Он бес жасар капитан Жюль Верн

Table of Contents

БІРІНШІ БӨЛІМ
ДИК СЭНД
АПАТҚА ҰШЫРАҒАН КЕМЕ
«ВАЛЬДЕКТЕН» ҚҰТҚАРЫЛҒАНДАР
«С» және «В»
КӨКЖИЕКТЕН КӨРІНГЕН КИТ
АУҒА ДАЙЫНДАЛУ
ЖОЛАҚЖОН КИТ
КАПИТАН СЭНД
КЕЙІНГІ ТӨРТ КҮН
ДАУЫЛ
КӨКЖИЕКТЕГІ АРАЛ
«ЖЕР! ЖЕР!»
НЕ ІСТЕУ КЕРЕК
ГЭРРИС
ЖОЛДА
ОН КҮНДЕ БІР ЖҮЗ МИЛЬ
СУЫҚ СӨЗ
ЕКІНШІ БӨЛІМ

ГЭРРИС ПЕН НЕГОРО
ЖАҒАЛАУДАН ЖҮЗ МИЛЬ ҚАШЫҚТА
АНГОЛАНЫҢ ҚИЫН ЖОЛЫНДА
ТЕРМИТ ҰЯСЫНДА ТЕРМИТТЕР ТУРАЛЫ ЛЕКЦИЯ
СҮҢГУІРЛЕР КҮМБЕЗІ
КУАНЗА ЖАҒАЛАУЫНДАҒЫ ЛАГЕРЬ
ДИК СЭНДТІҢ ЖАЗУ ДӘПТЕРІНЕН
КАЗОНДЕ
ЖӘРМЕҢКЕ
КОРОЛЬ ПУНШАСЫ95
КОРОЛЬДІ ЖЕРЛЕУ
ФАКТОРИЯ
ДОКТОР ЛИВИНГСТОН TУPАЛЫ ХАБАР
МАНТИКОРА ҚАЙДА АПАРМАҚ
МГАННГА (БАҚСЫ)
ӨЗЕН АҒЫСЫНЫҢ БОЙЫМЕН
ТҮРЛІ УАҚИҒАЛАР
«С», «В».
СОҢҒЫ СӨЗ

БІРІНШІ БӨЛІМ

Бірінші тарау

«ПИЛИГРИМ» АТТЫ ШКУНА-БРИГ

1873 жылы 2 февральда «Пилигрим» атты шкуна-бриг
Гринвичтен 43°75 оңтүстік ендік пен 165ʹ19 батыс бойлықта жүзіп
жүрген. Оңтүстік теңіздерден кит аулау үшін Сан-Францискода
жабдықталған төрт жүз тонналық кеме еді бұл.

«Пилигрим» Калифорнияның кеме иемденуші байы Джемс
Уэлдон дегеннің кемесі болатын; бұны ұдайы бірнеше жыл Гуль
деген капитан басқарып келген-ді.

Джемс Уэлдон Берингов бұғазынан ары оңтүстік және солтүстік
теңіздердегі Тасмания мен Горн мүйісіне жыл сайын топ-тобымен
кеме керуенін жөнелтіп тұратын. «Пилигрим» шағын болса да
флоттағы шапшаң жүзетін жақсы кемелердің бірі еді. Ол қылаусыз
жақсы жабдықталғандықтан шағын командамен-ақ Оңтүстік Мұзды
мұхиттың мұз сірескен шегіне дейін барып жүрді.

Сен жаз айларында солтүстіктегіден де оңтүстік жарты шардағы
ендікке жетіңкіреп қалады, капитан Гуль кемені сондай сіресіп
жатқан көшпелі сеңдердің ара-арасымен тамаша жүргізетін. Ізгі
Үміт мүйісі мен Жана Зеландия маңында сен жиі кездеседі.
Анығырақ айтқанда, бұл мұздар жылы су шайған көшпелі мұз
тауларының тек кішігірім бөлшектері ғана; бұлардың көбісі Атлант
немесе Тынық мұхитқа түсісімен еріп кетеді.

Оңтүстік флотилиядағы таңдаулы теңізшілер мен
гарпуншылардың (китке шанышқы ататын) бірі капитан Гуль
болатын; ержүрек капитан «Пилигримді» басқарғалы бері оның
қарамағында тәжірибелі бес матрос пен матростық өнерін жаңа
үйреніп жүрген бір жасөспірім қызмет етіп жүрді. Кит аулау

кәсібінде, қайықта қызмет атқарып, ауланған китті сойып, баптау
үшін көп адам керек, мұндай ірі іске бар болғаны алты-ақ адам тым
аз еді. Әйтсе де Джемс Уэлдон басқа кеме иелерінің әдістерін
қолданып, Сан-Францискодан тек кеме басқаратын команданы ғана
алуды тиімді санаған.

Жаңа Зеландияның тұрғын халқы мен ондағы түрлі ұлттардың
қашып-пысқандары арасынан бір маусымға жалдана кететін шебер
гарпуншылар мен матростар қашан да болса табыла береді. Бұлар
маусым аяқталған соң қожайындарымен есеп айырысады да, кит
аулаушы кемелердің келесі жылғы маусымын күтіп, жағаға түсіп
қалады. Бұл жағдай команда жалақысынан бірсыпыра ақша
үнемдеп, кит аулау кәсібінен түсетін пайданы молайта береді.

Джемс Уэлдон «Пилигримді» сапар шығаруға жабдықтағанда
нақ осы әдісті қолданып еді.

Шкуна-бриг оңтүстік Поляр теңіздерінен кит аулау кәсібін
аяқтағаны сол, бірақ оның трюмінде (кеменің астыңғы қабаты) кит
мұрты сақталатын орын әлі олқы, кит майы толтырылмаған
кеспектер де көп. Бұл кезде кит аулау тым қиын еді. Аяусыз қыра
бергендіктен кит тым сирек кездесетін болды. Нағыз киттер құрып
бітуге айналып, енді аңшылар жолақ жон1 киттерді аулауға кіріскен,
бірақ киттің бұл түрін аулау аса қауіпті еді.

Бұл сапарда «Пилигримнің» жолы болмады. Январь айының бас
шамасында, Австралия жазының шыжып тұрған2 кезінде, кит аулау
аяқталмай-ақ, капитан Гуль кері қайтуға мәжбүр болды. Жалдап
алған маусымдық матростары жұмысты керенау істей бастаған соң,
ондай жалқаулардан тезірек құтылғысы келді.

«Пилигрим» солтүстік-батысқа қарай бет түзеп, он бесінші
январьда Жаңа Зеландия аралының шығыс жағындағы Окленд
портына келді. Капитан Гуль жалдап алған маусымдық кит
аулаушыларын сонда түсіріп кетті.

«Пилигримнің» тұрақты командасы бұл жолғы сапарына
барынша наразы еді, өйткені шкуна-бригтың жүгі толу үшін әлде де
болса кем дегенде екі жүз тонна кит майы керек. Бұлардың
аушылық кәсібінде мұндай сәтсіздік бұрын-соңды болған емес.

Басқа аңшыларға қарағанда капитан Гульдің өзі аса ренжулі.
Бұл сәтсіздік оның атышулы «кит аулаушы» деген даңқына аяусыз
таңба салды; жұмысқа кедергі жасаған арамтамақ жалқауларды
үнемі қарғап-сілеумен болды ол.

Оның Оклендтен жаңа адамдар жалдамақ болған әрекетінен де
нәтиже шықпады, теңізшілердің бәрі басқа кит аулаушы кемелерге
жалданып қойған. Сөйтіп «Пилигримнің» олқы жүгін толтыру
жөніндегі ниетті қоя тұру керек болды. Капитан Гуль порттан
кеткелі жатқанда, бізді ала кетіңіз деп бір топ жолаушылар келіп
жалынды. Ақырында қиылған халықтың көңілін қия алмады
капитан Гуль.

Бұл кезде «Пилигрим» қожасының әйелі миссис Уэлдон, оның
енді ғана беске толған бөбегі Джек, миссистің немере ағасы
Бенедикт ағай Оклендте болатын. Бұлар сауда ісімен Жаңа
Зеландияға оқта-текте бір соғып кететін Джемс Уэлдонға еріп
сонда келген-ді. Сан-Францискоға бәрі бірге қайтпақшы екен, бірақ
дәл жүрер алдында кішкентай бөбегі Джек қатты сырқаттанып
қалады да, күте тұруға болмайтын аса бір асығыс жұмыспен Джемс
Уэлдон Америкаға шақырылады. Ол әйелін, сырқаттанып қалған
баласын, қайнағасы Бенедикт ағайды Окленд портында қалдырып,
өзі Америкаға жүріп кетеді.

Арада үш ай уақыт өтеді, ұдайы үш айды сүйікті адамынан
бөлек өткізу жас әйелге ұшы-қиыры жоқ тұтас бір ғасыр боп
көрінеді. Кішкентай Джек сырқатынан айыққан соң, әйел жол
жүруге әзірлене бастайды. Нақ сол кезде «Пилигрим» Окленд
портына келе қалған. Ол кезде Окленд пен Калифорния арасында
тікелей қатынас жоқ-ты. Миссис Уэлдон Панама мойнағы мен

Мельбурн арасында жолаушылар таситын «Алтын ғасыр»
компаниясының мұхитта жүзетін пароходтарының біріне түсу үшін
алдымен Австралияға баруы керек. Панамаға жеткен соң,
Калифорния мен мойнақ арасында қатынайтын американ
пароходтарын күтуі қажет.

Ұзақ сапарда бір пароходтан екінші пароходқа ауыса беру —
уақытты көп алатыны, әсіресе балалы әйелге қиын болатыны
белгілі. Сондықтан да миссис Уэлдон «Пилигримнің» Окленд
портына келген хабарын есітіп, өзін, кішкентай бөбегі Джекті,
немере ағасы Бенедиктті, баласын тәрбиелеп жүрген негр кемпірі
Нанды Сан-Францискоға жеткізіп сал деп капитан Гульге келіп
өтінген болатын.

Желкенді кемемен үш мың лье3 жол жүру керек! Бірақ капитан
Гуль кемесін дәйімі мүлтіксіз тұтатын, оның үстіне ауа райы
экватордың екі жағында да тамаша еді.

Капитан әлгі адамдарды ала кететін болды да, дереу өз
каютасын жолаушы әйелге босатып берді. Балалы әйел кит
аулайтын кемемен қырық-елу күндік сапар шегетін болғандықтан,
оған қолайлы жағдай жасағысы келді.

Сөйтіп, миссис Уэлдонның «Пилигриммен» сапар шегуіне
қолайлы жағдай туғызылды. Бірақ жолдан бұру болса да, кемедегі
жүкті түсіре кету үшін алдымен Чилидегі Вальпарайсо портына
соғуы керек. Әйтсе де оның есесіне Вальпарайсодан шығып Сан-
Францисконың нақ өзіне дейін ыңғай соққан желді пайдаланып
американ жағалауымен жүретін болды.

Миссис Уэлдон күйеуімен бірге ұзақ сапарларға жиі шығып,
жол азабына көндігіп қалған, теңіз қиындығынан қорықпайтын
ержүрек әйел еді. Жасы отызды қусырған, денсаулығы тамаша
болатын. Капитан Гульдің озат теңізші екенін, «Пилигримнің»
сенімді кеме екенін де білетін-ді. Ұтыры келіп тұрғанда жағдайды

пайдаланып қалу керек болды. Сөйтіп, миссис Уэлдон шағын
кемемен сапар шегуге бел байлады. Онымен бірге Бенедикт
ағайдың да кететіндігі, әрине түсінікті.

Бенедикт ағайдың жасы елуді қусырып қалған. Орта жасқа
келсе де, үйден бір қадам жалғыз шығаруға болмайтын еді. Оны
арықтан гөрі қатпа деуге лайық, бойы оншалықты биік болмаса да,
бір түрлі ерсі, сорайып көрінеді, шашы қобыраған, басы ебедейсіз
үлкен, кеңсірігінде қорабына алтын жалатқан көзілдірігі бар —
міне Бенедикт ағайдың түр-сипаты осындай-ды. Оның ғалым адам
екендігі бір көргенде-ақ беп-белгілі. Бұл күнәсіз пенденің өле-
өлгенше сақалды сәби болуы тағдырына жазылып туса керек.

Оны «Бенедикт ағай» деп тек үй іші ғана атап қоймай, тіптен
басқа адамдар да солай айтатын-ды, ол жалпыға бірдей тума-туыс
бола кететін ақпейіл адамдардың бірі еді. Бенедикт ағай өзінің тым
ерсі ұзын қолдары мен аяқтарын ешқайда сыйғыза алмайтын, өз
бетімен ешнәрсе істей білмейтін, дәрменсіз адам болатын; әсіресе
дағдылы тұрмыс жөніндегі мәселелерді шешуге мүлдем шорқақ еді.

Оны масыл деуге болмайды, өзінің икемсіздігінен қымсынған
болып, басқаларды да қымсындырудың ебін таба қоятын. Ол күй
таңдамайтын, ыстық, суыққа бірдей, біреудің көңілін жықпайтын,
ынтымақшыл болатын; егер үй іші ескеріп ас бермесе, өздігінен ас
сұрамай күнұзаққа аш жүре беретін көнбіс адам еді.

Бенедикт ағай айуанаттан гөрі өсімдік дүниесіне жуығырақ
сияқты. Қасындағы жолдасына не пана, не ас болуға қабілеті жоқ
жапырағынан айрылған жеміссіз ағаш тәрізді.

Бірақ ол мейірбан, адал адам, нашар да болса оны жұрт сүйетін,
мүмкін, оның нашарлығын ескеріп сүйетін болар. Оны миссис
Уэлдон өзінің баласындай, кішкентай Джектің бауырлас ағасындай
көретұғын.

Дегенмен, Бенедикт ағай ас ішіп, аяқ босатар масыл емес
екендігін айта кету керек. Керісінше, шаршау дегенді білмейтін,
еңбек сүйгіш, іскер адам. Оның бар ықыласы жаратылыс тарихына
ауып, соған әуестенген.

«Жаратылыс тарихына» дегеніміз, айтып бітіре алмайтын көп
әңгіме. Бұл жалпы ұғымға: зоология, ботаника, минерология және
геология сияқты бірнеше ғылымдар енетіні мәлім, әйтсе де
Бенедикт ағай ботаник те, минеролог та, геолог та емес.

Ендеше, кез келген хайуанды мүшелеп сойып, қайтадан
бұрынғы қалпына келтіре алатын Жаңа дүниенің Кювьесі4 дерлік
зоолог болғаны ма? Жануарлар дүниесінің Кювье бөлген төрт түрін
— омыртқалылар мен былқылдақ денелілерді, буын денелілер мен
жарқырауық денелілерді зерттеуге бар өмірін арнаған ба? Бұл
ынталы да аңқау ғалым осы төрт түрдің әр түрлі топтарын, кіші
топтарын, тұқымдарын, тұқымдастарын талдап біле ме?

Жоқ!

Бенедикт ағай омыртқалылар тобына жататын сүтқоректілерді,
құстарды, бауырымен жорғалаушыларды немесе балықтарды
зерттеумен шұғылданды ма?

Жоқ, шұғылданған емес!

Мүмкін, ол былқылдақ денелілерді зерттеген болар? Әлде аяғы
басына біткен басаяқтылар мен мшанкалардың жасырын сырларын
ашқан шығар?

Оны да істеген жоқ!

Ендеше, ол осы медузалар (теңіз жәндіктері), тікенек терілілер,
жабысқақ жәндіктер тағы басқа түрлі жарқырауық топтарды
зерттеп ұзақ түн шам жағып отырған болды ғой?

Ақиқатын айту керек, Бенедикт ағайдың ықыласы жарқырауық
жәндіктерге де ауған емес.

Олай болса, бүкіл зоологиядан қалғаны тек буындылар тобы
ғана, әсіресе Бенедикт ағайдың бар ықыласы осы топқа түгел
ауғандығы өзінен өзі түсінікті. Әйтсе де мұны әлі де болса анықтау
керек.

Буынды жәндіктер алты топқа бөлінеді. Шыбын-шіркей, құрт-
құмырсқа, көпаяқтылар, өрмекші, шаян тәрізділер, мұртаяқтылар,
шиыршық құрттар.

Расын айтқанда, Бенедикт ағай жер құртынан сүлікті, үй
өрмекшісінен сары шаянды, теңіз жұлдызынан креветканы
(шаянның бір түрі), кивсяктан сколопендерді ажырата алмайтын-
ды.

Ендеше, Бенедикт ағайдың кім болғаны?

Ол ешкім де емес, қарапайым энтомолог!

Энтомология ғылымы, буынсыздардың барлық түрін тексеріп,
зерттеумен шұғылданатын жаратылыс тарихының бір саласы
екендігіне таласушылар да табылар. Жалпы алғанда, бұл дұрыс та.
Бірақ әдетте «энтомология» деген ұғымның бұл тараудағы мазмұны
өте шағын болады. Бұл термин тек жәндіктер туралы ғылым
саласын белгілеуге ғана қолданылады, басқаша айтқанда,
«омыртқасыз буынаяқтылар; бұлардың денесі үш бөлімнен — бас,
кеуде, қарыннан құралады. Жәндіктердің екі мұрты, төсінде алты
аяғы, көбісінің екі-екіден қанаты болады».

Сөйтіп, Бенедикт ағай күллі өмірін шыбын-шіркей, құрт-
құмырсқа сияқты жәндіктер дүниесін зерттеуге арнаған энтомолог
болған.

Бұл жөнде Бенедикт ағайдың бітіретін түк жұмысы жоқ екен
деуге болмайды, оның істейтіні кеп. Жәндіктердің бұл бөлімі он
топқа бөлінеді:

1-топ түзу қанаттылар (тарақандар, шегірткелер, қара
шегірткелер тағысын тағылар).

2-топ тор қанаттылар (арыстан құмырсқа, инелік).

3-топ жарғақ қанаттылар (бал арасы, сағызақ, қанатты
құмырсқа).

4-топ қабыршақ қанаттылар (көбелек).

5-топ қатқыл қанаттылар (қандала, шегірткенің тағы бір түрі,
шіркей).

6-топ қатты қанаттылар (саратан қоңызы, алтын қоңыз).

7-топ қос қанаттылар (маса, шіркей, шыбын).

8-топ желпуіш қанаттылар (стилопс немесе желпуіш қанатты).

9-топ паразиттер (бит).

10-топ төмен сатылы жәндіктер (қабыршақ қанатты ұсақ
жәндіктер).

Бірақ бір ғана қатты қанаттылардың түрі отыз мыңнан кем емес,
ал қос қанаттылар алпыс мыңға5 жетеді. Сондықтан да жұмыс бір
адамға артығымен жетіп жатыр.

Бенедикт ағайдың өмірі тұтасымен тек қана энтомологияға
арналған. Ғылымның бұл тарауына өзінің күш-қуатын түгел бөліп
еді ол, әйтсе де осы ғылыммен ояу кезінде ғана шұғылданып
қоймай, тіптен ұйықтап жатқанында да есі-дерті сонда болатын,
түсінде де өңшең ғана шыбын-шіркей көретін-ді. Жеңінің
қайырмасына, бешпентінің өңіріне, қалпағының етегіне сан
жеткісіз түйреуіштер шаншулы болады. Бенедикт ағай қала
сыртына шығып серуендеп қайтқан кездерде, қалпағын көрер
болсаңыз, шыбын-шіркей жинағының қоймасы екен дер едіңіз.
Қалпағының іші-сырты бірдей түйреуішке шаншылған өңшең ғана
шыбын-шіркей болатын.

Бұл қызық адамның сыр-сипатын суреттеп толықтыра түсу үшін
қосарымыз, оның ерлі-зайыпты Уэлдондарға еріп Жаңа Зеландияға
келгендегі мақсаты, тек қана энтомология ғылымы жөнінде
жаңалықтар ашып, ғылым құмарлығының шөлін басу еді. Жаңа

Зеландияға бару сапары сәтті болып, «қазынасын» бірсыпыра сирек
кездесетін шыбын-шіркейлермен байытып алған, енді осы баға
жеткісіз табыстарын өзінің Сан-Францискодағы үй музейіне
апарып, іріктеп түрге бөлу үшін тез қайтуға асыққан-ды.

Миссис Уэлдон бөбегімен «Пилигримге» отырып елге
қайтқанда, Бенедикт ағай да олармен бірге жолға шыққандығы,
әрине, түсінікті.

Миссис Уэлдон, жазатайым қауіп-қатер төне қалса, Бенедикт
ағай сүйеніш болар деп мүлдем ойламап еді. Енді, бір жақсы жері,
жылдың осы бір маусымында мұхиттың тым қатты туламай тыныш
жататын кезінде сенімді капитан басқарған кемемен рақаттана
сайрандап еліне қайтатын болды.

«Пилигрим» ұдайы үш күн Оклендте тұрған кезінде миссис
Уэлдон жолға қажетті шаруасын сақадай сай етіп дайындап алды.
Енді кемені бөгемей тезінен жөнеп кеткісі келді. Жергілікті
қызметкерлерімен есеп айырысып болды да, январьдың жиырма
екісі күні кішкене бөбегі Джекті, Бенедикт ағай мен негр кемпірі
Нанды ертіп «Пилигримге» келіп орналасты.

Бенедикт ағай өзінің арнаулы қаңылтыр қалбырға салып
мойнына асып жүретін баға жеткісіз шыбын-шіркей
коллекциясының6 ішінде қатты қанатты, көздері төбесіне біткен ет
қоректі стафилин деген қоңыз да бар-ды. Ғалымдар оны күні
бүгінге дейін тек қана новокаледондық фаунаға7 тән деп шамалап
келген. Ол жақта шаққанынан адам өлетін улы өрмекші болады,
оны Жаңа Зеландияның тұрғын халықтары — маорицтер «катипо»
деп атайды. Олар Бенедикт ағайға сол өрмекшіні де ала кетіңіз деп
мәслихат еткен. Бірақ өрмекші шыбын-шіркейлер тобына
жатпайды, өрмекші тәріздестердің тұқымы өзіне басқа, улы
өрмекшінің ғылым үшін ешқандай бағасы жоқ. Сондықтан да
Бенедикт ағай өрмекшіні қомсынып коллекциясына қосқысы

келмей, одан гөрі Жаңа Зеландияның стафилин қоңызын бағалы
экспонат деп санады.

Әрине, Бенедикт ағай коллекциясын қамсыздандырып, ақша
аямай тиісті жарнасын да төледі. Бұл коллекция оның үшін
«Пилигрим» трюмінде жатқан бүкіл кит мұрты мен кит майынан
анағұрлым бағалы еді.

Миссис Уэлдон жолдастарымен бірге кемеге келген кезде
капитан Гуль жолаушыларға:

— Миссис Уэлдон, сіз мұхитты кесіп өту үшін «Пилигримді»
таңдадыңыз ғой, бұл жауапкерлікті әрине, ұғатын боларсыз,— деді.

— Капитан Гуль, бұл сауалыңызды қалай түсінер екенбіз?

— Мен мистер Уэлдоннан ешқандай нұсқау алғаным жоқ,
сондықтан сізге осындай сауал беруіме тура келді, бұл — бір.
Екіншіден, шындығын айту керек қой, қауіпсіздік жайына келгенде,
жолаушылар тасу үшін әдейі жабдықталған пакетботтан8 шкуна-
бриг көп төмен.

— Егер Джемс Уэлдон осында болса ойланбай-ақ, баласын ала
менімен бірге «Пилигриммен» сапар шығар еді, сіз бұған қалай
қарар едіңіз?

— Оған сөз бар ма! — деді капитан Гуль.— Өз бала-шағам
болса, «Пилигриммен» мен де күдіксіз-ақ кете берер едім. Биылғы
аушылық маусымын сәтсіз аяқтағаны болмаса, «Пилигрим» тамаша
кеме. Өзінің үздіксіз бірнеше жыл басқарған кемесіне теңізшінің
сенімі кәміл, менің де «Пилигримге» деген сенімім сондай. Миссис
Уэлдон, сізге бұл сияқты сауал беру себебім, ұятқа қалмайын, сіздің
әдеттеніп қалған жағдайыңыздың мұнда болмайтынын алдын-ала
ескерткенім ғой.

— Капитан Гуль, егер күллі іс жағдайдың қолайлы —
қолайсыздығына тіреліп тұрса, ондай нәрсе мені жолымнан
қалдыра алмайды. Мен каютаның тарлығы мен дастарқанның
олқылығына наразы болып капитанға маза бермейтін ерке
жолаушы әйел емеспін.

Миссис Уэлдон көтеріп тұрған бөбегіне бір қарап алды да, сөзін
қорытты:

— Сөйтіп, капитан, енді жолға шығайық!

Капитан сол сәтте якор көтеруге бұйырды. «Пилигрим»
кешікпей-ақ желкендерін көтеріп, Окленд портынан шықты да
американ жағалауына қарай бет түзеді.

Бірақ үш күннен соң шығыстан қатты жел тұрды, енді желге
қарсы жүзу үшін кеме бұрынғы бағытын амалсыз өзгертті.
Сондықтан өз капитанының ырқына көнбеген «Пилигрим»
февральдың екісі күні таңертең жоғарғы ендікке жетіп қалды. Горн
мүйісін айналып өтетін кемелердің қай капитаны болса да, Жаңа
Дүниенің батыс жағалауымен жүретін төте жолмен жүрмей, нақ
осы бағытпен жүрер еді.

Екінші тарау

ДИК СЭНД

Ауа райы айта қаларлықтай жақсы, алғашқы бағыттан ауып,
жолдан бұрыс кеткендігі болмаса, сапар тамаша жағдайда өтіп
жатты.

Миссис Уэлдон капитан Гульдің кеме кормосындағы кішкентай
ғана жинақы каютасына орналасқан. Бұл бөлме кемедегі орынның
ең жайлысы еді. Осы тығырықтай бөлмеден кішкентай Джек пен
кәрі Нан да келіп орын алды. Соның қасындағы құрқылтайдың
ұясындай ғана бір бөлмеге Бенедикт ағайды орналастырды.
Капитан Гульдің өзі кеме тұмсығындағы капитан жәрдемшісіне
арналған каютаға көшті. Жалақы үнемдеу мақсатымен,
«Пилигримнің» экипажын толықтырмаған болатын, сондықтан да
капитан Гуль жәрдемшісіз-ақ амалдаған еді.

Шкуна-бригтың командасы — шебер де, тәжірибелі бес теңізші
— ынтымақпен тату тұрды. Бұлар кит аулау кәсібінің үш
маусымын өткізіп, енді төртіншісін де бірге аяқтап келеді. Бұл
матростар Калифорния штатында туған, бәрі де біріне бірі көптен
таныс.

Кемедегілердің тек біреуі ғана американ емес, тегі жат адам еді.
Ол «Пилигримнің» аспаздық қызметін атқарып жүрген
Португалияда туған Негоро деген біреу болатын. Ол португал болса
да ағылшын тілін тамаша білетін-ді. «Пилигримнің» бұрынғы
аспазы Окленд портында қашып кетіп, кеме аспазсыз қалған. Нақ
сол қарсаңда Негоро келіп өзін сол қызметке алынуын өтінген-ді.
Бұл адам көрмеген тұнжыраңқы, сөзге сараң, жолдастарымен
ашылып сөйлеспей шеттеңкіреп жүретін, бірақ өз ісін жақсы
білетін-ді. Сірә, капитан Гуль Негороны танып жалдаса керек,
өйткені «Пилигримде» қызмет еткен уақытының ішінде оны ешкім
кіналап көрген емес.

Әйтсе де капитан Гуль өзінің жаңа аспазының өткен өмірі
жайлы мәлімет ала алмай кеткеніне өкінішті еді. Португалдықтың
сырт пішіні, әсіресе оның ойнақы көзқарасы капитанға
ұнаңқырамайтын. Құртымдай ғана кит аулайтын кемедегі шағын
топтың әрбір адамы бес саусақтай мәлім болуы шарт, ынтымақты
топқа жат біреуді қосудан бұрын, ол адамның өткен өмірін түгел
білу керек.

Негороның жасы қырықты қусырып қалған. Өңі қара торы,
шашы мойылдай қара, ашаңдау келген жылпос адам, аласа бойлы
болса да қайратты жігіттің түрін байқатады. Өзі нендей де болса
бірер мамандық білім алған болар? Оның оқта-текте аузынан
шыққан сөзіне қарағанда, оқыған адам сияқты. Негоро өзінің
бұрынғы өмірі мен үй іші туралы ләм деп жақ ашпайды. Оның
бұған дейін қайда тұрып, қайда жүргені, не істегендігі ешкімге
мәлім емес. Оның келешек өмірінен күтетіні не, ешкім бұдан да
хабардар емес. Кемедегі жұрттың бар білетіні, Вальпараисо
жағалауына жетісімен Негороның қызметтен босану ниетінде
екендігі ғана.

Тегі, Негоро теңізші емес. Себебі өмірінің көбісін теңізде
өткізген аспаздармен салыстырғанда, Негороның теңіз ісін
анағұрлым аз білетіндігін жолдастары байқап қалған-ды. Бірақ ол
теңіз сырқатына шалдығып ауырған жоқ, бұл жағдай кеме аспазы
үшін аса зор ерекшелік болатын.

Негоро палубаға сирек шығатын. Ұзақ күнді, ішінің көп жерін
плита алып тұрған кішкене ғана камбузда9 өткізеді. Қараңғы
түсісімен плитаның отын өшіріп, кеме тұмсығындағы өзінің
тығырықтай ғана үйшігіне баратын да, басы жастыққа тиісімен
ұйықтап қалатын.

«Пилиримнің» экипажы көптен бірге істеп келе жатқан бес қарт
матрос пен теңіз ісін жаңа үйреніп жүрген бір жасөспірім – небары
алты-ақ адамнан құралған.

Бұл жас матрос ата-анасы белгісіз жетім бала еді. Ол сәби
күнінде бөтен біреудің есігі алдынан табылып, тәрбие үйінде өскен.

Бала Дик Сэнд атанып кетті, сірә ол Нью-Йорк штатында туса
керек, тіптен Нью-Йорктың өзінде тууы да ықтимал.

Тастанды нәрестеге Ричард деген аттан қысқартып Дик деп есім
қойылды; бұл ат сәбиді тауып алып, оған аяушылық етіп тәрбие
үйіне апарып тапсырған мейірбан жүргіншінің құрметіне қойылған
болатын. Балаға Сэнд10 деген фамилия берілді, Диктің табылған
жері Гурдон өзенінің жағасы, Нью-Йорк портына кіре берістегі
Сэнд-Гуктың құмдауыт шығанағы болатын, Сэнд деген фамилия
нәрестенің табылған жерінен алынған еді.

Дик Сэнд онша бойшаң болмаса да шымыр денелі, көкшіл
көзінен от шашырап тұрған, қоңыр шашты бала еді. Теңізшілердің
ауыр тұрмысы оны келешектегі тұрмыс талқысына дайындап та
қойған. Оның пайымды кескінінен жігер көрініп тұр. Бұл тек батыл
адамға ғана тән кескін емес, сонымен қатар қажымас талапты да
аңғартады.

Ол он бес жасынан-ақ белгілі бір мақсат көздеп, сол пікірін
ақырына дейін аяқтай білді. Өз қатарының көбісінен Диктің бір
ерекшелігі – сөзге сараң, тұспалдап сөйлеуді білмейтін-ді. Балалық
дәуренінде келешекті ойлайтын бала сирек кездеседі ғой, ал Дик
Сэнд сол жастың өзінде-ақ алдағы өмірден өз үлесін аңғара біліп,
«ат болар құлын талпынып туар» дегендей, «адам боламын» деп
өзіне-өзі серт берді.

Диу өз дегеніне жетті де. Өз қатарлылары балалықтан ажырай
алмай жүрген кезде, ол кәдімгі салауатты адам қатарына қосылды.
Оң қолы мен сол қолы, оң аяғы мен сол аяғы бірдей жұмыс істейтін
талантты адамдардың бірі, қолынан келмейтіні жоқ іскер бала еді
Дик Сэнд. Ол шапшаң да, икемді, қайратты да, тапқыр

болғандықтан, қолға алған жұмысын жапырып жіберетін, кіммен
болса да тең түсетін-ді.

Диктің тәрбие үйінде өсіп ержеткенін айтып өттік. Ол төрт
жасында-ақ оқи білді. Сегізге келгенде оңтүстік елдерге қатынап
жүрген бір кемеге юнга11 болып орналасты. Оның бар ықыласы бала
шағынан-ақ теңізге ауған еді.

Дик Сэнд кемеде жүріп теңізшілік өнерін үйренді. Талантты
баланы кеме офицерлері ұнатып, оның теңіз өнерін үйренуіне шын
ықыластарымен басшылық етті.

Еңбек өмір заңы екенін кімде-кім бала шағынан аңғарса, кімде-
кім нанның тек қана маңдай терімен табылатынын жастайынан
ұқса, соның қолынан ерлік те келеді. Өйткені ерлік істеу керек
болса, ерлікті орындайтын күш пен жігер мұндай адамдардан
керекті күнінде, керекті сағатында табыла береді.

Дик істеп жүрген кемені басқаратын капитан Гуль қабілетті
балаға ерекше назар аударды. Батыл бала жігерлі теңізшіге аса
ұнады. Ол Сан-Францискоға қайтқан соң, баланың жайын кеме
қожасына баяндады. Джемс Уэлдон баланың тағдырымен танысқан
соң, юнганы оқуға беріп, оның мектеп бітіріп шығуына жәрдем
етті.

Дик Сэнд білім алуға бар ықыласын сала кірісті. Ол әсіресе
география мен саяхатшылар тарихына ерекше көңіл бөлді.
Мектепте жоғарғы математика мен навигациядан12 сабақ
берілмегеніне бала қатты қынжылды. Ол мектеп бітірген соң
Джемс Уэлдонның кит аулайтын кемесіне матрос болып қызметке
орналасты. Нағыз матрос болып шығу үшін, алыс сапарға
қатынайтын кемеден гөрі, кит аулау кәсібінің маңызды екендігін
Дик жақсы білді. Ойда жоқта тап бола кететін қиын жағдайларға
тайсалмай қарсы тұра аларлықтай матростық мамандығына
дайындалып жүрген жастар үшін кит аулайтын кемеде қызмет ету

— тәжірибенің ең жақсысы еді. Сондай кеме өзінің қамқоршысы
басқарып жүрген «Пилигрим» болып шықты. Сөйтіп, жас матросқа
ең қолайлы жағдай болды.

Өзін оқытып адам еткен Уэлдон үй ішіне Диктің барынша
борышты екенін, оларға Диктің шын берілгендігін айтып жатудың
қажеттігі болмас. Миссис Уэлдон өзінің бөбегін ала
«Пилигриммен» сапарға шығатынын естігенде, Диктің қатты
қуанғаны да түсінікті. Миссис Уэлдон соңғы жылдары Диктің
анасындай боп кеткен еді, ал Дик кішкентай Джекті өзінің бірге
туған інісіндей көретін-ді.

Диктің бұл үйге шын берілгендігін және оған сенуге
болатындығын миссис Уэлдон да білді. Жас әйелдің Дикке шын
сенгендігі сонша, оның кішкентай бөбегі Джек соның қарауында
болды. Өзін «ағасы» жақсы көретінін біліп бала да Дикке тығыла
түсетін.

Ауа райы жақсы болып, ашық теңізде желкендердің бәрін желге
кернетіп жүзген шақта, матростар көбінесе бос болатын. Дик Сэнд
өзінің бос уақытының бәрін Джекті ойнатуға жұмсайтын-ды. Жас
матрос баланы алдарқата жүріп, оған теңіз ісінің неше түрлі
қызықтарын көрсететін.

Кішкентай Джек мачтаға шығып, төмен шүйілген бүркітше
арқаннан ұстап палубаға қарай зымыраса, оған анасы қорықпай
қарайтын. Бес жасар Джектің әлсіз қолы жазатайым арқаннан
айрылып қалса, дереу ұстай алу үшін Дик үнемі әзір тұрушы еді.
Ауыр науқастан жаңа ғана көтерілген балаға таза ауа мен дене
шынықтыру ісі аса зор пайда етті. Теңіз желі мен күнделікті дене
шынықтыру ісі баланың бордай бозарып кеткен өңін қысқа
мерзімнің ішінде бұрынғы түріне қайта келтірді.

Жолаушылардың Жаңа Зеландиядан Америкаға қайту сапары
осы сияқты тамаша жағдайда өте берді. Егер жел шығыстан соғып,
кеме бет алған бағытынан бұрыс кетпесе, «Пилигрим» экипажы
мен ондағы жолаушылардың бұл сапарға ренжірлік хақы жоқ-ты.

Дегенмен қасарысып қарсы соққан желдің сыңайы капитан
Гульге ұнамады. Ол кемені бет алған бағытқа қарай тура жүргізудің
амалын таба алмай-ақ қойды. Экваториалдық ағыстың кемені
батысқа қарай айдап әкететінінен де қорыққан жоқ, тек қана
ақырында тропиктік Козерог тымығына тап боламыз ба деп
қауіптенді.

Сапарға ауа райының нашарлығы тосқауыл болды, әрине, бұған
капитан кінәлі емес, әйтсе де миссис Уэлдонның жайын ойлап оның
мазасы кетті. Егер Америкаға бара жатқан трансокеандық
пароходтардың бірі «Пилигримге» кездесе қалса, капитан өз
кемесіндегі жолаушы әйелді соған ауысып мінуге қайтсе де үгіттеп
көндірер еді. Бірақ, сапарың қырсықса болмайды екен, бұл кездері
«Пилигрим» жоғары ендікте жүрген-ді. Панамаға баратын
пароходты бұл маңайдан кездесер деп үміттену қиын еді. Оның
үстіне Австралия мен Жаңа Зеландия арасындағы қатынас соңғы
кездердегідей жиі емес, өте сирек қатынайтын-ды.

Капитан Гульдің ендігі қолданатын шарасы, тек ауа райының
өзгеруін күту ғана. Бір қалыпты өтіп жатқан теңіз
саяхатшыларының көңіл-хошын ешнәрсе бұза алмайтын сияқты.

Әйтсе де, февральдің екісі күні, әңгімеміздің басында айтылып
өткен ендік пен бойлықта ойда жоқ бір оқиға болды.

Күн ашық та шуақ еді. Ертеңгі сағат тоғыздың кезінде Дик Сэнд
пен Джек бизан-мачтаның рейіне13 шықты. Олар биікте тұрып
кеменің палубасына қарады, сосын толқып жатқан теңіздің
көкжиекпен ұштасқан жеріне дейін көз жіберді. Бұлардың артында
көкжиектің шамалы жерін көлегейлеп көлбеу гротты грот-мачта

зіңкиіп тұр. Алдыңғы жақта, қанат жайған құс сияқтанып, стаксель
мен кливерлі сүйір бушприт тұр. Аяқтарының астында жел кернеп
күмпиген фок, тастөбеде фок-марсель. Кеме мүмкіндігі
болғанынша желге қарсы жүріп келеді.

«Пилигрим» штирбортқа14 таман көлбей түссе де, кеменің
аударылып кетпеу себебі, үстіндегі жүктің тең тиелгендігінен
екендігін Дик Сэнд кішкентай Джекке түсіндіріп тұр еді, бала кенет
айқайлап, оның сөзін бөлді:

— Анау не?!

— Джек, сен бірдеңе көріп тұрсың ба?—деп сұрады рей үстінде
тікесінен тұрған Дик Сэнд.

— Ие, ие! Әне, ана жақта! — деді Джек, кливер мен стаксель
арасындағы ашыққа қарай сұқ қолын шошайтып.

Дик Сэнд Джектің сілтеген жағына бұрылып қарады да, бар
даусымен айқайлап жіберді:

Алдымызда, жел жақта, сол жақ бортқа таман бір кеме көрінеді!

Үшінші тарау

АПАТҚА ҰШЫРАҒАН КЕМЕ

Диктің айқайы бүкіл экипажды дүрліктірді. Вахтадан бос
матростар палубаға жүгіре шықты. Капитан Гуль де каютасынан
шықты. Миссис Уэлдон да, кәрі Нан да, тіптен Бенедикт ағай да
штирборттың қоршауына сүйеніп тұрып, бар ынталарын сала теңіз
бетіндегі көрінген затқа көздерін тікті.

Тек өзінің тар камбузынан Негоро ғана шыққан жоқ. Ойда
жоқта ұшыраса қалған бұл уақиға, бүкіл команда ішінде тек
Негороны ғана еліктірмеді.

Баланың көрген заты «Пилигримнен» үш миль шамасы
қашықта, толқын бетінде теңселіп тұр еді.

— Бұл не болды екен?—деп сұрады матростардың біреуі.

— Менің байқауымша, сал болса керек!—деді екінші матрос.

— Онда адам да бар шығар?.. Бейшаралар не халде екен?..—
деді миссис Уэлдон.

— Жақынырақ барсақ, бәрін де білеміз,— деді капитан Гуль.—
Бірақ, бұл көрінген зат, салдан гөрі, бір жанбастап жатқан кеменің
жонына ұқсаңқырайды...

— Жоқ, бұл кәдімгі теңіздің сүт қоректі алып хайуаны! — деді
Бенедикт ағай.

— Ал, Дик, сен қалай дейсің? — деп сұрады миссис Уэлдон
жасөспірімнен.

— Мен капитан Гульдің, бір жамбастап жатқан кеме деген
пікіріне қосыламын. Тіптен күнге шағылып жарқырап көрінген ана
заттың мыспен қаптаулы киль15 екенін де ажыратып тұрмын.

— Ие... Ие... енді мен де көріп тұрмын,— деп капитан Гуль
Диктің сөзін қостады.

Капитан рульшіге бұрылып команда берді:

— Болтон, кемені ыққа қарай бұр, ана көрінген қарайғанға
таман турала!

— Құп болады, капитан! — деді рульші.

— Мен өз пікірімде қаламын,— деді Бенедикт ағай,— ол
көрінген заттың теңіз хайуаны екенінде дау жоқ.

— Ендеше, бұл мыс кит болғаны ғой,— деді капитан Гуль.—
Өзінің күнге шағылып жарқырауын қараңызшы!

— Бенедикт ағай, егер бұл көрінген кит бола қалса, тірі емес,
өлген кит,— деді миссис Уэлдон.— Оның қимылсыз жатқаны ап-
анық көрініп тұр.

— Уэлдон қарындас, оның несі таң? — деді қарыспа ғалым,—
ұйықтап жатқан киттің үстінен түскен кеме аз емес қой!

— Әбден дұрыс, - деді капитан Гуль.— Әйтсе де бұл көрінген
зат ұйықтап жатқан кит емес, кеме.

— Көрерміз,— деп жауап қатты қарыспа ғалым.

Дегенмен Бенедикт ағайдың китпен жұмысы жоқ-ты; кезі келсе,
Арктика мен Атлант теңізінің күллі сүтқоректі жануарын, сирек
кездесетін шыбын-шіркейлердің біреуіне-ақ айырбастап жіберер
еді.

— Болтон, оңға таман, оңға таман! — деп айғайлады капитан
Гуль рульшіге.— Кемеге бір кабельтовтан16 жуық бармау керек. Біз
киліксек, өзі қираған кеменің түгі де қалмайды, оған соқтығып
«Пилигримнің» қабырғасын қиратуға құмар емен. Оңға таман!

«Пилигрим» аздап оңға бұрылды.

Қираған кемеге шкуна-бриг бір миль жақындады. Жанбастап
қалған кемеге матростар сұқтана қарады. Оның трюмінде бағалы
заттар болуы мүмкін. Өйткені суға батқан кеменің жүгін аман алып
қалғаны үшін сол заттың үштен бір мөлшеріндей бағасы сыйлық
ретінде құтқарушыға берілетіндігін матростар жақсы білетін-ді.
Егер кеме трюміндегі заттар су тиіп бүлінбеген болса, «Пилигрим»
экипажы осы жылғы кит аулау маусымындағы сәтсіздігінің бәрін
бір күнде-ақ шығарып алады.

«Пилигрим» ширек сағаттан соң қалқып жүрген затқа жарым
миль жақындады. Манадан бергі талас енді күмәнсіз шешілді: бұл
зат аударылып бір жақ жанбасымен жатқан бір кеменің қаңқасы
болып шықты. Палубаның бір қабырғасы жоғары көтеріліп тік
тұрып қалған. Мачталарын су жұлып әкеткен. Такелаждың17
үзінділері ғана салбырап тұр. Кеменің бүйірінде үңірейген үлкен
тесік бар. Тіреулері мен сыртын қаптаған тақтайлары ішке қарай
жеміріліп кетіпті.

— Бұл басқа бір кемемен соқтығысқан екен! — деп айқайлады
Дик Сэнд.

— Ие, онысында күмән жоқ,— деп капитан Гуль оның сөзін
мақұлдады.— Бірақ мұның табанда батып кетпегеніне таңым бар,
ғажап!

— Бұған келіп соқтыққан кеме, мұның командасын түгелдей
алып кеткен деп сенейік,— деді миссис Уэлдон.

— Ие, миссис Уэлдон, солай деп сенейік,— деді капитан
Гуль.— Бірақ соқтығысқанның соңында бұл кеменің экипажы өз
қайықтарымен жан сақтаулары да ғажап емес. Мұндағы бір
қынжыларлық нәрсе, апатқа себепші болған кеменің командасы,
қираған кеменің экипажымен ісі болмай, жайбарақат өз жөніне кете

беретін жағдайлар болады, бұл сияқты мейірімсіздік теңіз
тәжірибесінде кездесе береді.

— Мүмкін емес! Бұл іс адамгершіліктен тыс, шектен шыққан
қаталдық!

— Амал нешік, шынында да солай. Кемеде бірде-бір қайық
қалмауына қарағанда, команда бұл кемені тастап кеткен деп
шамалауға болады. Апатқа ұшыраған бейшараларды ұшырасқан
кеме мінгізіп алар деп сенейік. Бұл арадан құрғақ жерге қайықпен
жету мүмкін емес: Мұхит аралдары немесе Америка континенті
тым шалғай.

— Бұл апаттың құпия сыры бір уақытта ашылар ма екен? — деп
сұрады миссис Уэлдон — Кемеде командадан біреу-міреу қалуы
мүмкін, сіз қалай дейсіз?

— Бұған сенімім шамалы,— деп жауап қатты капитан Гуль.—
Егер кемеде тірі адам болса, бізді әлдеқашан-ақ көріп, бірер белгі
берер еді. Әйтсе де, ішке кіріп тексерерміз... Болтон солға таман,
солға таман! — деп айқайлады ол, рульшіге кеменің бағытын
қолымен нұсқап.

Қираған кеме мен «Пилигрим» арасы үш кабельтовтай-ақ. Енді
команданың кемені тастап өз беттерімен кеткендігі күмәнсіз анық
болды.

Дик Сэнд кенет үндемеңдер деп ым қақты.

— Тыңдаңдаршы! — деп айқайлады ол.

Бәрі де құлақтарын түріп тыңдай қалды.

— Ие, ит үргені естіле ме, қалай...

Шынында да ғарық болған кемеден иттің үрген даусы естілді.
Онда тірі ит барлығы күмәнсіз. Ит люк жабық болып шыға алмай
қалса керек. Дегенмен көрініп тұрған ит жоқ еді.

— Ит те болса,— тірі жан ғой, құтқаруымыз керек, капитан! —
деді миссис Уэлдон.

— Ие, ие,— деп шырылдады кішкентай Джек,— итті құтқару
керек! Өзім-ақ асыраймын. Ол ит бізді жақсы көреді... Мама, мен
оған бір шақпақ қант әкеліп берейін!

— Орныңда бол, балақайым,— деді миссис Уэлдон. — Ол
бейшара аштан өлгелі жатқан болар, сенің бір шақпақ қантыңнан
да, оған бір тостаған быламық тиімді болар еді-ау.

— Ендеше, оған менің сыбаға сорпамды бере ғой,— деді
бала,— мен сорпасыз-ақ лаждармын!

Сөйтіп тұрғанда иттің үрген даусы бірден-бірге анығырақ естіле
түсті. Бұл кезде екі кеменің арасы үш жүз ярдтан жақынырақ еді.
Қапелімде кеме бортынан бір ірі төбеттің басы көрінді. Ит
өршелене абалай берді.

— Говик! — деді капитан, боцманға.— Кемені дрейфке18 тоқтат
та, суға қайық түсіріңдер.

— Шыдай тұр күшігім, шыдай тұр! — деген Джектің айқайына,
ит көмескі қыңсылап жауап қайырғандай болды да, артынан шаңқ
ете түсті.

Матростар тез-тез желкен түсірді, «Пилигрим» қираған кемеге
жарым кабельтов жақындап тоқтады.

Суға түсірілген қайықты толқын теңселтіп тұр. Капитан Гуль
мен Дик Сэнд тағы екі матрос қайыққа түсті.

Ит тынбастан абалай берді. Бірақ ол тез жақындап келе жатқан
қайыққа үрмеген тәрізді, оқтын-оқтын ішке түсіп қайта шығады.
Мүмкін, қираған кеменің тірі қалған жолаушыларын немесе
матростарын шақырғалы кеткен болар?

«Шынымен-ақ мұнда тірі адам бар болғаны ма?» — деп сұрады
миссис Уэлдон өзінен өзі.

Қайық межелеген жерге таянып қалды.

Ит кенеттен тағы абалап қоя берді. Бірақ оның бұл абалауы өзін
құтқарушыларға «тез жетіңдер!» дегендей жалынышқа ұқсамайды.
Оның үнінен ерекше бір өштік, ыза кернеп ашынғандық естіледі.

— Мына төбетке не болған? —деді капитан Гуль.

Бұл уақытта қайықтағылар суға жартылай батып тұрған кеменің
бортына тоқтау үшін кемені айналып келе жатыр еді.

Иттің, әсіресе Негоро камбуздан шығып кеменің тұмсығына
қарай жүрген кезде өршелене абалағанын капитан Гуль де, тіптен
кемедегілер де байқап қалды.

Ит шынымен-ақ кеме аспазын тани ма екен? Бұл тіптен
шындыққа жуыспайтын уақиға ғой.

Мұның мәнісін кім білсін, бірақ құтырына абалаған итке Негоро
жалт қарады да, өзінің таңданғанын ешкімге сездірмей, сәл
тыжырынып, ешнәрсе сезбеген кісідей камбузына қайта кіріп кетті.
Қайықтағылар кеменің арт жағын айналып оның қапталынан
«Вальдек» деген жазуды көрді.

Кеменің қай порттан шыққандығы жазылмапты. Бірақ
теңізшінің көзі алдыменен кеменің корпусына, оның кейбір
құрылыстарының өзгешеліктеріне түседі ғой, сондай-ақ капитан
Гуль теңізшілік көзбен қарап, кеменің американдық екенін

анықтады. Оның бұл жорамалын кеменің аты да дәлелдеді. Бес жүз
тонналық ірі кемеден бар болғаны қаңқасы ғана қалған.

«Вальдектің» тұмсығында үңірейген үлкен тесік бар. Бұл тесік
сол бір қырғынды соқтығысудан түскен таңба еді. Кеме бір
жанбастап қисайып жатқандықтан, тесік судан бес-алты фут19
жоғары көтеріліп, ішке су толмаған соң, кеме батпай қалған еді.

Кеменің палубасында адам да жоқ.

Ит борттан кетіп, қисайып жатқан палубаны жағалап ортадағы
люкке жетті де, басын люкке сұғып қаңсылап келіп үрді.

— Сірә, кемедегі тірі жан бір ғана осы ит емес шығар,— деді
Дик Сэнд.

— Мен де сол пікірдемін,— деді капитан Гуль.

Қайық енді жартылай суға батып тұрған бортты жағалай жүрді.
Бірінші соққан ірі толқынның «Вальдекті» су түбіне жіберетіндігі
сөзсіз.

Кеменің палубасы тап-таза, сыпырып қойған тәрізді. Палубада
екі футтай жерінен омырылып қалған грот-мачтаның түбірі ғана
сорайып тұр. Шамасы, кеме соқтыққан кезде мачталары омырылып
суға құлаған да, желкені мен арқан жіптерін өзімен бірге ала кетсе
керек. Бірақ та көкжиектің көз жетерлік жерінен ешқандай кеме
сынығы көрінбеп еді. Бұған қарағанда «Вальдектің» апатқа
ұшырауы бұдан бірнеше күн бұрын болған деп қорытынды
шығаруға болады.

— Бұл кеменің адамдары соқтығысудан тірі қалған күннің
өзінде де,— деді капитан Гуль,— аштық пен шөлден қырылған
болар: Камбузы суға толып кетіпті ғой. «Вальдектің» бортында тек
адам өлігі ғана болуға тиіс.

— Жоқ! — деп Дик Сэнд шақ ете қалды —Жоқ! Олай болса, ит
бүйтіп үрмес еді. Мұнда тірі қалған біреулер бар.

Ол сөйдеді де, итті шақырды. Ақылды төбет сол сағатында
сырғанап теңізге түсті де, әлсіреген аяғымен әрең есіп қайыққа
жетті. Итті сүйреп қайыққа шығарып, Дик оған кептірілген нан
тастап еді, ит асқа қараған да жоқ, тұщы су құйылған шелекке
қарай ұмтылды.

— Бейшара-ай, әбден қаталап қалған екен,— деді Дик Сэнд.

Бұлар қайық тоқтататын қолайлы орын қарастырып, батып бара
жатқан кемеден бірнеше фут кейін шегінді. Ит бұл адамдардың
кеме бортына шықпайтын ыңғайын білгендей, Диктің курткасының
етегінен тістеп, қайтадан ашына абалай бастады.

Иттің қылығы мен абалай үргені ауызбен айтылған сөзден де
анығырақ болды.

Матростар қайықты кемеге тақап, бортқа байлады, капитан Гуль
Дикті ертіп палубаға шықты. Олар оншалықты қиналмай-ақ,
еңбектей жылжып, омырылып қалған екі мачта түбірінің
арасындағы орталық люкке20 жетті. Олардың соңынан ит те еріп
келе жатыр. Адамдар люкке түсті.

Жартылай суға толған кеме трюмінде ешқандай товар жоқ.
Баллас21 орнына құм тиелген. Ол құм енді бакбортқа22 төгіліп,
салмақ кеменің бір жағына ауған, сондықтан кеме де бір жақ
бүйіріне қисайып кетіпті. Кеме бортында бағалы жүк болуға тиіс
деген үміт бекерге шықты. Кемеде аман алып қаларлық құнды
заттан түк те жоқ.

— Мұнда ешкім жоқ қой,—деді капитан Гуль.

— Ие, ешкім де жоқ,— деп жас матрос оның сөзін мақұлдады
да, трюмнің түкпіріне қарай жүре берді.

Бірақ палубада тұрған ит, адамдардың әбден мұқият тексеруін
талап еткен тәрізді, ауыз жаппай үре берді.

— Мұнда қарайлайтын түк те жоқ,— деді капитан Гуль.—
Кейін қайтайық.

Олар палубаға шықты.

Ит, соңымнан еріңдер дегендей белгі беріп, ютқа23 қарай жер
бауырлап жүре берді.

Адамдар да иттің соңынан жүрді.

Бес. адам, яғни бес өлексе кубриктің24 еденінде жатыр екен.

Ашылып қалған люктен түскен күндізгі күннің айқын
жарығымен капитан Гуль бұл жатқан бесеудің негрлер екенін
таныды.

Дик Сэнд ол бейшаралардың бірінен соң бірін барып көріп, әлі
де болса тынысы бар, жүрегі соғып жатқандарын байқады.

— Бұларды «Пилигримге» жеткізейік,— деді капитан Гуль.

Қайықтағы матростарды жәрдемге шақырды. Олар келіп апатқа
ұшыраған бейшараларды жатқан жерлерінен көтеріп тысқа алып
шықты.

Бұл оңай жұмыс емес еді, сонда да болса амалдап бес негрдің
бесеуін де қайыққа түсірді. Олардың ешқайсысы ес-түсін білмейді.
Бірақ капитан Гуль бірнеше тамшы дәрі мен бірер жұтым тұщы су
бұларды тірілтер еді деп сенген еді.

«Пилигрим» қираған кемеден жарым кабельтов жерде
жылжымай тұрып қалған, қайық әп-сәтте кемеге жетті.

Апатқа ұшыраған бейшараларды көтергіш горденьмен25 кезек-
кезек көтеріп палубаға шығарды. Итті де қалдырған жоқ.

— Ой, бейшаралар-ай! — деп мүсіркеді миссис Уэлдон,
қимылсыз жатқан шалажансар бес денені көріп.

— Бұлар тірі, миссис Уэлдон! — деді Дик Сэнд.— Әлі жаны
бар, біз бұларды өлімнен құтқарамыз!

— Бұлар не бәлеге ұшырады екен? — деп сұрады Бенедикт
ағай.

— Бұлар алдымен естерін жинасыншы, сосын өздерінің
бастарынан кешірген уақиғаларын айта жатар,— деді капитан
Гуль.— Бірақ бұларға алдымен су беріп, сосын аздап ром жұтқызу
керек.

Ол сөйдеді де, камбузға қарап дауыстады:

— Негоро!

Ит Негороның атын естігенде, арқасын күжірейтіп сіресе қалды.
Жүні тікірейіп, даусы көмескі шығып ырр ете түсті.

Аспаз көрінген жоқ, жауап та қайырмады.

— Негоро! — деп капитан Гуль даусын қаттырақ шығарып тағы
айқайлады.

Ит бұрынғысынан бетер ашына ырылдады.

Негоро камбуздан шығып, палубаға көтерілді.

Негopo аяғын аттап басуы-ақ мұң екен, ит секіріп барып оның
кеңсірігінен ала түсуге ыңғайланды. Португал камбуздан келдек
ала шыққан екен, итті келдегімен құлаштай сілтеп періп жіберді.
Екі матрос итке жармасып азар айырды.

- Сіз бұл итті білетін бе едіңіз?—деп капитан Гуль аспазға
қарады.

— Мен бе? — деп қайтарып сұрады Негоро.— Бұл итті
ешқашан көрген емеспін. Қайдан білем...

— Ғажап екен! — деп күбірледі Дик Сэнд.

Төртінші тарау

«ВАЛЬДЕКТЕН»
ҚҰТҚАРЫЛҒАНДАР

Экваторлық Африкада құл саудасы әлі бар-ды. Англия мен
Францияның соғыс кемелері теңіз жағалауын ұзына бойға күзетіп
жүруіне қарамастан, Ангола мен Мозамбиктен тұтқын негрлер
тиелген құл саудагерлерінің кемелері бұрынғысынша ағылып
жататын-ды. Мәдениеті дамыған елдердің көбісінде «қара товарды»
қажет қылушылар әлі де болса көп болатын.

Бұл жағдай капитан Гульге мәлім еді.26

Қазіргі уақытта «Пилигрим» құл саудагерлерінің әдеттегі
жүретін жолынан аулақ, теңіздің олар жүрмейтін бөлегінде болса
да, капитан Гуль өздерінің өлімнен құтқарып қалған негрлерін
құлдар тобынан болар, «Вальдек» бұларды Тынық мұхиттың алыс
түкпіріндегі отар елдерге сатқалы әкетіп бара жатқан шығар деп
шамалады.

«Пилигримдегілер» өлімнен құтқарылған негрлерді аса жақсы
күтіп қамқорлыққа алды. Миссис Уэлдон оларға қасықпенен таза
салқын су ішкізіп жатқанда, кәрі Нан да, Дик те жәрдемдесті,
бейшаралар талай күннен бері су көрмеген екен.

Ақырында таза су мен бірнеше жуым быламық бейшара
негрлерге жан енгізді.

Олардың арасында жасы алпысты қусырған қартаңдау біреуі
ағылшынша біледі екен.

— «Вальдек» нендей пәлеге ұшырап еді?—деп сұрады капитан
Гуль ең алдымен.

— Бұдан он күн бұрын түн ішінде, кемедегілер тегісінен
ұйықтап жатқан кезде, бір кеме келіп, біздің кемемізге килікті,—
деп жауап қатты кәрі негр.

— «Вальдектің» командасы не болды?

— Білмеймін. Біздер үске шықсақ, палубада адам да жоқ,
қаңырап қалған екен.

— Олар «Вальдекке» киліккен кемеге мініп үлгірген болар деп
шамалайсыз ба?

— Солай болар деймін...

— Сөйтіп, сіздерге соқтығысқан кеме, апатқа ұшырағандарға
жәрдем етіп, оларды мінгізіп алу үшін тоқтамады ма?

— Жоқ.

— Мүмкін ол кеменің өзі суға батып кеткен шығар?

— О, жоқ,— деп басын шайқады қарт негр.— Оның кетіп бара
жатқанын біз көріп тұрдық.

Қарттың бұл сөзін «Вальдектен» құтқарғандардың бәрі растады.
Бұл адам нанғысыз қаталдық еді, бірақ, шындығына келгенде бұл
сияқты жан түршігерлік апатқа себепші болған кеменің капитаны,
апатқа ұшырап өліп бара жатқан адамдарға аз да болса жәрдем
етпей, сол күйінде қалдырып, тезірек қашып құтылуға асығады, бұл
жиі кездесетін уақиға.

Көшеде кетіп бара жатқан біреуді көлігіне қақтырып, өзінің
аңсыздығынан болған жазымға жәрдем етіп әуре болуды басқа
біреуге артып, қаша жөнелуге асыққан кісі әдетте қатаң жазаға
тартылады. Бірақ, көшеде кездейсоқ жазым болғандарға тез жәрдем
етіледі. Ал суға батып бара жатқандарға жәрдем етпей, оларды
ашық теңіздің ортасында қалдырып, қашып кеткен адамдар туралы

не айтуға болады? Оларды адамзаттың арына нұқсан келтіруші
азғындар деген дұрыс.

Капитан Гуль бұл сияқты уақиғалардың талайын білетін.
Мұндай фактылар адам таңғаларлық сұмдық болып көрінсе де, жиі
кездесе беретін уақиға екенін миссис Уэлдонға қайталап айтты да,
өлімнен құтқарып алған адамдарынан сұрайтын сауалын
жалғастыра берді:

— «Вальдек» қайдан келе жатыр еді?

— Мельбурннан.

— Демек, сіздер құл емес екенсіздер ғой?

— Жоқ, сударь, біз құл емеспіз,— деп негр тік тұрып, тез жауап
қайырды. — Біздер Пенсильванияның тұрғын адамдарымыз.

— Ал, достарым,— деді капитан Гуль,— «Пилигрим» бортында
сіздердің еріктеріңізге ешкім қол сұқпайды, мұны бір деп
біліңіздер.

«Пилигримнің» өлімнен құтқарып алған бес негрі, шынында да
Пенсильвания штатының адамдары болатын. Олардың ішіндегі ең
кәрісі — бала күнінде, жасы алтыға толмай-ақ құлдыққа сатылған
адам еді. Оны Құрама Штатқа Африкадан әкелген. Мұнда келгесін,
құлдық деген масқаралық сөз атымен жойылып, басына бостандық
тиген. Оның өзінен жасы кіші жолдастары туысынан ерікті адамдар
болғандықтан, оларды ақ нәсілді адамдардың ешқайсысы меншігім
деп айтуға правосы жоқ-ты. Бұлар тіптен негрлердің соғыстан
бұрынғы27 сөйлеп жүрген ескілікті тілдерін де білмейтін. Бұл
негрлер ерікті азамат болғандықтан, Америкадан өз ықтиярларымен
кетіп, енді өз елдеріне қайтып келе жатыр еді.

Қарт негр капитан Гульге, өздерінің Оңтүстік Австралияға
барып Мельбурнға таяу жердегі бір ағылшынның плантациясына

қызметке кіргендерін, онда үш жыл бойы жұмыс істеп азын-аулақ
ақша тапқан соң, еліне қайтқылары келгенін айтты.

Олар кәдімгі жолаушылар қатарлы ақы төлеп «Вальдекке»
түседі де, январьдың он бесі күні Мельбурннан аттанып кетеді. Он
жеті тәуліктен соң, қараңғы түнде бір үлкен кеме келіп «Вальдекке»
соқтығысады. Ол уақытта негрлер өз каютасында ұйықтап жатады.
Негрлер кеменің қатты сілкінгенінен оянып кетеді де, бірнеше
минуттан соң жүгіріп палубаға шығады.

Олар мачталардың құлап бортта жатқанын, «Вальдектің» бір
жамбастап қисайып қалғанын көреді, бірақ трюмге кірген су
мөлшері оншалықты көп болмағандықтан, кеме су түбіне кете
қоймаған.

Палубада «Вальдектің» капитаны да, командасы да жоқ, кеме
шайқалған уақытта олар теңізге құлап кеткен немесе «Вальдекке»
соқтығып жауапкершіліктен асыға қашқан кеменің палубасына
шығып үлгірген болуы керек.

Бұл бес адам қираған кеменің үстінде, жақын маңдағы құрғақ
жерден бір мың екі жүз миль қашық теңіз ортасында қала беріпті.

Негрлердің ішіндегі жасы үлкенінің аты Том екен. Ол кісіні
жолдастары басшымыз дейтін-ді. Том қартты басшы еткен тек
жасының үлкендігі ғана емес, оның жігерлі, еңбекпен шыныққан
ұзақ өмірінің мол тәжірибесі еді. Басқалары жиырма мен отыздың
арасындағы: Бат, Остин, Актеон, Геркулес деген жас негрлер
болатын. Бат Том қарттың баласы екен.

Бұл төртеуі зауқаға сатылатын болып Африканың орталық
еріксіздер базарына түсе қалса, ең жоғары баға беріп аларлықтай
кең иықты, бойшаң да, күшті жас жігіттер болатын.

Сөйтіп, кеме апатынан кейін Том және оның жолдастары елден
аулақ, мұхит ортасында қала береді. Олар «Вальдектің» қираған

жерін оңдап қатарға қоса алмайды, өйткені кеме соқтығысқан
уақытта екі қайықтың екеуі де қирап істен шыққан-ды. Кездейсоқ
бірер кеме кездесіп өлімнен құтқармаса, бұлардың басқа жолмен
құтыларлықтай мүмкіндігі жоқ-ты.

Басқарушысынан айрылған «Вальдек», жел мен толқынның
ойыншығы болып, бет алды ығып кете береді. Сондықтан да
«Пилигрим» апатқа ұшыраған кемеге, мұхиттың осы бөлегінде,
Мельбурннан Құрама Штаттарға баратын кемелердің әдеттегі
жолынан шеткері, оңтүстікке таман кездескен-ді.

Панасыз қалған бес негр кеменің апатқа ұшыраған күнінен
бастап «Пилигрим» келгенге шейінгі екі арада өткен он күнді,
қираған кеменің буфетінде қалған азықпен жан сақтап өткізген.
Тұщы су құйылған кеспектер кеме соқтығысқан кезде қирап қалған,
ал камбузға су толып, ондағы спиртті ішімдіктерді алуға мүмкіндік
болмайды.

Тоғызыншы күні Томның өзі де, оның жолдастары да шөлден
кеуіп естерінен танып жығылады, осы қарсаңда «Пилигрим» де
жетіп үлгіреді.

Том қарттың қысқа сөзбен капитан Гульге берген түсініктері
осы ғана. Карт негр өздерінің көрген-білгенін ешбір қоспа қоспай
шындығын айтты. Бұл әңгіме көрініп тұрған айғаққа толығынан
сәйкес келетін және Томның айтқанын жолдастары да растады.

Суға батып бара жатқан кемеден құтқарылғандардың
алтыншысы - ит, егер оның сөз сөйлейтін тілі болса, Томның
айтқан сөздерін о да қайталап айтар еді. Әңгіме, Негоро көрінген
уақытта ызаға булығатын ит туралы болып отыр. Иттің кеме
аспазын жек көруі бір түрлі ғажап уақиға болды.

Иттің мойнындағы қарғы бауында ойып жазылған «С» тын ірі
күзетші иттердің тұқымынан еді. Әйтсе де, «Вальдектің» капитаны
Дингоны Австралиядан алмаған. Капитанның бұл иті бұдан екі жыл

бұрын Конго өзеніне жақын Африка жағалауынан аштан өлгелі
жүрген жерінен тапқанын Том қарт естіген болатын. Капитан бұл
тамаша итті ұнатып, асырап алыпты. Бірақ Динго жаңа
қожайынына үйір болып кете қоймаған. Ол өзінің еріксіз айрылған
бұрынғы қожасын сағынып қайғырады десе де боларлық еді.

Иттің мойнындағы қарғы бауында ойып жазылған «С» және
«В» деген екі харіп бар, иттің бұрынғы өткен жай-күйінен қалған
белгі тек осы ғана.

Динго өте тамаша күшті төбет болатын-ды. Артқы екі аяғымен
тек басып тұрғанда, ұзын тұрқы кісі бойы келетін. Қызыл-қоңыр
қою жүнді, ұзын құйрықты, пантера мен Америка жолбарысына
тайсалмай шабатын, аюмен жекпе-жек алыса алатын аса қайратты
да, оралымды, шапшаң иттің нәсілінен еді.

Мұндай иттер ызаланған кездерінде қатерлі жау, ал оның
қылығы Негороға неліктен ұнамағанын түсіну қиын емес.

Динго момын ит емес-ті, бірақ оны ызақор, қабаған деуге де
болмайтын әлденеге күйінішті, кекті ит десе де боларлық. Том қарт,
Дингоның негрді жаратпайтынын бұрын «Вальдекте» болған
уақытында-ақ сезген. Оның негрлерге зиян тигізерлік ниеті жоқ-ты,
әйтсе де оларға жұғыстық жасап еркелемейтін. Мүмкін, ол Африка
жағалауын кезіп жүрген кездерінде, оны сол жақтың тұрғын халқы
зәбірлеген болар?

Қалай болғанда да бұл негрлер адал ниетті, жақсы адамдар
болғанымен Динго оларға үйір бола алмады. Апатқа ұшыраған кеме
бортындағы он күн бірге болған уақытында да, Динго олардан
шеттеп жүрген. Бұл күндерде оның не жеп жан сақтағаны белгісіз,
бірақ өзімен бірге болған адамдар шөлден қандай қиналса, о да
сондай қиналған еді.

Бесінші тарау

«С» және «В»

Қарсы соғатын желмен сіресіп қалатын тымырсықты ойлап
капитан Гульдің мазасы кетті. Өйткені Жаңа Зеландиядан
Вальпарайсоға дейін әдеттегі мерзімнен көп болса бір-екі жеті
уақыт артық жүрер, әбігер шегерлік түк те жоқ. Бірақ бұл сияқты
кездейсоқ кідіріс жолаушыларды қалжыратуы мүмкін.

Мүлгіген тымырсық пен қарсы соққан жел «Пилигримді»
мұхиттың осы бөлегінде аялдатқанның арқасында ғана, қираған
кемеге паналаған алты тірі жанға капитан Гуль жәрдем ете алды.

Ендігі мәселе, апат уақытында ұдайы үш жыл азаптанып азды-
көпті тапқанынан айрылған бес негрді еліне жеткізіп, басталған
адамгершілікті ақырына жеткізу ғана. Үстіндегі жүгін— кит майын
Вальпарайсоға өткізіп, «Пилигрим» Оңтүстік пен Солтүстік
Америка жағалауын бойлай жүзіп Сан-Францискоға баруы керек.
Миссис Уэлдон Том мен оның жолдастарына Калифорниядан
Пенсильванияға жетулеріне қаражат беретін болып уәде етті.

Негрлер миссис Уэлдонның мына уәдесін естіп қатты қуанысты.
Негрлер бұларға онсыз да борышты еді, олар миссис Уэлдон мен
капитан Гульге шын көңілдерімен алғыс айтты. Борышымызды бір
кезде өтерміз деген үміт ізгі адамдардың көңілінде терең сыр болып
сақталып қалды.

Миссис Уэлдон жол қиыншылығына ешқандай наразылық
білдірмей, аса шыдамдылықпен төзді.

Сол күні, екінші февральдің кешінде, «Вальдек» қаңқасының
қарасы үзілді.

Капитан Гуль өлімнен құтқарылған негрлерге барынша жақсы
жағдай туғызуға тырысты. «Пилигримнің» командасы тұратын
бөлме, жаңадан бес адам қосылған соң тығыздық ете бастады,

сондықтан капитан Гуль негрлерді кеменің арт жағына, палубаға
орналастырмақ болды. Олар ауыр жағдайларда жұмыс істеп
көндіккен адамдар ғой, анау-мынау ыңғайсыздықты елеген де жоқ.
Ауа райы жақсы түндерде,— күндізгі ми қайнатқан ыстықтан
кейін,— ашық ауада жатып ұйықтаудың өзі қандай рақат!

«Пилигрим» үстіндегі өтіп жатқан бір қалыпты тамаша өмірді
«Вальдектің» кездесуі бұзып жіберген тәрізденді, бірақ ол жағдай
ұзаққа бармады, кеме үстіндегі тұрмыс бұрынғы қалпына қайта
түсті.

Том, Остин, Актеон, Бат, Геркулес жұмыстың нендей түрі болса
да тартынбастан шын ықыластарымен істеп жүрді. Бірақ жел үнемі
бірыңғай соғып, желкендер тегіс көтеріліп қойылған кездерде, кеме
үстінде істейтін жұмыс та болмайтын. Оның есесіне жел ыңғайына
байланысты кеме бағытын өзгерту керек болған шақтарда, қарт
негр жолдастарымен бірге экипажға жәрдемдесуге асығатын-ды.
Алып денелі Геркулестің арқан тартқан кездерінде, басқа
матростардың істеуге жұмыс таппай қолдарын қусырып тұрып
қалатынын айта кету керек. Бойы алты футтан астамырақ келетін
бұл қуатты жігіт, тегершікті жалғыз өзі-ақ айналдыра беретін-ді.

Кішкентай Джек алып негрдің жұмыс істегеніне таңдана
қарайтын болды. Геркулес оны қуыршақтай етіп жоғары секіртетін,
ал Джек мұндай ойыннан сескенбек түгіл, қайта рақаттана
сықылықтайтын.

— Геркулес, әлде де жоғарырақ! — деп айқайлайтын ол.

— Тағы секіртейін, Джек,— дейтін Геркулес.

— Шаршаған жоқсың ба?

— Сені тіптен қаңбақ құрлы көрмеймін.

— Ендеше, әлде де жоғарырақ секірт! Барынша жоғары!

Кейде Геркулес өзінің жалпақ алақанына Джекті тік тұрғызып,
қолын соза, бейне цирк ойыншылары сияқты, палубада жүретін.
Геркулестің мұнысына жаны сүйсінген Джек, өзін алыпқа теңеп
бәріне жоғарыдан қарайтын еді. Ол барынша салмағын салса да,
Геркулес оны қаңбақ құрлы көрмейтін-ді.

Сөйтіп, кішкентай Джектің досы екеу болды: біреуі Дик Сэнд,
енді біреуі Геркулес.

Ол көп кешікпей-ақ Дингоны үшінші дос етіп алды.

Дингоның адамға үйірлігі жоқ төбет екенін жоғарыда айтып
өттік. Оның бұл қасиетінің өрши беруі, «Вальдектегі» адамдар
иттің көңіл күйіне жақпағандығынан болуы да мүмкін. Бірақ
«Пилигримге» келген соң, иттің мінезі жедел өзгерді. Шамасы,
кішкентай Джек Дингоның ықыласын өзіне аударып алудың
амалын тапса керек. Динго баламен құмарта ойнайтын; бұл ойын
балаға да зор қуаныш, ермек болды.

Динго өте-мөте баланы жақсы көретін иттердің бірі еді. Джек те
оны ешқашан зәбірлеп әурелеген жоқ. Төбетті бәйгі атына
айналдырып алу, иттің ықыласын өзіне аударып ала алғандық емес
пе? Қай бала болса да, мұндай атты аяғына дөңгелек орнатып әбден
жасандырып қойған ағаш аттан анағұрлым артық көреді деп
ойланбай-ақ айта салуға болады.

Кішкентай Джек Дингоға мініп мәз-мейрам боп үнемі
шапқылайтын да жүретін, ит те өзінің кішкентай досының зауқы
шапқан талабын арсалаңдап қуана-қуана қарсы алатын-ды. Өзі
арық балада не жөнді салмақ болсын, үстіне мінген Джекті Динго
тіптен ауырламайтын да.

Баланың мейірі қанды-ау, бірақ бұл жағдай камбуздағы қантты
шығындатты.

Динго көп кешікпей бүкіл экипаждың еркесі болып кетті.
Дингомен кездесуге жалғыз-ақ Негороның зауқы шаппай, аулақ
жүретін болды. Неге екені белгісіз, алғашқы кездескен сәттен-ақ ит
оны жек көре бастап еді.

Дик Сэнд пен Джек екеуі ескі дос қой, Джектің итпен
айналысуы, екі достың арасындағы көптенгі татулықты салқындата
алмады. Дик Сэнд өзінің қызметтен бос уақытын бұрынғысынша
кішкентай досымен ойнап өткізетін-ді. Бұл екеуінің достасып
кеткеніне миссис Уэлдонның да аса риза болғандығы өзінен өзі
түсінікті.

Бір күні,— бұл февральдың алтысы күні болған еді,— миссис
Уэлдон, капитан Гульге Дик туралы әңгіме айтты. Капитан жас
матросты қызулана мақтады.

— Осы баланың тамаша капитан болып шығуына мен кепіл,—
деді капитан.— Оның жаратылысында теңізге деген бір түрлі
ерекше сезім бар, оның білімді өте тез меңгеріп ала қоятынына
таңым бар және аз уақыттың ішінде қаншама нәрсе үйренді
десеңізші!

— Мұның үстіне,— деді миссис Уэлдон,— адалдығы мен
ақпейілдігі бар, жас та болса байсалды да ұқыпты бала. Мен оны
көптен білемін, өмірі кісі ренжірлік іс істеп көрген емес.

— Несін айтасыз! — деп капитан іле түсті. — Бұл Дик деген
жігіттің сырбазы ғой! Оны жұрттың бәрі жанындай жақсы көреді,
әрине, бұл тегін емес.

— Сан-Францискоға барған соң,— деп сөзін жалғастырды
миссис Уэлдон,— капитандық диплом алып шығуы үшін менің
ерім оны теңіз мектебіне береді.

— Онысы өте жақсы,— деді капитан Гуль.— Диктің бір
уақытта жақсы теңізші болып шығатынына сенімім мол.

— Бейшара баланың балалық шағы ауыр жағдайда өтті ғой. Бұл
бала өмірдің ауыр мектебінен шықты...

— Диктің қиыншылық мектебінен алған сабағы бекерге кеткен
жоқ. Адамды адам қатарына қосатын тек қана қажырлы еңбек
екенін Дик жақсы білген.

— Ол осы күнде де дұрыс бағытта.

— Өзіңіз байқасаңыз, миссис Уэлдон,— деп капитан Гуль сөзін
жалғастыра берді,— ол кәзірдің өзінде-ақ штурвал вахтасында
тұрып, бушприт басынан көзін айырмайды. Ол аса ұқыпты да,

басқа нәрсеге алаңдамайды, сондықтан да кеме өз бетімен
қаңғымай, бет алған бағытқа тура жүреді. Бұл балада осы күннің
өзінде-ақ тәжірибелі рульшінің қалпы бар. Бұл әдет теңізші үшін
жақсы бастама. Сіз білесіз бе, миссис Уэлдон, жақсы теңізші болу
үшін теңізшілік кәсібімен бала жастан шұғылдану керек.
Жастайынан матростық қызметін атқармаған адам, ешуақытта да
жақсы капитан болып шыға алмайды, әсіресе сауда кемесіне
капитан бола алуы мүмкін емес. Балалық шағыңда бәрінен де сабақ
алсаң, сенің істеген ісіңнің орынды болып шыға беретіні былай
тұрсын, тіптен ішкі сезімнің өзі-ақ істетеді, соның нәтижесінде,
кеменің желкенін ауыстырған сияқты, оп-оңай тоқтамға келесің.

— Дегенмен, озат теңізшілер соғыс кемелерінде де аз емес
қой,— деді миссис Уэлдон.

— Әрине, бірақ мен білген озат теңізшілердің бәрі де қызметті
жастайынан теңіз ісінен бастаған. Бұл жөнде Нельсонды,28 тағы
басқа озат теңізшілерді еске алсақ та жетеді.

Осы минутта Бенедикт ағай каютасынан шығып палубаға
көтерілді. Ол бұрынғы әдетінше ойға шомған күйі, жарық саңылау
біткенді сығалап, борттың смола жабысқан жерлерін тіміскілеп,
абыржыған кескінмен палубаны кезе берді.

— Жайыңыз қалай, Бенедикт ағай? — деді миссис Уэлдон.

— Рақмет, Уэлдон қарындас... Шүкір, жаман емес... Ренжитін
жөнім жоқ... Әйтсе де, тезірек жерге жетсек екен деймін, мені
асықтырып жүрген тек осы ғана.

— Бенедикт мырза, сіз скамейка астынан не іздеп жүрсіз? —
деп сұрады капитан Гуль.

— Шыбын-шіркей іздеп жүрмін, сударь! — деп кейіген
кескінмен жауап қатты Бенедикт ағай.— Мен олардан басқа не
іздеуші ем.

— Шыбын-шіркей? Бір өкінішті жері, сізге әлде де болса шыдай
тұруға тура келер, ашық теңізде коллекцияңызды толтыра алмассыз
деймін.

— Толықтырмайтын несі бар? Кеме үстінде шыбын-
шіркейлердің бірнеше түрі болатыны түсінікті...

- Жоқ, Бенедикт ағай,— деп миссис Уэлдон оның сөзін бөлді.—
Сіздің капитан Гульге ренжуіңіз тым-ақ орынды. Бұл кісі кемесін
барынша таза ұстайды, сондықтан сіздің шыбын-шіркей іздеп әуре
болуыңыз бекершілік.

Капитан күліп жіберді.

— Әрине, миссис Уэлдон әзілдейді ғой,— деді ол. — Бірақ, егер
сіз каютадан шыбын-шіркей іздесеңіз, шынында да уақытты
бекерге өткізерсіз-ау деймін.

— Білемін, білемін! — деп Бенедикт ағай ызалана айқайлап,
иығын қомдай түсті.— Каюталардың ұңқыр-шұңқырын қалдырмай
әбден қарап шықтым...

— Бірақ сіз трюмді тінтіп көрсеңіз,— деп капитан Гуль сөзін
жалғастыра берді, — ол жерден тарақан табуыңыз ықтимал, әрине,
ол сияқтылар сізге қажет бола қалса...

— Қажет болуында сөз жоқ! Олар тамақ таңдамайтын тік
қанатты жәндіктер, мекендейтін жері...

— Былғанышты, лас...— деді капитан Гуль.

— Борт патшалығы!—деп Бенедикт ағай оның сөзін түзей
қойды.

— Тарақан патшалығы!

— О, сударь, сіздің энтомолог емес екендігіңіз бірден-ақ көрініп
тұр.

— Ешқандай да.

— Сіз мынаған құлақ салыңызшы, Бенедикт ағай,— деп күлді
миссис Уэлдон, — ғылымды сүйсеңіз де, дымыңды шығармай
тарақанға жем бола беріңіздер деп айтпассыз деймін?

— Қарындас Уэлдон, сізге ешқандай талабым жоқ! — деп
жауап қатты қызуланған энтомолог.— Менің талабым біреу-ақ, ол
сирек кездесетін жәндіктермен коллекциямды толықтыру ғана.

— Демек, сіз жаңазеландиялық табыстарыңызға наразы екенсіз
ғой.

— Керісінше, қарындас Уэлдон, өте ризамын. Мен ол жерден
стафилин деген қоңыз ұстадым, бұл қоңызды менен бұрынғы
ғалымдар тек қана Жаңа Каледониядан тапқан.

Манадан бері Джекпен ойнап жүрген Динго, осы сәтте Бенедикт
ағайдың қасына келді.

— Кет әрі, кет! — деп ақырды ол итті итермелеп.

— О, Бенедикт мырза!—деп үн қатты капитан Гуль.— Итті жек
көріп, тарақанды тәуір көргеніңіз қалай?

— Ие, осындай жақсы итті жек көруге бола ма! —деді
кішкентай Джек, екі қолымен Дингоның басын құшақтап.

— Ие... бәлки...— деп міңгірледі Бенедикт ағай.— Бірақ бұл
жексұрын менің сенімімді ақтамады, алдап кетті.

— Бенедикт мырза, мұныңыз қалай! — деп миссис Уэлдон шаңқ
етті.— Сіз шынымен-ақ Дингоны да қос қанаттылар немесе
қабыршақ қанаттылар тобына жатқызғыңыз келе ме?

— Жоқ, — деп шындап жауап қатты ғалым.— Динго
австралиялық иттердің тұқымынан болғанымен, ол батыс
африкалық жағалаудан табылған!

— Әбден дұрыс,— миссис Уэлдон оның сөзін мақұлдады.—
Том мұны «Вальдекте» болған уақытында естіген.

— Сондықтан... мен... мен бұл хайуанның үстінде батыс
африкалық жануарлар дүниесіне тән бірер жәндік болар деп
түсінген едім...

— О, тоба! — деді миссис Уэлдон.

— Оның үстінен, оңдырмай шағатын бірер бүрге табылып
қалуы да ықтимал.

— Динго, естимісің? — деді капитан Гуль.— Естимісің? Сен
борышыңды өтемепсің ғой.

— Бірақ мен оның жүнін тарап босқа әуре болдым,— деді
энтомолог, өзінің ренжіп қалғанын жасырмай.— Оның үстінен ең
болмаса жалғыз бүрге де табылмады.

— Егер оның үстінен бүрге табыла қалса, сіз оны өлтірер ме
едіңіз? — деп сұрады капитан.

— Сударь,— деп Бенедикт ағай салқын жауап қатты,— сэр
Джон Франклин29 ешқашан да жәндікті бекерден-бекерге өлтіре
бермеген, мұны біліп қою сізге артық болмас деймін, ол кісі тіптен
бүргенің шаққанынан анағұрлым улы американ масаларын да
өлтірген емес. Сэр Джон Франклиннің теңіз ісінде аз да болса
еңбегі бар екендігіне таласпассыз деймін?

— Дұрыс! — деп капитан Гуль басын изеді.

— Бір кезде оны көкшыбын — москит шағыпты. Бірақ
Франклин оны үркітіп жіберіп былай депті: «Жөніңе кетсейші.
Дүние кең, екеумізге де еркін жетеді ғой!»

— Aha! — деді капитан Гуль көп мағыналы үнмен.

— Ие, сударь!

- Бенедикт мырза, бұл сөзді Франклиннен көп бұрын басқа
біреудің айтқанын білесіз бе?

- Басқа біреу?!

- Ие, оны Тоби ағай айтқан екен.

- Ол энтомолог болған ба? — деп сұрады жалма-жан Бенедикт
ағай.

- О, жоқ, Стерннің Тоби ағайы30 энтомолог болмаса да,
мұрнының астына келіп ызыңдаған шыбынға: «Әрі кет, оңбаған
сорлы! Мен саған зиян келтіріп қайтем? Дүние кең, қысылып,
қымтырылмай-ақ екеуміз де еркін сиямыз» деген сөзді мейірбандық
етіп айта алған.

- Бұл Тоби ағай дегеніңіз жігіт екен! — деп айқайлады Бенедикт
ағай.— Ол кісі өлген бе?

- Өлген болар деймін,— деп жайбарақат жауап қатты Капитан
Гуль,— өйткені Тоби ағайдың өзі дүниеде болған емес.

Жұрттың бәрі Бенедикт ағайға қарап күліп жіберді.

Бұл сияқты достық әңгіме-әзіл, ұзаққа созылған жолдың
қысқаруына себепші болды. Бенедикт ағай қатысқан жердегі әңгіме
энтомология ғылымының маңында болатындығы өзінен өзі
түсінікті.