ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ

Φεξε μου φεγγαράκι μου,
να πάγω ΄ς την αγάπη μου.
Φέξε, καλέ, φέξε,
φέξε ΄ψηλά και χαμηλά.
γιατ΄εχει λάσπαις, νερά
- Φωτ'ω εγώ φωτώ,
φωτώ εγω εις την αυγή,
οπωχ΄αγάπ΄ας την εδιή.
Εδώ απο το κανάλι Greek folk Music μια άλλη παραλλαγή σε
Ηπειρώτικο παραδοσιακό τραγούδι της αγάπης. Χορεύεται
ως ιδιότυπο τσάμικο της περιοχής των Μαστοροχωρίων
Κόνιτσας, και αποτελεί κατ' ουσίαν μια πατινάδα του
αρραβώνα. Είναι γνωστό σε όλη την πολιτισμική ενότητα,
αλλά προέρχεται από το χωριό Ασημοχώρι (παλιό Λεσκάτσι).
Τα λόγια του είναι γνωστά και διαδεδομένα και σε άλλες
περιοχές του Ελληνισμού. Στο κλαρίνο και στο τραγούδι ο α
είμνηστος, εκπληκτικός Μιχάλης Πανουσάκος. Οι στίχοι:
Αϊ για φέξε φεγγαράκι μου,
να πά(ν)ω στην αγάπη μου
φέξε ψηλά και χαμηλά,
γιατί 'ναι λάσπες και νερά.
(φέξε και χαμηλότερα να πάνω γρηγορότερα)
Εγώ φωτάω ως το πρωί,
ποιος έχ' αγάπ' ας πάει να δει
ας παν να ιδούν τα μάτια μου,
πως τα περνά η αγάπη μου
μην ηύρε αλλού και αγάπησε
και μένα μ' απαράτησε.
(Ποιος το ΄πε Νικολάκη μου,

151

δε σ' αγαπώ πουλάκι μου) Σταύρο Μπόνια
Αν στο ΄πε ο ήλιος να μη βγει,
τ' άστρο και αυτό να μη φανεί.
https://youtu.be/6SGtZ_gGm_U
Εδώ το τραγούδι με τον
https://youtu.be/cinGmG7RA18
Εδώ με τον Β. Σερμπέζη
https://youtu.be/93xW7r_7YxA
Εδώ από την Ιωάννα Τσαούση
https://youtu.be/YX6JHR4pnkY

152

ΔΕΝΤΡΑ ΚΑΙ ΦΥΤΑ

ΔΕΝΤΡΑ και ΦΥΤΑ

Πάλιουρας, παλιούρι
Το παλιούρι φέρει το επιστημονικό όνομα Πάλιουρας
(Paliurus spina – christi και Paliurus aculeatus) και είναι
γνωστός με τα ονόματα τσαλί, πάλιουρας, παλέουρο. Ανήκει
στην οικογένεια των Ραμνοειδών ή Ραμνωδών
(Rhamnaceae). Φυτρώνει σε ολόκληρη την Ελλάδα και
γενικά στις Μεσογειακές χώρες, σε περιοχές σχετικά
χαμηλού υψομέτρου και ημιορεινές. Αντέχει στην ξηρασία
και έχει ύψος περίπου 2 – 3 μέτρα.
Τα φύλλα του είναι σχετικά μικρά αυγοειδή και στη βάση
τους έχουν δυο μυτερά αγκάθια, τα οποία μάλιστα
σκαλώνουν σαν αγκίστρια και είναι δύσκολη η αφαίρεσή
τους από το δέρμα και τα ρούχα. Τα άνθη του είναι μικρά
κίτρινα και βγαίνουν πολλά μαζί στις μασχάλες των φύλλων
την άνοιξη με αρχές καλοκαιριού. Ο καρπός του έχει σχήμα
ημισφαιρίου και περιβάλλεται από ένα πτερύγιο. Ανθίζει
όταν πια δεν πρόκειται να κάνει κρύο. Οι μέλισσες το
αγαπούν πολύ και παίρνουν απ’ τα άνθη του το γνωστό
«Μέλι από παλιούρι», που έχει ανοιχτό χρώμα, έντονη
γεύση.
Το παλιούρι είναι ένα βότανο, που όπως τα περισσότερα,
είναι γνωστό από την αρχαιότητα. Μάλιστα, ο Γαληνός στο
«Περί της των απλών φαρμάκων κράσεως και δυνάμεως
Βιβλίον Θ», (τόμ. ΧΙΙ, σελ. 93-94), λέει πως χρησιμοποιεί τα
φύλλα και τη ρίζα του για να θεραπεύει τα φύματα, ενώ τον

153

καρπό για να διαλύει τους λίθους της ουροδόχου κύστεως,
μία αντίληψη που διατηρείται μέχρι σήμερα.
Το Paliurus spina-christi, κοινώς γνωστό ως το «αγκάθι του
Χριστού», «αγκάθι γιρλάντα», «αγκάθι της Ιερουσαλήμ» ή
«στέμμα από αγκάθια», είναι ένα είδος Παλίουρου, το
οποίο κατάγεται από την περιοχή της Μεσογείου και τη
νοτιοδυτική και Κεντρική Ασία, από το Μαρόκο και την
Ισπανία, ανατολικά προς το Ιράν και το Τατζικιστάν. Η
ονομασία «τσαλί» φαίνεται να είναι Τουρκικής
προελεύσεως (cali = βάτος).
Σύμφωνα με τη θρησκευτική μας παράδοση, το αγκάθινο
στεφάνι του Ιησού πριν από τη Σταύρωση φτιάχτηκε με τα
κλαδιά του και για την εν λόγω χρήση του στη σκηνή
διαπόμπευσης γίνεται σε τρία από τα Δώδεκα Ευαγγέλια.
Το Παλιούρι ανθίζει όταν πια πάψουν τα κρύα και
συγκεκριμένα το 2ο δεκαπενθήμερο του Μαϊου. Ωστόσο,
για θεραπευτικούς σκοπούς χρησιμοποιείται ο καρπός
(σπόροι) του φυτού, που ωριμάζει από τον Οκτώβριο έως το
Δεκέμβριο. Περιέχει φλαβονοειδή (ρουτίνη, κουερσετίνη
και κουερσετίνη3-O-ραμνογλυκοσίδη 7-O-ραμνοζίδιο ),
αλκαλοειδή και ταννίνες.
Ο καρπός του δρα ως αντιφλεγμονώδες, αντισηπτικό,
αντισπασμωδικό, αποχρεμπτικό, στυπτικό και διουρητικό
βότανο. Για το λόγο αυτό χρησιμοποιείται για την καλή
λειτουργία του πεπτικού, για τη δυσκοιλιότητα, τη διάρροια,
σαν καθαρκτικό, για τις πέτρες των νεφρών και της
ουροδόχου κύστης. Παράλληλα, πολλοί το χρησιμοποιούν
για προβλήματα του αναπνευστικού, όπως ο βήχας, το
άσθμα και η βρογχίτιδα ενώ βοηθάει στην υπέρταση και την

154

αρθρίτιδα. Στη λαϊκή ιατρική χρησιμοποιήθηκε επίσης για τη
μείωση της χοληστερόλης ενώ στο Ιράν το καταναλώνουν
σήμερα ως διουρητικό και αντιυπερτασικό.
Όσον αφορά την εξωτερική του χρήση, συμβάλλει στη
θεραπεία προβλημάτων του δέρματος, όπως λειχήνες και
εκζέματα. Συνδυάζεται άψογα με τον κοινό λιναρόσπορο, το
τίλιο, την πριμούλα, το πεντάνευρο, τη σάλβια και την άγρια
μολόχα σε περιπτώσεις άσθματος και (οξείας) βρογχίτιδας.
Δεν υπάρχει αναφορά, αν και τρώγαμε το καρπό του
παλιουριού, για θεραπευτική χρήση από τους
Σαρακατσάνους
Ξηθαλάκια μικρά από πάλιουρα χρησιμοποιούνταν σαν
αποτρεπτικά των παγανών για αυτό και τα είχαν βαλμένα
στην αμπουριά, για να τα διώχνει, θεωρώντας ότι λόγω των
αγκαθιών τους είχαν μαγικές και αποτρεπτικές ικανότητες.

Μπότσικα
Αγιοβασιλίτσα ή αγριοκρεμμύδα, σκυλοκρέμμυδα,
σκυλοκρομμύδα, σκυλοκρόμμυδο, μποτσίκι, ασκέλετο,
ασκελετούρα, ασκυλλητούρα, ασκέλλα, ασκύλα,
κουβαρόσκιλλα, αρχιδόσκιλλα, κρεμμυδόσκιλλα,
ασκικονάρα, ασκιλλοκάρα, κουτσούνα, βασιλοκουτσούνα,
γυφτοκρέμμυδο ονομάζεται σε πολλά μέρη της Ελλάδας το
φυτό με το επίσημο όνομα Oυργινία η θαλάσσια (Urginea
maritima).
Το όνομά του το οφείλει από το έθιμο να κρεμιέται ανήμερα
την Πρωτοχρονιά πάνω από τις θύρες, τα παράθυρα ή στα
μπαλκόνια των σπιτιών. Συμβολίζει το «ξανάνιωμα» επειδή
δεν χρειάζεται νερό για να βλαστήσει ούτε και να φυτευτεί.

155

Η αγιοβασιλίτσα φυτρώνει σε παραθαλάσσιες περιοχές
μέχρι 1200 περίπου μέτρα συνήθως σε ηλιαζόμενα
,βραχώδη εδάφη με λιγοστή υγρασία και σε περιοχές που
έχουν υποβαθμιστεί και που έχουν υποστεί ερημοποίηση. Η
αγιοβασιλίτσα πολλαπλασιάζεται με σπόρο και με βολβούς
που παράγει το μητρικό φυτό. Όμως αρκετοί πληθυσμοί
κινδυνεύουν με εξαφάνιση λόγω του μαζέματος τόσο από
νοικοκυρές όσο και από μικροπωλητές για να πουλήσουν
την περίοδο της πρωτοχρονιάς. Οι αρχάιοι Έλληνες τη
χρησιμοποιούσαν τη σκίλλα ως σύμβολο της αναγέννησης.
Οι Σαρακατσαναίοι είχαν την μπότσικα σαν υπερφυσικό
φυτό, φυλαχτό για καλή τύχη και την κρεμούσαν, στα
κονάκια και τα μαντριά ση την στρούγκα, όλο το χρόνο.
Την τοποθετούσαν δεξιά του σταυρού με στρίμερα στην
είσοδο του κονακιού για να διώχνει τα παγανά (τα Φώτα
πετούσαν μπότσικα, στρίμερα και σπαραγγιά και έβαζαν
κάθε χρόνο νέα μπότσικα στην πόρτα του κονακιού, που την
κρατούσαν όλο το χρόνο).
Είχε αποτρεπτική δύναμη και θεραπευτικές ιδιότητες και
συμβόλιζε τη ζωή την αναγέννηση της φύσης που είχε
σημαντική αξία για την επιβίωση τους.
Επειδή δε είχε πλατύ φύλλωμα την έκαναν σαν χωνί και
μέσα εκεί άρμεγαν οι τσομπάνηδες τις δύο πρώτες μέρες
μετά τον γέννο το κίτρινο χοντρόγαλο που όταν ψηνόταν
στην φωτιά έπηζε σαν τυρί.

Γαύρος Carpinus betulus Ελληνική Ονομασία Καρπίνος o
μπετουλοειδής

156

Για τους Σαρακατσάνους ο γαύρος ήταν ένα δένδρο
πολύτιμο, λόγο του μικρού ύψους, των τρυφερών
ανοιξιάτικων φύλλων και της ανθοφορία του,την άνοιξη.
Αποτελούσε τροφή ειδικά για τα κατσίκια.
Πέρα όμως απ΄ την χρηστική του αξία ειχε και έναν
συμβολισμό. Τα πάντα στην φύση της ορεινής περιοχής
είχαν ιδιαίτερους συμβολισμούς για τους Σαρακατσάνους.
Τα δέντρα τα λουλούδια τα πουλιά τα άγρια ζώα.
Ο γαύρος σήμαινε την εποχή που ανέβαιναν στα βουνά,
καθώς τότε ήταν η εποχή που άνθιζε και ήταν -πέρα απ την
ομορφιά που έδινε στο τοπίο - η τρυφερή τροφή για τα
ζωντανά.
Και όταν τα όμορφα κλαριά του άρχιζαν και έπαιρναν το
χρυσαφή τους χρώμα, σήμαινε, πως έπρεπε να αρχίζουν να
συνάζονται για τα χειμαδιά.
Υπάρχει μια Ιστορία που λέει πως ο έλατος και η οξιά ήταν
αδέλφια και κατέβηκαν από χώρες του βορά προς την χώρα
μας αλλά δεν άντεχαν τα «χαμπλώματα» και ανέβηκαν προς
τα υψώματα της Πίνδου να ανασάνουν -όπως έκαναν και οι
Σαρακατσάνοι- αλλά κάποια στιγμή η οξιά απόκαμε απ την
κούραση και είπε στον έλατο. Ως εδώ, εγώ εδώ θα
σταματήσω, για να ζήσω και ο έλατος συνέχισε μόνος του
για τα ψηλότερα.
Θα έλεγα ότι σ αυτό το ταξίδι δεν ήταν μόνοι τους είχαν και
ένα μικρότερο αδερφάκι τον γαύρο που και αυτό
αποσταμένο σταμάτησε μαζί με την αδελφούλα του το
ταξίδι για τις κορφές.
Ο γαύρος είναι φυλλοβόλο δέντρο ύψους έως 25m, με
οδοντωτά, οξυκόρυφα φύλλα, κίτρινα αρσενικά και πράσινα

157

θηλυκά άνθη. Η ανθοφορία γίνεται από τον Απρίλιο έως τον

Μάιο και η καρποφορία από τον Σεπτέμβριο έως τον

Οκτώβριο.

Ολο το φυτό και τα φύλλα έχουν δραστικές ουσίες όπως:

οξικό οξύ, ταννίνες, α-τοκοφερόλη (βιταμίνη E), απιγενίνη,

ασπαραγίνη, αυξίνες (ΙΑΑ), μπετουλίνη,

μπρασσινοστεροειδή (BR), καφεϊκό οξύ, υδατάνθρακες,

κατεχίνες, χλωρογενικό οξύ, κιτρουλίνη, κυτοκινίνες

Το αφέψημα (τσάι) του φυτού συνιστάται στη θεραπεία της

τραχειοβρογχίτιδας, της σπαστικής και χρόνιας

ρινοφαρυγγίτιδας, της τραχειίτιδας, του βήχα, της

διάρροιας, του πονόλαιμου, των ρευματικών πόνων, της

γρίπης, των αιμορροΐδων και του πονοκεφάλου. Θεωρείται

αποτελεσματικό για την αντιμετώπιση των αιμορραγιών,

καθώς αυξάνει τον αριθμό των αιμοπεταλίων. Επίσης,

θεωρείται ότι ενισχύει τις νοητικές και σωματικές

λειτουργίες σε καταστάσεις κόπωσης και στρες. Τα φύλλα

του μελετώνται λόγω της ύπαρξης της φαιοφορβίδης για

πιθανή αντινεοπλασματική δράση.

Χορηγείται σαν τσάι:ένα κουταλάκι του γλυκού

αποξηραμένα φύλλα βράζει σε 250ml νερό, (τρία φλιτζάνια

την ημέρα).

Κατά της αλωπεκίας εφαρμόζεται εξωτερικά υπό τη μορφή

αλοιφής, η οποία παρασκευάζεται με ενσωμάτωση 50g

κόνης του φυτού σε 200??ml τηγμένης σε υδατόλουτρο

βάσης αλοιφής (δύο φορές την ημέρα εφαρμογή σε ένα

λεπτό στρώμα).

158

Προειδοποίηση:Δεν συνιστάται η χρήση παρασκευασμάτων
βοτάνων χωρίς την ενημέρωση του θεράποντα ιατρού ή
φαρμακοποιού.

Η ΟΞΙΑ
Κάθε άνοιξη η φύση βάζει τα καλά της.Αρχίζουν τα δένδρα
να βγάζουν τα λουλούδια τους και το κυρίαρχο πράσινο με
τα υπόλοιπα χρώματα απ την παλέτα της φύσης να
χρωματίζουν τους κάμπους και τα βουνά.Τίποτα όμως δεν
συγκινεί τον Σαρακατσάνο απ την ανθοφορία των δένδρων.
Είναι δέντρα που δεν τον αφορούν, που δεν τον συγκινούν
είτε ανθίσουν είτε όχι. Ένα μονάχα τον νοιάζει να
λουλουδίασουν τα βουνά και οι κοντοραχούλες, να βγουν οι
βλάχοι στα βουνά οι Σαρακατσαναίοι..Τον αφορά να ανθίσει
ο γαύρος και η οξιά, να βγάλουν τα βουνά χορτάρι και να
λουλουδίσει ο τόπος, αυτά έχουν αξία για τούς
Σαρακατσάνους και τα κοπάδια τους.Όσο όμορφη και να
είναι η ανθισμένη μυγδαλιά δεν τον αφορά δεν θα κάτσει
στον ίσκιο της Ο κάμπος, δεν τον αφορά τον Σαρακατσάνο,
δεν βρίσκει καμιά ομορφιά,δεν βρίσκει τίποτα να τον
αγγίζει.
Βουνά και ράχες συμβολίζουν αγγίγματα ψυχής που τα έχει
από παιδί και σημαίνουν για τον Σαρακατσάνο χαμόγελα,
λαχτάρα, επιβίωση, καταπίεση και ταλαιπώρια, σημαίνουν,
πέτρες, κακοτράχαλα βουνά, αλλά όμως, αυτή είναι η ζωή
του, είναι η ψυχή του είναι όλα γραμμένα στο DNA του και
δεν μπορεί να τα αλλάξει. Αλλά κυρίως είναι οι ρίζες του η
ιστορία του η παράδοση του.
θέλτε δένδρα μου ανθίσετε

159

https://youtu.be/5Wl4zTIYoKo

Υπάρχουν πολλά είδη οξιάς. Στην Ελλάδα συναντούμε την

Δασική οξιά και την Οξιά την ανατολική που σχηματίζει

πυκνοφυή μεγάλα δάση κυρίως στα βουνά της Στερεάς

Ελλάδας, της Θεσσαλίας και της Βόρειας Ηπειρωτικής

Ελλάδας.

Οι Σαρακατσάνοι χρησιμοποιούσαν τα κλαριά της οξιάς σε

πολλά σημεία των μαντριών και των κονακιών. Ήταν πολλές

φορές τα φύλλα της το στρώμα του Σαρακατσάνου. Τα δε

κλαριά και οι λεπτοί κορμοί της, ήταν το ξύλο με το οποίο θα

κατασκευάζονταν τα ξύλινα αντικείμενα του κονακιού, αλλα

και της νοικοκυράς

για άλλες χρήσεις,

λόγο της εύκολης

επεξεργασίας του

και της αντοχής στο

χρόνο.

Δέντρο ψηλό,

επιβλητικό καμάρι

και

χιλιοτραγουδησμένη απ τους Σαρακατσάνους.
Η Οξιά είναι ένα δέντρο, που φτάνει μέχρι 35 μέτρα ύψος,
φυλλοβόλο με κορμό ευθύ, λείο, ομαλό και με λεπτό φλοιό.
Η οξιά σε νεαρή ηλικία είναι κωνική ενώ όταν το δέντρο
γεράσει μετατρέπεται σε πλατιά θολωτή. Φυτρώνει σε
υψόμετρο από 500 μ. μέχρι 1800 μ

160

Το ξύλο της οξιάς έχει πολλές χρήσεις: η ξυλεία, από οξιές
με υψηλό κορμό, αφού πρώτα υποστεί στέγνωμα για να
ελαττωθεί το μειονέκτημα της ελαστικότητας, είναι
κατάλληλη για την ξυλογλυπτική, την επιπλοποιία κλπ. ενώ
μπορεί ακόμα να χρησιμοποιηθεί ως καύσιμη ύλη καθώς
παράγει εξαιρετικό κάρβουνο.
Αξίζει να σημειώσουμε πως σπουδαία είναι και η χρήση του
κρεοζώτου στη φαρμακευτική ως αποχρεμπτικού
βακτηριοστατικού, το οποίο παράγεται κατά την ξηρή
απόσταξη του ξύλου της οξιάς.
Η οξυά και ο έλατος ήταν αδέλφια και ταξίδεψαν κάποτε
από τις παγωμένες χώρες του βορρά προς το νότο. Διάβηκαν
χώρες και βουνά κι ύστερα από μακρύ ταξίδι έφτασαν και
στον τόπο μας. Σκαρφάλωσαν στα πανέμορφα ηπειρωτικά
βουνά, διάβηκαν στις ράχες και στις πλαγιές της Πίνδου κι
ύστερα ανέβηκαν στα Άγραφα.
Η Οξυά ανηφορίζοντας στα κακοτράχαλα βουνά της Πίνδου,
των Τζουμέρκων και των Αγράφων απόκαμε από την
κούραση. «Ως εδώ και μη παρέκει…» φωνάζει κατάκοπη
στον αδελφό της.
Ο έλατος έβαλε όλα τα δυνατά του να την άδικα
παρακαλούσε. Ούτε βήμα δεν έκαμε εκείνη παρά πέρα. Έτσι
ο έλατος συνέχισε μοναχός την πορεία του ως τις κορφές,
ενώ η Οξιά ρίζωσε για πάντα εκει, σκαρφαλώνοντας ως τις
πιο χαμηλές κορφές για να αγναντεύει από εκεί όσο μπορεί
τα ψηλώματα, που δεν της ήτανε γραφτό να τις γνωρίσει
ποτέ.
«Βελούχι μου περήφανο κι Οξιά ζωγραφισμένη…»
λιώσε τα χιόνια γρήγορα να χορταριάσει ο τόπος

161

να βγουν οι βλάχοι στα βουνά οι Σαρακατσαναίοι
να βγουν τα λάγια πρόβατα, με τα λαμπρά κουδούνια
*«καντίζω» = αλλαζω γνώμη
άλλο ένα όμορφο τραγούδι το παρακάτω
«βελούχι» σημαίνει πηγή με άφθονο νερό και παράπηγμα
κοντά σε πηγή ή ποταμό. Πολλες φορές και τα ίδιο το βουνό
με τις πηγές .

ΣΝΤΡΙΜΕΡΟ
(Αγριοκυκλάμινο) Επιστημονική ονομασία : Cyclamen
graecum Γένος: Cyclamen Οικογένεια: Primulaceae Συχνές
ονομασίες: Greek cyclamen, Άγριο κυκλάμινο, κυκλάμινος,
λαγόψωμο, λαγουδάκι. Στρίμερο, σντρίμερο, ζντρίμερο,
Κυκλάμινο το Ελληνικό

Ανήκει στην
κατηγορία των
βοτάνων
Είναι είδος

κυκλάμινου
που

συναντάται
κυρίως στην
Ελλάδα για
αυτό κι η
επιστημονική
του ονομασία

είναι
Κυκλάμινο το
Γραικό. Είναι πολυετές φυτό με μεγάλη, κονδυλώδη, σχεδόν

162

κυκλική, ρίζα από την οποία εκφύονται τα φύλλα και τα άνθη
του. Το ύψος του φυτού δε ξεπερνά τα 15 εκατοστά. Τα
άνθη του είναι σε μωβ αποχρώσεις με εντονότερο χρώμα
στην κάτω πλευρά τους. Η άνθιση του σηματοδοτεί την αρχή
του φθινοπώρου. Η καλλωπιστική αξία του οφείλεται τόσο
στο ιδιαίτερο σχήμα των λουλουδιών του όσο και στο ότι η
ανθοφορία του έχει μεγάλη διάρκεια και παραμένει
ανθισμένο στην καρδιά του χειμώνα. Οι δραματικές
κλιματικές αλλαγές στη λεκάνη της Μεσογείου δείχνουν ότι
πολλά είδη κυκλάμινου πιθανώς να εξαφανιστούν μέσα στα
επόμενα 50 χρόνια.
Το όνομα κυκλάμινο προέρχεται από τη λατινική λέξη
cyclamen, ρίζα της οποίας αποτελεί η ελληνική λέξη κύκλος.
Το φυτό αντλεί την ονομασία του από την περιγραφή του
σχεδόν κυκλικού, πεπλατυσμένου βολβού του.
Ο Διοσκουρίδης το αναφέρει ως «κυκλάμινος», κι
αναφέρεται στις θεραπευτικές του ιδιότητες κατά των
παθογενειών του ρινικού & της βλεννογόνου.
Οι Σαρακατσάνοι το σντρίμερο το τοποθετούσαν έξω από
την πόρτα του κονακιού. Κάπου στη μέση από το στεφάνι
της λισιάς, σε ξύλινο σταυρό που ήταν από καλάμι στις τρεις
άκρες του κρεμούσαν σντρίμερα για να διώχνουν τα
παγανά. Για τους Σαρακατσανους το σντρίμερο είχε
αποτρεπτικές ιδιότητες.
Τα σντρίμερα είναι τα χελώνια των αρχαίων επειδή οι
βολβοί τους έχουν το σχήμα χελώνας.
Δεν πρέπει να τα συγχέουμε με τα παρακάτω χελώνια τα
οποία ήταν μουσικά όργανα από καύκαλο χελώνας.

163

Οι αρχαίοι με τα υλικά που τους παρείχε η φύση έφτιαχναν
μουσικά όργανα για τη διασκέδασή τους. Οι κάτοικοι της
περίφημης Αμβρακίας, μίας από τις σημαντικότερες αρχαίες
πόλεις, που βρισκόταν στη θέση της σημερινής Άρτας.
Αυτό αποδεικνύεται από τη μελέτη ενός σπάνιου ευρήματος
που εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια πρόσφατης ανασκαφικής
έρευνας (2017) στη Δυτική Νεκρόπολη της Αμβρακίας
κατασκεύασαν ένα τέτοιο όργανο. Πρόκειται για ένα
χελώνιο, δηλαδή για καβούκι χελώνας, το οποίο βρέθηκε
μέσα σε τάφο των κλασικών/ελληνιστικών χρόνων.
Συνόδευε τον νεκρό μαζί με τα υπόλοιπα κτερίσματα του
τάφου, που περιλάμβαναν ακόμα μία χάλκινη στλεγγίδα και
ένα χάλκινο έλασμα σε κομμάτια.

Αλισφακό, αλιφασκό, φασκόμηλο, φασκομηλιά

Το φασκόμηλο ή φασκομηλιά (Σάλβια η φαρμακευτική ελλ.

Ελελίφασκος ο φαρμακευτικός, Salvia officinalis) ανήκει στο

γένος των

Αγγειόσπερμων

δικότυλων

φυτών

Ελελίφασκος

(Salvia)

Το φασκόμηλο

λέγεται το

βότανο της

αθανασίας

Οι Άραβες

πίστευαν ότι

164

μπορούσε να θεραπεύσει τα πάντα. Οι Λατίνοι το
θεωρούσαν το ιερό φυτό της αθανασίας και το
χρησιμοποιούσαν σε τελετές. Οι Γάλλοι το ονομάζουν
«ελληνικό τσάι» και το χρησιμοποιούν – όπως και οι
υπόλοιποι Ευρωπαίοι – τόσο στη μαγειρική, όσο και για τις
θεραπευτικές του ιδιότητες. Οι Κινέζοι το αποκαλούν
«ελληνικό βραστάρι» και το θεωρούν καλύτερο από το τσάι.
Στην κορυφή του κονακιού βάζουν τα φυλαχτικά που τους
προστατεύουν και διώχνουν συμφορές και κακά.
Οι αρχαίοι Έλληνες το χρησιμοποιούσαν ως πολυφάρμακο
και έχει εκθειαστεί από τον Διοσκουρίδη, τον Γαληνό, τον
Αέτιο και τον Ιπποκράτη. Σε αρχαίες εποχές το
χρησιμοποιούσαν για δαγκώματα φιδιών και εντόμων, για
να αυξήσουν τη γονιμότητα των γυναικών και για να
διώχνουν τα κακά πνεύματα κτλ. Στις περιοχές της
Μεσογείου αποξηραίνεται και πίνεται ως αφέψημα, το
γνωστό φασκόμηλο
Είναι ένα βότανο προικισμένο με πολλές θεραπευτικές
ουσίες και ιδιότητες, ιδιαιτέρως χρήσιμες στην ιατρική,
όπως αντιβακτηριδιακές, αντισηπτικές, καρδιοτονωτικές,
σπασμολυτικές και αντιδιαβητικές.
Οι Σαρακατσάνοι «Εκεί δίπλα στον ξύλινο σταυρό μπήγουν
εκτός από την μονόκλωνη σπαραγγιά και αλισφακό ή
αλιφασκό, ενώ μερικοί βάζουν απόκοντα αλυγαριά και
σχίνο», γράφει η Αγγελική Χατζημιχάλη.

165

ΝΑΝΕΣ

Οι Νάνες ή Blitum bonus-henricus ή Άγριο σπανάκι Είναι ένα

ετήσιο ή πολυετές φυτό

της οικογένειας

Amaranthaceae που έχει

ύψος από 40 έως 80

εκατοστά.

Οι Σαρακατσάνοι

μάζευαν από τις νάνες

κυρίως τα τρυφερά

βλαστάρια και τα νεαρά

φύλλα γιατι είναι φυτό

το οποίο μοιάζει πιο

πολύ με τα σπανάκι στην

εμφάνιση αλλά στη

γεύση με το βλίτο. Το

έβρισκαν στα

ξεκαλοκαιριά κυρίως

καθώς φυτρώνει σε

μεγάλα υψόμετρα και

σε μέρια που υπήρχαν

οι στάνες, προς το

τέλος της άνοιξης ή

νωρίς το καλοκαίρι

όταν αρχίζουν να

166

λιώνουν τα χιόνια. Έκοβαν τότε τα τρυφερά βλαστάρια τα

οποία βράζουν πολύ γρήγορα και γίνονταν ωραία σαλάτα..

Είναι πολύ νόστιμα επίσης και για πίτα. Επίσης από τα

βλαστάρια τα καθάριζαν εξωτερικά και τα έφτιαχναν σαν

σπαράγγια Ήταν δε από τα φυτά που χρησιμοποιούσαν πιο

πολύ για σαλάτες και πίτες γιατί από το λιώσιμο του χιονιού

και μέχρι τέλους Αυγούστου μπορούσαν να το βρουν.

Τα ανοιχτόχρωμα φύλλα του έχουν μήκος έως 10 εκατοστά,

ειναι τριγωνικά, σε σχήμα διαμαντιού, λογχοειδή, με ένα

ζευγάρι φαρδιών αιχμηρών λοβών στη βάση, με ελαφρώς

κηρώδη, χυμώδη υφή.

Τα άνθη παράγονται σε μια ψηλή, σχεδόν χωρίς φύλλα

ταξιανθία μήκους 10-30 εκατοστά, κάθε άνθος είναι πολύ

μικρό (διαμέτρου 3-5 εκ), πράσινο-κιτρινωπό, με πέντε

σέπαλα. Η ανθοφορία γίνεται από τον Μάιο μέχρι τον

Ιούλιο. Το είδος είναι ερμαφρόδιτο (έχει αρσενικά και

θηλυκά όργανα) και η επικονιαση γίνεται από τον άνεμο.

Ο πράσινο-κοκκινωπός σπόρος έχει διαμέτρο 2-3 εκατοστά

και ωριμάζει από τον Ιούνιο έως και τον Αύγουστο.

Το φυτό Blitum bonus-henricus Νάνες ή Άγριο σπανάκι

αναπτύσσετε

σε μεγάλο

υψόμετρο

1.200-2.200

μέτρα, σε

ορεινά

οροπέδια και σε

πλούσια

167

βοσκοτόπια, αγροκτήματα, δρόμοι κλπ.
Συλλέγονται τα νεαρά φύλλα και οι τρυφεροί βλαστοί, τα
νεαρά τρυφερά φύλλα τρώγονται σε μικρές ποσότητες και
ωμά. Τα φύλλα μαραίνονται γρήγορα μετά τη συλλογή και γι
‘αυτό πρέπει να χρησιμοποιηθούν το συντομότερο.
Η συγκομιδή των φύλλων και τον τρυφερών βλαστών
ξεκινάει από την Άνοιξη και φτάνει έως και τον Αύγουστο.
Τα νεαρά φύλλα μπορούν να τεμαχιστούν και να
χρησιμοποιηθούν σαν συπλήρωμα σε διάφορες σαλάτες.
Οι νεαροί βλαστοί ξεφλουδίζονται και μαγειρεύονται σαν
σπαράγγια, τα χυμώδη τριγωνικά φύλλα μαγειρεύονται σαν
σπανάκι, μπορεί να γίνει τσιγαριστό με Μορχέλες ή
τσιγαριστό με φέτα.
Τα φύλλα του Το Blitum bonus-henricus Νάνες ή Άγριο
σπανάκι είναι μια καλή πηγή σιδήρου.
Εχει μαλακτικές, καθαρτικές και ανθελμινθικές ιδιότητες.
Μπορεί να εφαρμόστεί εξωτερικά υπό τη μορφή
καταπλάσματος των νωπών φύλλων για να καθαρίσει και να
θεραπεύσει χρόνιες πληγές, εξανθημάτα και φλεγμονές του
δέρματος.
Ο σπόρος είναι ένα ελαφρά καθαρτικός και είναι κατάλληλο
για παιδιά.
Δεν πρέπει να χρησιμοποιείται από άτομα που πάσχουν από
νεφρικά προβλήματα ή ρευματισμούς.

168

ΛΟΥΒΟΥΔΙΑ Ή ΧΗΝΟΠΟΔΙΟ Ή ΛΕΜΠΟΤΙΑ..CHENOPODIUM

ALBUM

Οι Σαρακατσάνοι έφτιαχναν μια σαλάτα με τα μικρά φύλλα

από νεαρές

λουβουδιές.

Επίσης την

έφτιαχναν και με

άλλους τρόπους

(τσιγαριστή η την

χρησιμοποιούσαν με άλλα χόρτα σε πίτες) καθώς είναι
σχεδόν ίδια μ την νάνα.
Είναι χορταρικό που τρώγεται από αρχαιοτάτων χρόνων και
σε όλους τους πολιτισμούς. Είναι πλούσιο σε βιταμίνη C
(περισσότερο και από το σπανάκι), πολύ πλούσιο σε
βιταμίνη Α και πολύ καλή πηγή ασβεστίου, φωσφόρου και
καλίου (όπως προαναφέρθηκε). Μαγειρεύεται όπως το
σπανάκι η οι νάνες. Τα νεαρά φύλλα και οι νεαροί βλαστοί
βράζονται για λίγο και τρώγονται σε σαλάτα. Τα ωμά φύλλα
είναι γενικά πολύ θρεπτικά, αλλά πολύ μεγάλες ποσότητες
πρέπει να αποφεύγονται.
Ως συγγενής με το σπανάκι, την νάνα και το βλίτο, είναι
νόστιμο και κατάλληλο για φάγωμα!

169

Τα νεαρά βλαστάρια μπορούν να μαγειρευτούν και να
φαγωθούν όπως οι νάνες.
Φυτρώνει ως αγριόχορτο. Ανήκει στο βασίλειο Plantae και
στην οικογένεια Chenopodiaceae. Θα το συναντήσουμε
σχεδόν παντού στη Γη σε πλούσια με άζωτο εδάφη, σε
αμμώδη ή αργιλώδη εδάφη καθώς και σε εδάφη πλούσια σε
οργανική ύλη. Θα το δείτε συχνά σε σκουπιδότοπους. Δεν
μπορεί να αναπτυχθεί στη σκιά. Προτιμά υγρό χώμα και
ποικίλο ph. Είναι ετήσιο, σπόρο-αναπαραγόμενο με πολύ
βαθιά ρίζα αγριόχορτο. Φυτρώνει την Άνοιξη και μπορεί να
ξεπεράσει σε ύψος ακόμη και το 1,5 μέτρο. Τα φύλλα που
είναι κοντά στη βάση του φυτού, είναι οδοντωτά,
περισσότερο οβάλ και μπορεί να φτάσουν μέχρι και 7
εκατοστά σε μήκος. Τα φύλλα στο επάνω μέρος του
ανθοφόρου βλαστού είναι μικρότερα (μέχρι 2 εκ) και
λογχοειδή-ρομβοειδή. Το χρώμα τους είναι ανοικτό
γκριζοπράσινο. Έχει ένα κεντρικό όρθιο βλαστό που
διακλαδίζεται καθώς μεγαλώνει (και λεπταίνει στις άκρες
του). Τα άνθη της είναι μικρά, πρασινωπά, σε πυκνές
μασχαλιαίες και συμμετρικές βοτρυοειδείς ταξιανθίες. Είναι
ερμαφρόδιτα (έχει τόσο αρσενικά όσο και θηλυκά όργανα)
και γονιμοποιούνται από τον άνεμο. Ανθίζει από αρχές
καλοκαιριού και οι σπόροι της μπορεί να φτάσουν και τις
20000 ανά μεγάλο φυτό. Οι σπόροι πέφτουν σε λήθαργο και
διατηρούν τη βλαστικότητα τους για δεκαετίες.

170

Σε ανάλυση

απανθρακωμένων

φυτικών

καταλοίπων που

βρέθηκαν σε

λάκκους

αποθήκευσης και

φούρνους της

Εποχής του

Σιδήρου και της

Ρωμαϊκής εποχής

στην Ευρώπη,

έχουν βρεθεί

σπόροι

Λουβαδιάς ανάμεσα σε συμβατικούς σπόρους και ακόμη

και μέσα στα στομάχια ανθρώπων που είχαν μουμιοποιηθεί

πριν 9.000 χρόνια από σήμερα. Στην Ινδία τα φύλλα και τα

νεαρά βλαστάρια του φυτού αυτού χρησιμοποιούνται σε

πιάτα όπως σούπες , κάρυ και γεμιστά ψωμιά.

Το έγχυμα των φύλλων (εκχύλιση ως 70oC) είναι πολύ καλή

πηγή βιταμίνης C, αλλά και ασβεστίου. Τα φύλλα είναι

ανθελμινθικά (κατά των εντερικών σκουλικιών),

αντιφλεγμονώδη, αντιρευματικά, ήπια καθαρτικά,

οδοντοαναλγητικά. Έγχυμα του φυτού λαμβάνεται για την

θεραπεία των ρευματισμών. Τα φύλλα εφαρμόζονται ως

κατάπλασμα πλύσης ή σε τσιμπήματα, στην ηλίαση, τις

ρευματικές αρθρώσεις και τα πρησμένα πόδια, ενώ ένα

αφέψημα χρησιμοποιείται για τα σάπια δόντια. Οι σπόροι

όταν μασηθούν συντελούν στη θεραπεία των προβλημάτων

171

του ουροποιητικού και της ακράτειας. Έχει ελαφρά
υποτασική δράση. Ο χυμός των στελεχών εφαρμόζεται στις
φακίδες και τα ηλιακά εγκαύματα. Ο χυμός της ρίζας
χρησιμοποιείται στη θεραπεία της αιματηρής δυσεντερίας.
Οι θρυμματισμένες φρέσκες ρίζες είναι ένα ήπιο
υποκατάστατο σαπουνιού.
Η παρουσίαση των βοτάνων σε καμιά περίπτωση δεν
αποτελεί συνταγή και έχει καθαρά ενημερωτικό χαρακτήρα.

Αλυγαριά, λυγαριά, καναπίτσα , Άγνος ο αγνός ή Βίτεξ ο
άγνος, Vitex agnus-castus—Verbenaceae
Θάμνος που φυτρώνει μόνος του και φυλλοβόλος Την
συναντάμε να φυτρώνει στις ακροποταμιές και στις όχθες
των χειμάρρων και των ρυακιών. Αγαπάει τις υγρές γενικά
τοποθεσίες. Με βλαστό πολύ χνουδωτό τετραγωνικό με
μικρού σχήματος φύλλα στενόμακρα, λογχοειδή γεμάτα

αρώματα και
φαρμακευτικές

ιδιότητες.
Τα λουλούδια
της με τον

κωδωνοειδή
κάλυκα

ξεπετιούνται στις
κορυφές των
διακλαδισμένων
μίσχων -βότρυς-κάθε τέλος καλοκαιριού άσπρα, γαλάζια και
μενεξεδιά χαρίζοντας μας την ευωδιά τους μέχρι το τέλος
του Νοέμβρη. ο καρπός της μια τετράσπερμη αρωματική

172

δρύπη πλήρεις φαρμακευτικών ιδιοτήτων ο οποίος ωριμάζει

τον φθινόπωρο.

Τα ευλύγιστα κλαδιά της, της έδωσαν το όνομά της. Την

λέμε και λυγιά και καναπίτσα και αλυγαριά…

οι επιστήμονες την ονομάζουν “άγνος η κοινή”και είναι

παγκοσμίως γνωστή ως “Vitex agnus-castus”.

Αυτά τα ευλύγιστα κλωνάρια της χρησιμοποιούσαν οι

καλαθοπλέχτες να κάνουν κοφίνια γ

Οι φαρμακευτικές ιδιότητες της λυγαριάς πολλές:

κατευναστικές, αντικαταθλιπτικές, αποχρεμπτικές , άριστο

γιατρικό για τον μετεωρισμό και την σωστή πέψη),

στυπτικές, αντιγηραντικές, αντιοξειδωτικές, ορεκτικές,

διουρητικές , τονωτικές των γεννητικών οργάνων,

αντικαρκινικές , ισχυρές αντιφλεγμονώδεις,

αντιβακτηριδιακές, αντιπυρετικές-βοηθάει να

απαλλαγούμε από τον πυρετό και τους πονοκεφάλους,

βοηθάει στην θεραπεία των ημικρανιών και στον

πονοκέφαλο από μέθη “οι τρυφεροί βλαστοί και τα άνθη της

λυγαριάς αναμεμιγμένα με λάδι τριανταφυλλιάς

απομακρύνουν τον πονοκέφαλο τον προερχόμενο από μέθη

”έλεγε ο Πλίνιος.

Έχει εντομοαπωθητικές ιδιότητες, βοηθάει στην

αντιμετώπιση της δυσκοιλιότητας η οποία συνδέεται με

ορμονικά προβλήματα

Έχει αντιαφροδισιακές. Ο Πλίνιος έλεγε ότι “ελέγχει πλήρως

την βίαιη σεξουαλική επιθυμία”

Αλλά και αφροδισιακές.

Παρατηρώντας τις ιδιότητες της λυγαριάς ίσως σκεφτούμε

ότι είναι αντιφατικές.

173

Δεν είναι όμως έτσι, διότι το μεγαλύτερο πλεονέκτημα ή
ιδιότητα της λυγαριάς είναι ότι είναι ένα βότανο
εξομαλυντικό, είναι ένα ίαμα το οποίο βοηθάει τον
οργανισμό που έχει ταλαιπωρηθεί και νοσεί να επανέλθει
στην πρότερη του υγιή κατάσταση τον. Βοηθάει να βρει πάλι
την ισορροπία του.
θα επιτρέψει να συμβεί ότι είναι καλύτερο!!!!!
Στη μυθολογία μας λέγεται ότι ο Προμηθέας, όταν ο
κένταυρος Χείρων τον ελευθέρωσε από τα δεινά του,
έφτιαξε ένα στεφάνι με κλάδους λυγαριάς το έβαλε στο
κεφάλι του για να θυμάται τα δεσμά του.
Λέγεται ότι ο Αχιλλέας έδεσε τα παιδιά του Πρίαμου με
κλαδιά λυγαριάς εκεί ψηλά στα δάση της Ίδης στην Κρήτη
και με βέργες λυγαριάς ο πολυμήχανος Οδυσσέας έδεσε
τους συντρόφους του κάτω από την κοιλιά των προβάτων
του Πολύφημου ώστε να τους βγάλει ανέπαφους από την
σπηλιά του Κύκλωπα.
Η Ήρα – η θεά του γάμου – γεννήθηκε κάτω από μια
λυγαριά.
Στην αρχαία Σπάρτη τον Μεγάλο Ασκληπιό τον ονόμαζαν και
“Aγνίτα” επειδή το άγαλμά του ήταν κατασκευασμένο από
ξύλο άγνου -γιατί οι αρχαίοι Έλληνες έλεγαν την λυγαριά
“άγνος”. Έχει και μιά αδερφή η Λυγαριά – τη Δάφνη.
Τα πολύ παλιά χρόνια οι δύο αδελφές – η Λυγαριά και η
Δάφνη – είχαν έναν μονάκριβο πολυαγαπημένο αδερφό.
Τον έχασαν όμως…
Η Λυγαριά από την μεγάλη της λύπη τα λουλούδια της από
άσπρα έγιναν μοβ-πένθιμα, γυρνώντας να δει την αδελφή

174

της και βλέποντάς την στολισμένη με τα κόκκινα-ροζ
λουλούδια της της λέει:
– μα πως είναι δυνατόν ο αδελφός μας χάθηκε και συ είσαι
ντυμένη στα κόκκινα;
και η Δάφνη:
– μην κοιτάς τα ρούχα μου! την καρδιά μου δες που είναι
μες την πίκρα….
και μεις από τότε την αδελφή της Λυγαριάς την λέμε
Πικροδάφνη!!!!
Η λυγαριά εκτός από ένα φυτό φαρμακευτικό είναι και
αρωματικό, μελισσοτροφικό, καλλυντικό.
Χρησιμοποιούνται όλα τα μέρη του φυτού, τα φύλλα, οι
καρποί , τα άνθη, οι βλαστοί και έχουν φαρμακευτικές
ιδιότητες.
Οι ανθοφόροι βλαστοί περιέχουν ένα εξαίσιο αιθέριο έλαιο
το οποίο χρησιμοποιείται ευρύτατα στην σαπωνοποιία και
στην αρωματοποιία.
το αφέψημα των φύλλων της βοηθάει: στα στομαχικά
προβλήματα και στους κολικούς,
στις κυστίτιδες με τονωτικές ιδιότητες κατάλληλες για το
συκώτι και τον σπλήνα.
Η λυγαριά ονομάζεται το “γυναικείο βοτάνι” γιατί αυτός ο
διάσπαρτος θάμνος της Ελληνικής υπαίθρου από αιώνες
τώρα χρησιμοποιείται για την ρύθμιση των γυναικείων
ορμονών και τις οποίες γνώριζαν πολλοί αρχαίοι λαοί όπως:
οι Πέρσες, οι Αιγύπτιοι, οι Ρωμαίοι, οι Έλληνες.
Την αναφέρουν:
– ο Ιπποκράτης
– ο Διοσκουρίδης

175

– ο Πλίνιος
Η λυγαριά ενδείκνυται για την αποτελεσματική
αποκατάσταση της ορμονικής ισορροπίας είναι το βότανο
που μπορεί να χρησιμοποιηθεί για την αποτελεσματική
ρύθμιση των γυναικείων ορμονών.
Στο σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών, σε περιπτώσεις
υπερπρολακτιναιμίας – παρεμποδίζει την απελευθέρωση
της προλακτίνης καταστέλλοντας με αυτόν τον τρόπο την
υπερπρολακτιναιμία στην στειρότητα η οποία οφείλεται στα
χαμηλά επίπεδα της προγεστερόνης στην οστεοπενία, στην
κυκλική μασταλγία, στην ενδομητρίωση στα προβλήματα
της κλιμακτηρίου όπως ευερεθιστότητα, νεύρα, αϋπνία, στα
συμπτώματα της εμμηνόπαυσης, όπως εφιδρώσεις,
κόπωση, αϋπνία, εξάψεις, κολπική ξηρότητα βοηθάει το
σώμα να επανακτήσει την φυσική του ισορροπία μετά την
χρήση αντισυλληπτικών χαπιών
Η Λυγαριά ονομάζεται και γυναικείο βοτάνι καθώς είπαμε
βοηθάει στο προεμμηνορροϊκό σύνδρομο γνωστό στις
περισσότερες γυναίκες πονοκέφαλοι πρηξίματα στην κοιλιά
και στο στήθος, κακοκεφιά, κούραση, νεύρα, ατονία,
αϋπνία, ακμή .
Και μια μικρή ιστορική αναδρομή:
Μετά τον Ιπποκράτη και την Ρωμαϊκή περίοδο
ξαναβρίσκουμε την λυγαριά στο Μεσαίωνα και στην
Αναγέννηση.
Πολλοί γιατροί-βοτανολόγοι της Αναγέννησης χορηγούσαν
την λυγαριά για προβλήματα της σπλήνας και του συκωτιού
για την παραφροσύνη την τρέλα και την επιληψία ενώ σε

176

συνδυασμό με το φλισκούνι το χορηγούσαν σε γυναίκες με
προβλήματα έμμηνου ρύσεως και στειρότητας.
Το αιθέριο έλαιο των καρπών της λυγαριάς έχει και
αντιβακτηριδιακή δράση,
Σε μία πρόσφατη έρευνα στην Γερμανία το 90% των
γυναικών επιβεβαίωσε την υποχώρηση των συμπτωμάτων
με διαγνωσμένο προεμμηνορυσιακό σύνδρομο
(ιστοσελίδα proionta-tis-fisis)
Οι λογοι αυτοί και οι αρχαίες ρίζες των Σαρακατσάνων που
μεταφέρουν την ιερότητα του φυτού τους κάνουν να
θεωρούν πολύτιμη και ιερό φυτό.
Για την λυγαριά λέει η Χατζημιχάλη : Οι Σαρακατσάνοι
Μάζευαν λουλούδια, τα πιο αρωματικά λουλούδια της
λυγαριάς και έφτιαχναν μέσα σε πανάκι να μην τρίβονται
φυλαχτά με μπομπολάκια (μικρά σπυριά η κομματάκια η
τρήματα συνήθως στρογγυλά) από το ξεραμένο άνθος η το
είχαν για να θυμιατίζουν με αυτί γιατί διώχνει τα αερικά.
Επίσης πάνω από την πόρτα, τη λισιά, στο εσωτερικό της
καλύβας βάζουν πάλι ένα καλάμι σταυρό ή σταυρό με
βεργούλες αν δεν έχουν καλάμι και κοντά του βάζουν αυτό
το πάνινο φυλαχτό. Γιατί «Η λυγιά (λυγαριά) είναι αγία»
λένε οι Σαρακατσάνοι ότι «το δένδρο είναι φυλακτό, πολύ
φυλακτό ένα άγιο πράμα» και γενικά η λυγαριά στις λαικές
δοξασίες είναι από τα δέντρα που δεσμεύουν και
αποδιώχνουν το κακό. .( Α. Χατζημιχάλη "ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΙ"
τόμος ΙΙ σελ.213
Τα λεπτά και ευλύγιστα βλαστάρια της έδιναν το πρωτόγονο
σχοινί στον άνθρωπο που ήταν πολύ απαραίτητο και ιδίως
στους Σαρακατσάνος που πέρα απ την ιερότητα της (η οποία

177

πιθανότητα πηγάζει πέρα απ τις θεραπευτικές δυνατότητες
του φυτού και από την πρακτική του χρήση και ανάγκη σαν
σχοινί με το οποίο έκανα όλα τα δεσίματα στις κατασκευές
τους σε μαντριά καλύβες (σαν ζωστάρια) και άλλες πολλές
χρήσεις . Με τα κλαδιά της δε, έστρωναν πολλές φορές τα
μαντριά
Ηταν λοιπόν το ιερό χαμοδένδρι των Σαρακατσανων.
Φυλαχτό στο κονάκι (πάνω από την πόρτα, τη λυσιά, στο
εσωτερικό του σ’ένα πανάκι που έβαζαν λίγα λουλούδια
από λυγαριά, μερικοί μάλιστα και στην κορυφή του λίγες
κλαρούρες) και στα μαντριά (στις πόρτες, δεξιά στην ποριά).
Φαρμακευτικό φυτό (επιφέρει την ηρεμία και τον ύπνο—
αντιαφροδισιακό), αλλά και βαφικό (έδινε το μουσταρδί
χρώμα), απαραίτητο όπως είπαμε στην κατασκευή του
κονακιού και των μαντριών (τσιμπούκια), αλλά και στο
στρώσιμο των τελευταίων.
Η λυγαριά από την πανάρχαια εποχή σε πολλούς λαούς και
στην αρχαία Ελλάδα είναι από τα φυτά που ιδιαίτερα
σέβονται οι άνθρωποι. Η χρήση της συνδέεται με την
πρωτόγονη θεραπευτική και με πολλές δοξασίες στην
αρχαία Ελλάδα.( Δημήτρης Βλαχογιάννης Γεωπόνος Πρώην
εκπρόσωπος της Π.Ο.Σ.Σ)

Σιδεροχόρτι, απήγανος.

178

Ο απήγανος είναι ένα

αρωματικό αειθαλές

πολυετές φυτό. Η

επιστημονική του

ονομασία είναι Ρυτή

η βαρύοσμη (Ruta

graveolens) και

ανήκει στην

οικογένεια των

Ρυτοειδών

(Rutaceae).

Συναντάται και σαν

πεγάνι, πηγάνι, πήγανος και πήγανο.

Οι Σαρακατσάνοι το ονόμαζαν σιδεροχόρτι (Δημήτρης

Βλαχογιάννης

Γεωπόνος)Ευδοκιμεί κυρίως στην Νότια Ευρώπη και Βόρεια

Αφρική. Είναι γνωστός από την αρχαιότητα και αναφέρεται

στην Αγία Γραφή. Σύμφωνα με αναφορές του Αθήναιου, ο

Κλέαρχος, τύραννος της Ηράκλειας του Πόντου, καλούσε

τους αξιωματικούς του στα ανάκτορα, τους έδινε να πίνουν

δηλητήριο και διασκέδαζε βλέποντάς τους να σφαδάζουν.

Εκείνοι έτρωγαν απήγανο πριν τις συναντήσεις με τον

τύραννο, σαν αντίδοτο στις δηλητηριάσεις. Με αυτόν τον

τρόπο υποκρίνονταν τους δηλητηριασμένους κατά την

παρουσία του και έσωζαν τις ζωές τους. Αναφέρεται και

στον Ιπποκράτη. Επίσης χρησιμοποιούνταν σαν αντίδοτο

στο δηλητήριο του Μιθριδάτη. Οι αρχαίοι Έλληνες τον

χρησιμοποιούσαν κατά της δυσπεψίας που τους

προκαλούνταν από το μάτιασμα όταν έτρωγαν μπροστά σε

179

ξένους. Κατά τους ρωμαϊκούς χρόνους, ο Πλίνιος αναφέρει
πως οι ζωγράφοι έτρωγαν άφθονο απήγανο για να έχουν
καλή όραση. Το 1625, ένας Ιταλός γιατρός, ο Piperno, τον
χρησιμοποιούσε κατά της επιληψίας και των ιλίγγων. Στη
λαϊκή ιατρική χρησιμοποιήθηκε για τη θεραπεία της
φυματίωσης, λύσσας, σύφιλης κ.α
Για τους Σαρακατσάνους ήταν σύμβολο των αλόγων .
Ένα φυλλαράκι από σιδεροχόρτι μαζί με φιλίκι (σύμβολο
γονιμότητας ) και πουρναρόφυλλο (συμβολο γονιμότητας
για τα γίδια) έβαζαν οι Σαρακατσάνες στην γκουγκβάλα
(μπουκουβάλα).
Το σιδεροχόρτι συμβόλιζε τα άλογα γιατί το
χρησιμοποιούσαν για αυτά καθώς είχε και θεραπευτικές
ιδιότητες . Έφτιαχναν αφέψημα (προϊόν του βρασμού μέσα
σε νερό διάφορων φυτικών φαρμακευτικών ή αρωματικών
ουσιών ) από τα φύλλα του και το χρησιμοποιούσαν ως
παρασιτοκτόνο των εντέρων.
Αναφέρεται στην wikipedia και με τις εξής επιπλέον
θεραπευτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιείται σαν φάρμακο
κατά:
της υστερίας και επιληψίας
των αμοιβάδων και άλλων παρασίτων του εντέρου
της φλεβίτιδας και των κιρσών
των πόνων των ρευματικών-αρθριτικών
των προβλημάτων εμμηνορρυσίας
του άγχους, της νευρικότητας και της αϋπνίας λόγω της
ηρεμιστικών του ιδιοτήτων
των παράσιτων, σκόρου, ψειρών

180

Τον συναντάμε και στον αρωματισμό ποτών και γλυκών με
την μορφή αιθέριου ελαίου.

Παπαρούνα, Μήκων η ροιάς
Papaver rhoeas—Papaveraceae
Οι αρχαίοι, όπως μας πληροφορεί ο Διοσκουρίδης, την

ονόμαζαν Μήκων η ροιάς, «διά το ταχέως
το άνθος αποβάλλειν». Με πιο απλά λόγια,
το εποχιακό αυτό ανθόφυτο ρίχνει τα
πέταλα του γρήγορα. Παρόλα αυτά, η
συνολική ανθοφορία του κρατάει πάνω
από δύο μήνες, γιατί, στο μεταξύ,
ανοίγουν άλλα άνθη. Έτσι, το συνήθως
ακαλλιέργητο χωράφι, η ένα πλάτωμα,
μεταβάλλεται σε ένα κατακόκκινο χαλί όλο
τον Απρίλιο και το Μάιο. Απαντάται επίσης
σε βοσκότοπους, σε παρυφές δρόμων, αλλά και σε
καλλιεργημένους αγρούς, όπου θεωρείται ζιζάνιο. Προτιμά
υγρά, συνεκτικά εδάφη. Τα φυτά που αυτοφύονται σε
καλλιεργούμενους και χέρσους αγρούς, συλλέγονται όταν
είναι νεαρά, από το τέλος του φθινοπώρου μέχρι την άνοιξη
πριν ανθίσει
Τις ημέρες της Λαμπρής βρίσκετε σε πλήρη ανθοφορία. Η
παπαρούνα είναι αγριολούλουδο ιδιαίτερα αγαπητό στον
λαό μας, χάρη στα εντυπωσιακά, μεγάλα και κατακόκκινα
άνθη της. Η παπαρούνα ήταν ιερό φυτό της θεάς Δήμητρας,

181

καθώς σαν παράσιτο των σιτηρών συμβόλιζε με την
παρουσία της τη Δήμητρα, στα ανοιξιάτικα σπαρτά.
Απαραίτητη στα Ελευσίνια Μυστήρια όπου οι πομπές
στόλιζαν τα αγάλματα της θεάς με άνθη παπαρούνας. Οι
αρχαίοι γνώριζαν καλά τις υπνωτικές και ναρκωτικές
ιδιότητες του φυτού, καθώς οι γιοι του Άδη ο Ύπνος και ο
Θάνατος παριστάνονταν να κρατούν παπαρούνες στα χέρια
τους. Είναι προφανής ο συμβολισμός της χρήσης του φυτού
καθώς από τον ύπνο που μπορεί να προκαλέσει η κοινή
παπαρούνα (Μήκων η Ροιάς Papaver Rhoeas) φθάνουμε
στον θάνατο που μπορεί να προκαλέσει η οπιούχος
παπαρούνα (Μήκων η υπνοφόρος Papaver somniferum).
Η χριστιανική παράδοση θέλει την παπαρούνα να φυτρώνει
κάτω από το σταυρό του Χριστού στο Γολγοθά και να δέχεται
τις σταγόνες από το αίμα του Εσταυρωμένου ανάμεσα στα
πέταλά της, σταγόνες που της χάρισαν το κατακόκκινο άλικο
χρώμα της.
Ένα από τα έθιμα των Σαρακατσάνων ήταν την παραμονή
του Ευαγγελισμού και το Σάββατο του Λαζάρου αλλα και τις
μέρες του Πάσχα τα κονάκια να γεμίζουν από κόκκινα
αγριολούλουδα, κυρίως παπαρούνες.
Η παπαρούνα είναι εδώδιμο φυτό όταν είναι τρυφερό και οι
Σαρακάτσάνοι που ήξεραν από άγρια χόρτα την μάζευαν
μαζί με άλλα χορταρικά. Τα ανοιχτοπράσινα φύλλα και οι
βλαστοί της χρησιμοποιούνταν προπάντων στις χορτόπιτες,
που τις εμπλουτίζαν γευστικά, μαζί με άλλα χορταρικά της
εποχής και μυρωδικά, Η παπαρούνα εκτός από εδώδιμο
φυτό είναι και φαρμακευτική, έχει ιδιότητες κατευναστικές
και εφιδρωτικές, γι αυτό και χρησιμοποιήθηκε από παλιά ως

182

φαρμακευτικό φυτό. Η κοινή παπαρούνα περιέχει ένα
αλκαλοειδές, τη ροϊαδίνη, που είναι ηρεμιστική. Περιέχει
επίσης σίδηρο, μαγγάνιο, κάλιο, ασβέστιο, ανόργανα και
οργανικά οξέα. Το έγχυμα των ανθέων της, αλλά και το
δραστικότερο σιρόπι τους πίνεται ως αντιβηχικό, μαλακτικό
και καταπραϋντικό.
Πουρνάρι
Πουρνάρι, δρυς η κοκκοφόρος
Το πουρνάρι ή πρίνος ή περνιά (κυπρ.), (επιστ. Δρυς η
κοκκοφόρος, Quercus coccifera, L.) είναι ένα είδος
αείφυλλης σκληρόφυλλης δρυός με ευρεία εξάπλωση γύρω
από τη Μεσόγειο[1]. Οφείλει την ονομασία του στους
κόκκους ερυθρού χρώματος που σχηματίζουν οι προνύμφες
του κοκκοειδούς ημίπτερου εντόμου Kermes vermilio μέσα
στα φύλλα, όπου φωλιάζουν και νυμφώνονται. Οι νύμφες
του εντόμου χρησιμοποιούνται εδώ και χιλιετίες για την
παρασκευή κόκκινης βαφής

Αειθαλής θάμνος (λατινικό όνομα
Quercus coccifera, γνωστός επίσης ως
Δρυς η κοκκοφόρος και Δρυς η πρίνος)
με ξυλώδη βλαστό, με αγκαθωτά
φύλλα και με καρπό όμοιο με της
βαλανιδιάς, που σχηματίζει εκτεταμένα δάση, είτε μόνο από
πουρνάρι, είτε με άλλα Βαφικό φυτό, που μας δίνει την
κόκκινη χρωστική το κρεμέζι. Η χρωστική αυτή προέρχεται
από τα εξογκώματα (οι ‘’κόκκοι’’ οι βαφικοί των αρχαίων)
που προκαλεί στα φύλλα του πουρναριού ένα έντομο με τα
τσιμπήματά του.

183

Τελευταία οι Σαρακατσαναίοι για βαφές ρούχων με κόκκινο
χρώμα, καθώς και με μαύρο, εκτός από μέλεγο,
χρησιμοποιούσαν το μπακάμι.
Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι από τον «κόκκο» το βαφικό
προήλθε και η λέξη ΄΄κόκκινο΄΄. Πέρα από την παραγωγή
κόκκινης βαφής, τα βαλανίδια του πουρναριού
χρησιμοποιούνται στην ιατρική ως στυπτικά.

Σύμβολο γονιμότητας για τα γίδια.
Είναι εξαιρετική τροφή γι αυτά,
κυρίως τα κόκκινα φύτρα των νέων
κλαριών κατά την βλάστηση, γιατί
έχει ισχυρή πρεμνοβλάστική
ικανότητα, δηλαδή βγάζει νεαρούς
βλαστούς άμεσα "ροδάμι", μετά την
κοπή τους ή μετά από πυρκαγιές
κτλ.
Πολλές φορές έχουν κατηγορηθεί
κάποιοι Σαρακατσάνοι γιατί έκαιγαν
περιοχές βοσκότοπων για να έχουν
νέα βλαστάρια.
Το δωδεκάμερο των Χριστουγέννων χρησιμοποιείται ως
απόδαυλος.
Ήταν ξύλο που οι Σαρακατσάνοι το χρησιμοποιούσαν για την
κατασκευή σκευών για την κουζίνα αλλα και άλλων
αντικειμένων όπως οι κλίτσες τα σφοντύλια, ρόκες, και άλλα
μικροαντικείμενα. Τα κλαριά από πουρνάρι
χρησιμοποιούνταν για το στρώσιμο των μαντριών, και η
ξυλεία του πολλές φορές χρησιμοποιούνταν σαν καυσόξυλο

184

καθώς καίγεται αργά γιατί είναι ανθεκτικό στην φωτιά εξ ου
και η χρήση του ως απόδαυλο.

Δρύς η φελλοφόρος (επιστημονική ονομασία Quercus
suber) είναι ένας είδος μεσαίου μεγέθους, αειθαλούς
βελανιδιάς. Απαντάται στη φύση στη νοτιοδυτική Ευρώπη,
ιδίως στην Ιβηρική χερσόνησο, και τη βορειοδυτική Αφρική.
Ο εξωτερικός φλοιός του είδους αυτού είναι γνωστός ως
φελλός και χρησιμοποιείται στην κατασκευή πωμάτων
καθώς και σε άλλες βιομηχανικές και όχι μόνο εφαρμογές.
Φτάνει σε ύψος μέχρι τα 20 μέτρα, αλλά στη φύση είναι
λιγότερο ανεπτυγμένο. Μπορεί να ζήσει 150 με 300 χρόνια.
Είναι είδος φωτόφιλο και ξηροθερμικό, προσαρμοσμένο στο
μεσογειακό κλίμα.
Από το εξωτερικό μέρος του κορμού του δέντρου
συλλέγεται ο φελλός. H συλλογή του φελλού γίνεται κάθε 10
με 15 χρόνια, συνήθως Ιούνιο και Ιούλιο, με τη πρώτη
συγκομιδή να είναι κατώτερης ποιότητος, με μεγάλους
πόρους και μικρή ελαστικότητα. Μετά από κάθε συγκομιδή
ο εξωτερικός φλοιός του δέντρου αναγεννάται και ύστερα
από οκτώ περίπου χρόνια έχει αρκετό πάχος ώστε να
συλλεχθεί ξανά.

Σχίνος
Οι Σαρακατσάνοι απέδιδαν μαγικές ιδιότητες στην φωτιά
και την θεωρούσαν ισχυρό στοιχείο της φύσης . Ήταν για
αυτούς η ζεστασιά και το φως και ζούσαν μαζί της νύχτα
μέρα και αποτελούσε θεϊκό στοισείο. Ίσως κατάλοιπο μιας
εποχής που οι δοξασίες και τα ιερά σύμβολα

185

αντιπροσώπευαν την προ Χριστού εποχή. Μια εποχή όπου

αρχέγονες δοξασίες κυριαρχούσαν και στους

Σαρακατσάνους. Πάντοτε κατά την μετάβαση από μια

Θρησκεία σε μια άλλη κάποιες από αυτές τις δοξασίες δεν

εγκαταλείπονται.

Έτσι κάποια ζώα η φυτά κυρίως έχουν ιδιαίτερους

συμβολισμούς . Ένα από αυτά είναι και ο σχίνος στον οποίο

οι Σαρακατσάνοι απέδιδαν υπερφυσική δύναμη γιατί ήταν

φυτό που δύσκολα πιάνει φωτιά και τον είχαν φυλαχτό για

προστασία.

Ο σχίνος είναι γένος αειθαλών θάμνων με πολύ μεγάλη

εξάπλωση στον

Μεσογειακό

χώρο. Η

επιστημονική

τους ονομασία

είναι Πιστακία

(Pistacia).

Περιλαμβάνει το

μαστιχόδενδρο

Πιστακία η

λεντίσκος

(Pistacia lentiscus) τη φιστικιά (Pistacia vera) και την τριμιθιά

(Pistacia terebinthus). Αναπτύσσονται σε χαμηλότερα

υψόμετρα και σε παραθαλάσσιες περιοχές. Συχνά το σχίνο

αποκτά και δενδρώδη μορφή και μπορεί να φτάσει σε ύψος

τα 5 μέτρα. Οι καρποί του είναι μικροί, σφαιρικοί με έντονο

κόκκινο χρώμα. Η περίοδος ανθοφορίας του σχίνου είναι

από Μάρτιο έως και Ιούνιο.

186

Μία ποικιλία του σχίνου, η Πιστακία η λεντίσκος η Χία

(Pistacia lentiscus var. Chia), που είναι ενδημικό φυτό της

Χίου είναι το δέντρο που παράγει την χιώτικη μαστίχα και

αναφέρεται συχνά και ως μαστιχόδενδρο.

Οι Σαρακατσάνοι

χρησιμοποιούσαν τα

Κλαδιά του σχίνου

και στα κονάκια,

όπου τα

τοποθετούσαν δεξιά

από την πόρτα της

καλύβας, αλλά και

στα μαντριά και στη

στρούγκα

Οβριά Πρόκειται για
αναρριχητικό φυτό που συναντάται συχνά πλεγμένο
ανάμεσα στους αειθαλείς θάμνους. Είναι εύκολα
αναγνωρίσιμο από τα φύλλα του που έχουν το σχήμα
καρδιάς.
Τα τρυφερά βλαστάρια της οβριάς συχνά συλλέγονται και
τρώγονται όπως τα σπαράγγια αλλά οι κόκκινοι καρποί του
είναι τοξικοί.

187

Σκλήθρο
Οι Σαρακατσάνοι χρησιμοποιούσαντο σκλήθρο, στην βαφή

υφασμάτων, επειδή από
τον εξωτερικό φλοιό του
μπορεί να εξαχθεί
κόκκινη και μαύρη βαφή
και από τον εσωτερικό
κίτρινη, κατάλληλη στη
βαφή υφασμάτων και
δερμάτων.
Στην Ελλάδα απαντάται
τo είδος Άλνος ο
κολλώδης, γνωστό με τις
ονομασίες κλήθρα, σκλήθρα, σκλήθρος, σκήλιθρο ή κλήθρι.
Είναι φυλλοβόλο δέντρο που ευδοκιμεί σε υγρά εδάφη και
αναπτύσσεται κάτω από ευνοϊκές συνθήκες έως τα 30 μέτρα
ύψος, ο φλοιός των νεαρών δέντρων είναι λείος,
γυαλιστερός και σκούρο-πράσινος, ενώ στα μεγαλύτερα
δέντρα γκριζωπός με σχισμές. Έχει αραιή κόμη ωοειδή έως
κωνική και με διάμετρο έως 15 μέτρα.
Δέντρο με ταχεία ανάπτυξη. Χαρακτηριστικό γνώρισμα του
είδους ο κοκκινωπός χυμός που εκλύει το δέντρο σε
περίπτωση κοπής των κλαδιών του. Υγρόφιλο είδος που
φύεται στις όχθες του ποταμού. Στον ποταμό Νέστο
απαντάται σε πολλά σημεία
Το ξύλο του είναι πολύ ανθεκτικό στο νερό και έχει
χρησιμοποιηθεί σε υποβρύχιες βάσεις (στα κανάλια της
Βενετίας οι περισσότεροι κίονες) , για την κατασκευή
χαρτιού, για το κάπνισμα τροφίμων (κρέατος και ψαριού),

188

είναι ελαστικό, μαλακό και αρκετά ελαφρύ με αποτέλεσμα
να δουλεύεται εύκολα και να χρησιμοποιείται στη
ξυλογλυπτική και στην επιπλοποιία.
Το σκλήθρο παρέχει τροφή και καταφύγιο όλο το χρόνο στην
άγρια πανίδα, ελάφια, λαγοί, κουνέλια και πουλιά
τρέφονται από το δέντρο και τους σπόρους του, επίσης
πολλά έντομα, λειχήνες και μύκητες εξαρτώνται πλήρως
από το δέντρο.
Ο αποξηραμένος φλοιός έχει χρησιμοποιηθεί παραδοσιακά
στην ιατρική σαν στυπτικό, δυναμωτικό, καθαρτικό,
αιμοστατικό, αντιεμετικό και αντιπυρετικό.
Το αφέψημα του φλοιού έχει χρησιμοποιηθεί για τη
θεραπεία από φλεγμονές, ρευματισμούς, φαρυγγίτιδας,
πονόλαιμο και ως εμετικό. Η συλλογή του φλοιού γίνεται
την Άνοιξη, αποξηραίνεται και φυλάσσεται για μετέπειτα
χρήση.

189

Από την ζωή
των ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ

Μία αναφορά
του 1835 σε
αρχεία του
κράτους του

ονόματος
Σαρακατσάνος.
Καταγωγή
Ονομασία

Μου έστειλε ο Κ. Μακρής φωτογραφία μιας επιστολής του

πασά των Ιωαννίνων για τον Πάνο Καψαλη, προς τους

δημογέροντες του Ζαγορίου. Από ότι μπόρεσα να διαβάσω

τον θεωρεί

μεγάλο ληστή και

εφιστά την

προσοχή τω

Δημογερόντων

και προεστών του

Ζαγορίου και των

χωριών ...προφανώς να μην του δοθούν βοσκοτόπια .Για την

επιστολή θα

μιλήσουμε σε άλλη

ανάρτηση . Αυτό που

μου κάνει εντύπωση

είναι ο τι ο Τούρκος

πασάς των Ιωαννίνων

190

το 1881 τον αποκαλεί ΣΑΡΑ-ΚΑΤΣΑΝΟ και από εμάς κάποιοι
λένε, ότι οι Τούρκοι μας βάφτισαν, ΚΑΡΑ- ΦΥΓΑΔΕΣ και
πήραμε το όνομα ως φυγάδες της ιστορίας στα βουνά, με
τρελή χαρά επειδή το είπαν οι Τούρκοι!!!!!!!!!
Υ.Γ Η επιστολή είναι δημοσιευμένη από την κοινότητα
Κουκουλίου και αναρτάται σε μια πρόχειρη μετάφραση.
Στην εικόνα απόπειρα μετάφρασης.

Η αναφορά Κασομούλη
για τον Κατσαντώνη που
τον ονομάζει βλάχο και η
διευκρίνηση πιο κάτω
του Βλαχογιάννη που
τύπωσε τα χειρόγραφα
του ότι εννοεί τους
Σαρακατσάνους ως
βλάχους ο Κασομούλης

Έτσι για μελέτη και προβληματισμό...
Σύμφωνα με την ιστορία οι πρώτοι κάτοικοι του Ολύμπου
ήταν Πελασγοί, που θεωρούνταν απόγονοι των αρχαίων
Ελλήνων. Οι πρώτοι απόγονοί τους ήταν οι Περραιβοί από
τους οποίους πήρε το όνομά της η Περραιβία, περιοχή της
Θεσσαλίας που βρίσκεται ανάμεσα στον Πηνειό ποταμό και
τον Όλυμπο (η σημερινή Λάρισα). Στην άλλη πλευρά του

191

βουνού, στη στενή λωρίδα μεταξύ Πηνειού και Αλιάκμονα,

κατοικούσαν οι Πιερείς, που πιθανόν προέρχονταν από τους

Θράκες, αν και δεν είχαν πολλά κοινά χαρακτηριστικά με

αυτούς. Ένα από τα Πρωτο-αιολικά φύλα, εντοπιζόμενο

γύρω από τις πηγές και την περιοχή του Τιταρήσιου, ενός

παραποτάμου του Πηνειού, στον οποίο συμβάλλει λίγο πριν

από τα Τέμπη. Στην Ιλιάδα (Β 748–755) αναφέρονται μαζί με

τους γείτονές τους Αινιάνες (Ενιήνες και Περαιβοί), με κοινό

Αρχηγό τον Γουνέα από την Κύφο.

Κατά τους προϊστορικούς χρόνους τα διάφορα προελληνικά

φύλα ήταν

εγκατεστημένα στην

πανάρχαιη κοιτίδα των

περισσότερων

ελληνικών φυλών, τη

Θεσσαλία. Πρώτοι

κάτοικοι της περιοχής

από το 6800 π.Χ. και

μετά θεωρούνται οι

Πελασγοί, οι Αίμονες και οι Λέλεγες. Αργότερα, μετά το 2200

π.Χ. εμφανίστηκαν στη Θεσσαλία και γύρω από τον Όλυμπο

τα πρωτοελληνικά φύλα Μινύες, Φλεγύες, Περραιβοί,

Αινιάνες, Λαπίθες και Μάγνητες. Από το 1100 π.Χ. και μετά,

σε όλη την περιοχή γύρω από τον Όλυμπο, επικράτησαν τα

ελληνικά φύλα των Θεσσαλών και των Μακεδόνων. Τις

πεδιάδες της Θεσσαλίας τις κατέλαβαν οι Θεσσαλοί,

απωθώντας προς νότο τους Αιολείς. Στην άνω Μακεδονία

εγκαταστάθηκαν οι Μακεδόνες, που πήραν το όνομά τους

από τον αρχηγό τους Μακεδόνα, ενώ ένα τμήμα από αυτούς

192

(Μάγνητες) αποσπάστηκε και με αρχηγό το Μάγνητα, τον
αδερφό του Μακεδόνα, κατέλαβε το όρος Πήλιο.
Την ίδια περίοδο ήρθαν στη βόρεια λεκάνη της Θεσσαλίας
οι Περραιβοί. Ορεσίβιοι τραχείς κτηνοτρόφοι απλώθηκαν
από τα Αντιχάσια και τα Καμβούνια μέχρι τον Κάτω Όλυμπο.
Οι Περραιβοί διέμεναν κατά οικογένειες κοντά στα κοπάδια
τους χωρίς μόνιμους οικισμούς. Μόνιμες εγκαταστάσεις
είχαν τα νεκροταφεία και τους λατρευτικούς τους χώρους.
Το πολύ δυναμικό αυτό φύλο ανέπτυξε μετά τον 9ο αι. π.Χ.
δική του πολιτική και πολιτισμική ταυτότητα.
Οι Περραιβοί αποτελούσαν κατά βάση ένα ποιμενικό φύλο
και ένα τμήμα τους, εντοπιζόμενο στην βόρεια Πίνδο, ήταν
γνωστό (Στράβων, Θ΄ V. 12) ως «μετανάστες Περραιβοί»,
λόγω του νομαδικού τους χαρακτήρα. Μετά την εμφάνιση
των Λαπιθών στην περιοχή τους, οι Περραιβοί και οι
Αινιάνες θα ηττηθούν και θα αναγκασθούν να
εγκαταλείψουν τα πεδινά στους νικητές και να
συμπτυχθούν προς το ορεινό εσωτερικό. Τα γεγονότα αυτά
τοποθετούνται γύρω στα μέσα της Μυκηναϊκής Εποχής,
δηλ. στο 1400 π.Χ. περίπου.
Όπως αποδεικνύεται από το αρχαιολογικό υλικό, οι
πολιτιστικές σχέσεις των Περραιβών με την Άνω Μακεδονία
είναι πολύ στενές. Περραιβοί και Μακεδόνες ζουν σε τόπους
με τις ίδιες εδαφολογικές και κλιματολογικές συνθήκες. Η
οικονομία τους είναι αγροκτηνοτροφική. Μένουν μόνοι
τους κοντά στα λιβάδια και τα κοπάδια τους και μέχρι τον 4ο
αι. π.Χ. μιλούν το ίδιο ελληνικό γλωσσικό ιδίωμα, τη δωρική
διάλεκτο. Από κει και πέρα Περραιβοί και Μακεδόνες
μιλούν και γράφουν την αττική διάλεκτο.

193

Οι κάτοικοι της περιοχής αναφέρονται στα ομηρικά
ποιήματα. Στη ραψωδία Β της Ιλιάδας οι Περραιβοί
αναφέρονται ως αυτόνομος λαός που πήρε μέρος στην
εκστρατεία της Τροίας. Σύμφωνα με τις αρχαίες μαρτυρίες
οι Περραιβοί μέχρι το τέλος του 5ου αι. π.Χ. ήταν φόρου
υποτελείς στους Αλευάδες, οικογένεια που κυβερνούσε
ολιγαρχικά τη Λάρισα.
Επί Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας (359-336 π.Χ.), οι
Περραιβοί θα περάσουν στην κυριαρχία των Μακεδόνων ως
το 196 π.Χ. με ένα μικρό διάλειμμα αιτωλικής επιρροής.
Μετά την ήττα των Μακεδόνων από τους Ρωμαίους στις
"Κυνός κεφαλές", το 196 π.Χ. οι Περραιβοί σχημάτισαν δικό
τους αυτόνομο «Κοινόν», το οποίο διατηρήθηκε μέχρι τους
πρώτους χρόνους της αυτοκρατορικής περιόδου της
Ρωμαϊκής κυριαρχίας, εκτός από το διάστημα 191-185 π.Χ.
που η περιοχή είχε καταληφθεί και πάλι από τους
Μακεδόνες. Στα χρόνια της Ρωμαιοκρατίας οι Περραιβοί θα
παύσουν να αναφέρονται ως ξεχωριστό φύλο.
Οι Περραιβοί εξαφανίσθηκαν εντελώς από την Ιστορία όταν
ο Αύγουστος τους αφαίρεσε, οριστικά, την έδρα στην
Αμφικτυονία και τους ένωσε με τους Θεσσαλούς. Αυτό
συνάγεται από τον κατάλογο των ιερομνημόνων του
Παυσανία, στον οποίο δεν εμφανίζονται πλέον οι
Περραιβοί, από το γεγονός ότι αφενός μεν οι θεσσαλοί
στρατηγοί είναι από τους Γόννους, δηλαδή Περραιβοί, και
αφετέρου δε τα περραιβικά έγγραφα χρονολογούνται με
αναφορά στους θεσσαλούς στρατηγούς και είναι όλα της
εποχής του Αυγούστου (14 π. Χ. - 29 μ. Χ.).
*ραιβός

194

(ιατρική) που τα γόνατά του είναι στραμμένα προς τα έξω
και τα πέλματα προς τα μέσα

Συνώνυμα
στραβοπόδης
στραβοκάνης

Γιώργος Αλ Σουφλιάς 12 Ιουνίου 2020
·
Έναυσμα έδωσε ο κ.ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ
ΓΑΛΛΗΣ
με ανάρτησή του για το προξενιό τα
ειδήσια όπως έλεγαν.

Συνήθως οι γάμοι των σαρακατσάνων
γίνονταν άνοιξη η καλοκαίρι που ο
καλός καιρός επέτρεπε ευνοούσε τις
μετακινήσεις τα γλέντια με τα
δεδομένα εκείνου του μακρινού η λιγότερο μακρινού
παρελθόντος.

195

Από αυτόν
τον άγραφο
νόμο δεν
ξέφυγαν ούτε
ο πατέρας
μου ούτε ο

αγαπημένος
θείος μου ο

Δημητράκης
που

παντρεύτηκαν Μάϊο το 1954 @ το 1959 αντίστοιχα.
Ο Αγαπημένος θείος, ο μικρότερος από τα αδέλφια του
πατέρα μας, αποκούμπι συμπαραστάτης στις διαολιές που
κάναμε αυστηρός όταν έπρεπε με αυξημένη την αίσθηση
του χιούμορ που κληρονόμησε @ γιός του Γιώργος.
Ο θείος υπηρέτησε στον Εθνικό Στρατό το 1946-49, κατά

την διάρκεια της κομμουνιστικής
ανταρσίας απέναντι στην νόμιμη
κυβέρνηση, έλαβε μέρος σε πολλές
στρατιωτικές επιχειρήσεις από την
Πελοπόννησο μέχρι την νίκη του
Εθνικού Στρατού στο Καρπενήσι που
είχε καταληφθεί από τους αντάρτες
με επικεφαλής τον καπετάν-Γιώτη
(Χαρίλαο Φλωράκη).
Ίσως θεωρείται περιττή αυτή την
αναφορά, θα αντιληφθείτε γιατί το αναφέρω παρακάτω.
Μετά το Καρπενήσι μετατέθηκε στην Θεσσαλονίκη ως
λοχίας εκπαιδευτής των νεοσύλλεκτων που παρουσιάζονταν

196

εκεί ενόψει των επερχόμενων επιχειρήσεων του Στρατού
στην Μακεδονία στην Ήπειρο. Κατά την εκεί παραμονή του
συνδέθηκε ιδιαίτερα με τους συγγενείς πρώτα @ δεύτερα
ξαδέρφια που η συγγένεια ξεκινούσε τόσο από την μητέρα
του Λάμπρω Μπαλλά όσο @ την αδελφή του πατέρα του
Κατερίνη που είχε παντρευτεί τον Κώστα Γκαρέλη.
Σημειώνω ότι στενή @ ευρύτερη οικογένεια πλήρωσε βαρύ

τίμημα αίματος κατά την διάρκεια της
κομμουνιστικής ανταρσίας με
αποτέλεσμα να δεθούν περισσότερο.
Στον γάμο του ήρθαν όλοι οι
συγγενείδες(όπως έλεγαν οι
τρανύτεροι @ λέμε ακόμη) από
Μακεδονία Ήπειρο Θεσσαλία από το χωριό μας με
λεωφορείο με ΙΧ πήγαν στο Καστράκι Φαρσάλων.
Ακολούθησε γλέντι, μην ξεχνάμε ότι οι γάμοι τότε
ξεκινούσαν Πέμπτη με τα προζύμια, ήταν τρικούβερτο.
Όπως μας διηγούνται θείοι που ήσαν παρόντες συμμέτοχοι
στην Χαρά του ξαδέλφου τους τους βρήκε το ξημέρωμα της
Δευτέρας έσπασαν πιάτα ποτήρια, βοηθούντος @ του
οίνου, χάλασαν μέρος από το ταβάνι προεξάρχοντος του
Βαγγέλη Γκαρέλη αλέγρου δυναμικού θείου που ο θείος
Ηλίας Σουφλιάς κρατούσε στους ώμους του (ψηλοί @ οι δύο
αλλιώς δεν γινόταν).
ΥΓ1. Στην μεγάλη φωτό μαζί τα ξαδέρφια Κώστα Παναγιώτη
@ τις ξαδέρφες Μπαλλά, δεξιά από πάνω προς τα κάτω
στρατιώτης κάπου στα ελληνικά βουνά το 1946-49, στην 3η
έχουμε από αριστερά πρός τα δεξιά πάνω όρθιοι ο πατέρας
μου, οι θείοι Μπαλλάς Γιάννης ο μικρός, Μπαλλάς Αλέκος,

197

Μπαλλάς Γιωργούλης, Θανάσης μεγαλύτερος αδελφός του
πατέρα μου. Στην κάτω σειρά ο θείος Μπαλλάς Κωστάκης
έχοντας αγκαλιά τον γράφοντα 4 ετών, ο θείος Μπαλλάς
Κώστας, στο μέσον η μητέρα μου με αγκαλιά τον αδελφό
μου Χρήστο 2 ετών, δίπλα με τα γυαλιά ηλίου ο θείος
Μπαλλάς Παναγιώτης οι κύριες της φωτό που δεν τις
θυμάμαι όλες είναι θείες ξαδέλφες, στην 3 από αριστερά ο
θείος Χρήστος Σουφλιάς ο μικρότερος από αδέρφια πρώτα
ξαδέρφια στο Σουφλαίϊκο μπράντιμος όπως δείχνει το λευκό
μαντήλι, Κώστας Οικονόμου, Κώστας Τσαμπίρας, δεν
θυμάμαι όνομα, θείος Μπαλλάς Παναγιώτης, θείος
Μπαλλάς Γιάννης μεγάλος, δεν θυμάμαι όνομα, θείος
Μπαλλάς Γιάννης μικρός.
ΥΓ2. Όλοι αυτοί οι αγαπημένοι συγγενείς έμειναν στό χωριό
μας φιλοξενήθηκαν στο σπίτι μας στα σπίτια των αδελφών
του παππού η στρωματσάδα πήρε @ έδωσε εξάλλου
μαθημένοι ήταν.
ΥΓ3. Αγαπημένοι συγγενείς αγαπημένα αδέρφια ξαδέρφια
το μετέδωσαν @ σε εμάς τις νεώτερες γενιές μπορεί να μην
βρισκόμαστε με τους ίδιους ρυθμούς αλλά συνεχίζουμε
έχοντας εικόνες αναμνήσεις, έχουμε όμως @ διάσταση
απόψεων σοβαρές διαφωνίες...Ασπρόμαυροι απέναντι
Ερυθρολεύκων.

Γιώργος Αλ Σουφλιάς
4 Μαΐου 2020 ·

198

Οι παππούδες ήταν τρείς Αναστάσιος Γεώργιος
Κωνσταντίνος χώρια οι πέντε αδελφές γιά τις οποίες θα

πούμε
κάποια άλλη
στιγμή.
Συνολικά τα
παιδιά @

κορίτσια
τους όπως
έλεγαν οι
θκιοί μας,
ήταν 17 αδέλφια @ πρώτα ξαδέρφια. Τόπος διαμονής το
Σουπλί σήμερα Αγία Τριάδα μετά την αγορά του 1917 μαζί
με άλλες τρείς ευρύτερες οικογένειες σαρακατσάνων
κτηνοτρόφων ( τσελιγκάτα) που ξεκαλοκαίριαζαν στα ορεινά
των Τρικάλων.
( 4 επώνυμα στο αμιγώς κτηνοτροφικό σαρακατσάνικο
χωριό)

199

Τα τρία αδέλφια είχαν από έναν Αθανάσιο στον όνομα του

πατέρα τους δικό μας προπαππού. Για να διευκολύνονται

στην μεταξύ τους συννενόηση αλλά πέραν αυτού υπήρχαν

τα χαϊδευτικά @ τα παρατσούκλια, μην ξεχνάμε ότι τα

περισσότερα

σαρακατσάνικα

επώνυμα

προέρχονται

από

παρατσούκλια,

ήταν ο

Θανασάκης ο

Νάσιος ο

Θανασούλας.

Αναλογιστείτε

τα γέλια τα σχόλια μας, ημών των νεώτερων, όταν ακούγαμε

από τούς θείους να αποκαλούν Θανασάκη έναν άλλο θείο

75-80 χρονών. Σκεφτόμαστε εκείνα τα όμορφα χρόνια, που

τα εκτιμούμε τώρα, τότε το μυαλό μας το είχαμε στην

Λάρισα που πηγαίναμε σχολείο ενώ τώρα αναπολούμε το

χωριό μας του τότε ανάμεσα σε συγγενείς που ζούσαμε

ανέμελα .

200