ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ

ἢ ἐγγαστρώθη, πρέπει νὰ φυλάγεσαι, ἢ ἐγέννησε καὶ δὲν
ἐσαράντισε, δὲν ἐκαθαρίστηκε. Καὶ ἐὰν θέλης νὰ σμίξης μὲ
τὴ γυναῖκά σου, πάρε παράδειγμα· ρώτησε τὸν γεωργὸν νὰ
ἰδῆς πόσες φορὲς σπέρνει τὸ χωράφι τὸ χρόνο. Μίαν φορὰν
καὶ τὸ ἀφήνει ὡς ὁποὺ γίνεται, καὶ τότε τὸ θερίζει· καὶ
ὕστερα πάλιν, ὡσὰν θέλη, τὸ ματασπέρνει. Ὁμοίως καὶ ἐσύ,
ἀδελφέ μου. Ἔσμιξες μὲ τὴν γυναῖκά σου, ἐγγαστρώθηκε;
Ἀναχώρησε ἕως ὁποὺ γεννήση, νὰ σαραντίση καὶ
καθαρισθῆ, καὶ τότε σπέρνεις καὶ ἄλλο. Καὶ κάμε σαράντα,
πενήντα παιδιά. Ἤθελα νὰ σοῦ εἰπῶ ἕνα λόγον, μὰ εἶνε
αἰσχρὸς κομμάτι καὶ θέλετε μὲ κατηγορήσετε. Δὲν βλέπετε
τὰ ζῶα ποὺ σμίγουν ἕως ποὺ ἐγγαστρωθῆ τὸ θηλυκὸν καὶ
ὡσὰν γεννήση, ε, τότες ματασμίγουν; Καὶ ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι
δὲν τὰ ντρεπόμαστε νὰ εἴμαστε χειρότεροι καὶ ἀπὸ τὰ ζῶα;
Μὰ πάλιν δὲν ἠμπορεῖς νὰ κάμνης αὐτό, σοῦ πέφτει βαρύ;
Κἀμὲ ἄλλο· ταπεινώσου καὶ εἰπὲ πὼς εἶσαι ἀνάξιος,
ἁμαρτωλὸς καὶ χειρότερος ἀπὸ τὰ ζῶα· κατηγόρησε τοῦ
λόγου σου, καὶ ἔτσι ἠμπορεῖ νὰ σὲ σπλαχνισθῇ ὁ Θεὸς νὰ σὲ
σώσῃ. Ἀμὴ νὰ κάμης τὴν ἁμαρτίαν, νὰ καυχᾶσαι, νὰ λέγης
πὼς εἶσαι ἅγιος, γίνεται τοῦτο νὰ εἶνε; Ὡσὰν παιδιά μου
πνευματικὰ σᾶς συμβουλεύω· σᾶς τὸ εἶπα πὼς εἰς σὲ λόγου
μου εἶνε ἄπρεπον νὰ τὰ λέγω αὐτά, μὰ τί νὰ κάμω πάλιν;
Βλέποντας τὸ γένος μας εἰς ποίαν κατάστασιν εὑρίσκεται,
ἐστενεύτηκα καὶ σᾶς εἶπα αὐτά, διὰ νὰ ὠφεληθῆτε τίποτες.
Τὸ σημείο του Σταυρού
Τώρα σᾶς συμβουλεύω νὰ κάμετε ἀπὸ ἕνα κομβολόγι μικροὶ
καὶ μεγάλοι καὶ νὰ τὸ κρατῆτε μὲ τὸ ἀριστερὸ χέρι, καὶ μὲ τὸ
δεξιὸ νὰ κάμνετε τὸν σταυρόν σας καὶ νὰ λέγετε: Κύριε
Ἰησοῦ Χριστέ, Υἱὲ καὶ Λόγε τοῦ Θεοῦ τοῦ ζῶντος, διὰ τῆς

301

Θεοτόκου καὶ πάντων τῶν Ἁγίων ἐλέησόν με τὸν ἁμαρτωλὸν
καὶ ἀνάξιον δοῦλόν σου (37).Ὁ πανάγαθος Θεὸς μᾶς ἐχάρισε
τὸν τίμιον Σταυρὸν μὲ τὸν ὁποῖον νὰ εὐλογῶμεν, καὶ τὰ
Ἄχραντα Μυστήρια. Μὲ τὸν σταυρὸν νὰ ἀνοίγωμεν τὸν
παράδεισον, μὲ τὸν σταυρὸν νὰ διώκωμεν τοὺς δαίμονας·
ἀλλὰ πρέπει νὰ ἔχωμεν τὸ χέρι μας καθαρὸν ἀπὸ μαρτίας,
καὶ τότε κατακαίεται ὁ διάβολος καὶ φεύγει. Ὅθεν, ἀδελφοί
μου, ἢ τρώγετε ἢ πίνετε ἢ δουλεύετε, νὰ μὴ σᾶς λείπη αὐτὸς
ὁ λόγος καὶ ὁ σταυρός· καὶ καλὸν καὶ ἅγιον εἶνε νὰ
προσεύχεσθε πάντοτε τὴν αὐγήν, τὸ βράδυ καὶ τὰ
μεσάνυκτα.
Ἀκούσατε, ἀδελφοί μου, πῶς πρέπει νὰ γίνεται ὁ σταυρὸς
καὶ τί σημαίνει. Πρῶτον· ὅπως ἡ Ἁγία Τριὰς δοξάζεται εἰς τὸν
οὐρανὸν ἀπὸ τοὺς Ἀγγέλους, οὕτω καὶ σὺ νὰ σμίγης τὰ τρία
σου δάκτυλα τῆς δεξιᾶς χειρός· καὶ μὴ δυνάμενος νὰ ἀναβῆς
εἰς τὸν οὐρανὸν νὰ προσκυνήσῃς, βάνεις τὴν χείραν σου εἰς
τὴν κεφαλήν σου (διότι ἡ κεφαλὴ σημαίνει τὸν οὐρανόν) καὶ
λέγεις: Καθὼς οἱ Ἄγγελοι δοξάζουσι τὴν Ἁγία Τριάδα εἰς τὸν
οὐρανόν, ἔτσι καὶ ἐγὼ ὡς δοῦλος δοξάζω καὶ προσκυνῶ τὴν
Ἁγίαν Τριάδα· καὶ καθὼς τὰ δάκτυλα εἶνε τρία, εἶνε
ξεχωριστά, εἶνε καὶ μαζί, ἔτσι καὶ ἡ Ἁγία Τριὰς εἶνε τρία
πρόσωπα, ἀλλ᾿ εἷς Θεός. Κατεβάζων τὸ χέρι σου εἰς τὴν
κοιλίαν σου νὰ λέγης: Σὲ προσκυνῶ καὶ Σὲ λατρεύω, Κύριέ
μου, ὅτι κατεδέχθης καὶ ἐσαρκώθης εἰς τὴν κοιλίαν τῆς
Θεοτόκου διὰ τὰς ἁμαρτίας μας. Τὸ βάζεις λοιπὸν εἰς τὸν
δεξιόν σου ὦμον καὶ λέγεις: Σὲ παρακαλῶ, Θεέ μου, νὰ μὲ
συγχωρήσῃς καὶ νὰ μὲ βάλης εἰς τὰ δεξιά σου μὲ τοὺς
δικαίους. Βάνοντάς το πάλιν εἰς τὸν ἀριστερὸν ὦμον λέγεις:
Σὲ παρακαλῶ, Κύριέ μου, μὴ μὲ βάλης εἰς τὰ ἀριστερὰ μὲ

302

τοὺς ἁμαρτωλούς. Ἔπειτα κύπτοντας κάτω εἰς τὴν γῆν: Σὲ
δοξάζω, Θεέ μου, Σὲ προσκυνῶ καὶ Σὲ λατρεύω, ὅτι καθὼς
ἐβάλθηκες εἰς τὸν τάφον, ἔτσι θὰ βαλθῶ καὶ ἐγώ. Καὶ ὅταν
σηκώνεσαι ὀρθός, φανερώνει τὴν ἀνάστασιν καὶ λέγεις: Σὲ
δοξάζω καὶ Σὲ προσκυνῶ, Κύριέ μου, ὅτι ἀνέστης ἐκ νεκρῶν
διὰ νὰ μᾶς χαρίσῃς ζωὴν αἰώνιον. Αὐτὸ σημαίνει ὁ Σταυρός!
Ἡ Δημιουργία τοῦ Ἀνθρώπου
Ὁ ἄνδρας καὶ ἡ γυναίκα εἰς τὸν κόσμον δὲν ἦσαν. Ἐπῆρεν ὁ
Θεὸς ἀπὸ τὴν γῆν χῶμα καὶ ἔπλασεν ἕνα ἄνδρα ὡσὰν ἡμᾶς,
καὶ ἐνεφύσησε καὶ τοῦ ἐχάρισε ψυχὴν ἀθάνατον. Καὶ καθὼς
ἡμεῖς οἱ ἄνθρωποι βάνομεν ἀλεύρι καὶ νερὸ καὶ τὰ
ζυμώνομεν καὶ κάμνομεν ἕνα ψωμί, οὕτω καὶ ὁ Θεός. Πρέπει
καὶ ἡμεῖς νὰ στοχασθῶμεν τί εἶνε τὸ σῶμα καὶ τί εἶνε ἡ ψυχή.
Τὸ σῶμα εἶνε χῶμα καὶ αὔριον θὰ τὸ φάγουν τὰ σκουλήκια,
καὶ ἀνάγκη εἶνε ἡ ψυχὴ νὰ χαίρεται πάντοτε εἰς τὸν
παράδεισον, ἀνίσως καὶ κάμη καλά. Τοῦτο τὸ σῶμα ὁποὺ
βλέπετε, ἀδελφοί μου, εἶνε τὸ φόρεμα τῆς ψυχῆς. Ἡ ψυχὴ
εἶνε ἄνθρωπος· ἡ ψυχὴ εἶνε ὁποὺ βλέπει, ἀκούει, ὁμιλεῖ,
περιπατεῖ, μανθάνει ἐπιστήμας, δίδει ζωὴν εἰς τὸ σῶμα καὶ
δὲν τὸ ἀφήνει νὰ βρωμήση. Καὶ ἅμα ἔβγη ἡ ψυχή, τότε
βρωμά, σκουληκιάζει τὸ σῶμα. Τὸ κορμὶ ἔχει τὰ ὄμματα, μὰ
δὲν βλέπει· ἔχει τὰ ὦτα, μὰ δὲν ἀκούει· ὁμοίως καὶ αἱ λοιπαὶ
αἰσθήσεις τοῦ σώματος. Ὅλα ἐνεργοῦνται διὰ τῆς ψυχῆς.-
Τὸν κλαίετε τὸν ἀποθαμένον; -Τὸν κλαίομεν. -Ὡς φαίνεται,
σᾶς πονεῖ δι᾿ αὐτόν. Καὶ πόσας ἡμέρας τὸν φυλάγετε; -Δυὸ -
τρεῖς ὥρας. -Τόσην ἀγάπην ἔχετε εἰς τὸν ταλαίπωρον; Ἀπὸ
τὴν σήμερον νὰ μὴ τὸν θάπτετε, ἀλλὰ νὰ τὸν φυλάττετε
εἰκοσιτέσσαρες ὧρες· καὶ νὰ μαζεύεσθε ὅλοι, μικροὶ καὶ
μεγάλοι, καὶ νὰ στοχάζεσθε καλά, διότι καλύτερος

303

διδάσκαλος δὲν εἶνε ἄλλος ἀπὸ τὸν θάνατον. Καὶ μὴ τοὺς
κλαίετε τοὺς ἀποθαμένους, διότι βλάπτετε καὶ τὸν ἑαυτόν
σας καὶ ἐκείνους. Καὶ αἱ γυναῖκες ὅσες ἔχετε λερωμένες
μπόλιες νὰ τὰς ρίψετε. Ὅταν ἔκαμεν ὁ Θεὸς τὸν ἄνδρα,
ἔλαβεν ὁ πανάγαθος μίαν πλευρὰν ἀπ᾿ αὐτὸν καὶ ἔκαμε τὴν
γυναίκα, καὶ τοῦ τὴν ἔδωκε διὰ σύντροφον. Ἴσια τὴν ἔκαμεν
ὁ Θεὸς τὴν γυναίκα μὲ τὸν ἄνδρα, ὄχι κατωτέρα. Ἐδῶ πῶς
τὰς ἔχετε τὰς γυναῖκας; -Διὰ κατωτέρας. -Ἀνίσως, ἀδελφοί
μου, καὶ θέλετε νὰ εἶσθε καλύτεροι οἱ ἄνδρες ἀπὸ τὰς
γυναῖκας, πρέπει νὰ κάμνετε καὶ ἔργα καλύτερα ἀπὸ αὐτάς·
εἰ δὲ καὶ αἱ γυναῖκες κάμνουν καλύτερα καὶ πηγαίνουν εἰς
τὸν παράδεισον καὶ ἡμεῖς εἰς τὴν κόλασιν, τί μᾶς ὠφελεῖ;
Εἴμεθα ἄνδρες καὶ κάμνομεν χειρότερα. Ἐγὼ βλέπω ἐδῶ ποὺ
περιπατῶ καὶ διδάσκω· εἶπα ἕνα λόγον διὰ τὰς γυναῖκας καὶ
σκέπτονται νὰ ρίψουν τὰ περιττὰ σκουλαρίκια, δακτυλίδια,
καὶ μὲ ἤκουσαν εὐθύς Βλέπω ὁποὺ τρέχουν νὰ
ἐξομολογηθοῦνε. Εἶπα καὶ ἕνα λόγον διὰ τοὺς ἄνδρας·
φυσικὸν εἶνε τοῦ ἀνδρὸς ὅταν πηγαίνῃ πενήντα χρονῶν νὰ
βγάνη γένεια· καὶ ἐγὼ βλέπω ἐδῶ καὶ εἶνε ἑξήντα καὶ
ὀγδοήντα χρονῶν γέροντες, καὶ ἀκόμη ξυρίζονται. Δὲν τὸ
ἐντρέπεσθε νὰ ξυρίζεσθε; Δὲν ἤξευρεν ὁ Θεὸς ὁποὺ ἔδωκε
τὰ γένεια; Καὶ καθὼς εἶνε ἄπρεπον μία γυναίκα γερόντισσα
νὰ στολίζεται καὶ νὰ βάνη φτιασίδια, ὁμοίως καὶ ἕνας γέρων,
ὅταν ξυρίζεται. Τὸ σιτάρι, ὅταν παίρνη καὶ ἀσπρίζη, τί θέλει;
Θερισμόν. Ὁμοίως καὶ ὁ ἄνθρωπος, ὅταν παίρνη καὶ
ἀσπρίζη, τί φανερώνει; Τὸν θάνατον. Εἶνε κανένας ἐδῶ καὶ
θέλει νὰ ἀφήσῃ τὰ γένεια του; Ἂς σηκωθῆ νὰ μοῦ τὸ εἰπῆ,
νὰ γίνωμεν ἀδελφοί, νὰ τὸν εὐχηθῶ καὶ ἐγώ, καὶ νὰ βάλω καὶ
ὅλους τοὺς χριστιανοὺς νὰ τὸν συγχωρήσωσι. -Ἐγὼ εἶμαι,

304

διδάσκαλε. -Καλά, ἔχε τὴν εὐχήν μου. Παρακαλεῖτε τὸν Θεὸν
δι᾿ ἐμένα τὸν ἁμαρτωλόν, νὰ παρακαλῶ καὶ ἐγὼ διὰ λόγου
σας, ὅσον καιρὸν καὶ ἂν ζήσω. Τὸ κάμνετε; -Τὸ κάμνομεν,
ἅγιε τοῦ Θεοῦ. -Σᾶς παρακαλῶ, χριστιανοί μου, νὰ εἰπῆτε,
δι᾿ ὅσους ἀφήσουν τὰ γένεια, τρεῖς φορές: Ὁ Θεὸς
συγχωρήσαι καὶ ἐλεήσαι αὐτούς. Ζητήσατε καὶ ἡ εὐγένειά
σας συγχώρησιν, καὶ ἄμποτε καὶ σᾶς φωτίσῃ ὁ Θεός, καθὼς
ἀφήκατε τὰ γένεια, νὰ ἀφήσετε καὶ τὰς ἁμαρτίας. Καὶ ἐσεῖς
οἱ νέοι νὰ τοὺς τιμᾶτε· καὶ ἂν τύχῃ ἕνας ἄνθρωπος καὶ εἶνε
τριάντα χρόνων ὁποὺ ἄφησε τὰ γένειά του, ἔτυχε καὶ ἕνας
50 ἢ 60 ἢ 100 καὶ ξυρίζεται, νὰ βάλῃς ἐκεῖνον ὁποὺ ἄφησε
τὰ γένεια παραπάνω νὰ καθήση ἀπὸ ἐκεῖνον ὁποὺ ξυρίζεται,
τόσον εἰς τὴν ἐκκλησίαν, ὅσον καὶ εἰς τὸ τραπέζι. Δὲν σᾶς
λέγω πάλιν ὅτι τὰ γένεια σᾶς πᾶνε εἰς τὸν παράδεισον, ἀλλὰ
τὰ καλὰ ἔργα. Καὶ τὰ φορέμετά σου νὰ εἶνε ταπεινά, καὶ τὸ
φαγί σου καὶ τὸ πιοτό σου, καὶ ὅλη σας ἡ συμπεριφορὰ νὰ
εἶνε χριστιανική, διὰ νὰ δίδετε καλὸν παράδειγμα καὶ εἰς
τοὺς ἄλλους. Ὁ ἄνδρας, ἀδελφοί μου, ἐγέννησε τὴν γυναίκα
ἀπὸ τὴν πλευράν του χωρὶς γυναίκα, καὶ πάλιν ἔγινε γερός.
Ἐδανείσθη ἐκείνη τὴν πλευρὰν ἀπὸ τὸν ἄνδρα καὶ τὴν
ἐχρεωστοῦσε. Ἐγεννήθησαν ὡσὰν τὰ ἄστρα τοῦ οὐρανοῦ
γυναῖκες εἰς τὸν κόσμον, ἀλλὰ δὲν ἐφάνη καμία ἀξία νὰ
γεννήση ἄνδρα, νὰ πληρώση τὴν πλευρὰν ὁποὺ
ἐχρεωστοῦσε, παρὰ ἡ Δέσποινα Θεοτόκος, ὁποὺ ἠξιώθη διὰ
τὴν καθαρότητά της καὶ ἐγέννησε τὸν γλυκύτατον Χριστὸν ἐκ
Πνεύματος Ἁγίου, χωρὶς ἄνδρα, παρθένος, καὶ πάλιν ἔμεινε
παρθένος, καὶ ἐπλήρωσεν ἐκείνην τὴν πλευράν. Ἀκούετε,
ἀδελφοί μου, τί χαρμόσυνα μυστήρια ἔχει ἡ ἁγία μας
Ἐκκλησία; Μὰ τὰ ἔχει κρυμμένα καὶ θέλουν ξεσκέπασμα. Διὰ

305

τοῦτο νὰ μάθετε ὅλοι σας γράμματα, διὰ νὰ καταλαμβάνετε
πῶς περιπατεῖτε. Πρέπει καὶ σύ, ὦ ἄνδρα, νὰ μὴ
μεταχειρίζεσαι τὴν γυναῖκα σου ὡσὰν σκλάβα, διότι πλάσμα
τοῦ Θεοῦ εἶνε καὶ ἐκείνη καθὼς καὶ σύ. Τόσον
ἐσταυρώθηκεν ὁ Θεὸς δι᾿ ἐσέ, ὅσον καὶ δι᾿ ἐκείνην. Πατέρα
λέγεις ἐσὺ τὸν Θεόν, πατέρα τὸν λέγει καὶ ἐκείνη. Ἔχετε μίαν
πίστιν, ἕνα βάπτισμα· Δὲν τὴν ἔχει ὁ Θεὸς κατωτέραν. Διὰ
τοῦτο δὲν τὴν ἔκαμεν ἀπὸ τὸ κεφάλι, διὰ νὰ μὴ καταφρονῆ
τὸν ἄνδρα. Ὁμοίως πάλιν δὲν τὴν ἔκαμεν ἀπὸ τὰ ποδάρια,
διὰ νὰ μὴ καταφρονῆ ὁ ἄνδρας τὴ γυναίκα. Ὠνόμασεν ὁ
Θεὸς τὸν ἄνδρα Ἀδάμ, τὴν δὲ γυναίκα Εὔαν. Ἔκαμε καὶ ἕναν
παράδεισον εἰς τὸ μέρος τῆς ἀνατολῆς ὅλον χαρὰ καὶ
εὐφροσύνη· μήτε πείνα, μήτε δίψα, μήτε ἀρρώστια, μήτε
κανὲν λυπηρόν. Τοὺς ἐστόλισε μὲ τὰ ἑπτὰ χαρίσματα τοῦ
Παναγίου Πνεύματος. Τοὺς ἔβαλε μέσα εἰς τὸν παράδεισον
νὰ χαίρωνται ὡς ἄγγελοι. Λέγει ὁ Θεὸς τοῦ Ἀδὰμ καὶ τῆς
Εὔας: Ἐγὼ νὰ ὁποὺ σᾶς ἔκαμα ἀνθρώπους λαμπροτέρους
ἀπὸ τὸν ἥλιον. Σᾶς ἔβαλα μέσα εἰς τὸν παρέδεισον, νὰ
χαίρεσθε ἀπὸ ὅλα τὰ ἀγαθὰ τοῦ παραδείσου. Μὰ διὰ νὰ
γνωρίζετε πὼς ἔχετε Θεὸν ποιητὴν καὶ πλάστην σας, σᾶς
δίδω μίαν παραγγελίαν· μόνον ἀπὸ μίαν συκὴν νὰ μὴ φάγητε
σύκα· μὰ νὰ ἠξεύρητε καὶ αὐτό, πὼς ἀνίσως καὶ παραβῆτε
τὴν προσταγήν μου καὶ φάγετε, θὰ ἀποθάνετε. Καὶ ἔτσι τοὺς
ἄφησεν ὁ Θεὸς μέσα εἰς τὸν παράδεισον καὶ ἐχαίροντο ὡς
ἄγγελοι. Διὰ τοῦτο τοὺς ἐστόλισεν ὁ πανάγαθος Θεὸς μὲ τὴν
ἐντροπήν, καὶ ἡ ἐντροπὴ νὰ τοὺς φυλάγη ἀπὸ κάθε
ἁμαρτίαν, μὰ περισσότερον τὴν γυναίκα. Διὰ τοῦτο,
χριστιανοί μου, ὅσον καὶ θυγατέρες τοῦ Χριστοῦ μου, ὅσον

306

ἠμπορεῖτε, νὰ εἶσθε σκεπασμένες μὲ τὴν ἐντροπήν, καὶ
φαίνεσθε ὡσὰν μάλαμα.
Ἡ Νηστεία τῶν Ὀρθοδόξων
Παρεδόθη ὁ Κύριος, ἀδελφοί μου, εἰς τὰς χεῖρας τῶν
παρανόμων Ἑβραίων· ὑβρίσθη, ἐδάρθη, ἐσταυρώθη κατὰ τὸ
ἀνθρώπινον· Τὴν Μεγάλην Τετάρτην ἐπωλήθη ὁ Κύριος καὶ
τὴν Μεγάλην Παρασκευὴν ἐσταυρώθη. Πρέπει καὶ ἡμεῖς οἱ
εὐσεβεῖς χριστιανοὶ νὰ νηστεύωμεν πάντοτε, μὰ
περισσότερον τὴν Τετάρτην, διότι ἐπωλήθη ὁ Κύριος καὶ τὴν
Παρασκευήν, διότι ἐσταυρώθη. Ὁμοίως ἔχομεν χρέος νὰ
νηστεύωμεν καὶ τὰς Τεσσαρακοστάς, καθὼς ἐφώτισεν τὸ
Ἅγιον Πνεῦμα τοὺς ἁγίους Πατέρας τῆς Ἐκκλησίας καὶ
ἐνομοθέτησαν νὰ νηστεύωμεν, διὰ νὰ νεκρώνωμεν τὰ πάθη
καὶ νὰ ταπεινώνωμεν τὸ σῶμα, καὶ μάλιστα μὲ τὰ ὀλίγα
ζῶμεν μὲ εὐκολίαν.Ἐγὼ ἠμπορῶ νὰ ζήσω μὲ 100 δράμια
ἄρτου· ἐκεῖνα τὰ εὐλογεῖ ὁ Θεός, διότι εἶνε ἀναγκαῖα· καὶ ὄχι
νὰ τρώγωμεν 110· ἐκεῖνα τὰ 10 τὰ καταρᾶται, διότι εἶνε
χαράμι· εἶνε ἐκείνου ὁποὺ πεινᾶ . Φυλάγετε αὐτὰς τὰς
τέσσαρας Τεσσαρακοστάς, χριστιανοί μου; Ἐδῶ πῶς
πηγαίνετε; Ἂν εἶσθε χριστιανοί, πρέπει νὰ τὰς φυλάγετε·
μάλιστα τὴν Μεγάλην Τεσσαρακοστήν. Κρατεῖτε τὸ
τριήμερον ἐδῶ; Τὴν Καθαρὰν Δευτέραν εἶνε καλὸν καὶ ἅγιον
ὅποιος τὴν φυλάγει. Ὁ Ἀβραὰμ εἶχε τὸ σπίτι του ἀνοικτὸν
πάντοτε, καὶ ὅπου πτωχός, ἐκεῖ ἐκόνευε· καὶ χωρὶς ξένον
ἄνθρωπον ὁ Ἀβραὰμ ποτέ του δὲν ἐκάθητο νὰ φάγη ψωμί.
Ὁ διάβολος τὸν ἐφθόνησε καὶ ἐπῆγεν εἰς τὸν δρόμον καὶ
ἐμπόδιζε τοὺς διαβάτας νὰ μὴ περνοῦν ἀπὸ τοῦ Ἀβραὰμ τὴν
καλύβαν. Ἐβγῆκεν εἰς τὸν δρόμον ὁ Ἀβραὰμ καὶ ἐπερίμενε
τρεῖς ἡμέρας νηστικός. Βλέπων ὁ πανάγαθος Θεὸς τὴν καλήν

307

του γνώμην, φαίνονται τρεῖς ἄνθρωποι καὶ τοὺς ἐπῆρε εἰς
τὴν καλύβαν του καὶ τοὺς ἐφίλευσεν· ὕστερον ἔγιναν
ἄφαντοι ἀπ᾿ ἔμπροσθέν του. Τότε κατάλαβε πὼς ἦτο ἡ Ἁγία
Τριὰς καὶ ἐδόξασε τὸν Θεὸν εἰς τύπον τῆς Ἁγίας Τριάδος.
Ὅποιος νηστεύει τὸ τριήμερον ἔχει μισθὸν εἰς τὴν ψυχήν
του, καὶ πάλιν δὲν λέγω ἐκεῖνο ὁποὺ δὲν δύναται. Καὶ μίαν
ἡμέραν νὰ νηστεύσῃ ὠφελεῖται.
Ὁ Προφήτης Ἠλίας καὶ ὁ Ἀντίχριστος
Καὶ θὰ στείλη ὁ Θεὸς τὸν προφήτην Ἠλίαν νὰ διδάξη τοὺς
χριστιανοὺς νὰ φυλάγουν τὴν πίστιν των. Ὁ ἀντίχριστος,
ἀδελφοί μου, εἶνε ἄνθρωπος ὁποὺ ἔχει κακὴν γνώμην,
κακὴν προαίρεσιν, καὶ κατοικεῖ ὁ διάβολος εἰς τὴν καρδίαν
του, καὶ λέγει πὼς εἶνε Θεός· καὶ ὁ ἀντίχριστος θὰ θανατώση
τὸν προφήτην Ἠλίαν. Ἐγώ, ἀδελφοί μου, ἐξετάζοντας ἔμαθα
καὶ ἐκατάλαβα, πὼς ὁ προφήτης Ἠλίας καὶ ὁ ἀντίχριστος
ἦλθε· καὶ ἐθανάτωσε τὸν προφήτην Ἠλίαν. Ὁ προφήτης
Ἠλίας, χριστιανοί μου, εἶνε ζωντανὸς τόσους χρόνους καὶ
ἠξεύρει ὁ Θεὸς ποὺ τὸν ἔχει φυλαγμένον ἕως τὴν σήμερον.
Ἀνίσως καὶ θέλετε νὰ μάθετε ποὺ εὑρίσκεται, ἐδῶ κοντὰ
εἶνε καὶ αὐτός· τὰ λόγια ὁποὺ σᾶς λέγω ἐκείνου εἶνε. Ὁ
προφήτης Ἠλίας, ὅταν ἔλθη νὰ διδάξη, δὲν θὰ φανερωθῆ εἰς
τὸν κόσμον, καθὼς λέγει τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, ἵνα μὴ ἐλθὼν
πατάξῃ τὴν γῆν ἄρδην, ἤτοι, λέγει τὸ Ἅγιον Πνεῦμα, διὰ νὰ
μὴ φοβίσῃ καὶ ταράξῃ τὸν κόσμον καὶ τὴν γῆν, δὲν θέλω τὸν
φανερώσει εἰς σᾶς τοὺς χριστιανούς. Ἀμὴ τί ἔχει, παιδιά
μου, νὰ φανερωθῆ; Ὁ ζῆλος του καὶ ἡ διδασκαλία του. Αὐτὰ
τὰ δυό μὲ ἠξίωσεν ὁ πανάγαθος Θεὸς διὰ τὴν εὐσπλαχνίαν
του καὶ μοῦ ἐχάρισε, καὶ μὴ καρτερῆτε ἄλλον Ἠλίαν νὰ σᾶς
διδάξη.

308

Ἀμὴ τί καρτεροῦμεν; Λυπηρὸν εἶνε νὰ σᾶς τὸ εἴπω! Σήμερον,
αὔριον καρτεροῦμεν δίψας, πείνας μεγάλας, ὁποὺ νὰ
δίνωμεν χιλιάδας φλωρία καὶ νὰ μὴ εὑρίσκωμεν ὀλίγον
ψωμὶ ἢ νερό. Σήμερον, αὔριον περιμένομεν θανατικὰς
ἀσθενείας μεγάλας, ὁποὺ νὰ μὴ προφθάνωμεν οἱ ζωντανοὶ
νὰ θάπτωμεν τοὺς ἀποθαμένους. Σεισμὸς παγκόσμιος θὰ
γίνῃ, ὅλος ὁ κόσμος θὰ γίνῃ ἕνας κάμπος. Θὰ πέσουν ὅλα τὰ
βουνά, ὅλα τὰ σπίτια. Ἡ Θάλασσα θὰ σηκωθῆ ὑψηλὰ δέκα
πέντε πήχεις ἀπὸ τὰ ὑψηλότερα βουνά. Τὰ ἄστρα θὰ πέσουν
ἀπὸ τὸν οὐρανόν· ὁ ἥλιος καὶ ἡ σελήνη θὰ σκοτισθοῦν· ὁ
οὐρανὸς ὁποὺ φαίνεται, ἡ γῆ καὶ τὰ πάντα, καὶ ὅλος ὁ
κόσμος θὰ χαλάση. Πότε θὰ γίνουν αὐτά; Ὁ Χριστὸς μᾶς
λέγει: Ἐπλησίασε τώρα κοντά, ἔγγιξε τὸ μαχαίρι εἰς τὸ
κόκκαλον. Ἔξαφνα θὰ γίνουν· ἠμποροῦν νὰ γίνουν καὶ
ἀπόψε. Τάχα νὰ μὴ εἶνε καὶ τώρα ἡ ἀρχή; Δὲν βλέπετε πῶς
ἐχάθησαν τὰ γεννήματά σας καὶ τὰ σπαρτά σας; Ἐστέρεψαν
αἱ βρύσες, τὰ ποτάμια· σήμερον μᾶς ὑστερεῖ τὸ ἕνα, αὔριον
τὸ ἄλλο, καὶ ἀπὸ ὀλίγον μᾶς τὰ δίδει ὁ Θεός, καὶ ἡμεῖς ὡς
ἀναίσθητοι δὲν στοχαζόμεθα.
Προφητείες
1. Ὦ εὐλογημένο βουνό, πόσες ψυχὲς γυναικόπαιδα θὰ
σώσης ὅταν ἔλθουν τὰ χαλεπὰ χρόνια!».
(Εἶπε τὴν προφητεία αὐτὴν ἐν Σιατίστῃ καὶ ἀλλαχοῦ
ἀντικρύζων τὰ βουνά, τὰ ὁποῖα κατὰ τοὺς χρόνους τῆς
Ἑλληνικῆς Ἐπαναστάσεως ἔγιναν κρησφύγετα τῶν
γυναικοπαίδων).
2. «Καλότυχοι σεῖς, οἱ ὁποῖοι εὑρέθητε ἐδῶ πάνω εἰς τὰ
ψηλὰ βουνά, διότι αὐτὰ θὰ σᾶς φυλάξουν ἀπὸ πολλὰ δεινά.

309

Θὰ ἀκοῦτε καὶ δὲν θὰ βλέπετε τὸν κίνδυνο. Τρεῖς ὦρες ἢ
τρεῖς μέρες θὰ ὑποφέρετε».
(Ἐλέχθη εἰς τὴν περιφέρειαν Σιατίστης).
3. «Σᾶς λυπᾶμαι γιὰ τὴν περηφάνεια, ὁποὺ ἔχετε. Τὸ ποδάρι
μου ἐδῶ δὲν θὰ ξαναπατήση. Καὶ ἐὰν δὲν ἀφήσετε αὐτὰ τὰ
πράγματα ποὺ κάνετε, τὴν αὐθαιρεσία καὶ ληστεία, θὰ
καταστραφῆτε. Σὲ κεῖνο τὸ κλαρί, ποὺ κρεμᾶτε τὰ σπαθιὰ
σας, θἀρθῇ μιὰ μέρα ποὺ θὰ κρεμάσουν οἱ γύφτοι τὰ
ὄργανά τους».(Ἐλέχθη εἰς χωρίον Ἅγιος Δονᾶτος Σουλίου).
4. «Στὴν Πόλι θὰ χυθῆ αἷμα ποὺ τριχρονίτικο δαμάλι θὰ
πλέξη (πλεύση)».
5. «Ζῶα δὲν θὰ μείνουν· θὰ τὰ φᾶνε. Φᾶτε καὶ σεῖς μαζὶ μ᾿
αὐτούς. Στὰ Τζουμέρκα θὰ πάρετε σπόρο»

Αναστάσιος Παντοδύναμος:
Αναστάσιος Παντοδύναμος: ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΟΣ Μητροπολίτης,
Σχολάρχης, Διδάκτωρ στην Πατριαρχική σχολή
Κωνσταντινουπόλεως.

Καταγόταν από το
Καρπενήσι και ήταν
Σαρακατσάνος στην
καταγωγή. Ο δάσκαλός
του Ευγένιος τον

ονόμασε
«Παντοδύναμο» καθώς
ήταν ιδιαίτερα ευφυής.
Στην πορεία ήρθε σε
σύγκρουση με τον
Γιαννούλη και ίδρυσε τη δική του Σχολή στο Καρπενήσι.

310

Δίδαξε και σχολάρχησε από το 1650 έως το 1655 στη Σχολή

του Τυρνάβου. Αφού ζήτησε συγγνώμη από τον Ευγένιο τον

Αιτωλό, επέστρεψε στο Καρπενήσι και με συστατικές

επιστολές από τον δάσκαλό του έφυγε για την

Κωνσταντινούπολη. Διετέλεσε σχολάρχηςστην Πατριαρχική

Σχολή Κωνσταντινουπόλεως από το 1655 έως το 1660.

Αργότερα, προσεκλήθη ως ιεροκήρυκας στην Αδριανούπολη

και έγινε σχολάρχης της Σχολής αυτής, όπου και εργάστηκε

μέχρι τις αρχές του

1671.Ο Αναστάσιος

εξελέγη Επίσκοπος

Θεσσαλονίκης (11

Μαρτίου 1671) χωρίς

ωστόσο να ανέλθει

ποτέ στον θρόνο,

καθώς οι

Θεσσαλονικείς

εξέλεξαν στη θέση του

άλλον ποιμένα. Δεν

δέχτηκαν τον Παντοδύναμο, επειδή δεν ζητήθηκε για την

εκλογή του, η γνώμη όλων των κληρικών της Θεσσαλονίκης:

«αλλ’ ουκ έφθασεν επί τούτου ελθείν, και οι Θεσσαλονικείς

άλλον αντ’ αυτού καθιστώσι ποιμένα τον εαυτών. Ου γαρ

μετά της γνώμης εγένετο του κλήρου της εκκλησίας ταύτης

παντός». Έτσι, έμεινε στην Αδριανούπολη μέχρι το θάνατό

του. Ο ίδιος ο Ευγένιος, εκδηλώνοντας την αγάπη του για

τον Αναστάσιο τον έλεγε Παντοδύναμο δια το πάντα ράδια

είναι λέγειν αυτώ δοκείν, γιατί νόμιζε ότι ήταν εύκολο να

έχει ο Αναστάσιος γνώμη για όλα ή γιατί πίστευε γι’ αυτόν

311

πως μπορούσε με μεγάλη ευκολία να εκφράζει απόψεις γι’
όλα. Επίσης και ο Ιωάννης Καρυοφύλλης επαινεί τον
Αναστάσιο λέγοντας, όπως μας διασώζει ο Αναστάσιος
Γόρδιος, ότι δεν υπήρχε καλύτερός του στην εποχή του στην
Κωνσταντινούπολη στα γραμματικά και την ποιητική τέχνη:
«και ουδείς εν τη τότε κατά τε γραμματικήν και ποιητικήν
παιδείαν εν Κωνσταντινουπόλει ενομίζετο τούτου κρείττων,
ως και προς Ιωάννου του Καρυοφύλλου του της μεγάλης
εκκλησίας σκευοφύλακος όντος εμαρτυρείτο, καίτοι ουκ
ειωθότος ου μόνον τους κατ’ αυτόν, αλλά και τους επί τη
άλλη παιδεία διαφέροντας ούτως ευχερώς θαυμάζειν και
επαινείν».………
ΣΤΥΛΙΑΝΗ ΤΣΙΓΚΟΥ- Ο Ευγένιος ο Αιτωλός και η προσφορά
του στην Παιδεία-Κεφάλαιο Γ ́ 71 - 72
Λέει ο Αναστάσιος Γόρδιος (φωτογραφία) ……όν Αναστάσιος
τις, ποιμένος τινός εκ των καλουμένων Βλάχων υιός…

312

Η ΖΩΗ ΣΤΗ ΣΤΑΝΗ

ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΑΛΛΗΣ
6 Μαΐου 2020 ·
Το τσελιγκάτο
Το σημείωμα αυτό γράφτηκε πριν από τρία χρόνια, έκτοτε
άλλαξαν πολλά, κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι, που λένε, οι
φίλοι γίνανε διπλάσιοι και παραπάνω, κάτι που κατά κάποιο
τρόπο με παρακινεί να επαναφέρω αυτό το σημείωμα με
ελάχιστες τροποποιήσεις, διευκρινίζοντας ότι το θέμα
πιθανόν να ξενίζει αλλά είναι ο τρόπος ζωής που κράτησε
τους Σαρακατσάνους ή Σρακατσιάνους ζωντανούς χωρίς
καμ΄΄ια υπερβολή. Εκτός τσελιγκάτου δεν γνωρίζω αν
υπάρχουν Σαρακατσαναίοι που επέζησαν. Είχαν πολλά να
αντιπαλέψουν οι πρόγονοί μας και προπαντός την
σκληρότητα του περιβάλλοντος, μέχρι σημείου που πολλά
χωριά οργανώνονταν σε δυναμικές ομάδες και φθάνοντας
τα κοπάδια στα σύνορα του χωριού τους, έβγαιναν μπροστά
και απαιτούσαν με το έτσι θέλω να γυρίσουν τα κοπάδια
πίσω ! Διάλογοι σαν τον παρακάτω ήταν συχνοί:
Βλάχοι ( όλους τους κτηνοτρόφους Βλάχους τους
αποκαλούσαν), δεν θα περάσετε από το χωριό μας, γυρίστε
πίσω, έχουμε και μεις ζωντανά να θρέψουμε , κάτι που
εξόργιζε τους θερμόαιμους προγόνους μας με συνέπεια να
φθάνουν στα άκρα, δεδομένου ότι θερμόαιμοι υπήρχαν και
από τις δύο πλευρές. Και να σκεφθείτε ότι είχε ψηφιστεί
νόμος που προέβλεπε το πέρασμα των με περιορισμό σε μία
μόνο διανυκτέρευση κατά χωριό, κάτι που , είναι αλήθεια,
το εκμεταλλεύονταν καταλλήλως με σκοπό να βραδύνουν

313

την έλευσή τους στα χειμαδιά, ώστε να δοθεί χρόνος για να
βγάλουν οι βοσκές περισσότερο χορτάρι . Μάλιστα την
πρακτικά αυτή την εφάρμοζαν όλα τα τσελιγκάτα. Π.Χ το
τσελιγκάτο το δικό μας ξεκινούσε από τα Τσεκούρια Βέρμιου
και έφθανε στον Πέτρινο Καρδίτσας. Η διαδρομή αυτή σε
κανονικές συνθήκες διαρκούσε 25 μέρες περίπου, αλλά
επειδή έπρεπε να βραδύνουν την πορεία, προγραμμάτιζαν
πόσα ¨κονάκια" θα κάνουν ώστε να φτάσουν στα χειμαδιά
σε 35 - 40 μέρες τουλάχιστον.Κάθε κονάκι ήταν και μια
στάση ( διανυκτέρευση ). Και για να πάρετε μια γεύση του
προγραμματισμού: Ξεκινούσαν από τα Τσεκούρια: πρώτο
κονάκι πριν τον Πολύμυλο, δεύτερο μετά τον Πολύμυλο στο
άλλο χωρίό, τρίτι πριν από τη γέφυρα του Αλιάκμονα,
τέταρτο μετά τη γέφυρα κλπ κλπ Και έπειτα από ένα μήνα
πάνω κάτω Πέτρινο.. Και έτσι κυλούσε ο καιρός σύμφωνα με
το πρόγραμμα.
ΤΟ ΤΣΕΛΙΓΚΑΤΟ ΟΠΩΣ ΤΟ ΕΖΗΣΑ
Η ανάπτυξη και επιβίωση της νομαδικής προβατοτροφίας
και αιγοτροφίας ΄ τω καιρώ εκείνω΄ στηρίχτηκε αποκλειστικά
στα Τσελιγκάτα, τα οποία ήταν συνεταιρισμοί άτυποι.
Επικεφαλής ήταν ο Τσέλιγκας, ο οποίος κατείχε συνήθως το
μεγαλύτερο μερίδιο του κεφαλαίου. Το κεφάλαιο
απαρτίζονταν από τα ζωντανά ( πρόβατα, γίδια, άλογα και
αραιά και που και λίγα γελάδια.) και τα λιβάδια. Τα λιβάδια
ανήκαν στον Τσέλιγκα και σε μερικούς σμίκτες . Οι σμίκτες
ήσαν κυρίως συγγενείς και συμμετείχαν στο Τσελιγκάτο με
κεφάλαιο ακίνητο, κινητό και εργασία, ενώ όσοι μόνο με
εργασία και μερικά ζωντανά ήταν τσοπαναραίοι.

314

Τσελιγκάτα ανέπτυξαν οι Σαρακατσαναίοι και οι Βλάχοι.
Βλάχοι και Σαρακατσαναίοι είχαν παρόμοιο τρόπο ζωής
αλλά διέφεραν ως προς τη γλώσσα.. Οι πρώτοι μιλούσαν
ελληνικά και βλάχικα ( ένα ιδίωμα λατινογενών λέξεων και
ελληνικών ), οι δε Σαρακατσαναίοι μόνο ελληνικά....
Ψυχή και κινητήριος δύναμη του τσελιγκάτου ήταν ο
Τσέλιγκας. Αυτός μεριμνούσε για τα πάντα ( εξεύρεση
λειβαδιών, αγορά ζωοτροφών, κατανομή εργασιών κλπ). Θα
σταθώ στην κατανομή των εργασιών γιατί έχει ιδιαίτερη
σημασία. Η ικανότητα του καλού τσοπάνη μετριότανε με τις
επιδόσεις του στα γαλάρια πρόβατα. Αν τα γαλάρια ( είναι
αυτά που αρμέγονταν ) έφερναν περισσότερο γάλα, ο
τσοπάνης ήταν καλός και έμενε στα γαλάρια, διαφορετικά
τον τοποθετούσαν στα στέρφα ( αυτά που δεν γεννούσαν )
ή βαλμά στη φύλαξη των αλόγων, κάτι σαν γελαδάρης. Η
αμοιβή των τσοπαναραίων υπολογιζότανε σε εξαμηνιαία
βάση και τη λέγανε ρόγα, το ύψος της οποίας κυμαινότανε
περίπου σε 500 – 600 οκάδες στάρι, ένα ζευγάρι τσαρούχια
και σε καθημερινή βάση μία οκά γάλα ( φαγάρι ) και, αν δεν
είχαν οικογένεια , φαγητό.
Ο τσοπάνης που είχε και ζώα στο τσελιγκάτο έπαιρνε και το
ανάλογο μαξούλι του ζωικού του κεφαλαίου..
Η ζωή του τσελιγκάτου μοιραζότανε μεταξύ χειμαδιών και
καλοκαιριών. Στα χειμαδιά έμεναν από τέλος Οκτωβρίου-
αρχές Νοεμβρίου μέχρι αρχές Μαΐου και στα καλοκαιριά
τους υπόλοιπους μήνες. Στα χειμαδιά διατηρούσανε
κάποιες υποτυπώδεις μόνιμες εγκαταστάσεις, ενώ στα
καλοκαιριά όλα γινότανε για διάρκεια ζωής μιας και μόνο

315

περιόδου. Για τα ζωντανά αρκούσε μόνο μια στρούγκα για
το άρμεγμα.
Για τη στέγαση των οικογενειών γινότανε καλύβια, ένα
μεγάλο διαμέτρου γύρω στα 5-6 μέτρων και ένα μικρό (
φριζιάτο το λέγανε) που χρησιμοποιούτανε ως κουζίνα
.Ακόμη μεριμνούσανε για την κατασκευή σχολείου και μην
πάει το μυαλό σας σε καμιά ιδιαίτερη κατασκευή, ένα
καλύβι ήτανε, κάπως μεγαλύτερο, με πάγκους γύρω γύρω
για να κάθονται οι μαθητές , με ένα χορταρένιο κρεβάτι σε
μια άκρη για να κοιμάται ο Δάσκαλος.και έναν
μαυροπίνακα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον γεννήθηκα και έζησα τα πρώτα
χρόνια της ζωής μου, ένα περιβάλλον σκληρό και δύσκολο,
αλλά ανέμελο , χωρίς ιδιαίτερες έγνοιες και φροντίδες, οι
ανάγκες λιγοστές, οικονομία κλειστή. Αρκούσε η ύπαρξη του
άρτου του επιουσίου, τα άλλα τα έδωναν τα πρόβατα και η
Μάνα γη Θυμάμαι τα γλέντια που έκαναν οι μεγάλοι συχνά
πυκνά, έσφαζαν μια προβατίνα , κέφι υπήρχε άφθονο και ο
χορός γαϊτάνι . Πού σήμερα κάτι παρόμοιο! Ο καθένας
κλεισμένος στον εαυτό του περικυκλωμένος από τα
προβλήματα τα καθημερινά και την κάλυψη των συνεχώς
αυξανόμενων αναγκών, που κακά τα ψέματα αυξάνουν και
τελειωμό δεν έχουν. Καλύπτεις μιαν ανάγκη, γεννιέται άλλη.
Που μετά διάθεση για ανεμελιά, χαρά και γλέντια. ΄Όλα μας
φαίνονται μαύρα, που δεν είναι, αλλά έτσι είναι
διαρθρωμένη η ζωή μας, ζούμε κοντά ο ένας στον άλλο,
ωστόσο οι ψυχές βρίσκονται μακριά.
Αυτός ο τρόπος ζωής τέλειωσε τη δεκαετία του 50 με τη
διάλυση των τσελιγκάτων. Οι σμίκτες, δηλαδή τα στελέχη

316

των άρχισαν να αυτονομούνται, τσοπάνηδες να
λιγοστεύουν, τα τόπια να στενεύουν , δηλαδή οι βοσκές να
λιγοστεύουν λόγω καλλιέργειες της γης, οι κοινοτικές
βοσκές να οριοθετούνται με συνέπεια και αυτή η
μετακίνηση των κοπαδιών να γίνεται προβληματική. Και
ήρθε το τέλος του ομαδικού αυτού τρόπου ζωής. ΄Έμμειναν
οι αναμνήσεις και η επιθυμία κάποιων να τις επαναφέρουν.
στην επιφάνεια ως λαογραφία πλέον

ΚΑΤΣΑΡΙΚΑΙΟΙ (το τσελιγκάτο του Κατσαρίκα Ιωάννη)
Το Φαλακρό (παλαιότερα Μποζ Νταγ, τούρκ. γκρι βουνό)
είναι βουνό του νομού Δράμας με υψόμετρο 2.232 μέτρα.
Είναι το ψηλότερο βουνό της ανατολικής Μακεδονίας και
Θράκης. Συνδέεται στα δυτικά με τον Όρβηλο, ενώ στα
ανατολικά καταλήγει στην κοιλάδα του Νέστου, που το
διαχωρίζει από την Κεντρική Ροδόπη. Σήμερα λειτουργεί
χιονοδρομικό κέντρο λίγο πιο πάνω από το χωριό Βώλακας.
Βόρεια εκτείνεται έως το Βουλγαρικό έδαφος, λίγο
νοτιότερα από το χωριό Μπάσλαινη στην επαρχία Άνω
Τζουμαγιάς (Μπλαγκόεβγκραντ).
Στα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα, η ψηλότερη κορυφή είναι
το Μπαΐρι Τσιπλάκη με 1.090 μ.
Η περιοχή περιλαμβάνει ψηλές κορυφές, βραχώδη
ασβεστολιθικά πετρώματα, αλπικά και υποαλπικά λιβάδια
που καλύπτονται από δάση και θαμνώνες. Στα χαμηλά
υψόμετρα υπάρχουν δάση πεύκων και πλατύφυλλων.
Η χλωρίδα του βουνού περιλαμβάνει πολλά φυτικά είδη
περιορισμένης κατανομής, όπως: Γλαδιόλος ο ελοχαρής,
Ιμαντόγλωσσο κάπρινο, βιόλα δελφινάνθα, ανδροσάκη

317

βιλόσα, αρκουδοστάφυλα, χαμπερλέα της Ροδόπης,
νιγριτέλα η μελανή, καμένη ορχιδέα, βαλεριάνα, τσάι του
βουνού, σιληνή η φασολοειδής, κ.α.
Στην προστατευόμενη πανίδα περιλαμβάνονται τα
ασπόνδυλα: Αγροδίαιτος νεφοϊπτάμενος, Μακουλινέα η
Άλκον, ροπαλόκερα και ψευδοχάζαρα, κ.α. Και τα
θηλαστικά: ευρωπαίκές ενυδρίδες, τρανομυωτίδες, λύκοι,
δενδρομυωξοί, τρανονυχτερίδες, αγριόγατες, βουνομυωξοί,
καφέ ωτονυχτερίδες, πιπιστρέλλοι, κ.α.
Η Ροδόπη είναι οροσειρά στη Νοτιοανατολική Ευρώπη με
83% της έκτασής της στη νότια Βουλγαρία και το υπόλοιπο
στην Ελλάδα. Η ψηλότερη κορυφή της, Γκολιάμ Πέρελικ,
(2.191 μέτρα) είναι το έβδομο ψηλότερο βουνό της
Βουλγαρίας. Η ψηλότερη κορυφή της στην Ελλάδα είναι η
Δελημπόσκα (1.953 μέτρα).
Με όρους γεωμορφολογίας η Ροδόπη είναι τμήμα του
ορεινού όγκου Ρίλα-Ροδόπης, που είναι η αρχαιότερη μάζα
ξηράς της Βαλκανικής χερσονήσου.
Η Κεντρική Ροδόπη ονομάζεται και Δυτική Ροδόπη εάν
θεωρηθεί ο όγκος της Ρίλας ως ανεξάρτητο ορεινό
συγκρότημα. Η Κεντρική Ροδόπη είναι το μεγαλύτερο (66%
της έκτασης της Βουλγαρικής Ροδόπης), υψηλότερο, πιο
αναπτυγμένο από άποψη υποδομών και το δεχόμενο
περισσότερους επισκέπτες τμήμα της οροσειράς. Οι
υψηλότερες και γνωστότερες κορυφές της βρίσκονται σε
αυτή την περιοχή (πάνω από 10 ξεπερνούν τα 2000 μέτρα,
με ψηλότερη την Γκολιάμ Πέρελικ, (2.191 μέτρα)). Από τις
άλλες δημοφιλείς κορυφές είναι οι Σιροκολάσκι Σνέζνικ

318

(2.188 μ.), Γκόλιαμ Πέρσενκ (2.091 μ.), Μπατάσκι Σνέζνικ
(2.082 μ.) και Τούρλα (1.800 μ.).
Σε Ελληνικό έδαφος η Κεντρική Ροδόπη περιλαμβάνει τους
ορεινούς όγκους Ελατιά, Φρακτό, τη μικρή οροσειρά της
Κούλας με τα όρη Χαϊντου (ή Ερύμανθο) και Στάμνα,
Αχλαδόβουνο, Καμέρτζη και Παπίκιο. Στην Ελλάδα η
οροσειρά χαρακτηρίζεται από πολυάριθμες κορυφές
χαμηλού σχετικά υψομέτρου. Η ψηλότερη κορυφή της
(εντός Ελληνικού εδάφους), είναι η Δελημπόσκα στο
Φρακτό με υψόμετρο 1.953 μέτρα και βρίσκεται στο νομό
Δράμας, κοντά στα Ελληνοβουλγαρικά σύνορα.
Σήμερα η Ελληνική Ροδόπη είναι μια περιοχή σχεδόν έρημη.
Με το Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εμφύλιο, οι
περισσότεροι οικισμοί ερήμωσαν οριστικά και οι κάτοικοί
τους δεν ξαναγύρισαν ποτέ.
Οι Σαρακατσάνοι κτηνοτρόφοι εγκατέλειψαν την δύσκολη
ζωή στην Ροδόπη όπως και στα άλλα βουνά της χώρας και
του Αίμου. Η ερήμωση της Ροδόπης, που έχει πάνω από 60
χρόνια να βοσκηθεί, σε συνδυασμό με τις πολλές
βροχοπτώσεις και την γεωγραφική της θέση, έχουν
συντελέσει στην αλλαγή της μορφολογίας της οροσειράς και
στην ισορροπία που υπήρχε μέχρι την εγκατάλειψη της
κτηνοτροφίας.
Από τα νότια βουνά της Ροδόπης (Σιδηρόνερο) μέχρι και στις
κορφές του Φαλακρού (στο Τουλουμπάρι) έζησαν οι
Κατσαρικαίοι.
Στη διάρκεια του 18ου και του 19ου αιώνα πληθυσμοί από
τη Μακεδονία, την Ήπειρο, τα νησιά του Αιγαίου, τα
μικρασιατικά παράλια και τις περιοχές του Πόντου

319

μετακινήθηκαν προς την ανατολική Θράκη και την
Ανατολική Ρωμυλία.
Η Ελατιά ή Καράντερε είναι βουνό της Μακεδονίας με
μέγιστο υψόμετρο 1.826 μέτρα (κορυφή Τσάκαλος).
Βρίσκεται στο νομό Δράμας επίσης και αποτελεί τμήμα της
οροσειράς της Κεντρικής Ροδόπης. Εκτός από τον Τσάκαλο,
άλλες κορυφές είναι οι Οξιές (υψ. 1.811μ.), η Ελατιά (υψ.
1.647μ.), η Μπουζάλα (υψ. 1.631μ.), η Πυραμίδα Κούτρα
(υψ. 1.628μ.), το Ζερβό (υψ. 1.578μ.), τα Καλύβια Γραβάνη
(υψ. 1.556μ.) κ.ά.
Στο δάσος της Ελατιάς συναντάμε κωνοφόρα μοναδικά στο
είδος τους, ύψους έως και 60 μ. και ηλικίας 300 ετών, καθώς
και ποικιλία πανίδας – από λαγούς μέχρι και καφέ αρκούδα.
Το 1980 κηρύχθηκε διατηρητέο μνημείο και θεωρείται
Ευρωπαϊκός Δρυμός.
Εκεί υπάρχει το Δασικό Χωριό Ελατιάς, κοντά στην κορυφή
Πυραμίδα Κούτρα, στη θέση του παλιότερου τσελιγκάτου
Σαρακατσαναίων με την ονομασία Καλύβια Κούτρα. Κάθε
χρόνο στις 20 Ιουλίου (του Προφήτη Ηλία)
πραγματοποιείται αντάμωμα Σαρακατσαναίων.
Στις πλαγιές της Ελατιάς βρίσκονται πολλοί οικισμοί, οι
περισσότεροι εκ των οποίων είναι ακατοίκητοι. Μέχρι το
1923 στην οροσειρά της Ροδόπης ζούσαν Σαρακατσάνοι ενώ
υπήρχαν και οικισμοί με μουσουλμανικό πληθυσμό.
Με την υπογραφή της Συνθήκης της Λωζάννης έγινε
ανταλλαγή μουσουλμανικού πληθυσμού με Έλληνες του
Πόντου.
Οι Σαρακατσάνοι είχαν δημιουργήσει στην ευρύτερη
περιοχή «τσελιγκάτα» και ζούσαν εκεί έως και την εποχή του

320

Μεσοπολέμου. Οι δε Έλληνες του Πόντου, που
εγκαταστάθηκαν νοτιότερα των Σαρακατσάνων, ζουν ακόμη
και σήμερα εκεί…
Αν ξεκινήσουμε το ταξίδι από την Δράμα για το Σιδηρόνερο
στο δρόμο, η βλάστηση γίνεται πυκνότερη στις πλαγιές και
ανάμεσα στα ρέματα της περιοχής. Στα 22 χλμ. από τη
Δράμα φτάνουμε στο γραφικό Λιβαδερό
Όλες αυτές οι αλλαγές στο κλίμα, στο ορεινό έδαφος και στη
βλάστηση γίνονται πιο έντονες στον αυχένα
«Τουλουμπάρι», που απέχει 28 χλμ. από τη Δράμα, Από
αυτό το σημείο, μπορούμε να δούμε απέναντι τις
επιβλητικές κορυφές της Κεντρικής Ροδόπης.
Αριστερά μας, μέσα σε πυκνό δάσος στη βόρεια πλευρά του
Φαλακρού, ξεκινά χωματόδρομος με κατεύθυνση τον
Βώλακα σε διαδρομή 37 χλμ.,
Εδώ σε αυτή την περιοχή, στις κορφές, απέναντι από το
χωριό Τουλουμπάρι το οποίο είναι στον αυχένα της
κορυφογραμμής και είναι σήμερα πια εγκαταλειμμένο και
μέχρι το Σιδηρόνερο, ανέβαιναν τα καλοκαίρια οι δικοί μου.
Το φαλακρό είναι το ψηλότερο βουνό της Ανατολικής
Μακεδονία και Θράκης με 2232μ. υψόμετρο. Στην βορεινή -
βορειοανατολική του πλευρά και σε υψόμετρο περί τα
1300-1400 μ έζησαν την ζωή τους οι πρόγονοι μου.
Τελευταίος τσέλιγκας ο παππούς μου Γιάννης Κατσαρίκας
Ένας τόπος γεμάτος βλάστηση και ρεματιές και ξέφωτα.
Από εκεί αρχίζει η κατηφόρα του δρόμου σήμερα, προς την
γέφυρα των παπάδων για να ανεβείς προς το Σιδηρόνερο.
Οι δικοί μου ήρθαν εκεί από την Ανατολική Θράκη την
περίοδο του 1920. Μετά από περιπλάνηση το 1930

321

εγκαταστάθηκαν στο Ποντολίβαδο (Ντόματσλι) και
ανεβοκατέβαιναν στα βουνά της Δράμας.
Μου αφηγήθηκε στην Βουλγαρία ο μοναδικός Κατσαρίκας
που συνάντησα, ότι τα αδέρφια των παππούδων του, απ την
Ανατολική Θράκη πέρασαν τα σύνορα και οι δικοί του
κατευθύνθηκαν προς την Βουλγαρία, όπου ο τόπος ήταν
κατάλληλος για την κτηνοτροφία και τον γνώριζαν. Ήξερε ότι
τα άλλα αδέρφια των παππούδων κατευθύνθηκαν προς την
Δράμα.
Ως κάποια εποχή είχαν επικοινωνία όσο αυτό ήταν δυνατόν
λόγω των αποστάσεων
Οι δικοί μου πρέπει να έβγαιναν στην Δράμα μέχρι το 1950
οπότε σταμάτησαν τα γυναικόπαιδα να ανεβαίνουν και
άρχισαν να ξεκαλοκαιριάζουν στο Μούτζουλο(υ) (Λεκάνη)
Καβάλας και μετακινούνταν μόνο οι άντρες με τα κοπάδια.
Ξεχείμαζαν δε πάντα στο Ποντολίβαδο της Καβάλας όπου
είχαν τα κονάκια μακριά απ το χωριό, ώσπου έκτισαν σπίτια
στην άκρη του χωριού
Βαγγέλης και Ζήσης ήταν τα δύο αδέρφια του παππού στον
Ίασμο Ροδόπης και Νίκας και Ιωάννης (ο παππούς μου) στο
Ποντολίβαδο.
Μέχρι το 1906 ο ελληνικός πληθυσμός της Βουλγαρίας και
της Ανατολικής Ρωμυλίας ανερχόταν στα 100.000 άτομα.
Ελληνόφωνοι ή ελληνικής προέλευσης πληθυσμοί
διαβιούσαν στην ύπαιθρο και στις πόλεις κατά μήκος των
παραλίων του Εύξεινου Πόντου, απ’ όπου έλεγχαν το
εμπόριο της περιοχής.

322

Αρκετοί από αυτούς μετακινούνταν προς τις πόλεις της
νότιας Ρωσίας μετά τη δεκαετία του 1830 εκμεταλλευόμενοι
την εμπορική άνθησή τους.
Καθαρά ελληνικές πόλεις ήταν: η Μεσημβρία και η
Σωζόπολη, ενώ η Αγχίαλος, ο Πύργος και η Βάρνα είχαν
ανάμεικτο πληθυσμό.
Συμπαγείς ελληνικοί πληθυσμοί ζούσαν ως τις αρχές του
20ου αιώνα στην Αγαθούπολη, και σε μια σειρά μικρότερα
χωριά όπως η Μήδεια, ή Σαλμυδησσός και η Θυνιάς (Νιάδα)
σε αρμονική γειτονία με τους βουλγαρικούς ή βλάχικους
πληθυσμούς της περιοχής.
Στο Βασιλικό το 1906 ζούσαν 500 οικογένειες, στη
Μεσημβρία 1.000 ελληνικές οικογένειες, οι οποίες στο
μεγαλύτερο ποσοστό τους ήρθαν στην Ελλάδα το 1919. Στη
Βάρνα το 1903 ζούσαν 7.500 Έλληνες σε σύνολο 35.000
κατοίκων. Στον Πύργο 5.322 Έλληνες και στην Αγχίαλο 5.089
Έλληνες.
Σήμερα (2009) οι Έλληνες που ζουν στη Βουλγαρία
κατατάσσονται σε τέσσερις κατηγορίες:
1. τους απογόνους των Ελλήνων του 19ου αιώνα,
2. τους Σαρακατσάνους,
3. τους απογόνους των πολιτικών προσφύγων του ελληνικού
Εμφυλίου πολέμου και
4. τους Έλληνες επιχειρηματίες που ήρθαν στη χώρα τη
δεκαετία του 1990.
Υπολογίζεται ότι ζουν στη Βάρνα, τον Πύργο, την Αγχίαλο, τη
Σωζόπολη, τη Μεσημβρία, την Αγαθούπολη, τον Άσπρο και
τον Κόζιακα.

323

Επιπλέον στη Βουλγαρία δραστηριοποιούνται περίπου
1.200-1.500 ελληνικές επιχειρήσεις,
οι οποίες υπολογίζεται ότι έχουν επενδύσει στη χώρα στο
διάστημα 1992-2005 ποσά που ξεπερνούν το 1,8 δις ευρώ.
Μεταξύ αυτών κυρίαρχη είναι η παρουσία των ελληνικών
τραπεζών, οι οποίες μοιράζονται το 25-30% της
βουλγαρικής αγοράς.
Η Ανατολική Ρωμυλία είναι η Βόρεια Θράκη που αποτελεί
μέρος της Θράκης, η οποία από αρχαιοτάτων χρόνων
κατοικείτο από Έλληνες που μιλούσαν την ίδια γλώσσα,
πίστευαν στους ίδιους θεούς και είχαν Ελληνική συνείδηση.
Η πρωτεύουσα της Βόρειας Θράκης η Φιλιππούπολη, που
την ίδρυσε ο Μακεδόνας βασιλιάς Φίλιππος ο Β’, αποτέλεσε
το κέντρο όπου αναπτύχθηκε και έδρασε ο Ελληνισμός.
Η ρωμαϊκή κυριαρχία δεν αλλοίωσε τον Ελληνικό χαρακτήρα
της Θράκης, όπως και της υπόλοιπης Ελλάδος. Με την
μεταφορά της πρωτεύουσας του Ρωμαϊκού κράτους στο
Βυζάντιο, ο Θρακικός Ελληνισμός ακμάζει και πρωτοστατεί
στην ανάπτυξη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, χωρίς να
μπορέσουν να κάνουν κτήση τους τη Βόρειο Θράκη.
Επί Τουρκοκρατίας η Ανατολική Ρωμυλία παρά τον
εποικισμό των Τούρκων, διατήρησε τον Ελληνισμό της χάρη
στη θρησκεία και τη γλώσσα. Το 1870 ιδρύθηκε η
Βουλγαρική εξαρχία, το 1878 με τη Συνθήκη του Αγίου
Στεφάνου ιδρύεται η «Μεγάλη Βουλγαρία» η οποία όμως
αναθεωρήθηκε από τη Συνθήκη του Βερολίνου σύμφωνα με
την οποία ιδρύθηκε ανεξάρτητη Βουλγαρική ηγεμονία
φόρου υποτελή στο Σουλτάνο και νότια αυτής η αυτόνομη

324

επαρχία της Ανατολικής Ρωμυλίας υπό την άμεση πολιτική
και στρατιωτική εξουσία του Σουλτάνου.
Το 1885 γίνεται πραξικοπηματική προσάρτηση της
Ανατολικής Ρωμυλίας από τη Βουλγαρική ηγεμονία, προς
επίτευμα των πανσλαβικών στόχων. Το 1906 κορυφώνονται
οι διώξεις του Ελληνικού στοιχείου υπό των Βουλγάρων,
λόγω της αποτυχίας τους στον Μακεδονικό Αγώνα. Το 1914
καταλύεται και η ορθόδοξη εκκλησία δια απελάσεως του
πατριαρχικού εκπροσώπου Φωτίου.
Το 1919 υπογράφεται η Συνθήκη του Νεϊγύ, όρος της οποίας
προέβλεπε την εκούσια ανταλλαγή πληθυσμών Ελλάδος-
Βουλγαρίας κι έτσι αναγκάσθηκε ο Ελληνισμός να φύγει από
τα εδάφη του στα οποία έζησε και έδρασε για χιλιάδες έτη.
Για να μη φαίνεται δε η ελληνικότητα της Ανατολικής
Ρωμυλίας οι Βούλγαροι διαστρεβλώνουν την ιστορία. Η
Ανατολική Ρωμυλία είναι η Βόρειος Θράκη, στην οποία
επέζησαν οι Έλληνες από αρχαιοτάτων χρόνων. Ο Ελληνικός
της χαρακτήρας διατηρήθηκε κατά την κυριαρχία τόσο υπό
των Ρωμαίων όσο υπό των Οθωμανών. Κατά τη διάλυση της
Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η Ανατολική Ρωμυλία, λόγω
των Πανσλαβικών σχεδίων παραχωρείται στη Βουλγαρία και
οι Έλληνες εξαναγκάζονται ή να εκβουλγαρισθούν ή να
γίνουν πρόσφυγες στην ελεύθερη Ελλάδα ή σε άλλα μέρη.
Προς απόκρυψη της Ελληνικότητάς της αναγκάζονται οι
Βούλγαροι να προβούν στην πλαστογράφηση της ιστορίας
της Βόρειας Θράκης.
Οι Έλληνες στα βουλγαρικά εδάφη διατηρούσαν ως τις
αρχές του 20ού αιώνα 117 εκκλησίες και 8 μοναστήρια.

325

Πολλές ελληνικές μητροπόλεις βρίσκονταν σε παράλιες
πόλεις και συγκεκριμένα στην Αγχίαλο, τη Βάρνα, τη
Μεσημβρία, τη Σωζόπολη.
Η πόλη της Αγχιάλου ονομαζόταν και Αχωλό ή Αχελώ και οι
κάτοικοί της Αχεληνοί. Στην πόλη υπήρχε καθεδρικός ναός
των Ταξιαρχών που κάηκε το 1897 σε πλαίσια αναταραχών.
Άλλες ελληνικές εκκλησίες στην πόλη ήταν ο ναός της
Κοιμήσεως της Θεοτόκου, των Αγίων Θεοδώρων, του
Χριστού Σωτήρος (Μεταμορφώσεως) και τα παρεκκλήσια
της Χαριτωμένης και της Αγίας Άννας.
Όλες οι εκκλησίες πλην της Μεταμορφώσεως κάηκαν το
1906 σε επεισόδια που ξέσπασαν στην πόλη.
Στη Βάρνα οι ελληνικές εκκλησίες της πόλης ήταν ο Άγιος
Γεώργιος, ο Άγιος Νικόλαος, η Αγία Παρασκευή, η Κοίμηση
της Θεοτόκου. Η μητρόπολη Βάρνας αποτελούνταν από την
πόλη και τα γύρω χωριά και είχε δύο κοινοτικά μοναστήρια,
του Αγίου Δημητρίου, 7 χλμ. από την πόλη και του Αγίου
Κωνσταντίνου 10 χλμ. από την πόλη.
Έδρα ελληνικής μητρόπολης ήταν και η Μεσημβρία της
οποίας ο καθεδρικός ναός ήταν αφιερωμένος στην Κοίμηση
της Θεοτόκου. Στην πόλη είχαν χτιστεί άλλοι 22 ναοί και για
το λόγο αυτό αποκαλούνταν και μικρό Βυζάντιο.
Η Σωζόπολη στην Αρχαιότητα ονομαζόταν Απολλωνία στον
Εύξεινο Πόντο. Στα Βυζαντινά χρόνια μετονομάστηκε σε
Σωζόπολη εξαιτίας του ασφαλούς λιμανιού της στο οποίο
κατέφευγαν τα πλοία σε καιρό τρικυμίας. Ο μητροπολιτικός
ναός της πόλης ήταν ο Άγιος Γεώργιος, ενώ διέθετε επίσης
το ναό του Αγίου Ζήσιμου, του Αγίου Ηλία, την Παναγία και
την Αγία Μαρίνα.

326

ΠΗΓΕΣ :adiotos (wordpress, anatoliki romilia)
[Παπακωνσταντίνου Κατερίνα Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος
Ελληνισμού, Εύξεινος Πόντος]
Υ.Γ οι πίνακες είναι ο πρώτος από το βιβλίο του
Μαυρόγιαννη και περιλαμβανει και εμενα μαντρεμένο το
1989 και ο δεύτερος με τα τσελιγκάτα απο το βιβλίο της
Χατζημιχάλη. Η φωτογραφία με τα αριθμημένα τσελιγκάτα
ειναι απο το βιβλίο του Λαογραφικού Μουσείου στις Σέρρες
οι χάρτες από την google φτιαγμένοι από εμένα

327

Από τις δραστηριότητες και τη ζωή των Σαρακατσαναίων.(Κ
. Καλφούντζου)

Γιάννος βόσκει τα πρόβατα,
Γιάννος αρμέει στη στρούγκα
στο ’να μαντρί τυροκομά,
στ’ άλλο, στερφοχωρίζει
κι αλλού πετά το τζέρο του, να μην πνιγούν τ’ αρνιά του
και σαν μπιτίσει κάθεται βραστόγαλο να φάει
Που τοβρασε η Γιαννενα στη πυροστια στη βατρα
Χαλκοματενιο το αγγειο και ξύλινη κουτάλα

328

Αργα το ανακατωνε να μην τσικνισει ο πάτος.
Γιατί είναι ο Γιάννος της αψύς και την κακοκαρδισει

Φωτογραφία ευαγγελιας Δρολια
Κούρεμα κοπαδιού στην Ανάβρα Αγιάς το 1959

ΚΟΥΡΟΣ

Πρατουψάλδου δώρο
από τον πεθερό στη
νύφη το 1962-1963.
Κατασκευασμένο από
τον Ξανθιώτη
επαγγελματία Πάλλα.

Σπύρος Γιαννιός

329

ΒΙΩΜΑΤΙΚΕΣ ΑΝΑΜΝΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΟΥΡΟ
του Α.Κοντογιάννη
Ο κούρος των Σαρακατσάνων, μια μεγάλη γιορτή ένα
πανηγύρι για τις στάνες.Ο μικρός και ο μεγάλος κούρος. Στα
πεδινά μέρη που ο καιρός «ζεσταίνει» πιο νωρίς στα τέλη
Μαρτίου ή αρχές Απριλίου πρώτα κολουκουρίζουν ή
κωλοκουρεύουν τα πρόβατα και τα γίδια, κουρεύουν
δηλαδή τους μηρούς, το στήθος και την κοιλιά των ζώων. Ο
τακτικός κούρος γίνεται το Μάιο, και βγαίνει το καλό μαλλί.
Τα μαλλιά αυτά είναι μακρόινα και λέγονται μαΐσια. Ας τον
δούμε να ξεδιπλώνετε μέσα από τα βιώματα ενός καλού
Σαρακατσάνου και φίλου της σελίδας που μου έστειλε το
κείμενο.
1. Κωλοκούρος :
Από αυτή τη μορφή κουρέματος ομολογώ πως δεν έχω και
τις καλύτερες αναμνήσεις ,δεν ήθελα και δεν την έβλεπα
,για δύο λόγους :
*** Όταν γινόταν ήμουν στο σχολείο, και
*** Δεν μπορούσα να βλέπω ,ασχαίνομουν τους
κουρευτάδες , βλέποντάς τους να προσπαθούν να
αφαιρέσουν λίγα μαλλιά και πολλές κολτσίδες και
ακαθαρσίες από την πίσω πλευρά των προβάτων !
Ήταν όμως μια απαραίτητη εργασία ,γιατί έπρεπε να
καθαριστεί η περιοχή αυτή ,καθ΄ότι άρχιζε το άρμεγμα και
έπρεπε να είναι καθαρά τα μαστάρια των ζώων.
2. Κούρος στα γαλάρια :
Αυτή ήταν μια εργασία ,που τη θυμάμαι σαν τελετή !
Από την Άνοιξη ακόμη , ο...παζαρτζής της οικογένειας,
πήγαινε όλα τα ψαλίδια στον τροχό ,τον μάστορα που θα τα

330

επισκεύαζε και θα τα τρόχιζε. Κάθε οικογένεια είχε τα
ψαλίδια των κουρευτάδων της και εφεδρικά ! Θυμάμαι ο
πατέρας μου είχε ένα χοντρό ντισάκι , είχε βάλλει την
χρυσοχέρα μάνα μου κι είχε ράψει εσωτερικά ,σαν θήκες ,
σαν τσέπες ,κομμάτια υφάσματος και εκεί έβαζε τα ψαλίδια
,ένα – ένα ,κάτω με το κεφάλι/τη μύτη , γρασσαρισμένα με
ζωϊκό λίπος : με λύγδα !
Όταν αποφασίζονταν η μέρα του κουρέματος , ο νοικοκύρης
του κοπαδιού ειδοποιούσε τους συγγενείς και φίλους , που
ήθελε να τον βοηθήσουν ,γιατί κι αυτός θα βοηθούσε
αυτούς στη συνέχεια. Την ημέρα εκείνη , οι αρμεχτάδες του
κοπαδιού , πήγαιναν για άρμεγμα πολύ νωρίς , πριν φέξει η
μέρα. Μόλις τελείωνε το άρμεγμα , κατέφταναν και οι λοιποί
κουρευτάδες ,κομβόϊ ολόκληρο,με άλογα και με τα πόδια
,άντρες γυναίκες , μικροί και μεγάλοι , όλοι ήταν χρήσιμοι τη
μέρα αυτή.
Μέχρι να κάνουν ένα τσιγάρο οι άντρες, οι γυναίκες
καθάριζαν /σάρωναν μια περιοχή στον άυλιο χώρο του σαϊά
, μέσα στο μαντρί . Εκεί θα γινόταν το κούρεμα των
προβάτων ! Να σημειώσω ότι κουρευτάδες ήταν οι
πατεράδες ,τα τρανά τα σιρκά παιδιά και μερικές γυναίκες
,αδερφάδες- νυφάδες- ξαδέρφες-γυναίκες των αντρών της
ομάδας.

331

Πριν αρχίσουν το κούρεμα , πρίν βάλουν ψαλίδι στο
πρόβατο , έκαναν τον σταυρό τους και έδιναν ευχές για τον

νοικοκύρη , την φαμίλια του και το βιός του !

Ο νοικοκύρης του κοπαδιού , που είχε το ”γενικό πρόσταγμα

“ των εργασιών , ανέθετε

συγκεκριμένες εργασίες σε

όλους, μικρούς μεγάλους,

όπως π.χ. : ο τσομπάνος του

κοπαδιού που γνώριζε και

τον γνώριζαν τα ζωντανά ,

αναλάμβανε τροφοδότης

προβάτων στους

κουρευτάδες , μικρότερα

κορίτσια αναλάμβαναν να

μαζεύουν το μαλλί από κάθε

προβατίνα ξεχωριστά και

τύλιγαν αυτό σαν

μπόγο/σαν κουβέρτα ,

332

μικρότερα παιδιά είχαν την επιτήρηση των κουρεμένων
προβάτων σε φυλασσόμενο χώρο έξω από το μαντρί του
κούρου κλπ. Εγώ θυμάμαι , ως Βενιαμίν της ομάδας, ήμουν
και χαϊδεμένος ως σουγκάρι της φαμίλιας μας , μου ανέθετε
ο πατέρας μου την … υπηρεσία του υδροχόυ/νερουλά !
Άλλωστε στην ομάδα αυτή είχα πατέρα, δύο αδέρφια και
δύο αδερφές κουρευτάδες και ένα ακόμη αδερφό
βοηθητικό χέρι !

Ήδη η αδερφή μου η τρανή ( η
κάκο μου , νά ‘ναι καλά , εν ζωή
είναι , 85 χρονών σήμερα ) από το
πρωί είχε φέρει την βαλέρα
γεμάτη με νερό και εγώ είχα δύο
διαφορετικά τσουκάλια : ένα για
τις γυναίκες και άλλο για τους
άντρες ! ( Οι γυναίκες δεν έπιναν
ποτέ από τα αντρικά τσκάλια ,
γιατί ...μύριζαν τσιγαρίλα –
έλεγαν !). Κάποιοι άντρες
κουρευτάδες , είχαν τα
προσωπικά τους παγούρια /
λαδίκες .
Μετά από κάποιες ώρες κουρέματος , ο τρανύτερος της
παρέας , έδινε το σύνθημα να σταματήσουν για λίγο το
κούρεμα , να ξαπωστάσουν , να κάνουν κανιά τσιγαριά οι
άντρες και να ...ξεβγούν κιόλας ( να πάνε για προσωπική
τους ανάγκη ) . Να διευκρινίσω ότι τα παιδιά ,από σεβασμό
στον πατέρα τους και τους τρανύτερους ΔΕΝ κάπνιζαν
μπροστά τους …!

333

Στη διάρκεια αυτού του διαλείμματος , η οικοδέσποινα
άνοιγε μια τάβλα (ένα είδος τραπεζομάντηλου ) και
παρέθετε επάνω τουλάχιστον δύο ειδών πίτες : στριφτόπτα
και κουλουρόπτα ! Επίσης έφερνε ένα παγούρι ρακί και
μικρά γυάλινα ποτηράκια γιά τους άντρες μόνο φυσικά ! (
ποτέ δεν έμαθα αν το ρακί εκείνο ήταν ούζο ή , τσίπουρο !)

.
Μερικές γυναίκες , κυρίως
κορίτσια και νιόπαντρες ,
ντρέπονταν (ντυριόνταν ) να
πάρουν κομμάτι πίτας, από
σεβασμό στους άνδρες ! Αυτές
αναλάμβανε να τις σερβίρει η
οικοδέσποινα !
Να σημειώσω μια “ τεχνική ”
που εφάρμοζαν οι
κουρευτάδες : όσα πρόβατα
ήταν αδύνατα /αχαμνά , ή,
είχαν κάποιο πρόβλημα ,
άφηναν στην κορυφή της
πλάτης των , κατά μήκος αυτής , περίπου 10-15 εκ.
ακούρευτο μαλλί , σαν σαμαράκι , για να προστατεύεται το
ζωντανό από τη βροχή !
Επίσης άλλη μια λεπτομέρεια να καταθέσω σαν πολύ
ζωντανή θύμηση : όσα πρόβατα ήταν ανάποδα , δηλαδή δεν
ήταν ήρεμα και κλωτσούσαν στο κούρεμα , αυτά τα ζωντανά
δεν τα έδιναν να τα κουρέψουν οι γυναίκες , τα κούρευαν
μόνο οι δυνατοί άντρες ! Να πω ιπποτισμός ?

334

Αφού τελείωνε το κούρεμα , οι … μουσαφιραίοι
κουρευτάδες αποχωρούσαν ,
έμενα ομως οι σπιτικοί και
είχαν πολύ δουλειά ακόμη
να κάνουν : Οι γυναίκες
διάλεγαν τα καλύτερα
μαλλιά για δική τους χρήση
και τα έβαζαν σε σακιά / τα
τσουβάλιαζαν σε πολύ καλά
σακιά και τα έδεναν με
ξεχωριστή κλωστή ,να
ξεχωρίζουν από τα άλλα
μαλλιά που πήγαιναν στον
έμπορα γιά πούλημα . Τέλος
, φόρτωναν τα σακιά με το
μαλλί στα άλογα και το

μετέφεραν στα κονάκια ,όπου το αποθήκευαν στις
καλβιούλες (μικρά καλυβάκια , ορθά πάντα , απέναντι από
το κυρίως κονάκι ,όπου εκεί έβαζαν τα χαράρια ,ογκώδη
χαλκώματα και τα καζάνια – τεζάκια κλπ σκέυη γιά το
μπάτζεμα – όσοι καταλάβατε ,έχει καλώς ,οι υπόλοιποι ,σας
παρακαλώ ανατρέξτε στο Λεξιλόγιο του Ζήση Κατσαρίκα ! –
).
3. Κούρος στα στέρφα :
Τον κούρο στα στέρφα , τον θυμάμαι σαν μια ημερήσια
εκδρομή ! Δεδομένου ότι το κοπάδι με τα στέρφα πρόβατα
,ζγούρια και κριάρια , ήταν πάντα αρκετά μακρυά από τα
κονάκια μας, έπρεπε να πάμε στο μέρος που στάλιζαν αυτά
. Ήδη είχαν ειδοποιηθεί οι στερφάρηδες για την ημέρα του

335

κουρέματος και είχαν
μεριμνήσει να περιφράξουν το
μέρος , για να μπορούν να
πιαστούν τα πρόβατα για να τα
κουρέψουμε. Το καραβάνι
ξεκύναγε νωρίς το πρωϊ για τα
στερφοσύραχα, άλλοι πεζοί κι
άλλοι καβαλάρηδες, φορτωμένα
τ’ άλογα με προμήθειες των
τσομπαναραίων και των σκυλιών
, απαραίτητοι φύλακες του
κοπαδιού από τα ζλάπια (λύκους
και αρκούδες ).
Σε γενικές γραμμές και διαδικασία , δεν διέφερε από τον
κούρο των γαλαριών , μόνο που τα στέρφα ήταν πιό ζωηρά
, πιό άγρια θα έλεγα , πιό ατίθασα ! Θυμάμαι ότι οι
κουρευτάδες παραπονιόντουσαν πως : “ γιέμ μας ξεπλάτσαν
τα βλοημένα ! ‘’
Εδώ , στο διάλειμμα του κουρέματος ,εκτός από τις πίτες
που έφερνε η νοικοκυρά , οι
στερφάρδες τσομπαναραίοι , είχαν
μεριμνήσει να έχουν ικανή ποσότητα
από ξυνόγαλο ( ξνιόγαλου)!
Έτσι αντί ρακί , έπιναν ξυνόγαλο και
μάλιστα ένα και δυό τσκάλια ο καθένας …!

336

Στο τέλος των εργασιών του
κουρέματος και αφού μάζευαν τα
μαλλιά -όλοι βοηθούσαν σ’ αυτό –
αφού έπλεναν τα χέρια τους ,
κάθονταν στραβοπόδι ολύγυρα
όλοι και η οικοδέσποινα έβγαζε
από τους τουρβάδες τα τρόφιμα
να φυλέψει όλη την ομάδα και
είχε : καρβέλια με φρέσκο ψωμί ,
καλούπια τυρί ,τσιγαρισμένο
στουμποτύρι και ότι άλλο
μπορούσε να φέρει,συνήθως αυγά βρασμένα. Ο νοικοκύρης
του κοπαδιού , ή , ο τρανύτερος από όλους έκανε πρώτος
τον σταυρό του και αντάλλασσε ευχές με τους υπολοίπους
.Χαρακτηριστική ευχή θυμάμαι ήταν :“ άϊντει κι τ’ χρόν’ ούλ’
στου μέτρου’’ ( και του χρόνου να είμαστε όλοι παρόντες /να
μετρηθούμε και να είμαστε όλοι εδώ ).
Εγώ , πάντα νερουλάς , μόλις τελείωνε το νερό από τις
φτσέλες ( ξύλινα κοιλινδρικά σκεύη ) , τις φόρτωνα στο
αγαπημένο μου άλογο ,τον καρασή μου, και πήγαινα και τις
γέμιζα στο κεφαλόβρυσο, μια βρύση με κρυστάλλινο και
παγωμένο νερό , αλλά αρκετά μακρυά από το στάλο , το
μέρος που κούρευαν τα στέρφα , σε ένα πυκνό δάσος από
έλατα και οξυές που έκρυβαν τον ήλιο απ΄ τον ίσκιο τους !
Εδώ θα μολογήσω και μια ‘’ζάβια’’ (
αταξία/λαδιά/παραποντιά )που έκανα μια χρονιά , που την
πήρε χαμπάρι ο αδερφός μου ο Γιώργος , στερφάρης αυτός,
και με κάληψε, γιατί μου είχε -και μου έχει – πολύ αδυναμία
: Μου άρεσε τόσο πολύ το ξνιόγαλο, που βλέποντας ότι

337

αδειάζουν τα τομάρια (τα δέρματα )που ήταν το ξνόγαλο,
πήρα τη δική μας φτσέλα , έχυσα το νερό που είχε μέσα , τη
γέμισα με ξνόγαλο και την έκρυψα στους τουρβάδες που
είχαμε τα φαγώσιμα που φέραμε από τα κονάκια , για να την
πάρω μαζί μας στα καλύβια μας…!
Επίσης δεν θα ξεχάσω ότι ο αδερφός μου ο Γιώργος , μάζευε
για μένα φουντούκια (λεφτοκάρια ), δαμάσκηνα και όσα
ξυνόμηλα είχαν ωριμάσει , τα είχε δε συσκευάσει/
καμουφλάρει στους ντουρβάδες με τα άπλυτα ρούχα του
(σκτιά του ) που θα πέρναμε μαζί μας στα κονάκια !
Καλαμαριά, 25 τ’ Απρίλ’ το 2020.
Κοντογιάννης Αλέξανδρος
( ιππότης των βουνών) !
*Οι φωτογραφίες είναι από τον κούρο 2020 στο Γερακαρι
Αγίας Λάρισας. Βοηθός Βασίλης Καψάλης μαζί με Σωκράτη
Καψάλη .Πάντα θα ακολουθήσει και τραπέζωμα με γιαούρτι
πρόβειο ..τυρόπιτα...και χωριάτικο λουκάνικο με πατάτες
στη ΓΑΣΤΡΑ

ΑΠ ΤΟΝ ΚΟΥΡΟ ΣΤΟΝ ΑΡΓΑΛΕΙΟ
του Α. Κοντογιάννη
Φίλοι της ομάδας - αδερφέ Ζήση καλή σας μέρα!
Σε συνέχεια της ανάρτησης με την φορεσιά θα ήθελα να
περιγράψουμε, όσο και όσοι θυμώμαστε, την κοπιαστική
εργασία που απαιτείται για να κατασκευαστεί μια φορεσιά!
Αρχίζοντας από την επιλογή του μαλλιού, να είναι μακρόϊνο.
Πλύσιμο, ξύσιμο, τλούπες, γνέσιμο σε δύο ειδών νήμα
:χοντρής διατομής για το υφάδι, ψιλότερης διατομής για το
στημώνι του αργαλειού.

338

Μετά, γνέθονταν, γινόταν νήμα και από τα αδράχτια της
ρόκας, μαζεύονταν σε κουβάρια, έπρεπε να βαφεί! Άλλη
επίπονη διαδικασία : να μαζέψουν φλούδες από τα υδρόβια
δέντρα, τα σκλήθρα, μαζί με ρίζες από τα λάπατα (ένα είδος
φυτού σαν άγριο ραδίκι) και να βράσουν αυτά σε μεγάλο
καζάνι, πολλές ώρες, για να βγάλουν την πρασινόμαυρη
αποχρωσή των. Εκεί μέσα τώρα έριχναν 3-4 δέματα των 5
κουβαριών νήματος , να βράσουν με την φυτική μπογιά.
Αφού έβραζαν επί ώρες, μετά τα κρεμούσαν τα κουβάρια να
στεγνώσουν.

Στη
συνέχεια, με
το λεπτό

νήμα

δημιουργούσαν το στημόνι του αργαλειού. Μια υπέροχη
τεχνικά δουλειά, όπου πολλά κουβάρια ξετυλίγονταν κατά
μήκος έως και 20 οργιές ( η οργιά, ήταν η μονάδα μέτρησες
του μήκους για τους Σαρακατσαναίους. Είναι δε η απόσταση
από δάχτυλα έως δάχτυλα χεριών ευρισκομένων στη θέση
διάσταση. Το μήκος αυτό ποικίλει και είναι ανάλογο του
ύψους του ατόμου. Χοντρικά, μία οργιά είναι περίπου το
ύψος ενός ανθρώπου)

339

Πάμε λοιπόν στη διαδικασία δημιουργίας του στημονιού για
τον αργαλειό. Τη δουλειά αυτή την έλεγαν : ί δ ι α σ μ α. Σε
μία ευθεία και ομαλή περιοχή των καλυβιών, έβαζαν στο
χώμα δύο ξύλινες φούρκες (διχάλες τύπου Υ) σε απόσταση
περίπου 3/4 οργιάς (περίπου 1,20 μέτρα) και εκεί
ετοποθετείτο το " α ν τ ί". Αυτό είναι ένα εξάρτημα του
αργαλειού,ένας ξύλινος άξονας όπου εκεί επάνω
μαζεύονται τα νήματα από τα ξετυλιγμένα κουβάρια, πολύ
απλωμένα κατά τον άξονα του αντιού και πολύ τεντωμένα.
Το τέντωμα επιτυγχάνετο διότι στο τέλος /στην άκρη του
μήκους των νημάτων του στημονιού, μία ευτραφής γυναίκα
τα κρατούσε κόντρα στην περιτύληξη του αντιού!
Μετά έπρεπε να υφανθεί το νήμα στον αργαλειό, άλλη
χρονοβόρα διαδικασία που θα περιγράψουμε σε άλλη
ευκαιρία!
Για οικονομία του χρόνου, παίρνουμε ως δεδομένο ότι
έχουμε στα χέρια μας σε τόπι (τρούμπα) το ύφασμα, το
σκουτί, όπως το λέγαμε.
Μιά έμπειρη γυναίκα, θα λέγαμε η μοδίστρα της εποχής,
έπαιρνε τα μέτρα από την κοπέλα που επρόκειτο να γίνει η
φορεσιά και καθόριζε το φάρδος και το μήκος του
υφάσματος. Και τούτο, με μεγάλη λεπτομέρεια διότι :
*** Το μεν φάρδος του υφάσματος ήταν το μήκος της
φούστας, και
*** Το μήκος του υφάσματος ήταν ο αριθμός από τις πιέτες
/τις δίπλες της φούστας, που και ο αριθμός αυτός έπρεπε να
είναι αναλόγως του ύψους της γυναίκας, άρα του μήκους
της φούστας!

340

Και τώρα η δημιουργία της πιέτας, της δίπλας της φούστας
:
Οι πιέτες είχαν βάθος μιας παλάμης, στην άκρη κάτω, στον

ποδόγυρο
της

φούστας.
Αυτό το

βάθος,
έφθηνε
(έσβηνε)

προοδευτικά προς το πάνω μέρος, προς το ζωνάρι της
φούστας. Για να παραμείνει το πλισσέ αυτό, περνούσαν με
σακοράφα βελόνα, ανά μια παλάμη, σχοινιά που
συγκρατούσαν τις πιέτες. Αντιλαμβανόμαστε ότι αναλόγως
του μήκους της φούστας, περνούσαν 6-7 τέτοια
συγκρατήρια σχοινιά.
Μετά όπως ήταν δεμένη η φούστα με τις πιέτες, παρέμεινε
στο νερό (στη σκαφίδα) αρκετές μέρες και έπαιρνε πλέον
μόνιμη φόρμα το ύφασμα! Ο αριθμός των πιετών ήταν
ανάλογος του μήκους της φούστας, από 40 έως 46 πιέτες.
Όμως δεν τελειώσαμε εδώ! Στις πιέτες αυτές πρέπει να
ραφτούν με το χέρι, οι φρέντζες! Αυτές είναι οι πολύχρωμες
κορδέλες (ταινίες) διαφόρων αποχρώσεων και πλάτους.
Ανάλογα την ηλικία, και το πλούτο της γυναίκας, είχαν και

341

τις ανάλογες φρέντζες, τόσο σε αριθμό όσο και σε πλάτος
και φαντεζί αυτών!
Επίσης, στο τελείωμα, τον ποδόγυρο της φούστας, όπως και
στο τσαμαντάνι (το γιλέκο), έπρεπε να ραφτούν τα ζικ-ζακ
τριγωνικά σχέδια, με άλλες κλωστές και άλλα νήματα τα
λεγόμενα "κατσέλια"!
Επειδή όμως η ανάλυση αυτής της τεχνικής θα μας πάρει
σελίδες, κλείνω τώρα εδώ και άλλη φορά θα μιλήσουμε και
για τα κατσέλια!
Ευχαριστώ πολύ για την υπομονή σας που με διαβάσατε...!

Kostas Kalfountzos · 26 Απριλίου 2020 ·
ΚΟΥΡΟΣ:

Πήρεν ο Μάρτης δώδεκα και Απρίλης δεκαπέντε…….
Κωλοκούρος και Κούρος προβάτων, η γιορτή των
τσελιγκάτων.

342

Η λέξη κούρος προέρχεται από το αρχαίο ρήμα «κείρω» που
σημαίνει κόβω, κουρεύω.
Οι Σαρακατσάνοι , ως κατ΄εξοχήν τσελιγκάδες,
προβατοτρόφοι κυρίως, κάθε χρόνο τέλος Μαρτίου και
μέχρι μέσα Απριλίου , ειδικά όσοι έβγαιναν, ( όλοι σχεδόν),
στα ξεκαλοκαιριά, έπρεπε να κουρέψουν, νωρίς, τα
πρόβατα ώστε να έχει μεγαλώσει λίγο το μαλλί τους πριν
βγούνε στα βουνά,όπου ακόμη και τον Μάιο κάνει κρύο τα
βράδια.
Πριν από το κυρίως κούρεμα οι περισσότεροι έκαναν το
λεγόμενο κωλοκούρεμα στα πρόβατα, καθάριζαν την ουρά ,
τα πίσω πόδια και την κοιλιά, ώστε να είναι καθαρά τα
πρόβατα και στην αρμεγή αλλά και το κυρίως κούρεμα να
είναι ευκολότερο!
Ο κούρος ήταν μία τελετουργική εργασία για τους
κτηνοτρόφους και αποτελούσε ένα από τα πιο σημαντικά
δρώμενα του κτηνοτροφικού έτους.
Για να γίνει το κούρεμα μονομερίς, τα κοπάδια ήταν μεγάλα
τότε, οι κτηνοτρόφοι συνεργάζονταν, έκαναν «δανεικαριές»
κούρευαν σήμερα το κοπάδι του Γιάννου, την επομένη το
κοπάδι του Μήτρου κλπ.
Αυτό απαιτούσε προγραμματισμό και οργάνωση η οποία
,κατά το έθιμο γινόταν πριν το τέλος Μαρτίου , ώστε να
ορισθούν οι μέρες του κούρου , ανάλογα βέβαια και με τον
καιρό, οι συνεργασίες και οι κουρευτάδες
Διάλεγαν , κυρίως ζεστές μέρες για να μαλακώσει το πίνος
ή σαργιά ή οισύπη ώστε το κουροψάλιδο να μπαίνει στο
μαλλί άνετα και να γίνεται το κούρεμα ευκολότερο και
γρηγορότερο.

343

Πριν από τον κούρο τροχίζονταν και λαδώνονταν τα
κουροψάλιδα και κατά την διάρκεια του κούρου υπήρχε ο
«ακονιστής» συνήθως ηλικιωμένος που φρεσκάριζε τα
ψαλίδια και έδινε αέρα στο κούρεμα!
Τα ψαλίδια τα παλιά τα έντυναν στις χειρολαβές με μαλλιά
για να μην φουλτακιάζουν , ( τραυματίζονται και βγάζουν
φούσκες) τα χέρια.
Μετά βγήκαν τα πιο εύχρηστα με ελατήριο και πιο
εργονομικά, ( άνοιγαν από το ελατήριο), οπότε ο κουρευτής
μόνο έσφιγκε να κόψει!!
Πριν πιάσουν το ψαλίδι οι κουρευτάδες γυρίζουν κατά την
ανατολή και έκαναν το σταυρό τους για να τους δώσει ο
Κύριος δύναμη στο κούρεμα, που ομολογουμένως ήταν
κοπιαστική εργασία και πολύ επίπονη για την μέση!
Στον κούρο συμμετείχαν οι κουρευτάδες, ( έμπειροι άνδρες
με αέρα στο ψαλίδι), οι βοηθοί ( συνήθως νέοι απειρότεροι
που έπιαναν τα πρόβατα να τα δίνουν στους κουρευτάδες
ώστε να μην υπάρχει καθυστέρηση), ο ακονιστής ,όπως
προαναφέρθηκε, και οι γυναίκες που μάζωναν τα μαλλιά
αφού τα χώριζαν τα φλώρα από τα λάια,(μαύρα) και τα
ρούντα , (κοντά).
ΟΙ κουρευτάδες έπρεπε να μπουν στον κούρο με άδειο
στομάχι, ( ένα καφέ το πολύ) και ξεκούραστοι. Τότε μόνο ο
ήχος των κουροψάλιδων ,(χραπ, χραπ, χραπ),ακουγόταν σαν
μουσική ευχάριστα στα αυτιά της παρέας.
Τα πειράγματα, μεταξύ των κουρευτάδων, ήταν
απαραίτητα, για να γίνεται ο κούρος γλέντι.Ο συναγωνισμός
δε ανάμεσα στους καλύτερους ήταν ζήτημα υπερηφάνειας.
Τυχόν μικροτραυματισμός ζώου από τα κοφτερά ψαλίδια,

344

αντιμετωπίζονταν με στάχτη,( αιμοστατική χρήση), που
έπρεπε η νοικοκυρά να την έχει στην διάθεσή τους!
Στην διάρκεια του κουρου επιτρέπονταν μόνο τσίπουρο με
λίγο μεζέ τυρί και σκωταριά αρνιού να στυλώνει τους
μουσκεμένους στον ιδρώτα κουρευτάδες.
Μόλις ο κούρος τελείωνε ακολουθούσε το φαγοπότι με
ψητά αρνιά, γιαούρτι, τυρί ,και κρασί.
Οι γυναίκες αφού σύμμαζαν τα μαλλιά στις επόμενες
ημέρες έκαναν την δική τους γιορτή.
Πολλές μαζί έβαζαν φωτιά και τα καζάνια όπου ζεμάταγαν
τα μαλλιά να φύγει ο πίνος και τα κοπάνιζαν με τον κόπανο.
Στη συνέχεια τα στέγνωναν και μετά ακολουθούσε το
ξάσιμο, πριν τα πάνε στο λανάρι να τα λαναρίσουν. Μετά το
λανάρισμα ακολουθούσε το βάψιμο, το γνέσιμο της
τλούπας στην ρόκα και το αδράχτι με το σφοντύλι ή στο
τσικρίκι και η ύφανση στον αργαλειό ή το πλέξιμο για να
φτιάξουν τα σκτιά που χρειάζονταν, ( αγένωτα κουστούμια
, βελέντζες, μαντανίες κλπ) ή και προικιά για τις ανύπαντρες
κόρες!
Σήμερα , όπως και σε πολλές άλλες παραδοσιακές εργασίες.
το πανηγύρι του κούρου έχει σπανίσει ή εκλείψει στα
περισσότερα μέρη της πατρίδας. Θυσιάστηκαν όλα στο
όνομα της τεχνολογίας.
Πολλοί κτηνοτρόφοι εγκατέλειψαν το κουροψάλιδο ,
(σκουριάζει σε κάποια άκρη αλάδωτο) και κουρεύουν μόνοι
τους με ηλεκτρική μηχανή
Στην Αυστραλία ,όπου η κτηνοτροφία είναι ανεπτυγμένη
βρήκαν έναν πολύ........ εύκολο τρόπο για να παίρνουν το
μαλλί των προβάτων. Αντί για την παραδοσιακή και

345

ιδιαίτερα κουραστική μέθοδο του κουρέματος, οι
κτηνοτρόφοι κάνουν απλώς μια ένεση πρωτεΐνης στα
πρόβατα, τυλίγουν ένα δίχτυ γύρω από το σώμα τους και
περιμένουν να… πέσουν τα μαλλιά σε διάστημα τεσσάρων
εβδομάδων
Ο Άγιος του κούρου , ( Άγιος Ιωάννης ο Θεολόγος ή Αγιάννης
του κούρου),να βοηθάει , τουλάχιστον αυτούς που κρατάνε
ακόμη την παράδοση!
Κατερίνα Ζιούτα
Θυμάμαι ότι παρακολουθούσα με πραγματικό δέος το
κούρεμα αλλά και με αγωνία-ήμουν μικρό κοριτσάκι
εξάλλου-και πίστευα πως τα πρόβατα υπέφεραν! Ο
μπαμπάς μου ήταν τόσο γρήγορος και τόσο επιδέξιος που
έβγαζε σε ελάχιστα λεπτά ολόκληρη την προβιά μόνο
κόμματα, ήταν σαν να ξέντυνε το ζώο! Ήταν αστείο πόσο
αδύνατα φαινόταν ξαφνικά!

Κώστας Καλφούντζος

ΚΟΥΡΟΣ:

Οικογενειακή

φωτογραφία

οικογένεια

Γεωργίου Δ.

Καλφούντζου

1948 στο

Νεοχώρι

(ΣΧΟΙΝΑ)

Γιαννιτσά:

ΚΑΘΙΣΤΟΙ:

346

Από δεξιά Αθανάσιος Καλφούντζος θείος μου,αδερφός τού
πατέρα μου.
Στη μέση με το καπέλο ο πατέρας μου Ευάγγελος
Γ.Καλφούντζος.
Μπροστά από τον πατέρα μου ο Μήτρος Σουφλιάς πατέρας
του Χρήστου Σουφλιά από Νυφόπετρα Λαγκαδά.
ΟΡΘΙΟΙ:
Αριστερά στο καλύβι με το γιλέκο ο θειός μου Περικλής Γ.
Καλφούντζος με το σακάκι όρθιος άγνωστος επισκέπτης και
πίσω από τον πατέρα μου όρθιος ο παππούς μου Γιώργος Δ.
Καλφούντζος!!

Σούλα Σοφού (μολόημα)
Με αφορμή τις αναρτήσεις για τον κούρο, που τόσο ζωντανά
παρουσιάσατε μου ήρθε στο μυαλό ένα μολόημα που έλεγε
ο παππούς μου, καλή του ώρα εκεί που είναι!!"
Αρραβωνιάστηκε λοιπόν πριν αρκετά χρόνια μια ξαδέρφη
μου και πήγε τον γαμπρό να τον γνωρίσει το σοι. Ο παππούς
λοιπόν ενθουσιάστηκε τόσο με την επιλογή της που μας
έλεγε μετα: «η εγγονή μου κούρεψι δεν
κουλουκούρσει..θέλοντας να τονίσει ότι ο γαμπρός ήταν
λεβέντης!.

Αλεξανδρος Κοντογιάννης
Ν τ ρ ί μ ε ρ ο : ( τριήμερο)
Είναι το έθιμο που άρχιζε από χθες το βράδυ, της τριημέρου
αποχής από κάθε μορφής τροφής, εκτός από νερό!
Συνήθως ντρίμερο κρατούσαν οι γυναίκες από ενήλικα
κορίτσια μέχρι γριές.

347

Από την Μεγάλη Πέμπτη το βράδυ, έτρωγαν καλά και
παρέμεναν νυστικές μέχρι το Μεγάλο Σάββατο, που
πήγαιναν να μεταλάβουν. Μόνο νερό έπιναν στο χρονικό
αυτό διάστημα.
Το έθιμο θυμάμαι το τηρούσε η μάνα μου και η μεγάλη μου
αδερφή (η κάκο!) και φυσικά πολλές ακόμη άλλες γυναίκες!

ευαγγελια Δρολια
ΣΑΡΑΚΑΤΣΑΝΩΝ ΘΥΜΗΣΕΣ 26 Απριλίου 2020 ·
Η πεθερά μου Ελένη Παρλατζα με τη ρόκα της κοντά στο
κοπάδι

348

Κώστας Καλφούτζος
Ποιός διάβασε με το γκαζοκαντλο???

Κωστας Φιλοκωστας
·

Καππου στο
1930 ο

παππούς
μου με την
για για μου.

349

Και η στρούγκα 1965 Σιδεράκι Βέρμιο

350