σκιάζουμει μη μι φάει η κουτούλα λέει ο μικρός
- Δεν ν΄ είνει ιδώ, τσ΄ όρξα καλαμπόκι κι πήγει παραπέρα
απαντάει ο μεγάλος.
- Σκιάζουμει μη μι φάει η γατούλα ξαναλέει το μικρό
- Δεν ν΄ είνει ιδώ. πήγει να πιάσ΄ πουντκάκια απαντά ο
Μεγάλος
- Σκίαζουμι μη μι φάει η σκύλα λέει ο Μικρός
Τότε ο μεγάλος αφήνει τα χέρια και γρυλίζει σαν το σκυλί και
ορμάει να φάει τον μικρό δαγκώνοντας τα χέρια κα
τσιμπώντας τις μασχάλες τον κατασπαράζει.

τα "Πεντόβολα"
(παιζόταν και από άλλα παιδιά, εκτός των Σαρακατσάνων)

Διαλέγουμε πέντε πέτρες (κατά
προτίμηση στρογγυλές λείες και άσπρες
εικόνα 1 )
Παίρνουμε την μία από τις πέντε και την
πετάμε στον αέρα (εικόνα 2)
προσπαθώντας με γρήγορη κίνηση να
πιάσουμε με το ίδιο χέρι άλλη μία (όσο η
άλλη είναι στον αέρα εικόνα 3 ) από κάτω και να μείνουμε
με δύο πέτρες στο ένα χέρι εικόνα 4.
Μετά συνεχίζουμε πετώντας μία πέτρα στον αέρα
προσπαθώντας να πιάσουμε άλλες δύο από κάτω και εν
τέλει να έχουμε τρεις στο χέρι.

358

Αν καταφέρουμε και αυτό

επαναλαμβάνουμε την ίδια κίνηση

προσπαθώντας να πιάσουμε τρεις και

στη συνέχεια και τις τέσσερις πέτρες μαζί

με αυτή που πετάμε στον αέρα.

Αν δεν καταφέρουμε να το κάνουμε αυτό

συνεχίζει ο επόμενος παίχτης.

Στο επόμενο στάδιο του παιχνιδιού με το αριστερό μας χέρι

ώστε ο αντίχειρας με τα άλλα δάκτυλα απέναντι

σχηματίζουμε μία γέφυρα (εικόνα 5) και συνεχίζουμε να

πετάμε μία πέτρα στον αέρα προσπαθώντας (με το δεξί

πάντα) να περάσουμε κάτω από τη γέφυρα του αριστερού

χεριού μία πέτρα από τις υπόλοιπες (εικόνα 6). Αυτό

συνεχίζεται μέχρι να περάσουμε και τις τέσσερις πέτρες

κάτω από τη γέφυρα και να μείνουμε με τη μια{αυτή που

πετάμε στον αέρα}στο χέρι.

Νικητής είναι αυτός που θα τελειώσει τα παραπάνω

πρώτος!

Τριότα

τριότα

Σχεδιάζονταν το

σχήμα μιας

εικόνας από τις

δυο πάνω σε μια

επίπεδη πέτρα και

παίζονταν σαν τη

σημερινή τρίλιζα

{χρησιμοποιούσες

τρία αντικείμενα ώστε να τα τοποθετήσεις σε ευθεία

359

γραμμή} Παρόμοια και η εξάρα εννιάρα. Κάθε παίκτης
τοποθετεί καθώς εναλλάσσεται με τον αντίπαλο από ένα
πιόνι το οποίο είναι ένα πετραδάκι διαφορετικού χρώματος
για κάθε παίκτη η ο ένας παίκτης έχει ξυλάκια σπασμένα και
ο άλλος πετραδάκια. Αφού το τοποθετηθούν τα πιόνια στην
τριάρα με στόχο να μπουν στην ίδια ευθεία, ο αντίπαλος
προσπαθεί να το αποτρέψει. Στην συνέχεια κάθε παίκτης
κάνει μια κίνηση κάθε φορά με στόχο να φέρει τα πιόνια του
στην ίδια ευθεία αποτρέποντας τον αντίπαλο να κάνει το
ίδιο. Κερδίζει ο παίκτης που θα φέρει τα πιόνια του στην ίδια
ευθεία.

ΤΑ ΠΕΝΤΕ ΑΔΕΛΦΙΑ
Στο παιχνίδι αυτό η παλάμη του χεριού παριστά τα πέντε
αδέρφια
που

συζητούν.
Ο μικρός που δεν μιλά καθόλου στο παιχνίδι έχει την
παλάμη του ανοιχτή.
Ο μεγάλος ανακοινώνει ότι τα πέντε δάχτυλα είναι τα πέντε
αδέλφια που κουβεντιάζουν.

360

Ακουμπώντας κάθε ένα δάχτυλο λέει και μια φράση του
αντίστοιχου αδερφού.
Ο ΑΝΤΙΧΕΙΡΑΣ λέει : Μάννα π'νάου!
ΟΔΕΙΚΤΗΣ: Τι θα φάμι;
Ο ΜΕΣΟΣ: Οτ' δώκι ου Θιός! και εξηγεί ο μεγάλος οτι: για
ταύτου είναι το τρανύτερο του δάχλου)
Ο ΠΑΡΑΜΕΣΟΣ: Να πάμε να κλέψουμε! (ο μεγάλος εξηγεί:
για ταύτου απόμνει κοντύτερου δάχλου) -
Ο ΜΙΚΡΟΣ: Θα σας προυδώσου! - Κι πάει του κιφαλάκι
Η τελευταία φράση συνοδεύεται με κίνηση που δείχνει
αποκεφαλισμό.
Γκούσια
(παιχνίδι σαν το σημερινό γκολφ)
Παιχνίδι στο οποίο ανοιγόταν μια γούρνα (πλατιά τρύπα σαν
μικρή λιμνούλα).
Ο ένας παίκτης κάνει τον φύλακα της γούρνας με ένα ξύλο
και προσπαθεί αποκρούοντας με αυτό να αποφύγει να
βάλουν οι άλλοι παίκτες από την περιφερειακό κύκλο στον
οποίο έχουν παραταχθεί, την τόπα (μπάλα), η ένα
τενεκεδάκι, η μια πέτρα στην γούρνα. Αν ο παίκτης δεν
μπορούσε να αποκρούσει, καιγόταν και έπαιρνε άλλος την
θέση του. Το παιχνίδι συνεχίζονταν μέχρι να καούν όλοι οι
παίκτες
Απαγορευόταν στον παίχτη που ήταν στην γούρνα να
αποκρούσει με τα χέρια, τα πόδια, η το σώμα.
Παιχνίδι ίδιο με την γκούσια, ήταν και η Γουρούνα
Οι παίκτες βρίσκονταν στην περίμετρο ενός κύκλου και ο
καθένας ακουμπούσε το ματσούκι του σε μια γούρνα και
ένα τενεκάκι, που βαρούσε ο τιμωρημένος ( γρουνάς ) και

361

προσπαθούσε να φέρει το τενεκάκι κοντά στους παίκτες και
να τους πετύχει . Όποιον πετύχαινε , έπερνε τη θέση του. Οι
παίχτες με τη σειρά τους προσπαθούσαν να αποφύγουν το
χτύπημα του τιμωρημένου και να διώξουν το τενεκάκι
μακρια χωρίς να προλάβει ο τιμωρημένος να βάλει το
ματσούκι του στη γούρνα του παίκτη.

Μπήδ΄μα σ΄ τ΄ς τρείς
Το αμπήδ΄μα σ τ΄ς τρείς ήταν κάτι σαν το σημερινό τριπλούν.
Οι παίκτες
έκαναν τρία
συνεχόμενα
άλματα
(πηδήματα)
σε κουτσό με
προσπάθεια
ποιος θα βγει
μακρύτερα.
Αμπήδ΄μα σ'
τ'ς τρείς. Εδώ εκπροσωπεί ο Σπύρος Μπίκος τον Εν Αθήναις
σύλλογο Σαρακατσανεων Βορείου Ελλάδος στο Περτούλι το
1982.

Κουτσός
Χαράζονταν παράλληλες γραμμές στο έδαφος όπου ο
παίκτης έπρεπε να βγει στο τέλος χωρίς να καεί. Να

362

ακουμπάει δηλαδή η αμάδα (πέτρα) την οποία μετακινούσε
με κουτσό σε κάποια γραμμή.

Είναι ένα ατομικό παιχνίδι και είχε
διάφορες παραλλαγές
Η απλούστερη ήταν με πήδημα
κουτσού οι παίκτες μπήγανε ένα
πασσαλάκι στο τέλος του άλματος.
Νικητής ήταν εκείνος που έμπηγε το
πασσαλάκι του όσο μακρύτερα
γίνονταν
Σε άλλη παραλλαγή
Τα παιδιά χαράζουν στο έδαφος ένα σχήμα σαν συνεχόμενο
σίγμα τελικό.(εικ1)
Παίζουν ένας, ένας με τη σειρά,
εφόσον ο προηγούμενος χάσει.
Τοποθετούν στο πρώτο ημικύκλιο μία
πέτρα, που συνήθως είναι επίπεδη.
Κάνοντας κουτσό, ο παίκτης
προσπαθεί να τη μετακινήσει με το
πόδι στο επόμενο ημικύκλιο, χωρίς
αυτή ή ο ίδιος να ακουμπήσουν στις
γραμμές που ορίζουν το σχήμα. Όταν ο
παίκτης φτάσει στο τέλος του σχήματος, πρέπει να
ξαναγυρίσει στην αφετηρία με τον ίδιο τρόπο και να βγάλει
τη ομάδα από το πρώτο ημικύκλιο από όπου είχε ξεκινήσει.

363

Μια άλλη παραλλαγή
Χαράζονταν παράλληλες γραμμές
στο έδαφος (εικόνα) 2όπου ο
παίκτης έπρεπε να βγει στο τέλος
χωρίς να καεί. Να ακουμπάει
δηλαδή η αμάδα (πέτρα) την οποία
μετακινούσε με κουτσό σε κάποια
γραμμή.
Το παιχνίδι συνεχίζονταν μέχρι να μείνει ο τελευταίος
παίχτης.

364

ΠΑΡΟΙΜΙΕΣ ΓΝΩΜΙΚΑ ΑΝΕΚΔΟΤΑ

365

366

Γιώργος Αλ Σουφλιάς
Να προσθέσω και μία από τις πιό βαριές κατάρες που
άκουγα @ με ενοχλεί ακόμα όταν την θυμάμαι, να μη
σ'γελάσει τ'αχείλη να μη σ'γελάσει.

"Πότε γιν'γκις

κουλουκύθι ποτε

στράβουσι η

νουράσ' "

Για κάποιον που

τα έμαθε όλα

(κυρίως για

παιδιά)

367

368

369

Η ΜΠΑΡΟΥΝΑ

Το παραμύθι που σας γράφω πιο κάτω ηταν ενα σπο τα λίγα
της γιαγιάς Πιστόλαινας Ευανθίας που μας τα έλεγε οταν
είμαστε παιδιά. Με πολύ συγκίνηση το διάβασα σε άλλη
παραλλαγή σε μια συλλογή παραδοσιακών παραμυθιών.
Διαπιστώνω οτι κάτι αντίστοιχο με τα τραγούδια μας τα
οποία υπάρχουν σε πολλές παραλλαγές συμβαίνει και στα
παραμύθια. Ο λαϊκός πολιτισμός διέτρεχε ολες τις ομάδες
του πληθυσμού και απαντάται σε μικρές παραλλαγές σε
όλους

Μια φορά και έναν καιρό ήταν ενας γέροντας κι μια γριά κι
ειχαν μια σκύλα που την έλεγαν "Μπαρούνα" . Κάποια φορά
που είχε κακό χειμώνα καί δεν είχαν καθόλου τρόφημα η
γριά έσφαξε την Μπαρούνα και όταν γύρισε ο γέροντας απ
το κοπάδι ήθελε να φάει.
-Τι φαϊ έχουμι γριά; (γριά και γέροντα αποκαλούσαν οι
Σαρακατσάνοι τις γυναίκες τους και τους άντρες αντίστοιχα)
-Αα, να μαέρηψα λίγου κριάσ'
- Αϊντι βαλι να φάμι
Βάζει η γριά στον γέροντα να φάει και δεν βάζει στον εαυτό
τής
-Βάλι κι ισύ γριά λέει ο γέροντας
- Δεν πείνασα ακόμα γέροντα θα φάου κουντά ιγώ
Τρώει ο γέροντας το φαϊ μαζεύει και τα κοκαλάκια και
βγαίνει εξω απ το καλύβι και φωνάζει το σκυλί
-Κουτσ Μπαρούνα!
Τίποτα

370

- Κουτσ Μπαρούνα! (πάλι τίποτα )
Ακούγεται η φωνή της γριάς
-Μοαρούνα τρως Μπαρούνα μαβλάς!!
-Τι είπις γριά;
- Καν τίπουτα γέρουντα κατ' λεου μι τα παλιοτσαρχάκια μ'
Ξανά ο γέροντας..
-Κουτσ Μπαρούνα!!
- Μπαρούνα τρώς Μπαρούνα μαβλάς (η γριά )
Το άκουσε όμως ο γέροντας και αρπάζει την κλίτσα και
πιάνει τη γριά στο κυνήγι.
Η ΠΑΡΑΛΛΑΓΉ στο ίδιο παραμύθι ως

ΤΣΙΑΓΚΟΣ
Μια φορά κι ένα καιρό ήταν ένας παππούς και μια γριά,
είχαν μια σκύλα
κι ένα κόκορα. παππούς κίνησε να πάει στην εκκλησία και
λεει:
- Εγώ γριά τα πάω στην εκκλησία, εσύ Θα σφάξ ’ τον κόκορα
και τα τον
καν ’ φαγητό.
- Καλά παππού, λεει αυτή.
Παίρνει γριά την σκύλα, την σφάζει και την φτιάχνει φαγητό.
Γυρίζει
παππούς απ' την εκκλησία, λεει:

371

- Έφτιασες φαί γριά,
το έσφαξες τον
κόκορα;
- Το έσφαξα
παππού.
- Αϊβάλε να φάμε,
λεει.
Έβαλαν στα πιάτα
να φάνε, γριά δεν
θέλησε να φάει.
- Φάε., την είπε.
- Δεν θέλω να φαω,
λεει, εγώ έφαγα, πείνασα, λεει γριά.
Τρώει παππούς καλά, πήρε τα κοκολάκια και βγήκε όξω και
μάβλαγε την
σκύλα ν« τα δώσει να φάει τα κόκαλα.
- Κοτ κοτ τσιάγκο, κοτ κοτ τσιάγκο, έλα να δεις τα κοκολάκια.
- Τσιάγκο τρως, τσιάγκο μαβλάς, λεει γριά.
Αρπάζει την μαγκούρα παππούς, την στρώνει στα ποδάρια
την γριά.

Μασλάτι από Κωστα Φιλοκώστα
Σκοθκαν εκείνα τα χρονια ο Μιτρος με τον Γιώργη απ την
Θεσσαλονίκη να παν στην Αθήνα με το τρένο, ανευκαν το
βραδάκι και την αλλη μερα το πρωι έφτασαν στην Αθήνα,
μόλις σταμάτησε το τρένο λέει ο Μιτρους τον Γιώργη αυτα
απ λες τα χαμπέρια Γιωργι, ουρε σονουντε τα θκαμας καμία
Βουλά Μιτρου. Εντωμεταξύ ηταν οι μόνες κουβέντες που
άλλαξαν σε ολο το ταξίδι. Γεγονός αυτο....

372

Κώστας Φιλοκωστας σς ένα άλλο μασλάτι
Λέει ένα παλιακό «χαράματα διαλέγουμε την νύφη, και
απόγευμα τα λιβάδια». Αυτά είχαν την εξήγηση ότι, το πρωί
η νύφη ήταν άφτιαχτη, και έδειχνε αν ήταν καλή φαίνονταν
δηλαδή και άφτιαχτη, ενώ το καλό λιβάδι το απόγευμα
φαίνονταν αν κρατάει, το πρωί με την δροσιά φαίνονταν
όλα ωραία..

" Όποια δεν θέλ΄ να
ζμώσι ...ούλ τ΄μέρα
κουσκ΄νάει "

Κώστας Καλφούτζος
...Θέλεις στη κούνια βαλεμε θέλεις στη σαρμανιτσα....

373

Σπύρος Μπικος

374

375

376

ΣΥΝΤΑΓΕΣ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΙΚΗΣ ΚΟΥΖΙΝΑΣ

το πρόβειο γιαούρτι....από τα πρώτα
Συνταγή:
βράζουμε το πρόβειο
γάλα 2 κιλά περίπου. .το
αφήνουμε λίγο να
κρυώσει.. Και βάζουμε

μετά το δάχτυλο μέσα και μετράμε έως το 13 μετά Ρίχνουμε
την γιαουρτοπυτιά (η παλια γιαουρτι που εχουμε κρατήσει)
και ανακατεύουμε Καλά . Από την Βασιλική Ντανταλη

Σκεπάζουμε με
κουβέρτες το
δοχείο που την
φτιάχνουμε να
έχει σταθερή
θερμοκρασία. Σε
δύο ώρες είναι
έτοιμη. Θα το

καταλάβουμε
όταν κόψει νερό.
Καλή μας όρεξη Βασιλική Ντανταλη
· 14 Ιουνίου 2020 ·
Έτοιμη και η Μπατζίνα. Κοινώς κολοκυθόπιτα. ΣΥΝΤΑΓΗ
υλικά
:1κολοκύθι μεγάλο,
300γρ. αλεύρι,
4 αυγά, 500γρ.τυρί φετα,και

377

λίγο αλάτι.
Τρίβουμε το κολοκύθι στον τρίφτη. Μετά Ρίχνουμε τα
υπόλοιπα υλικά, τα ανακατεύουμε Καλά.Παίρνουμε ένα
ταψί το λαδωνουμε και Ρίχνουμε μέσα το μίγμα.Το
στρώνουμε Καλά και Ρίχνουμε λίγο λάδι από πάνω. Την
ψήνουμε στους 200 βαθμούς για 40'λεπτά της ώρας.Καλή
επιτυχία.
ΛΑΧΑΝΟΠΤΑ

Υλικά για 8 άτομα
Φύλλα πίτας σε ποσότητα ίση με 1 πακέτο έτοιμων φύλλων
πίτας τα οποία μπορούν να χρησιμοποιηθούν εναλλακτικά
αν δεν μπορούμε να ανοίξουμε φύλλο
1 μικρο λάχανο άσπρο
250-300 gr τυρί φέτα
1 και μισό φλιτζάνι ελαιόλαδο

378

ΕΚΤΕΛΕΣΗ
Ψιλοκόβουμε το λάχανο και το ζεματάμε για λίγα λεπτά
ώστε να μαλακώσει και το στραγγίζουμε.
Τρίβουμε μέσα στο λάχανο την φέτα και ρίχνουμε το μισό
λάδι μετά ανακατεύουμε το μίγμα.
Λαδώνουμε ένα ένα τα φύλλα και ανά τρία τα στρώνουμε.
Αφού τοποθετήσουμε την πρώτη τριάδα στην μία άκρη
βάζουμε μέρος της γέμισης και τυλίγουμε το φύλλο
σχηματίζοντας ένα λουκάνικο. Αφού τελειώσουμε με όλα τα
φύλλα
Αρχίζουμε το στρώσιμο στο ταψί, το οποίο έχουμε λαδώσει
προηγουμένως, ως εξής: Με ταλουκανικα που σχηματίσαμε
αρχίζοντας από την εξωτερική περιφέρεια του ταψιου
σχηματίζουμε ένα σαλιγκάρι προχωρώντας προς το κέντρο.
Τελικά αφού έχουμε προθερμάνει τον φούρνο στους 180
(ανάλογα με τον φούρνο +-15 )ψήνουμε σε αυτή την
θερμοκρασία για μία ώρα περίπου (συνήθως 50 λεπτά)
ΚΑΤΣΑΜΑΚΙ
Υλικά
καλαμποκίσιο αλεύρι
ξερό κρεμμύδι
κόκκινο πιπέρι
λάδι η βούτυρο για το τηγάνισμα
ΕΚΤΕΛΕΣΗ
ü Χρησιμοποιούμε μια κατσαρόλα ανάλογα με τις μερίδες
που θέλουμε να φτιάξουμε και στην οποία βάζουμε το
ανάλογο νερό.

379

ü Μόλις το νερό είναι χλιαρό ρίχνουμε αλεύρι
ανακατεύοντας με ξύλινο αντικείμενο έως ότου αρχίσει να
πήζει.
Σε ένα βαθύ τηγάνι με λάδι η βούτυρο τσιγαρίζουμε το
κρεμμύδι ρίχνοντας το κόκκινο πιπέρι έως ότου μαλακώσει
το κρεμμύδι.
Ρίχνουμε και το καλαμποκάλευρο που έχουμε χυλώσει και
τα τσιγαρίζουμε όλα μαζί έως να ροδοκοκκινίσει το μίγμα
ΚΟΥΣ(Ι)ΜΑΡΙ
Ένα γρήγορα φαγητό των Σαρακατσάνων τις εποχές με
φρέσκο τυρί συνηθίζονταν πολύ στις στράτα για και από τα
χειμαδιά λόγω των λιτών υλικών και της ευκολίας
παρασκευής.
Υλικά
Φρέσκο τυρί 2 ημερών ανάλατο
Αλεύρι η ψίχα ψωμιού αρκετών ημερών ημερών
Λάδι για το τηγάνι
Αλάτι κατά βούληση
ΕΚΤΕΛΕΣΗ
Κόβουμε μικρά κομματάκια το τυρί και το ρίχνουμε στο
λαδωμένο τηγάνι πάνω στην φωτιά ανακατεύοντας συνεχώς
ώστε να ρευστοποιηθεί.
Ρίχνουμε το αλεύρι (η την ψίχα) λίγο λίγο κρατώντας το
τηγάνι στη φωτιά έως ότου γίνει μια ζύμη πίτας.
Ψήνουμε την πίτα και από τις δύο πλευρές αρκετά καλά
κόβουμε σε κομμάτια και σερβίρουμε
ΜΠΛΑΝΟ
(Χορτόπιτα, πλαστό, μπλαστρό, μπλαστή, μπλατσαρίπα)
Είναι πίτα με διάφορα χορταρικά και τυρί και

380

καλαμποκάλευρο. Σήμερα η και παλιότερα σε κάποιες
περιοχές χρησιμοποιούσαν και λευκό αλεύρι. Συνήθως
όμως η γεύση της εξαρτάται από το είδος και την ποικιλία
των χόρτων. Για τους Σαρακατσάνους είναι βέβαιων ότι τα
άγρια και σε μεγάλη ποικιλία χορταρικά του έδιναν
ξεχωριστή γεύση.
ΥΛΙΚΑ
1/2 Kgr αλεύρι καλαμποκιού και δύο χούφτες περίπου
ξεχωριστά
1/2 Kgr φέτα τριμμένη
Χορταρικά περίπου όσα και το βάρος τυριού αλευριού
1 κεσεδάκι γιαούρτι
Ελαιόλαδο η βούτυρο περίπου 200gr
Αλάτι.
ΕΚΤΕΛΕΣΗ
Στο καλαμποκάλευρο προσθέτουμε χλιαρό νερό έως ότου
γίνε μια ελαφρώς σφιχτή ζύμη
Βουτυρώνουμε το ταψί
Απλώνουμε την ζύμη στο βουτυρωμένο ταψί με τα χέρια σε
όλο το ταψί
Κόβουμε σε ένα μπολ σε μικρά κομμάτια τα χορταρικά
βάζουμε την φέτα και το λάδι η βούτυρο και ανακατεύουμε
καλά.
Τοποθετούμε το μείγμα με τα χορταρικά πάνω στην ζύμη
Με το υπόλοιπο καλαμποκίσιο αλεύρι το γιαούρτι και αν
χρειαστεί για να γίνει ένας χυλός λίγο νερό.
Ρίχνουμε το υπόλοιπο λάδι η βούτυρο από πάνω
Ψήνουμε για μία ώρα στους 170 βαθμούς.

381

ΧΛΟΣ, ΧΛΙΟΣ
Υλικά
Καλαμποκίσιο αλεύρι
Φέτα τυρί
Λίγο βούτυρο
ΕΚΤΕΛΕΣΗ
Σε μια κατσαρόλα βράζουμε νερό και την ώρα του βρασμού
ρίχνουμε αργά αργά το καλαμπόκι ανακατεύοντας συνεχώς
ώστε να γίνει χυλός.
Στην συνέχεια βάζουμε το τυρί κάνοντας τον χυλό πιο σφιχτό
. Σερβίρουμε αμέσως.
ΤΥΡΟΨΟΥΜΟ
Υλικά
1 Kgr αλεύρι
50 gr μαγιά
1 κουταλιά του γλυκού αλάτι όχι γεμάτο
750 gr φέτα
190 gr βούτυρο
Χλιαρό νερό
ΕΚΤΕΛΕΣΗ
Μέσα σε λίγο νερό διαλύουμε την μαγιά, προσθέτουμε στο
αλεύρι το αλάτι και ρίχνουμε την μαγιά.
Αρχίζουμε το ζύμωμα προσθέτοντας όσο νερό χρειάζεται για
να σχηματίσουμε μια ζύμη όχι πολύ σφιχτή.
Ενώ συνεχίζουμε το ζύμωμα προσθέτουμε το βούτυρο
συνεχίζοντας το ζύμωμα (μπορούμε το βούτυρο να το
αντικαταστήσουμε με βιτάμ)

382

Προσθέτουμε το τυρί τριμμένο χοντρά κάπως και
φτιάχνουμε μια ζύμη προσέχοντας το τυρί να έχει
αναμειχθεί παντού.
Σκεπάζουμε την ζύμη να ξεκουραστεί για 30΄,
Την απλώνουμε σε ταψί που έχουμε βουτυρώσει σε όχι
πολύ μεγαλο πάχος για αυτό πρέπει να επιλέξουμε ταψί
ώστε το ύψος της ζύμης στο ταψί να μην περνάει τα 2
δάχτυλα.

Νιαρστά
Υλικά
Αλεύρι
Τυρί
Λάδι η Βούτυρο
κόκκινο πιπέρι
Γάλα η νερό
Η δοσολογία στις συνταγές των Σαρακατσάνων στην
καλύτερη των περιπτώσεων ήταν με "πλόχερα" συνήθως
όμως ήταν "μι του μάτι"
Εκτέλεση
Τα νιαρστά γινόταν σε δύο εκδοχές με λάδι η βούτυρο και
κόκκινο πιπέρι η με γάλα
Για να κατασκευαστούν οι μικροί κόκκοι απ τα νιαρστά
αλεύρωναν ένα σκεύος συνήθως το σκαφίδι με αλεύρι και
έσταζαν σταγόνες νερό μετά με το χέρι τους σχημάτιζαν τις
μικρές μπίλιες μια μέτριας φακής.
Παίρνοντας τους κόκκους που σχηματιζόταν η τους έβραζα
με γάλα η τους τσιγάριζαν στο τηγάνι με βούτυρο η λάδι και
κόκκινο πιπέρι .

383

Ήταν απαραίτητη η συμπλήρωση του φαγητού πάντα τυρί η
στο γάλα γινόταν (μπορεί να γίνει και με νερό αντί γάλα) η
στο τηγάνι.
Ολοκληρώνονται με ψωμί τριμμένο και σερβίρετε.
Τυροπάπαρα
Υλικά
Ψωμί τριμμένο
Τυρί
Νερό
Σε ένα τηγάνι βάζουμε νερό και μόλις αρχίζει να βράζει
συμπληρώνουμε το τριμμένο ψωμί το αφήνουμε να πάρει
μια βράση για λίγο και ρίχνουμε το τυρί.
Σε μια δεύτερη εκτέλεση καβουρδίζουμε το ψωμί με το τυρί
και συμπληρώνουμε το νερό αφήνοντας το να βράσει.
Τραπέτσι η Ξυδουπάπαρα
Είναι ένα γρήγορο φαγητό των Σαρακατσάνων που κάλυπτε
μια έκτακτη ανάγκη μερίδες ατομικές
Υλικά
Ψωμί τριμμένο
Ξύδι
νερό κρύο
αλάτι
λάδι
Εκτέλεση
Σε μια κούπα που έχουμε τρίψει το ψωμί ρίχνουμε ξύδι ,
λάδι, και το αλάτι κατά προτίμηση και ανακατεύουμε.

384

Το ψωμί των Σαρακατσάνων
Ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος περιέγραψε τη μέθοδο του
προζυμιού στη Φυσική Ιστορία: "Γενικά, πάντως, δεν την
ζεσταίνουν καθόλου, παρά χρησιμοποιούν την ζύμη που
έμεινε από την προηγούμενη μέρα. Όπως φαίνεται είναι
φυσικό να ζυμώνεται η ζύμη από την ξινίλα..."
Το προζύμι παρέμεινε η συνήθης μορφή φουσκώματος του
ψωμιού μέχρι τον Μεσαίωνα στην Δυτική Ευρώπη ώσπου
αντικαταστάθηκε από τον αφρό που παράγεται κατά τη
διαδικασίας ζύμωσης της μπύρας, και στη συνέχεια από την
μαγιά εμπορίου.
Το ψωμί των Σαρακατσάνων ήταν ζυμωτό και το άφηναν να

φουσκώσει εξ ου και ανεβατό .Παρασκευάζονταν με μαγιά
την οποία είχαν φτιάξει με τον τρόπο που περιγράφει ο
Πλήνιος από προηγούμενη ζύμη την οποία είχαν βάλει μέσα
στο αλεύρι για να ξινίσει. Χρησιμοποιούσαν και τα άνθη
φυτού που το ονόμαζα "μαγιά ψωμιού" εικάζω 'ότι είναι ο
λυκίσκος. Ένα φυτό που στην Ελλάδα αφθονεί και είναι
αυτοφυές.

385

Μπορούσε αν δεν υπήρχε μαγιά να γίνει και με ένα
Κωσταντινάτο χρυσό νόμισμα μέσα σε προζύμι για να γίνει
η ζύμωση, λέει στο βιβλίο του ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ ΣΤΑΥΡΑΕΤΟΙ
ΤΗΣ ΠΙΝΔΟΥ ο Β. Τσαούσης «έκδοση του Λαογραφικού
Μουσείου Σαρακατσάνων Σερρών, σελίδα 227 παρ. 1
Υλικά για φυσική μαγιά από λυκίσκο
1,5 λίτρο νερό
100 γραμμάρια η
περισσότερο
ώριμα άνθη
λυκίσκου
1/2 κιλό Αλεύρι
καλαμποκίσιο
περίπου
Εκτέλεση
Βάζουμε σε κατσαρόλα μεγάλη το νερό ,με τα άνθη του
λυκίσκου. Βράζουμε για 4-5 ώρες ,σε σιγανή φωτιά.
Αφήνουμε στη κατσαρόλα όλη νύχτα.
Μαγιά από λυκίσκο φωτογραφία βήματος 2
Την άλλη μέρα ξαναβράζουμε άλλες τόσες ώρες.
Θα πρέπει να έχει πάρει το νερό ένα χρυσό κόκκινο χρώμα
και να έχει πήξει ελαφρώς.
Στραγγίζουμε και παίρνουμε το χυμό του λυκίσκου.
Όπως είναι ζεστός ο χυμός προσθέτουμε καλαμποκίσιο
αλεύρι ούτως ώστε να γίνει μια ζύμη.
Αφήνουμε τη ζύμη μας λίγη ώρα να ξεκουραστεί.
Στη συνέχεια τη τρίβουμε τη ζύμη αυτή όπως τον τραχανά.
Απλώνουμε σε καθαρό τραπεζομάντιλο.
Στεγνώνει σε 2-3 μέρες και είναι έτοι

386

ΟΙ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ ΣΤΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ ΤΟΥ ΕΘΝΟΥΣ

Οι Σαρακατσάνοι κλεφταρματολοί
Λέει ο Γ. Βλαχογιάννης στην εισαγωγή του βιβλίου του
αγωνιστή του 1821 ΝΙΚΌΛΑΟΥ ΚΑΣΟΜΟΥΛΗ που εκδόθηκε
το 1938 "ΕΝΘΥΜΗΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ
ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 1821 1833"
….."Αλλα πράγμα παράξενο, το χειρόγραφο του Κασομούλη
δεν είχε καμμία περιπέτεια και δεν έτρεξε κανέναν κίνδυνο,
ως που να τα αποκτήσω. τέτοιο όμως ατίμητο ιστορικό
διαμάντι δέν είχε το Κράτος πάλι χρήματα να τα αγοράση,
και τα αγόρασα από τα δικά μου τα υστερήματα"…….
…..
Ως τα τέλη του 1825 ο πόλεμος γινόταν όχι με στρατεύματα
εθνικά, αλλά κομματικά, κυβερνητικά….
θαυμάζει την περιγραφή της πολιορκίας του Μεσολογγίου
ονομάζοντας τον και παρατηρητή και πολεμιστή και
ξεχωρίζει την περιγραφή του από τις περιγραφές άλλων
(Ελληνικών χρονικών, Σπυρομίλιου, Άρτεμη Μίχου,
Αραβαντινού…)
………Το έργο του Ν. Κασομούλη είναι έργο αγραμμάτου
αξιωματικού σε γλώσσα της στρατιωτικής υπηρεσίας……
…..Διότι, αν και σκοτεινά φαίνονται, πως οι Αρματωλοί
λεγόμενοι πάντα κατείχον διαδοχικώς τα Καπιτανάτα εις τας
επαρχίας……και μέχρι των 1829, εποχήν καθ΄ην τα
κατήργησεν ο Σουλτάν Μαχμούτης δια σφοδρού
διατάγματος, είναι όμως βέβαιον εξ άλλου ότι, τα λείψανα
ταύτα του στρατού, η με άλλους λόγους οι Αρματωλοι παρά
των εντόπιων Ελλήνων καλούμενοι χαιδούτ (κλέπται) παρά

387

των Οθωμανών, χαιρόμενοι κάποια προνόμια ανεξαρτησίας,
κληρονόμοι του ανεξάρτητου πνεύματος των προκατόχων
των,…..
……..
Οι Σαρακατσάνοι κλεφταρματολοί
Λέει ο Γ. Βλαχογιάννης στην εισαγωγή του βιβλίου του
αγωνιστή του 1821 ΝΙΚΌΛΑΟΥ ΚΑΣΟΜΟΥΛΗ που εκδόθηκε
το 1938 "ΕΝΘΥΜΗΜΑΤΑ ΣΤΡΑΤΙΩΤΙΚΑ ΤΗΣ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ
ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ 1821 1833"
….."Αλλα πράγμα παράξενο, το χειρόγραφο του Κασομούλη
δεν είχε καμμία περιπέτεια και δεν έτρεξε κανέναν κίνδυνο,
ως που να τα αποκτήσω. τέτοιο όμως ατίμητο ιστορικό
διαμάντι δέν είχε το Κράτος πάλι χρήματα να τα αγοράση,
και τα αγόρασα από τα δικά μου τα υστερήματα"…….
…..
Ως τα τέλη του 1825 ο πόλεμος γινόταν όχι με στρατεύματα
εθνικά, αλλά κομματικά, κυβερνητικά….
θαυμάζει την περιγραφή της πολιορκίας του Μεσολογγίου
ονομάζοντας τον και παρατηρητή και πολεμιστή και
ξεχωρίζει την περιγραφή του από τις περιγραφές άλλων
(Ελληνικών χρονικών, Σπυρομίλιου, Άρτεμη Μίχου,
Αραβαντινού…)
………Το έργο του Ν. Κασομούλη είναι έργο αγραμμάτου
αξιωματικού σε γλώσσα της στρατιωτικής υπηρεσίας……
…..Διότι, αν και σκοτεινά φαίνονται, πως οι Αρματωλοί
λεγόμενοι πάντα κατείχον διαδοχικώς τα Καπιτανάτα εις τας
επαρχίας……και μέχρι των 1829, εποχήν καθ΄ην τα
κατήργησεν ο Σουλτάν Μαχμούτης δια σφοδρού
διατάγματος, είναι όμως βέβαιον εξ άλλου ότι, τα λείψανα

388

ταύτα του στρατού, η με άλλους λόγους οι Αρματωλοι παρά
των εντόπιων Ελλήνων καλούμενοι χαιδούτ (κλέπται) παρά
των Οθωμανών, χαιρόμενοι κάποια προνόμια ανεξαρτησίας,
κληρονόμοι του ανεξάρτητου πνεύματος των προκατόχων
των,…..
……..
ΚΕΦΑΛΑΙΟΝ ΔΕΥΤΕΡΟΝ (Γενεαλογία Αρματωλών και
Κλεφτών)
Αρχιποιμήν Μακρυγιάννης (εννοεί κατά τον Βλαχογιάννη
τσέλιγκας καθώς αγαπάει και γράφει ελληνικούρες). ..Τέκνα
: Α!. Κατζιαντώνης (1770 η 1773 - 1808 η 1809 άκληρος Β!
Λεπενιώτης 1780 -1810 άκληρος Γ! Γεώργιος Χασιώτης,
1790 - 1804, άκληρος. Δ! Χρήστος Κούζκος, απέθανε
φυλακισμένος εις τα Μετέωρα, αδερφή, σύζηγος
Πατζιούρα, και υιός αυτής Κωσταντης Λεπενιωτάκης,
Στγγενείς : Νικολαος Μπουρδάρας εφονευθη εις το ………
1822.
<Ο Κατζιαντώνης> συγγενείς βλάχους (εννοεί κατά τον
Βλαχογιάννη που το υποσημειώνει Σαρακατσάνους
Ελληνοφώνους) έσχεν πολλούς αλλ΄ ουδείς εμιμήθη τούτον
εκτός του Τζιόγκα. Οπαδοί, διάδοχοι, προτωπαλήκαρα.
α) Γεωργάκης, Τζιόγκας, 1790-1839, άκληρος(οπαδοί του
Τζιόγκα εφάνησαν πολλοί, οίτινες διέπρεψαν εις τον αγώνα.
β) Λάμπρος Σουλιώτης.
γ) Γ . Καραϊσκάκης 1780 - 1827 υιός του Σπύρος1826 - 1841
αλλοι οπαδοί Παλαιογιώργης, Πάνος Κατσίκης,
Βρυκόλακας…….. Ο Δίπλας, Νασος Κουμπόπουλος, εις
αυτους κατεφυγεν ο Κατζιαντώνης ληστής(αμα βγηκε
κλέφτης πρώτη φορά) και μετά παο εξη μήνες οι άνωθεν

389

προσκυνήσαντες εις τους Κοντογιανναίους, ο Κατζιαντώνης
έμεινε ληστής.
Συγχρόνως ως σύντροφος εφαίνετο και ο Καραγιαννάκης,
Βλάχος, όστις εφονεύθη εις τον Αγιον Νικολαον
Βραγκιανίτικον, εις την Οξυάν, έπειτα από τον Κατζιαντώνην.
Ο Κατζιαντώνης και ο Γιώργης Χασιώτης πληγωμένοι,
λημεριάζοντας ασθενείς εις το Σίμνικον Αγράφων βουνόν η
κατούνα,* πλησίον του Αγίου Ιωάννου, εσυλλήφθησαν από
τον Αγον Βάσιαρην, Θανάσης Γκιούρλιας από Τατάρνα (ίσως
ο καταδότης κατά τον Βλαχογιάννη)
* Η κατούνα είναι παλιά λέξη με πολλές σημασίες·
εμφανίζεται από τα μεσαιωνικά χρόνια και σημαίνει την
κατοικία, τη σκηνή, το περιχαρακωμένο στρατόπεδο·
αργότερα, τον οικισμό, και αυτή είναι μια από τις βασικές
νεότερες σημασίες, αλλά και τις αποσκευές του ταξιδιώτη
και την οικοσκευή ενός νοικοκυριού. Τα νεότερα λεξικά την
παραλείπουν. Φυσικά, υπάρχουν πολλά τοπωνύμια
Κατούνα ή Κατούνες, με γνωστότερο το κεφαλοχώρι στην
Ακαρνανία.
Σαν οικισμός, η κατούνα συχνά αφορά προσωρινή
εγκατάσταση. Κατούνες ή κατούντ στα αρβανίτικα λέγονταν
οι τόποι περιοδικής εγκατάστασης των Αρβανιτών, για
εργασία σε μεγάλες ιδιοκτησίες, κατούνες λέγονταν τα
μικρά χωριά γύρω από το Πλωμάρι Λέσβου, ενώ σε
κατούνες (εξοχικές κατοικίες) παραθέριζαν οι κάτοικοι της
Γέρας.
Το 1811 εξ μήνας λήστευσεν ο Λεπενιώτης με τους οπαδους
του και επήραν τα Αγραφα. Καπιτάνευσαν εξ μήνες μ και τον
εφόνευσεν ο Νικόθεος, το 1812, εις τας αρχας την

390

Διακαινήσιμον εβδομάδα του Θωμά. Μετά τούτον
εδιορίσθησαν επιτροπή Δήμος Τσέλιος, Μπουρδάρας-
κληρονόμος με τον Λεπενιωτάκην- και Λάμπρος Σουλιώτης.
Εκστράτευσαν κατά των Αλβανών , του Ντεμίρ Ντόστη
Γαρδικιώτη, Μουσταφά Πασσα και Σελίμπεη Δελβινιώτη. Ο
Κωσταντης Λεπενιωτάκης, ανεψιός του Κατζιαντώνη εκ της
αδελφής του και του Πατσιούρα. Επροσκύνησαν το 1812 -
Εννοεί τα απομεινάρια του σώματος του Λεπενιώτη που
παρουσιάστηκαν και προσέφεραν την υποταγή τους στον
Αληπασσά, μετά τον θάνατο του αρχηγού τους.(ο
συγγραφέας προτιμάει το «ελήστευσεν» από το «έκαμε
κλέφτης»
Περίεργη και άγνωστη (κατά τον Βλαχογιάννη) είναι η
εκστρατεία του ακέφαλου σώματος Λεπενιώτη ενάντια σε
τόσους σημαντικούς Αρβανίτες,ανάμεσα σε αυτούς και έναν
πασσά. Ίσως θα πρόκειται για καμιά ξαφνική επιδρομή στον
κάμπο το Θεσσαλικό. Το σώμα το χωρίς Καπετάνιο πειά, του
Λεπενιώτη, το κατάτρεξε με ακοίμητη λύσσα ο Αληπασσάς
ώσπου το ανάγκασε να προσκυνήση.
(η ορθογραφία ειναι από το αρχικό κείμενο)
Σχετικό με την ανάρτηση από το βιβλίο του Κασομούλη είναι
και το απόσπασμα από το πρώτο μου βιβλίο
«ΠΡΩΤΟΕΛΛΗΝΕΣ ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ»

Κλέφτες και κλέφτικα τραγούδια
"Πλην της αρχαίας απλότητος και λιτότητος
παρατηρούμεν και ακραιφνές νεωτερικόν πάθος
και σθένος ακαταδάμαστον εις τα δημοτικά τραγούδια,
οπού η γλώσσα είναι έμπλεως ορμής

391

προς απόσεισιν του ξενικού ζυγού και
αδιαλλάκτου μίσους προς τους απίστους μουσουλμάνους.
Τα κλέφτικα τραγούδια νομίζεις πως είναι χείμαρροι
αφρισμένοι,
εκρέοντες όχι από ανθρώπινα χείλη, αλλ’ από
τους βράχους της Οίτης και του Ολύμπου".
(Κ. Mendelsohn Bartholdy)
Ενώ τα ακριτικά τραγούδια είναι κυρίως επικά και έχουν την
μορφή διηγηματικών τραγουδιών, τα κλέφτικα έχουν
καθαρά την μορφή τραγουδιών παρέας και είναι
συντομότερα χωρίς υπερβολές και μυθικά στοιχεία.
Σε ό,τι αφορά στον ελλαδικό χώρο τα κλέφτικα τραγούδια
είναι δημιουργήματα μιας συγκεκριμένης περιόδου της
Τουρκοκρατίας μετά τον 16ο αιώνα και στα θέματά τους
διαφαίνεται η επαναστατική δράση των κλεφτών και των
αρματολών.
Γράφει ο Παπαρηγόπουλος στην (Ιστορία Του Ελληνικού
Έθνους)
«……Ηρωικά των Σέρβων ποιήματα υπάρχουσιν από των
τελευταίων χρόνων της 14 εκατονταετηρίδος, ό εστίν από
των χρόνων καθ΄ ούς ηγωνίζοντο κατά των οσμανιδών υπέρ
της εαυτών ανεξαρτησίας. Από δε της15 μέχρι της 18
εκατονταετηρίδος ουδέν έχουσι ηρωικόν ποίημα, δια τον
λόγον ότι εν τω διαστήματι εκείνω ποτέ δεν είχον
επιχειρήσει σπουδαίως να αποσείσωσι τον τούρκικον ζυγόν.
Είναι αληθές δε ότι τα μέσα της 14 εκατονταετηρίδος
εκυριάρχησαν επι μακρόν ούκ ολίγων ελληνικών χωρών. Το
περίεργο όμως είναι ότι τότε, αντι να εκσλαυίσωσι τους

392

Ελληνας, αυτοί απ΄εναντίας ηγωνίζοντο να εξελληνισθώσιν,
ως προδήλως δηλούται………
…Εκ τούτων εξηγείται πως ο ελληνικός λαός,όταν επι της 15
εκατανταετηρίδος και εφ εξής επεχείρησε να εξημνήση την
κατά το δυναστών αυτού αδιάλειπτον πάλην, εξύμνησε
αυτήν δια των κλέφτικων αυτού τραγουδιών ουχί εις
ετερογενές τι ιδίωμα αλλ εις την αθάνατον των ορέων ημών
γλώσσαν »
Παρακολουθώντας την πορεία του αρματολισμού, από την
εποχή του Ομήρου ακόμη έχουμε αναφορές περί
«πειρατών» στην Αίγυπτο.
Οι αρχαίοι Αθηναίοι επίσης είχαν τις «συμμορίες» τα οποία
ήταν τμήματα ένοπλα χρηματοδοτούμενα με εισφορές από
τους εύπορους για την αντιμετώπιση απειλών.
Οι Μακεδόνες όμως φαίνεται να είναι αυτοί που για πρώτη
φορά οργανώνουν ένοπλα τμήματα για την φύλαξη
διαβάσεων η ορεινών περασμάτων.
Το παράδειγμα των Μακεδόνων ακολουθούν οι Ρωμαίοι
δημιουργώντας βοηθητικό στρατό, τους Foederati και
αργότερα pracsidia armata, για να προασπίζονται τα
συμφέροντα της Αυτοκρατορίας και να φυλάνε τα διάφορα
ορεινά περάσματα.
Αργότερα στο Βυζάντιο την ασφάλεια και αστυνόμευση των
συνόρων, αναθέτουν στους Ακρίτες και Απελάτες κυρίως
βέβαια στα ανατολικά της Αυτοκρατορίας για τον κίνδυνο
των Αράβων.
Στην συνέχεια οι foederati και pracsidia armata γίνονται οι
Φράγκοι armatores και στην συνέχεια Ενετοί armatuli.

393

Ο θεσμός του αρματολισμού εμφανίζεται στα Άγραφα κατά
το 15ο αιώνα με την κατάκτηση της Θεσσαλίας εν τούτοις
όμως είναι παλαιότερος όπως αναφέρει ο Παπαρηγόπουλος
(βιβλίο 12 ΣΤ σελ. 214) καθώς λέει ότι προς το τέλος
του12ου η αρχές του 13ου αι.(1190-1210) «εις τα όροι της
αρχαίας Δολοπίας ήρχεν Αγραφιώτης πολέμαρχος»
Ανεξάρτητος τελείως από το Βυζάντιο.
Κατά το 1422 επί Μουράτ Β! οι Οθωμανοί με τον Τουρχάν
κατέλαβαν την Θεσσαλία εκτός από τα Άγραφα τα οποία
διατηρούν την αυτονομία που έχουν από το Βυζάντιο. Έτσι
το 1525 με την συνθήκη του Τομασίου αναγνωρίζεται το
αρματολίκι των Αγράφων και το δικαίωμα των κατοίκων για
οπλοφορία. Τους αρματολούς σε συνεργασία με τους
προεστούς διορίζει το δικαστήριο των Τούρκων.
Εχουμε κατά σειράν
Μικρός Χαρμόπουλος
Λιβίνης
Μειντάνης
Δήμος Σταθάς
Γιάννης Μπουκουβάλας
Γιωργος Χανιώτης
Βασίλης Δίπλας
Κατσαντώνης
Λεπενιώτης
Κοντογιάννης (για λίγο)
Καραϊσκάκης
Ράγκος

394

Ο Κατσαντώνης ξεχωρίζει μεταξύ αυτών καθώς όπως
αναφέρει στα «ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΑΡΓΙΘΕΑΣ ΑΓΡΑΦΩΝ » στα
ΘΕΣΣΑΛΙΚΑ ΧΡΟΝΙΚΑ ο Θεολόγης Θωμάς
1.Δεν διορίστηκε καπετάνιος απ΄ τον κατακτητή, αλλα ούτε
αμφισβητήθηκε από κανέναν.
2.Ενώ ορισμένοι καπετάνιοι έδωσαν μεμονωμένες μάχες ο
Κατσαντώνης συνήψε πολλές εκ του συστάδην ως τοπικός
στρατός όπως:
α) Μάχη Τριφύλλας στο Κλειστό Αγράφων το 1805. Ο ίδιος
σκότωσε τον Αλιάμπεη, ο στρατός του οποίου ετράπη σε
φυγή.
β) Μάχη Κεχρινιάς Βάλτου, επίσης το 1805. Εξοντώθηκαν και
150 αντίπαλοι υπο τον ΚιουρτζουΜουσταφάμπεην.
Στου Πουλιού τη Βρύση Κερασοχωρίου τον Ιουλιο του 1806
κοντά στη μονή της Τατάρνας, ο Χασάν Μπελούσης
εγκαταλείπει στο πεδίο της μάχης τριάντα νεκρούς και
φεύγει ηττημένος
δ) Το 1806 στη θέση Μαλαχάϊκο λημερι (Βάλτου)
κατατροπώνει τους άντρες του Αλή με αρχηγό τον Αλούς
Μπεράτη με 400.
ε) Στη θέση Ληστής Βάλτου τον Οκτώβριο του 1806
αντιμετωπίζει το δερβέναγα Μπεκίρ Τζογαδόρο,
τραυματίζεται βαρειά και μεταφέρεται για θεραπεία στην
Κέρκυρα.
ζ) Στη θέση Προσηλιάκο των Αγράφων το Μάϊο του 1807
συγκρούεται με το διαβόητο Βεληγκέκα. Αντί να πάει στα
Γιάννενα το κεφάλι του Κατσαντώνη όπως έχει υποσχεθεί
στον Αλή Πασά, άφησε το δικό του στο πεδίο της μάχης. Οι
άντρες του έφυγαν πανικόβλητοι.

395

η) Τον Ιούνιο του 1807 χίλιοι άντρες του Άγου Βασσιάρη
αιφνιδιάζουν τον Κατσαντώνη και τον κυκλώνουν στη θέση
Διάσελο Γρεβενού. Απεγκλωβίζεται με θαρραλέα έφοδο.
θ) Τον Ιουλιο του του 1807, στη θέση Γούστρες Ξηρομέρου,
ο Κατσαντώνης με 200 παλληκάρια δέχεται επίθεση από 200
άντρες υπο τους δερβεναγάδες της περιοχής. Πολέμησε όλη
τη μέρα, τη δε νύχτα έφυγε για την Αγια Μαύρα (Λευκάδα)
όπου ήταν ο αρχικός του προορισμός.
ι) Τον Ιανουάριο του 1808 επιτίθεται κατά του Χασάν
Μπελουσή στη Σπινάσα Αγράφων. Ο αντίπαλος υποχωρεί
αφήνοντας πίσω του σαράντα νεκρούς.
3. Ιουλιος 1807: Ο Ελληνορώσος Εμ. Παπαδόπουλος κατά
την συνάντηση τους στη Γλυφάδα, προσπαθεί να πείσει τον
Κατσαντώνη να καταταγεί στο Ρωσικό στρατό, όπου ο ίδιος
ήταν στρατηγός και του προσέφερε μεγάλα αξιώματα. Ο
Κατσαντώνης αρνήθηκε λέγοντας ότι τα Άγραφα τον
χρειάζονται περισσότερο από τη Ρωσία.
4. Στη συνέλευση που είχε συγκληθεί στη Λευκάδα τον
Ιούλιο του 1807 υπό την προεδρία του Καποδήστρια πήγε ο
Κατσαντώνης. Στη Λευκάδα έφτασε συνοδευόμενος από τον
αδελφό του Λεπενιώτη και 200 παλληκάρια. Ο Καποδίστριας
και οι καπεταναίοι από την Αιτωλία, Ακαρνανία, Θεσσαλία,
Ηπειρο, υποδέχθηκαν τον Κατσαντώνη με τιμές ήρωα. Κατά
τον Μ. Γκόλια «Ιστορία της Ευρυτανίας στους Νεότερους
Χρόνους» ο Φοριέλ έγραψε:
«Δια τον Κατσαντώνην υπήρξε αληθής θρίαμβος να
εμφανιστείν εις το μέσον του πλήθους αυτών των γενναίων,
ανακυρηχθείς ομοφώνος γενναιότερος όλων ….το πλήθος

396

έσπευδε να θαυμάσει τον φοβερόν κλέφτην, τον οποίο
εγνώριζεν μόνο από την φήμην του»
6. (Σημείωση γράφοντος) Τις παραμονές της επανάστασης
του 1821 ο Οδυσσέας Ανδρουτσος βρίσκεται δίπλα του στην
μάχη της Τατάρνας πιθανώς εκπαιδευόμενος απ τον
Κατσαντώνη.
7.Η συμμετοχή του στην προετοιμασία του αγώνα φαίνεται
από το τραγούδι
Σαν πάς πουλί μου στον Μωριά
Σαν πάς στην Άγια Λαύρα,
Χαιρέτα μας την κλεφτουριά.
Κι αυτόν τον Κατσαντώνη.
πες του να κάτσει φρόνιμα κι όλο ταπεινοσύνη.
Από αυτό το τραγούδι προκύπτει ότι ο Κατσαντώνης έμεινε
για κάποιο διάστημα στο Μοριά και οι Αγραφιώτες του
γράφανε τραγούδια αναζητώντας τον..
Εδώ από μια ομάδα εξαίρετων Σαρακατσάνων
τραγουδιστών το τραγούδι «Βγήκεν Αντώνης στ' Άγραφα
» Νάκας, Σερμπέζης, Γιαννακός, Μπόνιας, Μπόνια
https://youtu.be/Vs68-CAFFbo
Από την ζωή και την γενναιότητα αυτών των πολεμιστών,
γεννήθηκαν τα κλέφτικα τραγούδια. Γεννήθηκαν για να
εξυμνήσουν τον ηρωισμό και τις δυσκολίες της ζωής των
κλεφτών και αρματολών.
Τα κλέφτικα τραγούδια φαίνεται ότι έχουν αρχή τους και
έχουν επηρεαστεί όπως αναφέρεται από τα μοιρολόγια και
αποτελούν συνέχεια των ακριτικών με διαφορετική
τεχνοτροπία με διαφορετικούς ήρωες σε μια τελείως
διαφορετική κοινωνία.

397

Αναφέρονται σε κλέφτες καὶ αρματολούς της περιόδου της
Τουρκοκρατίας εξυμνώντας συγκεκριμένα πρόσωπα καὶ
κατορθώματα. Απ τα αρχαιότερα κλέφτικα τραγούδια
φαίνονται και ίσως είναι αυτά «τοῦ Λιβίνη» (1865).
Ο οποίος Λιβίνης είναι από το Καρπενήσι και παίρνει μέρος
στον Ενετοτουρκικό πόλεμο.
Στα κλέφτικα τραγούδια, ὁ λόγος είναι καθαρός και ίσιος, ἡ
ζωή των κλεφτών δεν ωραιοποιείται παρουσιάζεται ακριβώς
όπως είναι σκληρή και χωρίς αύριο. Αναγκάζονται να ζουν
στα βουνά η μόνη ίσως ειδυλλιακή εικόνα της ζωής τους και
μόνο με την υποτυπώδη οργάνωση της ομάδας, χωρίς καμιά
ιδιαίτερη μέριμνα χωρίς κανέναν συντονισμό . Έχοντας
πολλές φορές να αντιμετωπίσουν και το άδικο κράτος .
Έβγα μάνα μ' κι χούιαξε (εχ μωρέ) - Νίκος Γιαννακός
https://youtu.be/-dlUMiGOlTA
Ο Κασομούλης στα « Στρατιωτικά Ενθυμήματα » ἀναφέρει:
«Οἱ κλέφτες ἐντὸς τῶν ἐρημιῶν καὶ ἀπὸ τὰς ὑπερηφάνους
καὶ ὑψηλὰς κορυφὰς τῶν ὀρεινῶν τόπων τῆς Στερεᾶς
Ἑλλάδος νηστικοί, διψασμένοι, γυμνοί, ξυπόλυτοι,
κατατρεχούμενοι».
Σε αρκετά όμως τραγούδια έχουμε και μια διαφορετική, μια
ειδυλλιακή οπτική, αποτέλεσμα ίσως που πηγάζει από την
επιθυμία και μόνο έστω αυτής της μορφής την ελευθερία.
Από την δουλειά "HΡΩΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΑΓΙΟΤΗΣ" σε ποίηση
(στίχοι) - καταγραφή - έρευνα - σχόλια : Θωμά Διαμαντή με
Χορηγό τον Πανελλαδικό Σύλλογο Σαρακατσαναίων και
καλλιτεχνική επιμέλεια του Χρήστου Τσακούμη ακούμε τα
παρακάτω τραγούδια με αναφορά στην ζωή των κλεφτών
ΣΤΗΝ ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ με τον ΣΤΑΥΡΟ ΜΠΟΝΙΑ

398

Το τραγούδι αναφέρεται στο θρυλικό πρόσωπο και ιερό
αγωνιστή, οπλαρχηγό Αντώνη Κατσαντώνη, «Πρόδρομο της
Κλεφτουριάς», ο οποίος κλήθηκε να παραστεί σε μεγάλη
Σύναξη Κλεφταρματολών που έλαβε χώρα στην Αγία Μαύρα
της Λευκάδας στις 2 Ιουλίου του 1807.
Στην εκκλησιά της Παναγιάς
κάτω στην Άγια Μαύρα
τον Κατσαντώνη καρτερούν
τον Κλέφτη των Αγράφων.
Κολοκοτρώνης πρόσταξε
και τ' όρισαν οι άλλοι
για να τον κάνουν αρχηγό
της Κλεφτουριάς καμάρι.
https://youtu.be/66Wxj1JaGsw
ΕΙΜΑΣΤΕ ΔΥΟ ΕΙΜΑΣΤΕ ΤΡΕΙΣ με τον Βασίλη Σερμπέζη
Είμαστε δυό, είμαστε τρεις,
είμαστε τρεις και πέντε
σιγά, σιγά κι αμάν αμάν αυγατίσαμε
σιγά σιγά αυγατίσαμε γίναμε τρεις χιλιάδες
κι ασπρίσαν τα κι αμάν αμάν τα λημέρια μας
κι ασπρίσαν τα λημέρια μας μωρέ να από τη φουστανέλα
κάθε κορφή και αμάν αμάν και αρματωλος
μωρέ κάθε κορφή και αρματωλος μωρέ κάθε κλαρί και
κλέφτης
και πολεμάν μωρέ παιδιά και πολεμάν για λευτεριά
https://youtu.be/tsO9ktfrk8I
ΤΟΥ ΚΛΕΦΤΗ ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ [Αργός τσάμικος χορός] με την ~
Παναγιώτα Γρίβα
Σαν αρχινίσω και το ειπώ του

399

Κλέφτη το τραγούδι
θα κάμω κάστρα να ραγούν
και τα βουνά να κλαίνε.
Ολημερίς στον πόλεμο
το βράδυ καραούλι
και τα γλυκοχαράματα
να πιάνει το ταμπούρι.
https://youtu.be/qHVEkfbv9xw

ΘΟΛΟ ΠΟΤΑΜΙ ΠΕΡΝΑΓΑ.
Απόψε είδα στον ύπνο μου, στην υπνοφαντασιά μου Θολό
ποτάμι, πέρναγα, άντε μανούλα μ’ πέρναγα Θολό ποτάμι
πέρναγα, θόλο και ματωμένο
και πέρα δεν εδιάβηκα, άντε μανούλα μ’ διάβηκα
Πολλές φορές τα τραγούδια μας τα ταυτίζουμε με
προσωπικές μας στιγμές, γελάμε, κλαίμε, χαιρόμαστε,
λυπούμαστε! Ένα τέτοιο τραγούδι είναι και αυτό.
Όταν είναι να γράψεις για την δική σου Ιστορία όμως
“γονατίζεις” και αφήνεις μόνο τους στοίχους και την
μουσική να φτερουγίζουν στα βλέφαρα και να τα υγραίνουν.
Η πραγματική Ιστορία του τραγουδιού μάλλον αποδίδεται
στον Σαρακατσάνο αρματολό Γιώργο Χασιώτη Με βάση τον
λαïκό μύθο, το τραγούδι αναφέρεται στο όνειρο του
Κατσαντώνη, το βράδυ πριν ξημερώσει η ηρωϊκή έξοδος των
αδελφών και των συντρόφων του απ’ τη σπηλιά και η
σύλληψη του ήρωα που οδήγησε στον μαρτυρικό θάνατό
του. Φαίνεται ότι ο Κατσαντώνης εκμυστηρεύτηκε στον

400