นวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพ

1) การสร้างส่ิงแวดล้อมท่ีเอ้ือต่อสุขภาพ ได้มีการจัดสภาพแวดล้อมในโรงพยาบาลที่เอ้ือต่อสุขภาพ

พน้ื ทสี่ ะอาด ปราศจากควันพษิ เปน็ มติ รกับส่งิ แวดล้อม


2) การสรา้ งนโยบายสาธารณะเพอื่ สขุ ภาพ จากการทโี่ รงพยาบาลเกษตรวสิ ยั มนี โยบายเปน็ โรงพยาบาล

ปลอดบุหรี่ 100% เน่ืองจากโรงพยาบาลนับว่าเป็นแหล่งรวมของบุลากรสุขภาพ ทำหน้าที่ในการ

ดูแล รกั ษา ฟื้นฟู และสง่ เสริมสขุ ภาพประชาชน จึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งในการทำใหโ้ รงพยาบาล

เปน็ ศนู ยก์ ลางในการแกป้ ญั หาสขุ ภาพและสง่ เสรมิ สขุ ภาพของประชาชน รวมทงั้ เรอ่ื งปญั หาของบหุ ร่ี

กับสุขภาพด้วย และในขณะเดียวกัน รพ.สต.ก็ได้นำแนวนโยบายน้ีมาเป็นนโยบายของหน่วยงาน

ตนเองดว้ ย ดงั นน้ั จงึ ทำใหม้ กี ารกระตนุ้ การสรา้ งสงิ่ แวดลอ้ มทเ่ี ออื้ ตอ่ การทำงานของสมาชกิ เครอื ข่าย

เพ่ือทำให้การทำงานบรรลุเป้าหมายดังที่ต้ังไว้ มีการประชุมคณะกรรมการร่วมสหสาขาวิชาชีพ


โดยผู้อำนวยการโรงพยาบาล ประกาศนโยบายโรงพยาบาลเกษตรวิสัยปลอดบุหร่ี 100% และ

ประกาศนโยบายโรงพยาบาลเกษตรวสิ ยั สร้างเสริมสุขภาพ กำหนดแนวทางการรับเขา้ บคุ ลากรตอ้ ง

เป็นผูท้ ่ไี มส่ ูบบุหร่
ี

3) การปรบั ระบบบรกิ ารสขุ ภาพ โดยมกี ารคดั กรองคน้ หาผสู้ บู บหุ รี่ ทงั้ ในสว่ นของบคุ ลากร สำรวจทกุ คน

และในส่วนของผู้มารับบริการ มีการคัดกรองท่ีจุดลงทะเบียนตลอด 24 ช่ัวโมง ให้ข้อมูลเชิญชวน


เขา้ ส่กู ระบวนการบำบดั รกั ษาโดยความสมคั รใจ และดำเนินการตามกจิ กรรมของนวัตกรรม


“เราจัดระบบการช่วยให้ผู้รับบริการเลิกบุหร่ี เข้าทำงานประจำของโรงพยาบาล บุลากรท่ี

เราจะรับเข้ามานี่ต้องมีประวัติดี ต้องไม่สูบบุหร่ีไม่ดื่มเหล้านะคะ ถ้ามีสองคนเข้ามาถ้าคนหน่ึงไม่สูบก็

จะเลอื กคนท่ไี ม่สบู เป็นบุคลากรของทนี่ ี่คะ่ ”



นางสาวเพียงใจ วลั ภมู ิ, หัวหนา้ กลมุ่ การพยาบาล 17 กรกฎาคม 2557


• แนวทางการพฒั นาวชิ าชพี ประกอบดว้ ย 1) การสรา้ งสงิ่ แวดลอ้ มทเี่ ออื้ ตอ่ การทำงานของสมาชกิ เครอื ขา่ ย

2) การเพิ่มคุณภาพบริการและโอกาสการบริการ 3) การสร้างการทำงานร่วมกันข้ามองค์กร ข้ามหน่วยงานและ

เครือข่าย โรงพยาบาลเกษตรวิสัย ได้ขยายเครือข่ายจากโรงพยาบาลสู่ชุมชน จากระดับบุคคลสู่ระดับครอบครัว

ชมุ ชน ขยายเครือขา่ ยครอบครวั ปลอดบุหรี่ ชุมชนปลอดบุหรี่ และได้ชกั ชวนเครอื ข่าย อาทิ เทศบาล โรงเรยี น วดั

และประชาชนให้มามีส่วนร่วมในการพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนให้มีคุณภาพชีวิตที่ดี และสร้างสิ่งแวดล้อม


ทีเ่ ออื้ ต่อสขุ ภาพของคนในอำเภอเกษตรวสิ ัย


• บทบาทของพยาบาล การดำเนินงาน แสดงให้เห็นถึงบทบาทของพยาบาล ในด้านการสอน การแนะนำ

ใหค้ ำปรกึ ษาและแกไ้ ขปญั หาในเรอ่ื งโทษของบหุ ร่ี การลด ละ เลกิ สบู บหุ รี่ เปน็ ตน้ และในดา้ นการกระทำตอ่ รา่ งกาย

และจิตใจ รวมถงึ การจดั พ้นื ทใี่ นการใหก้ ารบรกิ ารท่เี หมาะสม มีสภาพแวดลอ้ มทเ่ี อ้อื ต่อการให้บรกิ ารสขุ ภาพ








150 : นวตั กรรมการสรา้ งเสริมสุขภาพภายใต้บทบาทของวิชาชีพการพยาบาล

5
. ปัจจยั เง่อื นไขของการพฒั นานวตั กรรม


การดำเนนิ การของนวตั กรรมโรงพยาบาลปลอดบหุ ร่ี 100% นบั วา่ ประสบความสำเรจ็ ในระดบั หนงึ่ ทน่ี า่ พอใจ

สามารถทำให้บุคลากรลด/เลิกบหุ ร่ี มีคุณภาพชวี ติ ท่ีดี และโรงพยาบาลเป็นพื้นทีป่ ลอดบุหรี่ พืน้ ที่ถูกกำหนดอยา่ ง

ชัดเจน ผลสำเรจ็ ดงั ทก่ี ล่าวนีเ้ ป็นผลมาจากหลายปจั จัย ดังน้ี


• การพัฒนาระบบบริการสุขภาพจากการนำใช้กระบวนการนโยบายสาธารณะท้ัง 5 ขั้นตอน (Anderson

(1975, pp. 26-27) ประกอบดว้ ย Problem Formation การกอ่ ตวั ของปญั หานโยบาย, Formulation การกอ่ รปู

นโยบาย, Adoption การตดั สนิ ใจนโยบาย, Implementation การนำนโยบายไปปฏบิ ัติ และ Evaluation การ

ป
ระเมินผลนโยบาย


• บทบาทของพยาบาลในการพัฒนานวัตกรรมโรงพยาบาลปลอดบุหรี่ 100% อาศัยปัจจัยสนับสนุนใน


3 ประเด็น คอื 1) วิธปี ฏิบตั ิและเครอ่ื งมือทางการพยาบาล พยาบาลวิชาชพี ฝ่ายเวชกรรมสงั คมจดั ทำแนวทางการ

ปฏิบัติงาน (Clinical practice guideline) จัดทำคู่มือหลัก 5A คู่มือการบำบัดรักษา จัดทำส่ือร่วมกับสหสาขา


วิชาชีพ 2) ระบบข้อมูลสารสนเทศที่มีประสิทธิภาพ จัดทำระบบฐานข้อมูลบุคลากรและผู้มารับบริการ ในข้อมูล

ระบถุ งึ จำนวนผลู้ ด ผลู้ ะ ผเู้ ลกิ สบู บหุ ร่ี และนำใชฐ้ านขอ้ มลู ในการพฒั นาปรบั ปรงุ ระบบการใหบ้ รกิ าร และปรบั ปรุง

การดำเนินการของคลินิกอดบุหรี่ 3) การผลิต การกระจาย การพัฒนาอัตรากำลังทางการพยาบาล มีการพัฒนา

ศักยภาพของพยาบาลในคลนิ กิ อดบหุ รี่ ในประเด็นเทคนคิ การให้คำปรึกษา การบำบดั รักษา เป็นตน้ โดยส่งอบรม

ห
ลักสตู รการพยาบาลเฉพาะทางการใหค้ ำปรกึ ษา และขยายเชอ่ื มต่อไปยงั พยาบาลทป่ี ฏิบตั งิ านใน รพ.สต.ดว้ ย


• การนำใชส้ มรรถนะพยาบาล นวตั กรรมโรงพยาบาลปลอดบหุ ร่ี 100% แสดงใหเ้ หน็ ถึงการนำใชส้ มรรถนะ

ของพยาบาลพัฒนานวัตกรรม 4 ดา้ น ไดแ้ ก่ 1) ดา้ นการบริหาร การวางแผน การประสานงาน การปรบั ปรุงแกไ้ ข

ปญั หา การประเมินผล ร่วมกับสหสาขาวิชาชีพ 2) ดา้ นการพัฒนาภาคีเครือข่ายสรา้ งเสริมสขุ ภาพ สร้างเครือขา่ ย

กับหน่วยงานภายใน และภายนอกโรงพยาบาล เป็นพ่ีเลี้ยง เป็นที่ปรึกษา และคอยสนับสนุน สร้างเสริมพลัง

อำนาจให้กับภาคีเครอื ข่าย 3) ดา้ นการปฏิบัตกิ ิจกรรม มีการคดั กรอง คน้ หาผู้สูบ ใหก้ ารบำบัดรักษา ใหค้ ำปรึกษา

รายกรณี 4) ด้านคุณลักษณะส่วนบุคคลในการสร้างเสริมสุขภาพ พยาบาลนักพัฒนานวัตกรรมโรงพยาบาลปลอด

บุหร่ี 100% มคี วามรูใ้ นแนวคิด ทฤษฎีการสรา้ งเสริมสุขภาพ มีความคดิ รเิ รมิ่ สรา้ งสรรคใ์ นการทีจ่ ะพฒั นางานด้าน

การบำบัดรักษาผู้ต้องการเลิกบุหรี่ เป็นแบบอย่างท่ีดีในการสร้างเสริมสุขภาพ เป็นผู้ไม่สูบบุหร่ี ออกกำลังกาย

สมำ่ เสมอ อกี ทง้ั ยงั พฒั นาตนเองอยา่ งตอ่ เนอื่ ง ศกึ ษาอบรมเพมิ่ เตมิ ในหลกั สตู รทเี่ กยี่ วกบั การบำบดั รกั ษาผตู้ อ้ งการ


เลกิ บุหรี่ และติดตามนโยบายทีเ่ กย่ี วขอ้ งกบั การสรา้ งเสรมิ สขุ ภาพ ท้งั ในระดับชาติและระดับนานาชาติ



• มกี ารพัฒนาเครื่องมอื ในการทำงานร่วมกบั เครอื ข่าย เช่นคูม่ ือการบำบัดรักษาผู้สูบบุหรี่


• มกี ารพฒั นาเครอื ขา่ ยขยายโรงพยาบาลปลอดบหุ รี่ 100% สคู่ รอบครวั ชมุ ชน โรงเรยี น องคก์ ร หนว่ ยงาน

แ
ละ รพ.สต.


• การพัฒนาศักยภาพพยาบาลวิชาชีพ ในด้านการบริหาร ด้านการจัดการความรู้ ด้านการปฏิบัติกิจกรรม


สร้างเสรมิ สุขภาพ และด้านการพัฒนาภาคเี ครือข่าย
กรณีศึกษา ภาคตะวันออกเฉียงเหนอื :
151

• การจัดทำและนำใช้ระบบฐานขอ้ มลู ผ้สู ูบบหุ รี่ ผตู้ อ้ งการเลิกบุหร่ี ผูท้ ตี่ ้องตดิ ตามประเมินผลในการทำงาน

กรณศี กึ ษา
ตำบลปลอดลกู น้ำยงุ ลาย

นวตั กรรมที่ 12
รพ.สต.ขอนแกน่ อ.เมอื ง จ.ร้อยเอด็



บทนำ


จากปัญหาสุขภาพของประชาชนในพ้ืนท่ี รพ.สต.ขอนแก่น พบปัญหาท่ีสำคัญและวิกฤติของพื้นที่ คือ
สถานการณ์โรคไข้เลือดออก ปี พ.ศ.2551 จำนวนผู้ป่วย 2 คนต่อประชากรแสนคน เท่ากับ 28.51 ปี พ.ศ.2552
จำนวนผู้ป่วย 2 คนต่อประชากรแสนคน เท่ากับ 28.38 ปี พ.ศ.2553 จำนวนผู้ป่วย 3 คนตอ่ ประชากรแสนคน
เทา่ กบั 39.25 ปี พ.ศ.2554 จำนวนผปู้ ว่ ย 16 คนตอ่ ประชากรแสนคน เทา่ กบั 210.53 ปี พ.ศ.2555 จำนวนผปู้ ว่ ย

13 คนตอ่ ประชากรแสนคน เทา่ กบั 169.93 ปี พ.ศ.2556 จำนวนผปู้ ว่ ย 60 คนตอ่ ประชากรแสนคน เทา่ กบั 784.31
ปี พ.ศ.2557 พบ 1 คน ซง่ึ เกณฑก์ ำหนด อตั ราปว่ ยไมเ่ กนิ 50 คนตอ่ ประชากรแสนคน จากปญั หา สถานการณ์ การ
ระบาดของโรคไขเ้ ลอื ดออก และจำนวนผปู้ ว่ ยไขเ้ ลอื ดออกทเี่ พมิ่ ขนึ้ นำสกู่ ารหาแนวทางแก้ไขปัญหาในพ้ืนท่ี โดยใช้
การมีสว่ นร่วมของหลายฝา่ ยนำส่กู ารสร้างนวตั กรรมการพยาบาลเพอ่ื สง่ เสริมสขุ ภาพ “ตำบลปลอดลกู น้ำยุงลาย”






1. องค์ประกอบของนวตั กรรมทางการพยาบาล


กบั การสร้างเสรมิ สขุ ภาพ


นวัตกรรม ตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย มอี งค์ประกอบของนวัตกรรม 6 ประเด็น ไดแ้ ก่ บคุ คลทเี่ ก่ียวขอ้ งใน
การพัฒนานวัตกรรม การดำเนินงานของนวัตกรรม การใช้ข้อมูล แนวทางการดำเนินนวัตกรรม เคร่ืองมือการ

ดำเนนิ งาน และทรพั ยากรในการทำให้การดำเนนิ การนวัตกรรมประสบผลสำเรจ็ แต่ละประเด็นมีรายละเอยี ดดงั นี้

1) บุคคลทเ่ี ก่ยี วข้องในการพัฒนานวัตกรรม


• ผู้ดำเนินการหลักคือ พยาบาลและเจ้าหน้าที่ ของ รพ.สต.ขอนแก่น จากปัญหาที่พบในพื้นที่รับผิด
ชอบ ของ รพ.สต.ขอนแกน่ พบอัตราป่วยจากไขเ้ ลอื ดออกในพื้นทเ่ี พ่ิมมากข้ึน จากเกณฑม์ าตรฐาน
ของกระทรวงสาธารณสขุ ท่ีกำหนดใหอ้ ตั ราปว่ ยไม่เกนิ 50 ต่อแสนประชากร สถานการณพ์ บวา่ การ
ระบาดของไข้เลือดออก ในปี พ.ศ.2547 พบว่าท่ีหมู่ที่ 14 มีผู้ป่วยด้วยโรคไข้เลือดออกจำนวน

4 ราย และได้มีมากขึ้นในปี พ.ศ.2556 การระบาดจำนวน 60 ราย คิดเป็น 784.31 ต่อแสน
ประชากร ซ่ึงเป็นเหตุการณ์ท่ีรุนแรงที่พบเจอ จึงมีการประชุมกันในทีมงาน รพ.สต.ร่วมกันหา

152 : นวตั กรรมการสรา้ งเสรมิ สขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชพี การพยาบาล

แนวทางเพื่อลดการระบาดของโรค จึงมีแนวคิดนำปัญหาน้ีเข้าเวทีประชาคมหมู่บ้าน และจาก

ผลการทำประชาคม ระดมสมอง จึงนำสู่การเขียนโครงการนำเสนอกองทุนหลักประกันสุขภาพ
ระดับตำบล

• ผูร้ ว่ มดำเนินการ ได้แก่ อสม ผูน้ ำแกนนำทอ้ งที่ ท้องถิ่น ประชาชน ภายหลงั เกดิ มีแนวคิด การทำ
ประชาคมร่วมกับผู้นำชุมชนและชุมชน ร่วมกัน และให้มีการกำหนดแนวการควบคุมโรค โดยการ
ทำงานให้ อสม.ในแตล่ ะหมบู่ า้ นไดม้ กี ารออกสำรวจพนื้ ท่ี รบั ผดิ ชอบของตนเอง คอื 1 คนรบั ผดิ ชอบ
6 หลังคาเรือนในการที่เข้าไปสำรวจแหล่งเพาะพันธ์ุลูกน้ำยุงลาย และแนะนำเจ้าบ้านในการดูแล

รับผิดชอบบ้านของตนเองโดยให้มีการรณรงค์ต้านลูกน้ำยุงลายทุกวันศุกร์ สำรวจและทำลายแหล่ง
เพาะพันธ์ุลูกน้ำยุงลายทุกวันศุกร์ การพ่นทำลายรัศมี 100 เมตร และรณรงค์ป้องกันอย่างเข้มข้น
เช่น การทำความสะอาดหมบู่ ้าน พื้นทีส่ าธารณ วดั โรงเรียน

• ผเู้ กี่ยวข้อง ประกอบดว้ ย วัด โรงเรียน จะมี อสม เขา้ ไปสำรวจลกู น้ำยงุ ลาย และพน่ หมอกควัน ใส่
ทรายอะเบท งบประมาณสนับสนุนในการดำเนินนวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย ได้รับจาก

กองทนุ หลกั ประกนั สขุ ภาพระดับตำบล อบต.สนบั สนนุ อุปกรณ
์
2) การใช้ข้อมูล ทีม รพ.สต.ขอนแก่น ใช้ข้อมูลจากการสำรวจลูกน้ำยุงลายทุกครัวเรือน และข้อมูลอัตรา
ป่วยของผู้ที่ป่วยเป็นไข้เลือดออกเป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจในการปรับปรุงบริการสุขภาพและมีการนำเสนอ

ขอ้ มูลในทมี สหสาขาวชิ าชพี นำเสนอตอ่ เวทปี ระชาคม นำเสนอต่อการประชุมผ้บู รหิ ารหนว่ ยงานประจำเดือน

3) เครื่องมือในการดำเนินงานนวัตกรรม ตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย ได้แก่ แบบสำรวจลูกน้ำยุงลาย

เ
ครอ่ื งพน่ หมอกควัน ทรายอะเบท ปลาหางนกยงู เปน็ คน้

4. แนวทางการดำเนินงานนวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย ได้แก่ อัตราป่วยด้วยไข้เลือดออกตาม
เกณฑม์ าตรฐาน ไม่เกิน 50 ตอ่ แสนประชากร และแนวทางการปฏิบัติ (แผน) ในการควบคุมปอ้ งกันไขเ้ ลือดออก
ข
องชมุ ชน /ตำบล

5. ทรัพยากรสนับสนุนการดำเนนิ งาน อบต. สนบั สนุนอปุ กรณ์ เคร่อื งมือ เชน่ เคร่อื งพน่ หมอกควัน ทราย

อะเบท กองทุนหลกั ประกันสขุ ภาพระดับตำบลสนบั สนนุ งบประมาณ เปน็ ตน้

สำหรบั เสน้ ทางการพัฒนานวตั กรรมตำบลปลอดลูกนำ้ ยงุ ลาย รพ.สต.ขอนแก่น สำหรับ มีรายละเอยี ดของ
เ
ส้นทางการพัฒนา (ภาพที่ 38) ดงั น
ี้
สถานการณ์ของการระบาดของไข้เลือดออก ยังมีอยู่ในพ้ืนท่ี ในระหว่างปี พ.ศ.2548 - พ.ศ.2553 พบ
จำนวนผปู้ ่วยไข้เลือดออกปีละ 2-3 ราย และได้ดำเนินการควบคมุ ปอ้ งกันโรคอย่างตอ่ เนือ่ งจาก ปี พ.ศ.2547 ใน

กรณศี ึกษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื :
153

ระหวา่ งน้ไี ดร้ ับการสนบั สนนุ งบประมาณจาก สปสช. โดยนำมาทำกจิ กรรมรณรงค์ตรวจลกู นำ้ ยงุ ลายทุกวันศกุ ร์ มี
ก
ารเฝ้าระวังอยา่ งตอ่ เนือ่ ง และสามารถควบคมุ การระบาดในพื้นทไ่ี ด
้
ภายหลังการดำเนินการรณรงค์ควบคุม เฝ้าระวังไข้เลือกออกอย่างต่อเน่ือง ยังพบผู้ป่วยไข้เลือกออกทุกปี
ต้ังแต่ พ.ศ.2547 และในปี พ.ศ.2554 พบผู้ปว่ ยจำนวน 16 ราย คดิ เปน็ อตั ราปว่ ย 210 ตอ่ แสนประชากร ทาง
รพ.สต.ขอนแก่น จึงได้ทำการถอดบทเรียนการควบคุม ป้องกันโรค ผลจากการถอดบทเรียนนำมาร่วมกัน
พัฒนาการควบคุมการระบาดโดยมีการสำรวจลูกน้ำยุงลาย การประเมินแบบไขว้ การพ่นสารเคมี เกิดแนวทาง
ป้องกนั ไข้เลือดออกโดยมีการประกวดหมู่บ้านตน้ แบบปลอดลกู นำ้ ยงุ ลาย อสม.มกี ารแบ่งการเขตควบคมุ จากการ
ดำเนินงานชาวบ้านเกิดการต่ืนตัวมากขึ้น ควบคุมการระบาดในพ้ืนท่ีได้ ต่อมาปี พ.ศ.2555 ในชุมชนยังมีการ
ระบาดของลูกน้ำยุงลาย และพบว่าแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุงลายเป็นร่องน้ำตามชุมชน โดยบางชุมชนมีการกำจัด
โดยเอาน้ำมันเครื่องเทไปตามร่องน้ำ บางชุมชนเอาผงซักฟอกเทไปตามร่องน้ำ การแก้ปัญหาเป็นการแก้ปัญหา
กันเองภายในของแต่ละชุมชน การสำรวจลูกน้ำยุงลายเริ่มมีการตรวจไขว้ของแต่ละหมู่บ้านมาร่วมกันตรวจสอบ
เพื่อเพ่ิมความตื่นตัวของคนในหมู่บ้าน ในการกำจัดลูกน้ำยุงลายในบ้านของตนเอง การตรวจสอบไขว้จะมีการ
ตรวจสอบเดอื นละ 1 คร้งั ระหว่างเดือน มถิ นุ ายน ถึง กันยายน วิธกี ารตรวจสอบไขว้เป็นรูปแบบทที่ าง รพ.สต.
ให้คำแนะนำกับทางอสม.แล้วทางอสม.ได้นำมาปฏิบัติ จากการดำเนินงานชาวบ้านเกิดการต่ืนตัวมากข้ึน ควบคุม
ก
ารระบาดในพ้นื ท่ไี ด้

ในปี พ.ศ.2556 เกิดปัญหาวิกฤตในพื้นท่ี และในจังหวัดร้อยเอ็ดเป็นอย่างมาก พบการระบาดใหญ่ของไข้
เลอื ดออกทั่วจังหวดั รอ้ ยเอ็ด ในพืน้ ทีร่ ับผิดชอบของ รพ.สต.ขอนแก่น พบมีการระบาดของไข้เลือดออกทกุ หมู่บา้ น
ในพ้ืนท่ี จำนวน 60 ราย คิดเป็น 784.31 ต่อแสนประชากร จากการสวบสวนโรคพบว่าส่วนใหญ่เป็นคนทำงาน
และนักเรียนท่ีไปทำงานและไปเรียนนอกพื้นท่ีแล้วกลับมาพักในหมู่บ้าน จึงเกิดแนวคิดว่าต้องมีการบูรณาการทุก
ภาคส่วนมาร่วมกัน ได้มีการประชาคมในชุมชนทุกหมู่บ้าน โดยมีผู้เข้าร่วมประชาคมดังนี้ คือ ฝ่ายท้องถ่ิน จาก
อำเภอ จากสำนักงานสาธารณสุขอำเภอ ผู้นำชุมชน อบต. เจ้าหน้าที่รพ.สต. โรงเรียน และชาวบ้าน มีการช้ีแจง
และหาแนวทางแกไ้ ข ปฏิบัตงิ านเตม็ ทกุ พืน้ ที่ ในการควบคุมปอ้ งกนั โรคไข้เลอื ด เพิม่ ความเขม้ ขน้ การปอ้ งกนั และ
จัดเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ จากการดำเนินงานได้เกิดหมู่บ้านต้นแบบสุขภาพดี วิถีพอเพียง”สร้างความตระหนักให้
เกดิ ในทุกหม่บู ้าน ในชมุ ชน การระบาดของไขเ้ ลือดออกลดลง เกดิ นวัตกรรม”ไซดักลกู น้ำยุงลาย” และนวัตกรรม
“
หยดนำ้ ไหล ลุลกู นำ้ ยงุ ”

ในปี พ.ศ.2557 จนถึงปัจจุบัน จากการดำเนินงานควบคุมและป้องกันไข้เลือดออกอย่างต่อเน่ือง เกิด
การบูรณาการทกุ ภาคีเครอื ข่าย พบผู้ป่วยไขเ้ ลอื กออก จำนวน 1 ราย และทางสำนักควบคุมและป้องกันโรคท่ี 6
(สคร.6) ไดเ้ ลอื กให้ พ้นื ท่รี ับผดิ ชอบของ รพ.สต.ขอนแก่น เป็นพ้ืนทบ่ี ูรณาการโครงการปรองดองแหง่ ชาติ ในการ
ดำเนินงานได้มีการควบคุมและป้องกันอย่างต่อเน่ือง ในกิจกรรมปรองดองแห่งชาติได้ผสมผสานงานไข้เลือดออก
เข้าไปด้วย มีการสรา้ งภาคเี ครอื ข่ายในการทำงานมากข้นึ เชน่ บ้าน วดั โรงเรยี น อปท. หนว่ ยงานรัฐ มกี ารเพ่มิ ชอ่ ง

154 : นวตั กรรมการสร้างเสริมสุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชีพการพยาบาล

ทางในการสอื่ สาร และ อสม.มีการปรบั เปล่ียนเวลาการทำงาน ปรับมาทำงานในชว่ งเยน็ ซ่งึ ประชาชนสว่ นใหญจ่ ะ
อยู่บ้าน ผลการดำเนินงานชาวบ้านทุกหลังคาเรือนมีการตื่นตัว มีความตระหนัก บูรณาการเป็นงานประจำท่ีต้อง
ทำในการควบคุมป้องกันโรคไข้เลือดออก ส่งผลให้เกิดตำบลปลอดไข้เลือดออกและเป็นพ้ืนที่ต้นแบบตำบลควบคุม
ไข้เลือดออกของสำนกั ควบคมุ และปอ้ งกันโรคท่ี 6 (สคร.6) ในปจั จุบนั ซง่ึ เสน้ ทางการพฒั นาดังภาพท่ี 38






กรณศี กึ ษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ :
155

156 : นวัตกรรมการสรา้ งเสริมสขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชพี การพยาบาล
ภาพที่ 38 เสน้ ทางการพัฒนาตำบลปลอดลูกน้ำยงุ ลาย


ÿćđĀ čê ÿëćîÖćø Ťè Ļ óïñšĎðüś ÷ĕךđúĂČ é Ļ óïñĎšðśü÷ĕךđúČĂéĂĂÖ Ļ ð Ř óïñðšĎ üś ÷ øć÷ Ļ ĕךđúĂČ éĂĂÖøąïćéìĆüę ÝĆÜĀüĆé Ļ óïñĎšðśü÷ĕךđúČĂéĂĂÖ øć÷
ĂĂÖ øć÷ ĀöŠ Ď ðúŘ ą øć÷ ĒÿîðøąßćÖø Ļ óïñšðĎ śü÷ĕךđúČĂéĂĂÖ øć÷ ĒÿîðøąßćÖø
ÿüŠ îĔĀ⊠Ļ ÖćøðøĂÜéĂÜĒĀŠÜßćêĉ

Ļ ðŘ óïñšĎðüś ÷ øć÷ đðŨîÙîìćĞ ÜćîĒúąîĆÖđø÷Ċ îìęĕĊ ðđøĊ÷îĒúąĕðìĞćÜćîîĂÖóîĚČ ìĊę
ĒÿîðøąßćÖø
ÿŠüîĔĀâŠ
đðîŨ ñðĎš śü÷ìęìĊ ĞćÜćîîĂÖóČĚîìĊę Ļ đÖĉéĀöŠĎïćš îêîš Ēïïÿč×õćóé Ċ üĉëóĊ ĂđóĊ÷Ü

ó ý

ÖĉÝÖøøöìĊęêĂïÿîĂÜ Ļ ÙüïÙöč Öćøøąïćé Ļ đòŜćøąüÜĆ êĂŠ đîČęĂÜ Ļ ëĂéïìđøĊ÷îÖćøÙüïÙčö ðĂŜ ÜÖĆî Ļ ÙüïÙčöÖćøøąïćé Ļ ÖćøÙüïÙčö ðĂŜ ÜÖĆîĂ÷ćŠ ÜêŠĂđîęĂČ Ü
Ļ ðŜĂÜÖîĆ ÖćøđÖĉéĕ×đš úĂČ éĂĂÖ Ļ êøüÝúĎÖîĞćĚ ìčÖüĆî ÝćÖðŘ Ļ đóęöĉ Ùüćöđךö×îš ÖćøðŜĂÜÖîĆ Ļ ÖĉÝÖøøöðøĂÜéĂÜĒĀÜŠ ßćêñĉ ÿöñÿćîÜćîĕךđúĂČ éĂĂÖ
Ļ ðøąßćÙöÖĞćĀîéĒîüìćÜ ýÖč øŤ Ļ ÿøšćÜõćÙĊđÙøČĂ×ćŠ ÷ĔîÖćøìćĞ ÜćîöćÖ×Ěċî ïćš î üĆé ēøÜđøĊ÷î
Ļ óçĆ îćÙüćöÿąĂćé ÝĆé Ļ ÙüïÙöč Öćøøąïćé Ļ ðäĉïĆêÜĉ ćîđêöĘ ìÖč óĚîČ ìĊę
ÿĉęÜĒüéúšĂö Ļ ĀšĂÜÖĆîÖćøđÖĉéĕ×đš úČĂéĂĂÖ Ļ ðøĆïÖćøìĞćÜćî Ăÿö đðŨîìöĊ đðŨîđ×ê Ăðì ĀîŠü÷ÜćîøĆå éšü÷
Ļ ÿćĞ øüÝìćĞ úć÷ĒĀúÜŠ Ļ ñĎĔš ĀâïŠ šćîÿĆâÝø Ļ ĒñîĂïê
đóćąóîĆ íčŤ÷Üč úć÷ Ļ ðøąÖüéĀöŠĎïšćîêîš ĒïïðúĂé Ļ ðøąßćÿĆöóîĆ íŤ ĀĂÖøąÝć÷×ćŠ ü Üćîðøąđóè Ċ Ļ ĒñîÖĂÜìîč ÿč×õćó
ìčÖüĆîýčÖøŤ úĎÖîĞĚć÷Üč úć÷ ïćš î üĆé ēøÜđø÷Ċ î
Ļ ðøąÖüéîüĆêÖøøöÖćĞ ÝéĆ úÖĎ îĞšć÷Üč úć÷ Ļ Ēñîßöč ßî êĞćïúÿč×õćüą
Ļ Ăÿö ĒïÜŠ đ×êÙüïÙčö Ùî Ļ ðøąÖüé ĶĀîšćïćš îÿü÷ ĀúĆÜïćš îÿü÷ķ Ļ đóęĉößĂŠ ÜìćÜÖćøÿĂęČ ÿćøđߊî üìĉ ÷ßč čößî đóĉęößüŠ Üđüúć
đ×ê ĀúÜĆ Ļ ÝĆéđüìĒĊ úÖđðúęĊ÷îđø÷Ċ îøšĎ Ļ Ăÿö ðøĆïđüúćìćĞ ÜćîĔîߊüÜđ÷îĘ
Ļ ĀöïŠĎ ćš îðøąđöîĉ Ēïïĕ×ü š
Ļ óĆçîćĀöïŠĎ šćîÿąĂćé

ñúñúĉê ñúúĆó Ťí ÙüïÙöč Öćø ÙüïÙöč Öćø ßćüïšćîđÖĉéÖćøÙîĆ êüĆ öćÖ ×Ěċî ÿøšćÜÙüćöêøąĀîÖĆ ßćüïćš îêęîČ êüĆ êøąĀîÖĆ
øąïćéĔîóČîĚ ìęĊĕéš øąïćéĔîóîČĚ ìęĕĊ éš ÙüïÙčöÖćøøąïćéĔîóĚîČ ìęĕĊ éš ÖćøøąïćéúéúÜ
đÖĉéîüĆêÖøøö ĶĕàéĆÖúĎÖîćĞĚ ÷čÜúć÷ķ êĞćïúðúĂéĕךđúČĂéĂĂÖ
÷ĆÜÙÜđÖĉéÖćøøąïćé×ĂÜēúÖ đÖéĉ îüêĆ Öøøö Ā÷éîĞĚćĕĀúĔÿŠúÖĎ îćĚĞ óČîĚ ìęĊêîš ĒïïêćĞ ïúÙüïÙčöĕ×đš úČĂéĂĂÖ

ĀöĎïŠ šćîÿąĂćé ÿü÷Üćö ðúĂéõĆ÷ ðúĂéēøÙ ÿÙø

2. กระบวนการพฒั นานวตั กรรม


และการจัดการเพ่อื การนำใช้และพัฒนา


กระบวนการพัฒนานวัตกรรมท่ีปรากฏน้ัน ได้ดำเนินการภายใต้การทำงานแบบสามเส้าเพื่อให้เกิดรูปธรรม
ของการควบคมุ ปอ้ งกันโรคไข้เลอื ดออก ใหเ้ กิด ตำบล”ขอนแก่น”ปลอดลูกนำ้ ยุงลาย ซึ่งใชก้ ระบวนการ 1) สร้าง
การมีสว่ นร่วมของชมุ ชน 2) ใชศ้ ักยภาพทุนทางสังคม และ 3) การปฏบิ ัตกิ ารเตม็ พื้นที่ ทั้งน้ี ภาพกระบวนการของ
นวตั กรรมสะทอ้ นใหเ้ ห็น ดังภาพที่ 39 และรายละเอียด ดังนี
้





กรณีศกึ ษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ :
157

158 : นวัตกรรมการสรา้ งเสริมสขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชพี การพยาบาล
ภาพท่ี 39 กระบวนการของนวัตกรรมตำบลปลอดลกู นำ้ ยงุ ลาย


êćĞ ïú Ķ×ĂîĒÖîŠ ķ ðúĂéúĎÖîĞĚć÷čÜúć÷ ēøÜó÷ćïćúÿŠÜđÿøĉöÿč×õćóêćĞ ïú×ĂîĒÖŠî Ă đöĂČ Ü Ý øšĂ÷đĂéĘ
ĂÜÙÖŤ ćøïøĀĉ ćøÿŠüîêĞćïú×ĂîĒÖîŠ

ĒÖúćøąÿđÙøøćš ČĂÜÖ×ćŠćø÷ìÖĞććÜøćÿîøøšćŠüÜöÙöüČĂć×öšćđ×öšöĂĒÜ×ÙĘÜŤÖĔøĀÖš ïĆ ßčößîøöÖćøÿñîšĎøćĞćš ÜßÖćüćïøćš öîÿĊ üŠüĆéî ēøøÜŠüđøöĊ÷î×ĂÜßčößîÖćøÿøšćÜîē÷ïć÷ÿćíćøèąđóĂęČ ÿ×č õćó Öćøđóöęĉ ēĂÖćÿÖćøïøÖĉ ćø
.ÿê. Ăïê. ÖĂÜìčîÿč×õćó Ăÿö. Öø
ĂĆêøćðüś ÷éüš ÷ēøÙĕßš Ļ ÖćøđĀĘîđðîŨ ðŦâĀć×ĂÜßöč ßî ÖćøÿøšćÜÿęĉÜĒüéúšĂöìęđĊ ĂĚČĂêŠĂÿ×č õćó
đúČĂéĂĂÖĔîóĚîČ ìđęĊ óöĉę Ļ êøąĀîĆÖĔîÙüćöøïĆ ñéĉ ßĂïøŠüöÖîĆ
öćÖ×ċîĚ ×šĂöĎúßčößî Ļ ÖĞćĀîéĒîüìćÜéĞćđîĉîÖćø ÖćøðäĉïĆêÖĉ ćøđêöĘ óîĚČ ìęĊ
đÖèóŤöćêøåćî Ļ ÖćøÿĞćøüÝúÖĎ îšĞć÷Üč úć÷Ăćìĉê÷Ťúą üĆî
Öćøðśü÷ÖćĞ Āîé ñúúĆóíŤ Ļ đøĊ÷îøšðĎ ŦâĀćĒúąĒîüìćÜĒÖĕš ×ðŦâĀćøŠüöÖĆî
ĔĀšĕöđŠ Öĉî êŠĂ Ļ ÿćĞ øüÝúĎÖîšĞć÷čÜúć÷ìčÖÙøĆüđøĂČ î Ļ ÝéĆ ÖćøđòŜćøąüĆÜēé÷ÖćøÿćĞ øüÝĒúąìĞćúć÷
Ļ ÖćøìĞćÙüÿćöÿąĂćéóĚČîìÿęĊ ćíćøèą đßîŠ
÷Üč úć÷ĔîìčÖóĚîČ ìĊöę ÜĆĚ ÙøĆüđøČĂî óîČĚ ìęĊÿćíćøèą
üĆé ëîî ēøÜđø÷Ċ î đߊî üĆé ēøÜđø÷Ċ î ëîî
óČĚîìĊęïšćîìĊĕę ööŠ ÙĊ îĂ÷ĎŠ
Ļ ÖćøóŠî÷ć Ļ ÖćøêøüÝðøąđöĉîÙøĆüđøĂČ îĀöĎŠïćš î

ĒÿîðøąßćÖø ðŦÝÝĆ÷đÜęČĂîĕ×ìĀĊę îîč đÿøĉö øó

Ļ Öćø Ķđðéŗ ĔÝķ ÷ĂöøĆïðâŦ ĀćĒúąđÖéĉ Öćø Ĕßýš ÖĆ ÷õćóìčîìćÜÿĆÜÙö Ļ ÝĞćÖĆéóĚîČ ìęÖĊ ćøøąïćé×ĂÜēøÙĕךđúČĂéĂĂÖ
êøąĀîÖĆ ×ĂÜßöč ßî Ļ ĂĆêøćÖćøðüś ÷đðîŨ ēøÙĕ×Ăš đúČĂéĂĂÖĕöđŠ Öîĉ đÖèæöŤ ćêøåćî
Ļ Ăÿö đðîŨ ñšĎéćĞ đîĉîÖćøĀúĆÖ
Ļ Öćøö Ċ ĶóęĊđúĊ÷Ě Üķ ìĔĊę ÿŠĔÝ Ļ ñîšĎ ĞćÖøøöÖćø ÿĂČę ÿćøïĂÖ×ćŠ ü ðŘ óïñĎšðüś ÷đóĊ÷Ü øć÷

Ļ ÖćøöĊ Ķìîč ìćÜÿÜĆ Ùöķ ×ĂÜßöč ßîìđęĊ ךöĒ×ÜĘ Ļ Ăïê ÖĂÜìčîÿ×č õćó ÿîïĆ ÿîîč Ļ ßčößî êćĞ ïú öĊĒîüìćÜðäïĉ Ćêĉ Ēñî
ĔîÖćøÙüïÙöč éĒĎ ú

Üïðøąöćè Ăðč ÖøèđŤ ÙøęĂČ ÜöĂČ ĒúąðĂŜ ÜÖĆîĕךđúČĂéĂĂÖìęĊßéĆ đÝî
đßîŠ đÙøĂęČ ÜóŠî÷ć ìøć÷Ăąđïì Ļ đÖéĉ ÖćøóçĆ îćîüĆêÖøøö×ĂÜßćüïćš î đߊî Ā÷éîĞćš ĕĀúĔÿŠ÷Üč úć÷
ðúćĀćÜîÖ÷ÜĎ ÷ćóŠî
Ļ øó ÿê đðŨîóĊęđúĊĚ÷Ü

ÖćøÿøšćÜÿĉęÜĒüéúšĂöìęđĊ ĂĚČĂêĂŠ ÖćøìćĞ Üćî×ĂÜđÙøČĂ×ćŠ ÷

กระบวนการพัฒนานวัตกรรมท่ีปรากฏนั้น ได้ดำเนินการภายใต้การทำงานแบบสามเส้าเพ่ือให้เกิดรูปธรรม
ของการควบคุม ป้องกนั โรคไข้เลอื ดออก ให้เกดิ ตำบล”ขอนแกน่ ”ปลอดลูกนำ้ ยงุ ลาย ซง่ึ ใช้กระบวนการ ดงั ภาพท่ี
3
9 และรายละเอียด ดงั น
้ี
1) สรา้ งการมสี ่วนร่วมของชุมชนจากการเหน็ ปญั หา

• จากสถานการณปัญหาการระบาดของไข้เลือดออกท่ีเกิดข้ึนในพื้นที่ จะทำอย่างไรท่ีจะทำให้คนในชุมชน
เห็นว่าเป็นปัญหาด้วย และเกิดการตระหนักในความรับผิดชอบว่าเป็นหน้าที่ของทุกคน ทุกหลังคาเรือนในการ
ควบคมุ ปอ้ งกนั ลกู น้ำยงุ ลาย เพอ่ื ไมใ่ หเ้ กิดไขเ้ ลือดออก ไม่ใชเ่ ป็นหนา้ ทข่ี อง อสม.เท่าน้นั รว่ มกนั จงึ เกดิ มีแนวคดิ
การทำประชาคมร่วมกับผู้นำชุมชนและชุมชน โดย รพ.สต และสำนักงานสาธารณสุขอำเภอ เพ่ือนำผลจากการ
ร่วมประชาคมมาทำเป็นแนวทางการทำงาน กำหนดเป็นแนวทางการดำเนินการ โดยมีการประชุม อสม.ทุกเดือน
ที่ รพ.สต. และได้รายงานการดำเนินการควบคุม ป้องกัน และช้ีแจงการสวบสวน การระบาดของไข้เลือดออกให้
ทราบ และมีจัดทำประชาคมหมู่บ้านทุกเดือน ทุกหมู่บ้าน รพ.สต.และ อสม จะมาเข้าร่วมและให้ข้อมูลของไข้
เลือดออก ในเรื่องของการสอบสวน การระบาด การควบคุมและป้องกัน รวมถึงการให้ความรู้ เพ่ือให้ผู้นำชุมชน
และชาวบ้านได้รับทราบและเห็นปัญหาร่วมกัน และเห็นว่าปัญหาเป็นปัญหาของตนเอง ในส่วนของผู้นำท้องที่
กำนัน ผู้ใหญ่บ้านก็มีการประชุมหมู่บ้านสัญจร รพ.สต.และ อสม จะมาเข้าร่วมและให้ข้อมูลของไข้เลือดออกใน
การประชุมหมู่บ้านสัญจรเช่นเดียวกัน และในทุกๆเดือนจะมีการประชุมร่วมกันของระดับหน่วยงานท่ีอำเภอ
ประกอบด้วยฝ่ายของกระทรวงมหาดไทย กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน อปท.และฝ่ายกระทรวงสาธารณสุข สสอ.

เมือง รพ.สต. และทาง รพ.สต.ก็จะนำขอ้ มูลในเรอ่ื งของการสอบสวน การระบาด การควบคุมและป้องกัน รวมถงึ
การให้ความรู้ ผลการประชาคมหมู่บ้าน ไปนำเสนอด้วย เพื่อให้ทุกหน่วยงานได้รับทราบข้อมูลร่วมกัน และเกิด

ความรว่ มมอื ในการรว่ มกันหาแนวทางแก้ไข

• มีการออกสมุ่ ประเมินลกู นำ้ ยงุ ลาย ทั้งบ้าน และวัด พบเศษขยะที่มนี ำ้ ขงั ฝาปิดโอ่งน้ำหงายขึน้ มีภาชนะ
ตา่ งๆ เช่น ขาตู้ ยางรถยนต์ เศษถงุ ขันนำ้ เกา่ ทมี่ นี ้ำขงั ร่องนำ้ เสียก็มลี กู นำ้ ในวัดจะพบลูกน้ำยงุ ลายบริเวณแจกนั
ท่ีล้างเท้า โดย อสม.แต่ละหมู่บ้านสำรวจพื้นที่ รับผิดชอบของตนเอง ซ่ึง อสม.แต่ละคนจะรับผิดชอบ 6 หลังคา
เรอื น ในแตล่ ะหมู่บ้าน การแก้ปัญหาเปน็ การแก้ปญั หากนั เองภายในของแตล่ ะชมุ ชน การสำรวจลูกนำ้ ยุงลายเริ่มมี
การตรวจไขวข้ องแตล่ ะหมบู่ า้ นมารว่ มกนั ตรวจสอบ เพอ่ื เพมิ่ ความตน่ื ตวั ของคนในหมบู่ า้ น ในการกำจดั ลกู นำ้ ยงุ ลาย
ในบ้านของตนเอง การตรวจสอบไขว้จะมีการตรวจสอบเดอื นละ 1 ครงั้ ระหวา่ งเดือนมิถุนายน ถงึ กันยายน วธิ กี าร

ตรวจไขว้ เป็นรูปแบบท่ที าง รพ.สต.ให้คำแนะนำกบั อสม โดยวธิ ีการตรวจคือ หมทู่ ี่ 1 ไปตรวจหมู่ 2 เป็นตน้


“ปัญหาแตล่ ะชุมชน เขา้ มาเสวนารว่ มว่าชุมชนไหนท่มี ีปญั หาเหมือนกนั ลองไปทำเหมอื นกนั
ก็ได้อาศัยแกนนำชุมชน บ้านไหนที่มันเกิดเราจะรวมพลังลงไป อย่างเช่น บ้านป่ายางเกิดตอนนั้นเรา
เกณฑท์ ั้ง 315 คน ลงไประดมชว่ ยเลย ว่ามนั อยู่จดุ ไหนแล้วสำรวจไปดว้ ย กลับมาสรุป คนื ขอ้ มูลให้

กรณีศึกษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ :
159

ชมุ ชน เป็นการตดั ปัญหาตงั้ แต่ต้นเลยว่ามนั เป็นยงั ไง ถ้าพ้นื ท่ีความเส่ยี งมีไหม ความร่วมมือเขามไี หม
เราจะแนะนำอะไรใหเ้ ขาสานต่อ”


นายเฉลมิ เกียรติ แสวงเจรญิ , นกั วิชาการสาธารณสุขชำนาญการ 25 กรกฎาคม 2557

2) ออกแบบการดำเนินการโดยการใชศ้ ักยภาพทุนทางสงั คมในพ้นื ท
ี่
• การดำเนนิ การตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย ได้ใช้ศักยภาพทุนสังคมในพ้ืนท่ีมารว่ มในกระบวนการ และได้รับ
ความรว่ มมือเปน็ อย่างดี โดย อสม เป็นผดู้ ำเนินการหลัก ในการเปน็ หวั เรอื ใหญ่ ดำเนินกจิ กรรม ออกสมุ่ ประเมนิ
ลูกน้ำยุงลาย ทั้งบ้าน โรงเรียนและวัด ให้ อสม.ในแต่ละหมู่บ้านได้มีการออกสำรวจพื้นที่ รับผิดชอบของตนเอง
คือ 1 คนรบั ผิดชอบ 6 หลงั คาเรอื นในการทีเ่ ขา้ ไปสำรวจแหล่งเพาะพันธุ์ลกู น้ำยงุ ลาย และแนะนำเจา้ บ้านในการ
ดูแลรับผิดชอบบ้านของตนเองโดยให้มีการรณรงค์ต้านลูกน้ำยุงลายทุกวันศุกร์ สำรวจและทำลายแหล่งเพาะพันธ์ุ
ลูกน้ำยงุ ลายทุกวนั ศกุ ร์ การพน่ ทำลายรศั มี 100 เมตร และรณรงคป์ ้องกนั อยา่ งเขม้ ขน้ เชน่ การทำความสะอาด

หม่บู ้าน พื้นท่ีสาธารณะ วดั โรงเรียน

• การสำรวจลกู นำ้ ยงุ ลายเริ่มมกี ารตรวจไขว้ของแตล่ ะหมูบ่ ้านมาร่วมกันตรวจสอบ เพื่อเพม่ิ ความต่ืนตัวของ
คนในหมู่บ้าน ในการกำจัดลูกน้ำยุงลายในบ้านของตนเอง การตรวจสอบไขว้จะมีการตรวจสอบเดือนละ 1 คร้ัง
ระหว่างเดือน มิถุนายน ถึง กันยายน วิธีการตรวจสอบไขว้เป็นรูปแบบท่ีทาง รพ.สต ให้คำแนะนำกับทาง อสม.

แล้วทางอสม.ได้นำมาปฏิบัติ และ อสม ยังเป็นตัวหลักในการร่วมรณรงค์ในการประชาสัมพันธ์ในเร่ืองของการให้
ค
วามรู้ การควบคมุ และป้องกันลกู น้ำยงุ ลายและไข้เลอื ดออก

• อสม บางคนยงั ได้คิดหาแนวทางในการทำนวตั กรรมหรือส่ิงประดิษฐท์ ี่ทดลองใชเ้ อง เกี่ยวกับการควบคมุ
และป้องกันลูกน้ำยุงลาย และไข้เลือดออก และไดน้ ำแนวคดิ มาเสนอตอ่ ทป่ี ระชุมประชาคม และไดม้ ผี สู้ นใจนำไป
ทดลองใช้เองท่บี ้าน ซึ่งจะเป็นการแลกเปล่ยี นเรยี นรูก้ นั ในเวทขี องที่ประชมุ อสม และประชาคม เชน่ อสม บางคน
มีการใช้ขวดโค้กมาตัดเป็นกรวย ทำเป็นไซดักลูกน้ำยุงลาย อสม บางคนประยุกต์ใช้ก็อกน้ำท่ีปิดน้ำไม่สนิทจะมี
หยดนำ้ ไหลตลอดเวลา ปอ้ งกนั ยงุ มาไข่ เนอ่ื งจากยงุ จะไมม่ าไข่ถา้ นำ้ ไม่นง่ิ เกิดเป็นนวตั กรรมหยดนำ้ ไหลไล่ยุงลาย

หรอื อสม บางคนใช้ตะไคร้หอม บางคนใช้มะกรดู มาประยุกต์ใชใ้ นการควบคุมและป้องกนั ลูกน้ำยงุ ลายเปน็ ต้น

• ในส่วนของผู้นำ แกนนำ คณะกรรม ภาคเี ครือขา่ ยร่วมรณรงค์เพื่อสร้างกระแส ในการควบคมุ ป้องกันไข้
เลือดออก ด้วยวธิ ที างกายภาพ สัปดาห์ละ 1 ครง้ั มกี ารประกาศให้ความรูแ้ ละประชาสมั พนั ธ์ผา่ นหอกระจายขา่ ว
จดั กิจกรรมรณรงค์ในเทศกาลตา่ งๆ ใชส้ ่ือวิทยชุ ุมชนเข้ามาช่วยประชาสมั พนั ธ์ กลยทุ ธ์ในการดำเนนิ งานคอื ปรบั ให้

เข้ากับชาวบ้าน เช่นประชาคมในชว่ งเยน็ การประชาสัมพันธ์ร่วมกับเทศกาลงานบญุ ของพืน้ ที่

• ในส่วนของที่วัด หลวงปู่ให้สามเณรรับผิดชอบ มี อสม.เข้าไปดูแล ในส่วนของโรงเรียน มีการติดป้าย
ประชาสัมพนั ธ์ รณรงค์ ทำกิจกรรม Big cleaning day และการเรียนการสอน


160 : นวตั กรรมการสรา้ งเสริมสุขภาพภายใต้บทบาทของวชิ าชพี การพยาบาล

• อบต.โดยกองทนุ .สปสช. สนบั สนนุ วสั ดอุ ุปกรณ์ เครอื่ งมือ เช่น เครอ่ื งพ่นหมอกควนั ทรายอะเบท ยาพน่

ปลาหางนกยูง เป็นตน้

• รพ.สต.เป็นพ่ีเลี้ยง ดแู ลในการดำเนินการทง้ั โครงการนวตั กรรม โดยเปน็ ผ้สู นับสนุนด้านวิธีการ ใหค้ วามรู้
คำแนะนำ การปฏิบัติตัว ในด้านการดำเนินการปฏิบัติการ การสอบสวนโรคการเฝ้าระวัง การควบคุมและการ
ป้องกัน รวมถึงการรักษาและการฟ้ืนฟูสภาพ โดยการดำเนินการจะใช้มาตรการ “3 ร 5 ป 1ข “คือ “3 ร”
ประกอบด้วยโรงเรือน โรงเรียน โรงพยาบาล “5ป” ประกอบด้วย ปิด(ฝา) เปลี่ยนน้ำ ปล่อยปลากินลูกน้ำ
ปรับปรุงสิ่งแวดล้อม และปฏิบัติให้เป็นนิสัย “1ข” คือ ขัดไข่ (การล้างภาชนะ)โดยการให้ความรู้ กับ อสม และ
ประชาชน และให้ความรู้ผ่านทางเวทีประชาคมหมู่บ้าน เวทีหมู่บ้านสัญจร และเวทีระดับหน่วยงาน และคอย
สนบั สนนุ ในเรอ่ื งตา่ งๆ ทเ่ี กย่ี วกบั นวตั กรรม อกี ทง้ั ยงั มกี ารจดั การประชมุ เชงิ ปฏบิ ตั กิ าร ในการพฒั นาศกั ยภาพ อสม.
ในการเฝ้าระวัง ควบคุมและป้องกันลูกน้ำยุงลาย และไข้เลือดออก ให้กับ อสม.100% ของ ตำบลขอนแก่นด้วย
ทำให้ อสม.มีศักยภาพในการให้การดูแล ให้ความรู้ คำแนะนำในการเฝ้าระวัง ควบคุมและป้องกันลูกน้ำยุงลาย
แ
ละไขเ้ ลอื ดออกไดอ้ ย่างเหมาะสม ถูกตอ้ ง

3) การปฏิบตั กิ ารเต็มพนื้ ท่ี

จากการเรียนรู้ปัญหาและแนวทางแก้ไขปัญหาร่วมกันดังท่ีกล่าวไว้ข้างต้น นำสู่การร่วมปฏิบัติการเต็มพื้นท่ี
โดยมีการจัดการเฝ้าระวังโดยการสำรวจและทำลายยุงลายในทุกพื้นท่ีทั้งในครัวเรือน พื้นท่ีสาธารณะ วัด ถนน
โรงเรียน พื้นทว่ี ่างเปลา่ หรือบา้ นทีไ่ ม่มคี นพกั อาศัย รวมถึงมีการตรวจประเมินครวั เรอื น หมบู่ า้ นโดยการตรวจไขว้
เช่น คณะกรรม อสม.ประชาชนหมู่ 1 ไปตรวจหมู่ 2 เป็นตนั






3. คณุ ลกั ษณะของนวตั กรรม


กบั ยุทธศาสตรก์ ารสรา้ งเสริมสขุ ภาพ


กระบวนการการดำเนินงานตำบลปลอดลกู น้ำยุงลาย ของรพ.สต.ขอนแก่น เริม่ จากการเหน็ ปัญหาและมอง
ว่าปัญหาน้ีเป็นปัญหาของชุมชน จะทำอย่างไรที่จะทำให้คนในชุมชนเห็นว่าเป็นปัญหาด้วย และเกิดการตระหนัก
ในความรับผิดชอบว่าเป็นหน้าท่ีของทุกคน ทุกหลังคาเรือนในการควบคุมป้องกันลูกน้ำยุงลาย เพื่อไม่ให้เกิดไข้
เลือดออก ไม่ใช่เป็นหน้าท่ีของ อสม.เท่านั้น ร่วมกัน จึงเกิดมีแนวคิด การทำประชาคมร่วมกับผู้นำชุมชนและ
ชุมชน โดย รพ.สต และสำนักงานสาธารณสุขอำเภอ เพ่ือนำผลจากการร่วมประชาคมมาทำเป็นแนวทางการ
ทำงาน มกี ารประชมุ อสม.ทกุ เดอื นที่ รพ.สต. และไดร้ ายงานการดำเนนิ การควบคมุ ปอ้ งกนั และชแ้ี จงการสอบสวน
การระบาดของไข้เลือดออกให้ทราบ และมีจัดทำประชาคมหมู่บ้านทุกเดือน โดยสร้างการมีส่วนร่วมของคนใน
ชุมชน มีการออกสุ่มประเมินลูกน้ำยุงลาย อสม.ในแต่ละหมู่บ้านได้มีการออกสำรวจพ้ืนที่ รับผิดชอบของตนเอง
คือ 1 คนรบั ผิดชอบ 6 หลงั คาเรอื นในการที่เขา้ ไปสำรวจแหล่งเพาะพนั ธุล์ ูกนำ้ ยงุ ลาย และแนะนำเจ้าบ้านในการ

กรณีศึกษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนอื :
161

ดูแลรับผิดชอบบ้านของตนเองโดยให้สำรวจและทำลายแหล่งเพาะพันธุ์ลูกน้ำยุงลายทุกวันศุกร์ ในส่วนของผู้นำ
แกนนำ คณะกรรม ภาคีเครือข่ายร่วมรณรงค์เพื่อสร้างกระแสในการควบคุมป้องกันไข้เลือดออกด้วยวิธีทาง
กายภาพ สัปดาหล์ ะ 1 ครงั้ วดั และโรงเรยี นจะมี อสม ไปช่วยดูแล อบต.สนบั สนนุ วัสดอุ ปุ กรณ์ โดย รพ.สต.ทำ

หน้าทีเ่ ปน็ พเ่ี ลย้ี ง

การดำเนินการได้ดึงใช้ศักยภาพของทุนทางสังคมท่ีมีอยู่ในพื้นที่ อสม เป็นตัวหลักในการขับเคล่ือน ผู้นำ
แกนนำ ทอ้ งที่ ท้องถ่ิน มาชว่ ยในการประชาสมั พันธ์ ใช้ชอ่ งทางการสือ่ สาร บอกข่าว สนับสนุนอปุ กรณเ์ คร่ืองมือ
ต่างๆ และมีการปฏิบัติการจริงเต็มพ้ืนที่ของทุกฝ่ายดังท่ีกล่าวมา โดยเรียนรู้จากปัญหาและแนวทางแก้ไขร่วมกัน
ผ่านการประชาคม เวทีแลกเปล่ียนเรียนรู้ของหมู่บ้าน มีการจัดการเฝ้าระวังโดยการสำรวจและทำลายยุงลายใน
ทุกพน้ื ทีท่ ั้งในครวั เรือน พ้ืนที่สาธารณะ วัด ถนน โรงเรียน พน้ื ท่ีวา่ งเปล่า หรือบา้ นทีไ่ ม่มีคนพกั อาศยั รวมถงึ มีการ

ตรวจประเมินครัวเรือน หมู่บ้านโดยการตรวจประเมินแบบไขว
้
จะเห็นได้ว่าตัวนวัตกรรมเป็นกระบวนการการสร้างสิ่งแวดล้อมท่ีเอื้อต่อสุขภาพ ทุกพื้นท่ีในการรับผิดชอบ
ข
อง รพ.สต.ขอนแกน่ โดยใชม้ าตรการ “3 ร 5 ป 1 ข” การใหค้ วามรู้ การเฝา้ ระวงั ควบคมุ และปอ้ งกนั ลกู นำ้ ยงุ ลาย

นวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย เป็นนวัตกรรมท่ีแก้ปัญหาสิ่งแวดล้อมและปัญหาสุขภาพ ในพื้นท่ีและ
ขยายไปสู่พื้นที่ใกล้เคียง พัฒนาต่อยอดและเป็นการเสริมศักยภาพให้พยาบาล อสม ประชาชนและทุนทางสังคม
ของพน้ื ที่ และเปน็ การทำงานรว่ มมอื กนั ของทกุ ภาคเี ครอื ขา่ ย ทง้ั สสอ.เมอื ง รพ.สต. อบต. โรงเรยี น วดั ผนู้ ำทอ้ งท่ี
แกนนำ ประชาชนทกุ คน มสี ว่ นเขา้ มารว่ มและเปน็ การประสานความรว่ มมอื ระหวา่ งหนว่ ยงานรว่ มกนั คอื กระทรวง
มหาดไทย กระทรวงศึกษาธิการและกระทรวงสาธารณสุข จึงเป็นการสร้างการทำงานร่วมมือข้ามองค์กร ข้าม
หน่วยงานและเครือข่าย และเกิดการสร้างเคร่ืองมือในการทำงาน โดยชุมชน/ตำบลมีแนวทางปฏิบัติ (แผน) ใน
การควบคุมและปอ้ งกันไขเ้ ลือดออก







4. ผลลัพธ์และผลกระทบของนวตั กรรม


การดำเนนิ การนวตั กรรมตำบลปลอดลกู นำ้ ยงุ ลาย รพ.สต.ขอนแกน่ สง่ ผลลพั ธแ์ ละผลกระทบของนวตั กรรม
5 ประเดน็ คอื การลดปจั จยั เสย่ี งดา้ นสขุ ภาพ ผลกระทบตอ่ ประชากรกลมุ่ เปา้ หมาย ความสอดคลอ้ งกบั ยทุ ธศาสตร์
ก
ารสรา้ งเสรมิ สขุ ภาพ แนวทางการพัฒนาวชิ าชพี และบทบาทของพยาบาล ดงั นี้

• การลดปัจจัยเส่ียงด้านสุขภาพ นวัตกรรมส่งผลลัพธ์และผลกระทบต่อปัจจัยเส่ียงด้านสุขภาพ ใน

2 ประเดน็ คือ 1) ระบบการดแู ลสุขภาพ การจัดทำแนวทางการปฏิบัตกิ ารควบคุมปอ้ งกนั ไข้เลอื ดออก มีการจัด
เก็บรวบรวมข้อมูลผ่านการพัฒนาระบบฐานข้อมูล และนำใช้ฐานข้อมูล 2)ระบบการลงทุนด้านสุขภาพ มีการจัด

162 : นวัตกรรมการสร้างเสริมสขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวชิ าชพี การพยาบาล

ทำสอ่ื ประชาสัมพนั ธ์ รณรงคก์ ารกำจัดลูกน้ำยงุ ลาย การออกแบบการดำเนินกจิ กรรม และจดั ทำระบบฐานข้อมูล
ผปู้ ว่ ยไข้เลอื ดออก


“จากการเรียนรู้จากปัญหา มีการร่วมถอดบทเรียน มีการประชาคม นำสู่เวทีแลกเปล่ียน
เรียนรู้ของหมู่บ้าน ทำให้เกิดแนวทางการแก้ไขปัญหาร่วมกันของทุกพ้ืนที่ ทำให้มีการสุ่มตรวจลูกน้ำ
ยุงลายทุกครัวเรือน การสำรวจลูกน้ำยุงลายทุกครัวเรือนทุกหมู่บ้านและการประเมินผลแบบไขว้
ทำใหม้ ีเกิดมาตรการทช่ี ัดเจน และปฏบิ ัติการเต็มพ้ืนที่ ทำให้เกิดการจำกัดพนื้ ที่ในการระบาดของโรค

ไข้เลือดออกได้ผล 100%”

“จากกระบวนการพัฒนาหาแนวทางแก้ไขร่วมกัน ทำให้เกิดการสร้างการมีส่วนร่วมของ
ชุมชน โดยทุกภาคส่วนเข้ามาร่วมแก้ไข ใช้ทุนและศักยภาพของทุนทางสังคมในพื้นท่ี ร่วมประชาคม
มีเวทีแลกเปล่ียนเรียนรู้ เราคืนข้อมูลกลับให้ชุมชน นำสู่การพัฒนาแนวทางปฏิบัติ คือมีแผนชุมชน
เป็นรับผิดชอบในส่วนของงบประมาณและกิจกรรมหลัก และของนวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย
แผนกองทุน สปสช. สนับสนุนในเรื่องของงบประมาณ ติดตาม ประเมินผลโครงการนวัตกรรมฯ
สนบั สนุนให้ รพ.สต.อบรมเชิงปฏบิ ตั ิการพัฒนาศกั ยภาพของ อสม และแผนปฏบิ ัติงานของ รพ.สต.”


นางลกั ษกิ า รัตนพนั ธ์ , ผอ.รพ.สต.ขอนแก่น, 25 กรกฎาคม 2557.

“จากการระบาดของไข้เลือดออกอย่างหนักในปี พ.ศ 2556 จำนวน 60 ราย คิดเป็น
784.31 ต่อแสนประชากร ถือเป็นเหตุการณ์ใหญ่ของพวกเรา ทำให้เกิดกระบวนการพัฒนาหา
แนวทางแกไ้ ขรว่ มกัน ทำใหเ้ กิดการสร้างการมสี ่วนรว่ มของชมุ ชน โดยทกุ ภาคสว่ นเข้ามาร่วมแกไ้ ข ใช้
ทนุ และศกั ยภาพของทุนทางสงั คมในพนื้ ที่ ร่วมประชาคม มเี วทแี ลกเปลย่ี นเรียนรู้ คนื ขอ้ มลู ใหช้ มุ ชน
เกิดแนวทางการปฏิบัติการเต็มพ้ืนท่ีดังที่กล่าวไว้ข้างต้น ส่งผลให้อัตราป่วยเป็นไข้เลือดออกไม่เกิน

เกณฑ์มาตรฐาน (ปี พ.ศ.2557 พบผูป้ ่วย 1 ราย ณ เดอื นกรกฎาคม) เท่านน้ั ”

“การดำเนินการของนวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย ได้มีการร่วมทำประชาคม เกิดเวที
แลกเปลยี่ นเรยี นร้กู นั ของคนในชมุ ชน นำไปสกู่ ารสร้างสรรคส์ ่งิ ประดิษฐ์ จากศกั ยภาพภูมิปัญญาของ
ชาวบ้าน มีการลองทำลองใช้ และนำมาแลกเปล่ยี นเรียนรกู้ ัน เกดิ เป็นนวัตกรรม เชน่ ไซดักจับลูกน้ำ
ยงุ ลาย หยดน้ำไหลไลย่ ุงลาย เปน็ ตน้ ”


นายเฉลมิ เกยี รติ แสวงเจริญ, นกั วิชาการสาธารณสขุ ชำนาญการ 25 กรกฎาคม 2557

• ผลกระทบต่อประชากรกลุ่มเป้าหมาย นวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย ส่งผลกระทบต่อทุกกลุ่ม

ประชากร

• ความสอดคล้องกับยุทธศาสตร์การสร้างเสริมสุขภาพ ตาม Ottawa charter ใน 4 ประเด็น คือ

1) การสร้างส่ิงแวดล้อมท่ีเอื้อต่อสุขภาพ นวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย สะท้อนให้เห็นถึงการดำเนินการที่

กรณีศึกษา ภาคตะวันออกเฉียงเหนอื :
163

สร้างสิ่งแวดล้อมท่ีเอ้ือต่อสุขภาพของประชาชน ระดับครอบครัวและชุมชน กิจกรรมการดำเนินงานส่งผลให้เกิด
ความสะอาด ลดการท่วมขังของน้ำในพ้ืนที่สาธารณะ และการเพราะพันธ์ุยุงลายซ่ึงจะส่งผลต่อปัญหาสุขภาพท่ี
สำคัญ 2) การสร้างความเขม้ แขง็ ใหก้ ับชมุ ชน จากปญั หาทพี่ บในพน้ื ท่รี บั ผดิ ชอบ ของ รพ.สต.ขอนแกน่ พบอัตรา
ป่วยจากไข้เลือดออก ในพ้ืนท่ีเพิ่มมากข้ึน จากเกณฑ์มาตรฐานของกระทรวงสาธารณสุขท่ีกำหนดให้อัตราป่วยไม่
เกนิ 50 ต่อแสนประชากร และในปี พ.ศ.2556 เกิดปัญหาวกิ ฤตในพื้นที่ และในจังหวดั ร้อยเอด็ เป็นอย่างมาก พบ
การระบาดใหญ่ของไข้เลือดออกท่ัวจังหวัดร้อยเอ็ด ในพื้นที่รับผิดชอบของ รพ.สต.ขอนแก่น พบมีการระบาดของ
ไขเ้ ลือดออกทกุ หม่บู า้ นในพ้นื ท่ี จำนวน 60 ราย คดิ เปน็ 784.31 ตอ่ แสนประชากร ทำให้ทาง รพ.สต. เกดิ คำถาม
ว่าเพราะอะไรจงึ ระบาดมากขนาดนั้น จะมีวิธกี ารแกป้ ัญหาอย่างไร ทำอยา่ งไรจึงจะแกป้ ญั หานไ้ี ด้ จงึ มีแนวคิดการ
สร้างการมีส่วนร่วมของชุมชน เชิญชวน อบต. อำเภอ ท้องที่ แกนนำ อสม โรงเรียน และประชาชนมาร่วมทำ
ประชาคม ระดมสมองหาวิธีการแก้ไขปัญหา โดยทำให้ทุกคนเห็นว่าปัญหาเป็นปัญหาของเขาไม่ใช่ปัญหาของ
รพ.สต. ทุกคนต้องช่วยกันแก้ปัญหาไม่ใช่เป็นหน้าที่ของ อสม.ในการไปสำรวจลูกน้ำยุงลาย หรือแจกทรายอะเบท
เทา่ นนั้ จงึ ตอ้ งมกี าร”เปดิ ใจ”ยอมรบั ในความคดิ ของทกุ คน และรว่ มกนั ประชาคม สรา้ งเวทกี ารแลกเปลยี่ นเรยี นรู้
คนื ขอ้ มลู ใหป้ ระชาชน สรา้ งการตระหนกั ใหป้ ระชาชน ใหช้ มุ ชน ใหท้ กุ คนมสี ว่ นรว่ มเปน็ เจา้ ของปญั หาและรว่ มสร้าง
แนวทางแกป้ ญั หารว่ มกนั 3) การปรบั ระบบบรกิ ารสขุ ภาพ สรา้ งกลวธิ เี ชงิ รกุ ในการดแุ ลสขุ ภาพประชาชน ปรบั ระบบ
บริการสุขภาพโดยให้ประชาชน ชุมชนเข้ามามีส่วนร่วมในการแก้ไขปัญหาของตนเองโดยผ่านเวทีประชาคม โดย
เพ่ิมบทบาทของ รพ.สต.อีกหน่ึงบทบาทคือ การเป็นพ่ีเล้ียงที่ใส่ใจ การดำเนินการนวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำ

ยงุ ลายนี้ อสม.ถอื วา่ เปน็ ผู้ดำเนินการหลัก ซึ่งการดำเนนิ การของ อสม.นนั้ จะได้ผลสำเรจ็ ไมไ่ ด้ ถา้ ขาดพ่เี ลีย้ งที่ใสใ่ จ
ดังเช่น รพ.สต. โดย รพ.สต.ได้มีการจัดอบรมเชิงปฏิบัติการในการพัฒนาศักยภาพของ อสม.ในการเฝ้าระวัง
ควบคมุ และปอ้ งกนั ลูกนำ้ ยงุ ลายและไขเ้ ลอื ดออก ใหก้ ับ อสม. 100% อกี ทัง้ สนับสนุนดา้ นวชิ าการ การรว่ มปฏบิ ัติ
งาน และเปิดรับฟังข้อเสนอแนะในการทำงาน รวมถึงเปิดโอกาสให้แสดงศักยภาพ เช่นการสร้างนวัตกรรมหยด

น้ำไหล ไล่ยุงลาย หรือไซดักจับลูกน้ำยุงลายเป็นต้น 4) การสร้างนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ จากการทำเวที
ประชาคมรว่ มกับชาวบา้ น ผูน้ ำทอ้ งที่ ท้องถิ่น ภาคเี ครือขา่ ย หน่วยงานรฐั นำสู่การทำแผนปฏิบัติการของชุมชน
กำหนดเปน็ แนวทางนำใช้รว่ มกนั ของคนในหมบู่ า้ น ชุมชน เช่น แนวทางการปฏิบัติการ (แผน) การควบคมุ ป้องกนั
ไ
ข้เลือดออก เป็นตน้


“ที่ชัดๆ ก็เป็นอัตราป่วยของไข้เลือดออกนะครับท่ีลดลง แล้วก็ในเร่ืองของกายภาพก็คือ
สภาวะแวดล้อมไม่ว่าจะเป็นหน้าบ้านหลังบ้าน พ้ืนท่ีภายในหมู่บ้านดูสะอาดสะอ้าน คือแต่ก่อน

ค่อนข้างจะรกมาก ท่เี ห็นชัดเจนก็คอื เรอ่ื งสิ่งแวดลอ้ ม พอชาวบ้านเห็นว่าหน้าบ้านก็ดูดี ภายในบ้านก็
ดูดีสะอาด กต็ ่อยอดมาประกวดหมูบ่ ้าน หนา้ บ้านสวยหลังบ้านสวน ท่วี า่ เปน็ โครงการหน่ึงทีจ่ ะให้ทุก
คนมาเป็นส่วนร่วมแล้วก็ใส่ใจในเรื่องสิ่งแวดล้อม ส่ิงแวดล้อมดีเอ้ือต่อสุขภาพดีด้วย ส่งเสริมให้
สุขภาพจิตไปด้วย เบ้ืองต้นแค่โครงการน้ีลงไปเขาก็บอกว่า “เออทำต่อไปเรื่อยๆ เด้อคุณหมอ

ถ้าโครงการนี้คุณหมอมาช่วยจับ” มันจะดูเหมือนกับมันมีชีวิตชีวาเพ่ิมขึ้น โรคไข้เลือดออก ได้ทั้ง


164 : นวตั กรรมการสร้างเสรมิ สขุ ภาพภายใต้บทบาทของวชิ าชพี การพยาบาล

ส่ิงแวดล้อม ชุมชนก็เหมือนกับมีรอยยิ้ม คือเดินไปไหนมันรกหน้ามือเป็นหลังมือ น่ีแหล่ะส่ิงหนึ่งที่
อยากจะทำวา่ เออเขาเหนอื่ ยยากกบั การทำนากใ็ หม้ ชี ว่ งผอ่ นคลาย เราต้องดกู นั ระยะยาวก็คือตัวที่ 5
คือต้องปฏิบัติให้เป็นนิสัย ใส่ใจ ตระหนักใจเพราะว่าถ้าจะวัดจากในระยะสั้นค่อนข้างจะวัดยาก อาจ
จะดูเรื่องของกายภาพจะชัดเจน แต่ว่าสะอาดคุณจะสะอาดได้กี่วันมันต้องดูกันระยะยาว เราเอาสิ่ง
หนง่ึ ไปลอ่ ใจ เอากรรมการแตล่ ะหมบู่ า้ นลงไปกระตนุ้ ไปประเมนิ ไขวน้ แ่ี หละ่ วางใจไวก้ อ่ น เอาใจไวก้ อ่ น
เข้าไปประกวดปุ๊บใช้เงินเยอะแต่ตอนน้ีกระตุ้นตรงนี้ไปเร่ือยๆ ให้รู้ว่า โอ๊ยแขกมาแล้วฉันจะอยู่เฉยๆ
จะยงั ไง”


นายเฉลิมเกียรติ แสวงเจรญิ , นกั วชิ าการสาธารณสุขชำนาญการ 25 กรกฎาคม 2557

• แนวทางการพัฒนาวิชาชีพ ประกอบด้วย 1) การสร้างสิ่งแวดล้อมที่เอ้ือต่อการทำงานของสมาชิก

เครือข่าย ทง้ั ระดับบคุ คล ครอบครัว หมู่บ้านและชมุ ชน 2 )การสร้างการทำงานรว่ มกนั ข้ามองคก์ ร ข้ามหน่วยงาน
และเครือข่าย เกิดความร่วมมือกันข้ามหน่วยงาน องค์กร เช่น เกิดการทำงานร่วมกันของ 3 กระทรวงหลัก คือ
กระทรวงสาธารณสุข โดย รพ.สต. สำนักงานสาธารณสุขอำเภอ กระทรวงมหาดไทย คือนายอำเภอ องค์กร
ปกครองส่วนท้องถิน่ กำนนั ผูใ้ หญบ่ ้าน กระทรวงศกึ ษาธกิ าร คอื โรงเรยี น ครู เป็นต้น 3) การเพิ่มคุณภาพบริการ
และโอกาสการบริการ รพ.สต.ขอนแกน่ ไดข้ ยายเครือขา่ ยสู่หมบู่ า้ น ชุมชน และได้ชักชวนเครอื ข่าย อาทิ เทศบาล
โรงเรียน วัด และประชาชนให้มามีส่วนร่วมในการควบคุมป้องกันไข้เลือดออก และสร้างส่ิงแวดล้อมที่เอ้ือต่อ

สขุ ภาพของคนในพนื้ ท่ีรบั ผดิ ชอบ ของ รพ.สต.ขอนแกน่

“เม่ือเกิดพื้นท่ีท่ีเกิดการระบาด ก็จะมีเวทีแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ระดับอำเภอ เขาก็ตั้งงบส่วน
หนึ่งลงประเมินติดตาม พื้นที่เส่ียง 5 ตำบลแรกก็เข้าไป เข้าไปเรียนรู้ถึงในเชิงวิชาการ จะมีเวทีแลก
เปลี่ยนเรียนรู้ อยู่ 2 ระดับ ในส่วนของกระทรวงสาธารสุข ก็จะอยู่ท่ี สสอ. กับโรงพยาบาลร้อยเอ็ด
แล้วก็ในส่วนของกระทรวงมหาดไทยก็คือท่ีว่าการอำเภอร้อยเอ็ด โดยท่านนายอำเภอ เพราะว่าท่าน
นายอำเภอ ท่านถือว่าโรคไข้เลือดออกเป็นภารกิจอันดับหนึ่งเลยท่ีต้องดูแล ช่วงที่มีการระบาดท่านก็
เลยสงั่ เลย ใหท้ กุ รพ.สต. ต้องไปนำเสนอการควบคมุ ไขเ้ ลอื ดออกในพน้ื ทขี่ องตัวเองแจง้ รายงานทา่ น
นายอำเภอทราบ คนท่ีรับนโยบายคือผู้ใหญ่บ้าน กลายเป็นผู้ใหญ่บ้านก็รับรู้ข้อมูลเร็วเหมือนกันเช่น
กัน เรารับรูจ้ ากกระทรวงสาธารณสขุ เขากร็ ู้จากนายอำเภอ ทกุ เดือนทางสาธารณสุขกับมหาดไทยจะ
ร่วมกันในระดับผู้บริหาร ก็คือสาธารณสุขอำเภอกับนายอำเภอ ผู้รับเรื่องมาสู่การปฏิบัติก็คือผู้ใหญ่
บา้ น เขาก็จะมาแทรกในวาระการประชุมประจำเดอื น สาธารณสุขก็จะไปในเรื่องของแนวทางควบคมุ
ป้องกันโรค แล้วก็เอาข้อมูลที่เราไปสำรวจความเสี่ยงมาได้ ไปแลกเปล่ียนในเวที ระดับตำบลก็คือ
ประชมุ ผใู้ หญบ่ ้าน”


นางลกั ษกิ า รัตนพนั ธ์ , ผอ.รพ.สต.ขอนแก่น, 25 กรกฎาคม 2557.




กรณีศึกษา ภาคตะวันออกเฉียงเหนอื :
165

• บทบาทของพยาบาล การดำเนินงานของนวัตกรรมตำบลปลอดลกู น้ำยุงลาย รพ.สต.ขอนแกน่ แสดง
ให้เห็นถึงการปฏิบัติบทบาทของพยาบาลวิชาชีพในการสร้างเสริมสุขภาพตามกรอบกฎบัตรออตตาวา (Ottawa
Charter) ในประเด็น 1) การสร้างโดยบายสาธารณะเพ่ือสุขภาพ โดยการร่วมเฝ้าระวัง ควบคุม ติดตามผลการ
ระบาด และอตั ราปว่ ยด้วยไขเ้ ลอื ดออก พฒั นาระบบข้อมลู สุขภาพในเร่ืองไขเ้ ลอื ดออก ประสานงานกบั ผู้เก่ียวข้อง
กับการดแู ลสุขภาพท้งั ระดบั บคุ คล ครอบครวั องคก์ รชมุ ชน หน่วยงานภาครฐั และเอกชน เพ่อื สรา้ งบรกิ ารสุขภาพ
ที่เป็นมิตรและเกิดผลลัพธ์ทางสุขภาพแก่ประชาชน 2) ร่วมสร้างสิ่งแวดล้อมท่ีเอื้อต่อสุขภาพ ท้ังส่ิงแวดล้อมทาง
ธรรมชาตแิ ละท่ีมนุษย์สร้างขึน้ ให้กบั บคุ คล ครอบครัวและชมุ ชน ในการเฝา้ ระวัง ป้องกันและควบคุมไขเ้ ลอื ดออก
จัดกิจกรรมท่ีเน้นการเพิ่มโอกาสการให้บริการสุขภาพ และประเมินผลกระทบของสิ่งแวดล้อมที่มีผลกระทบต่อ
ภาวะสุขภาพ 3) การเสริมสร้างความเข้มแข็งให้แก่ชุมชน โดยการสร้างการมีส่วนร่วมของประชาชน ในการหา
แนวทางการจดั การกับปัญหาไข้เลือดออก โดยเป็นแนวทางที่สอดคล้องกับวิถชี วี ิต วฒั นธรรมและภูมปิ ัญญาท่มี อี ยู่
เสรมิ สรา้ งพลงั อำนาจและทำใหช้ ุมชนรสู้ กึ เปน็ เจ้าของปัญหาไขเ้ ลอื ดออก เพื่อให้ชุมชนจัดการตนเองใหม้ ีสุขภาพดี
และร่วมให้ข้อมูลข่าวสาร จัดการความรู้ สนับสนุนให้ชุมชนใช้ทรัพยากรบุคคลและทรัพยากรอื่นที่มีอยู่ในชุมชน
เพ่ือให้ชมุ ชนจดั การตนเองในเรือ่ งการเฝา้ ระวัง ควบคุมปอ้ งกนั โรคไข้เลอื ดออก







5. ปัจจยั เงอ่ื นไขของการพฒั นานวตั กรรม


การดำเนินการของนวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย รพ.สต.ขอนแก่น นับว่าประสบความสำเร็จในการ
สร้างเสริมสุขภาพของคนในระดับบุคคล ครอบครัว หมู่บ้านและชุมชน สามารถควบคุมและป้องกันโรคไข้เลือด
ออกไดอ้ ยา่ งเปน็ รปู ธรรม ผลสำเรจ็ ดงั ทกี่ ลา่ วนี้เปน็ ผลมาจากหลายปจั จยั ดงั น
ี้

• การพัฒนาระบบบริการสุขภาพ โดยการนำใช้ Problem Solving นำสู่การแก้ไขปัญหา และเพ่ิม
โอกาสการให้บริการสขุ ภาพประชาชน


• มีการพฒั นาภาคเี ครอื ขา่ ย สร้างการมสี ่วนรว่ มของชุมชน

• การจัดทำและนำใช้ระบบฐานข้อมูลผู้ป่วยไข้เลือกออด การระบาดของโรค ในการทำงานของ

พยาบาลวิชาชีพ

• บทบาทของพยาบาลบทบาทของพยาบาล ในการพฒั นานวตั กรรมตำบลปลอดลกู นำ้ ยงุ ลาย รพ.สต.


ขอนแกน่ อาศยั ปจั จยั สนบั สนนุ ใน 3 ประเดน็ คอื 1) วธิ ปี ฏบิ ตั แิ ละเครอ่ื งมอื ทางการพยาบาล ทมี งาน
รพ.สต.ได้ร่วมทำประชาคม และไดก้ ำหนดแนวทางร่วมกนั จากเวทีประชาคม เกดิ เป็น แนวทางการ
ปฏิบัติ (แผน) การควบคุมป้องกันไข้เลือดออกของหมู่บ้าน/ชุมชน 2)ระบบข้อมูลสารสนเทศท่ีมี
ประสิทธิภาพ จัดทำระบบฐานข้อมูลการระบาดของโรค อัตราป่วยของผู้ท่ีป่วยด้วยไข้เลือดออก
และนำใช้ฐานข้อมูลในการพัฒนาปรับปรุงระบบการให้บริการ และ 3) การพัฒนารูปแบบการ

166 : นวตั กรรมการสร้างเสริมสุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวชิ าชพี การพยาบาล

ทำงานของพยาบาล โดยปรบั ระบบการทำงานโดยสรา้ งการมสี ว่ นรว่ มในชมุ ชน โดยพน้ื ทร่ี บั ผดิ ชอบ
ของ รพ.สต.ขอนแก่น มี ”ทุนทางสังคม”ของชุมชนที่เข้มแข็งอยู่แล้วโดย คน คือว่าเป็นทุนทาง
สังคมอย่างหนึ่งที่สำคัญกับการพัฒนางานต่างๆให้สำเร็จ นวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย ของ
รพ.สต.ขอนแก่น เป็นการใช้ทุนทางสังคมที่เข้มแข็ง กล่าวคือ มี รพ.สต.ท่ีเป็นพ่ีเล้ียงท่ีใส่ใจ ดูแล
ช่วยเหลือในการดำเนินงาน มีอำเภอท่ีร่วมสนับสนุนและดำเนินการคู่ขนาน ระหว่างกระทรวง
มหาดไทย และกระทรวงสาธารณสุข โดยมีเป้าหมายเดียวกันคือเฝ้าระวัง ควบคุมและป้องกันไข้
เลือดออกของพ้ืนที่ มี อบต.ที่สนับสนุนในเรื่องของงบประมาณสนับสนุนและใส่ใจในปัญหาของ
พื้นที่ มีท้องที่ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน แกนนำชุมชนท่ีเข้มแข็ง มีส่วนร่วมในการรับรู้ปัญหา ร่วมแก้ไข
ปัญหา ลงแรง ลงเงิน ลงใจในการร่วมดำเนินกิจกรรม มีโรงเรียนและวัดในการร่วมสนับสนุนและ
รว่ มปฏบิ ัติตามแนวทางแก้ไขปัญหา มี อสม ท่เี ปน็ คนดำเนินการหลักที่เขม้ แขง็ เตม็ ใจ ใหใ้ จในการ
ทำหน้าท่ีและอาสาเข้ามาช่วยดำเนินการแก้ไขปัญหา เฝ้าระวัง ควบคุมและป้องกันไข้เลือดออก
รวมถึงประชาชนทุกคนในพ้ืนท่ีท่ีร่วมนำปัญหามาเป็นปัญหาของตัวเอง และลงมือปฏิบัติในการ

ร่วมแก้ปัญหาด้วยตัวเอง จึงเกิดเป็น ความเข้มแข็งของชุมชน การมีทุนทางสังคมของชุมชนที่เข้ม
แขง็ ดงั ทีก่ ล่าวมาทงั้ หมด

• การนำใช้สมรรถนะพยาบาล นวัตกรรมตำบลปลอดลูกน้ำยุงลาย รพ.สต.ขอนแก่น แสดงให้เห็นถึง
การนำใช้สมรรถนะของพยาบาลพัฒนานวัตกรรม 4 ด้าน ได้แก่ 1) ด้านการบริหาร การวางแผน
การประสานงาน การปรบั ปรงุ แกไ้ ขปัญหา การประเมินผล การควบคุมปอ้ งกันไขเ้ ลือดออกรว่ มกับ
สหสาขาวิชาชีพ และรว่ มกบั ภาคเี ครอื ขา่ ยนอกหนว่ ยงาน องคก์ ร 2) ดา้ นการพฒั นาภาคเี ครอื ขา่ ย
สรา้ งเสรมิ สขุ ภาพ สรา้ งเครอื ข่ายกบั หน่วยงานภายใน และภายนอกโรงพยาบาล เปน็ พีเ่ ลยี้ ง เปน็ ท่ี
ปรกึ ษา และคอยสนบั สนุน สร้างเสริมพลังอำนาจให้กบั ภาคเี ครือขา่ ย 3)ดา้ นการปฏบิ ตั ิกิจกรรม มี
การจัดกิจกรรมดำเนินการการสุ่มตรวจลูกน้ำยุงลาย การสำรวจลูกน้ำยุงลายทุกครัวเรือน การ
ทำความสะอาดพ้ืนท่ีสาธารณะ รวมถึงการพัฒนาศักยภาพให้กับ อสม. และรับบทบาทในการเป็น
พ่ีเล้ียง 4) ด้านคุณลักษณะส่วนบุคคลในการสร้างเสริมสุขภาพ พยาบาลนักพัฒนานวัตกรรม
รพ.สต.มีความรู้ในแนวคิด ทฤษฎีการสร้างเสริมสุขภาพ มีความคิดริเริ่มสร้างสรรค์ในการท่ีจะ
พัฒนางานด้านการควบคุมป้องกันไข้เลือดออก มีทัศนคติที่ดีต่อการสร้างเสริมสุขภาพ เป็นแบบ
อย่างท่ีดีในการสร้างเสริมสุขภาพ เป็นผู้ลงมือทำ ร่วมทำ และเป็นพ่ีเลี้ยงตลอดท้ังกิจกรรม อีกท้ัง
ยังพัฒนาตนเองอย่างตอ่ เน่อื ง และติดตามนโยบายที่เกี่ยวขอ้ งกบั การสร้างเสรมิ สขุ ภาพ ทั้งในระดบั
ชาตแิ ละระดบั นานาชาติ








กรณศี ึกษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนอื :
167

กรณศี กึ ษา
พยาบาลชมุ ชน : งานสรา้ งสขุ ภาวะชมุ ชนอยา่ งยัง่ ยืน
นวตั กรรมท่ี 13
โรงพยาบาลนำ้ พอง อ.นำ้ พอง จ.ขอนแกน่


1. องคป์ ระกอบของนวัตกรรมทางการพยาบาล


กับการสร้างเสรมิ สุขภาพ


ในกระบวนการดูแลสุขภาพชุมชน กลไกสำคัญหน่ึงที่หนุนเสริมให้เกิดการพัฒนาชุมชนเข้มแข็งได้คือ
ศักยภาพในการออกแบบบริการสขุ ภาพของพยาบาลชมุ ชน ที่สามารถส่งผลทำใหเ้ กิดการดแู ลสุขภาพประชากรใน
พ้ืนที่ครอบคลุมกลุ่มเป้าหมายครอบคลุมทุกภาวะสุขภาพทั้งกลุ่มปกติ กลุ่มเส่ียง กลุ่มป่วย และทุกช่วงชีวิตต้ังแต่
เกิดจนตาย ภายใต้การออกแบบบริการสุขภาพของพยาบาลชุมชน ยึดหลักการและแนวคิดในการจัดกิจกรรม
บริการพยาบาลตามบทบาทและขอบเขตของวิชาชีพการพยาบาล ในด้านการส่งเสริมสุขภาพ การฟ้ืนฟูสภาพ

การปอ้ งกนั และบำบดั รกั ษาโรค ใชว้ ิธีการทำงานตามแนวคดิ ของการดูแลสุขภาพชุมชน คือการสร้างการมสี ่วนรว่ ม

ของชมุ ชนจนทำให้เกิดผลลพั ธ์บรกิ ารสขุ ภาพตามเกณฑท์ ีก่ ำหนดไว้ได้

โรงพยาบาลน้ำพอง เป็นหน่วยบริการสุขภาพภาครัฐให้การสนับสนุนบริการสุขภาพในระดับปฐมภูมิ ได้รับ
งบประมาณและทรัพยากรเพื่อสนับสนุนการจัดบริการสุขภาพเป็นไปตามกรอบของกระทรวงสาธารณสุข แต่ด้วย
นโยบายของผู้อำนวยการโรงพยาบาล ที่เน้นการใช้ศักยภาพของทรัพยากรมนุษย์เป็นเคร่ืองมือหลักในการ
ร่วมพัฒนาคือ “พยาบาลชุมชน” ภายใต้แนวคิดการดูแล ”ใกล้บ้าน ใกล้ใจ” ได้สร้างความร่วมมือในการผลิต
พยาบาลชุมชนที่มาจากการมีส่วนรว่ มของชมุ ชน กับสถาบนั การศกึ ษาโดยมีแหลง่ ทนุ เป็นหน่วยงานองค์กรในพืน้ ท่ี
อำเภอนำ้ พอง มาตงั้ แตป่ ี 2545 แมจ้ ะมกี ารปรบั เปลยี่ นกตกิ า เงอื่ นไข แหลง่ ทนุ ในการใหท้ นุ การศกึ ษา และคดั เลอื ก
แตฐ่ านการมสี ว่ นรว่ มของชมุ ชนยงั มกี ระบวนการนำใชจ้ นถงึ ปจั จบุ นั ซงึ่ ผลจากการพฒั นากระบวนการผลติ พยาบาล
ชุมชนได้พยาบาลชุมชนท่ีจบการศึกษาแล้วจำนวน 48 คนและกำลังศึกษาอยู่ 6 คน จากการดำเนินงานตาม
แนวทางดงั กลา่ วทำใหเ้ กดิ ผลกระทบหลกั ใน 2 มติ ิ มติ ทิ ห่ี นง่ึ เปน็ การสนบั สนนุ งานบรกิ ารปฐมภมู ทิ เ่ี นน้ รปู แบบการ
สรา้ งเสรมิ สุขภาพและป้องกนั โรคเป็นสำคัญ จึงเกิดรูปแบบการดแู ล/การบรกิ าร/กิจกรรมท่ีเปน็ รูปธรรม สนบั สนุน
ให้เกิดการสร้างสุขภาพ ในประชากรกลุ่มสำคัญทำให้สามารถเข้าถึงได้ คุ้มค่า คุ้มทุน มิติที่สองในแง่การบริหาร
จัดการทรัพยากรมนุษย์ ทำให้เกิดรูปแบบการจัดการคน งานแบบใหม่ เกิดนวัตกรรมด้านสุขภาพท่ีออกแบบร่วม
ท้ังทีมสุขภาพและองค์กรในชุมชน เกิดกลุ่มจิตอาสาช่วยเหลือกันในชุมชน องค์ประกอบท่ีสนับสนุนให้เกิดการ
พฒั นานวัตกรรมพยาบาลชุมชนจำแนกได้ 3 สว่ นไดแ้ ก่ 1) ผูเ้ กี่ยวข้อง 2) วิธีการ 3) เงิน/ ทรพั ยากรมีรายละเอยี ด
ด
งั น้
ี

168 : นวตั กรรมการสรา้ งเสรมิ สขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชพี การพยาบาล

ผู้เก่ียวข้อง ในการพัฒนานวัตกรรมพยาบาลชุมชน มีคนท่ีเป็นผู้ร่วมดำเนินการและมีคนท่ีเป็นผลผลิตจาก

นวัตกรรม สามารถจำแนกได้เป็น 2 ส่วนได้แก่ 1) ผู้ท่ีมีส่วนร่วมในการผลิตพยาบาลชุมชนประกอบด้วยสถาบัน
การศึกษา (มหาวิทยาลัยขอนแก่น วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนีขอนแก่น วิทยาลัยบัณฑิตเอเชีย) องค์กร
ปกครองส่วนท้องถิ่นรวม 7 แห่ง ประชาคมสุขภาพในพ้ืนที่ตำบลบัวเงินและตำบลวังชัย โรงงานอุตสาหกรรม
ขนาดใหญใ่ นพน้ื ทีอ่ ำเภอนำ้ พอง และโรงพยาบาลน้ำพองซง่ึ มบี ทบาทเป็นเจ้าภาพประสาน และสร้างความร่วมมอื
และ 2) พยาบาลชุมชน มีที่มาของพยาบาลใน 2 ส่วนได้แก่ พยาบาลที่ได้จากกระบวนการผลิตพยาบาลชุมชน

ซ่ึงปัจจุบันจบการศึกษาและปฏิบัติงานในโรงพยาบาลน้ำพองจำนวน 48 คนอยู่ในระหว่างศึกษาอยู่ 6 คน อีก

ส่วนหน่ึงคือพยาบาลท่ีมาจากระบบปกติเช่นการรับย้าย หรือจบการศึกษามาใหม่ เป็นต้นจำนวน 26 คน




รวมปัจจุบนั มีพยาบาลชมุ ชน 74 คนดแู ลรับผิดชอบ 78 หมู่บ้านในเขตพืน้ ทอี่ ำเภอน้ำพอง


วิธีดำ
เนินการ การพัฒนานวัตกรรมพยาบาลชุมชนมีวิธีดำเนินการใน 2 ลักษณะได้แก่ 1) วิธีการที่แสดง
กระบวนผลิตพยาบาล 2) วิธีการดำเนินตามบทบาทของพยาบาลชุมชนที่ให้การดูแลสุขภาพในชุมชน ดังม
ี

รายละเอยี ดดงั น้
ี
วิธีการท่ีแสดงกระบวนผลิตพยาบาล จากการดำเนินการเพื่อให้ได้ผู้ท่ีอยู่ในเกณฑ์เง่ือนไขเข้าสู่กระบวนการ
คัดเลือก เข้าศึกษาจนจบการศึกษาสามารถสรุปได้ใน 2 ระยะได้แก่ 1)การคัดเลือก 2)การติดตามขณะศึกษาใน

สถาบันการศึกษา มีรายละเอียดดังนี
้
ระยะที่ 1 การคดั เลอื ก

ในกระบวนคัดเลือกผู้ที่รับทุนเข้าไปศึกษาหลักสูตรพยาบาลศาสตร์ มีหลักเกณฑ์ขั้นตอนในการพิจารณา
ได้แก่ คุณลักษณะของผู้ที่อยู่ในเกณฑ์ ภูมิลำเนา การอาสา ผลการเรียน และการยอมรับในระดับชุมชน กลุ่ม

เป้าหมายที่พัฒนาควบคู่ไปกับการคัดเลือกผู้รับทุนการศึกษาหลักสูตรพยาบาลศาสตร์ ได้แก่ เยาวชนจิตอาสา ซึ่ง
สามารถจำแนกได้ 2 กลมุ่ ใหญๆ่ ไดแ้ ก่ 1)เยาวชนจติ อาสาซงึ่ รบั ผสู้ นใจการอาสาในโรงพยาบาล และ 2) กลมุ่ นกั เรียน
ทส่ี นใจสมคั รรบั ทนุ เขา้ ศกึ ษาหลักสูตรพยาบาลศาสตร์ มีรายละเอียดกจิ กรรมดังนี้


- เยาวชนจิตอาสา ซ่ึงรับผู้สนใจการอาสาในโรงพยาบาล โดยประชาสัมพันธ์กิจกรรมอาสาในโรง
พยาบาลในเขตพน้ื ทอี่ ำเภอนำ้ พอง ผา่ นสถานศกึ ษาเชน่ สำนกั งานเขตพนื้ ทกี่ ารศกึ ษา โรงเรยี นมธั ยม
กรณเี ยาวชนทสี่ นใจสามรถสมคั รได้ 2 ชอ่ งทางไดแ้ ก่ สมคั รทโ่ี รงเรยี นหรอื อาจารยท์ ปี่ รกึ ษา หรอื กลมุ่
การพยาบาลโรงพยาบาล ในการอาสามงี านและกิจกรรมอยา่ งน้อย 2 ด้านไดแ้ กง่ านบรบิ าลบริการ
ดแู ลชว่ ยเหลอื ผปู้ ว่ ยในโรงพยาบาล และงานสนบั สนนุ บรกิ ารไดแ้ กก่ ารชว่ ยประกอบอาหาร การชว่ ย
งานจา่ ยกลาง ทำสวน สง่ ของนงึ่ สะอาด เปน็ ตน้


- กลุ่มนักเรียนท่ีสนใจสมัครรับทุนเข้าศึกษาหลักสูตรพยาบาลศาสตร์ ในการคัดเลือกผู้ที่สนใจ

เข้าศึกษาในหลักสูตรพยาบาลศาสตร์โดยรับทุนการศึกษาจากแหล่งทุนหลายแหล่ง มีเงื่อนไขการ
รับเข้า 3 ส่วนได้แก่ 1) เง่ือนไขของสถาบันการศึกษาในการสร้างความร่วมมือได้แก่ ผลการเรียน

กรณศี กึ ษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนือ :
169

กระบวนการขั้นตอนรับเข้า เป็นต้น 2) เง่ือนไขของหน่วยบริการในการรับเข้าได้แก่การรับรองของ
แกนนำ ผู้นำ ในชุมชน การปฏิบัติจิตอาสาในโรงพยาบาล ชุมชน 3) ผ่านการสอบสัมภาษณ์จาก

โรงพยาบาลเป็นเบ้ืองต้นโดยแต่งตั้งคณะกรรมการสอบคัดเลือกประกอบด้วย ผู้นำสภาวัฒนธรรม

ผู้อำนวยการเขตพื้นท่ีการศึกษาเขต 4 หรือผู้แทน ผู้อำนวยการโรงเรียนที่มีนักเรียนสมัครโรงเรียน
ละ 1 คน นายกสมาคมอาสาสมัครสาธารณสุขอำเภอน้ำพอง อาจารย์จากสถาบันการศึกษาท่ีรับ


ผ้อู ำนวยการโรงพยาบาลนำ้ พอง หัวหนา้ พยาบาล หวั หนา้ งานเวชปฏิบตั ิครอบครัว เปน็ ต้น

ระยะท่ี 2 การตดิ ตามขณะศกึ ษาในสถาบันการศกึ ษา

ขณะศึกษาในสถาบันการศึกษา มีข้ันตอนกระบวนการในการพัฒนาเพื่อให้การผลิตพยาบาลเป็นไปตาม
ความตอ้ งการของแหลง่ ทนุ และเมอื่ จบการศกึ ษาพยาบาลมที กั ษะทพ่ี รอ้ มในการทำงานรว่ มกบั ชมุ ชน ประกอบดว้ ย
2 ส่วนได้แก่ 1) การแลกเปลี่ยนเรียนรู้ ระหว่างผู้จัดการเรียนการสอน (คณาจารย์ ผู้บริหารสถาบันการศึกษา)
แหลง่ ทนุ (ผอู้ ำนวยการโรงพยาบาล พยาบาลพเ่ี ลยี้ ง) และนกั ศกึ ษาพยาบาลทกุ ชน้ั ปี ทกุ สถาบนั การศกึ ษา อยา่ งนอ้ ย
เดือนละ 1 คร้ัง และเมื่อปิดภาคการศึกษานักเรียนทุนจะมาเป็นจิตอาสาเย่ียมผู้ป่วยในตึกผู้ป่วยและชุมชนใกล้

โรงพยาบาล 2) การพัฒนา/เพ่ิมหลักสูตรในการเรียนการสอน เป็นงานท่ีหน่วยบริการได้ร่วมกับสถาบันการศึกษา

พฒั นาควบคไู่ ปกบั การผลติ พยาบาลชมุ ชน โดยทส่ี ถาบนั การศกึ ษาจะทำวจิ ยั และพฒั นาคขู่ นานไปกบั การเรยี นการสอน

วิธีดำเนินการที่แสดงบทบาทของพยาบาลชุมชนที่ให้การดูแลสุขภาพในชุมชน การบริการสุขภาพในชุมชน
ของพยาบาลชุมชนร่วมกับหน่วยบริการปฐมภูมิมีกำหนด 2 วันต่อคนต่อสัปดาห์ การเข้าปฏิบัติงานมีการเตรียม
ค
วามพร้อมและระบบสนบั สนุนดังน
ี้
การเตรียมการ เป็นการเตรียมความพร้อมเพื่อให้พยาบาลได้ลงปฏิบัติงานในหมู่บ้านที่เขตรับผิดชอบ

ของรพ.สต. มีขั้นตอนวิธีการ 3 ส่วนได้แก่ การเตรียมคน เพ่ือให้เกิดความร่วมมือในการทำงานระหว่างพยาบาล
หน่วยบริการและองค์กรชุมชน รวมทั้งประชาชนในพื้นที่ มีหลักการจัดอัตรากำลังตามความต้องการของพื้นที่

2 ลักษณะ ได้แก่ 1) การคัดเลือกพ้ืนท่ีลงปฏิบัติการชุมชนโดยพิจารณาจากภูมิลำเนาเดิมของบุคลากร 2) เป็น
พื้นท่ีที่ขาดอัตรากำลังด้านการพยาบาล การเตรียมชุมชน โดยใช้กระบวนการประชาคม นำโดยทีมบริหาร

โรงพยาบาลได้แก่ผู้อำนวยการโรงพยาบาล,หัวหน้ากลุ่มการพยาบาล,หัวหน้างานเวชฯ ประชุมชี้แจงต่อผู้นำ

แกนนำหลัก องค์กรชุมชน เจ้าหน้าด้านสาธารณสุขในพื้นที่เพื่อรับทราบนโยบาย บทบาทหน้าท่ีของพยาบาล
ชุมชนและร่วมกัน วางแผนออกแบบการบริการ การเตรียมทักษะพยาบาล เน่ืองจากเป็นพยาบาลจบใหม่ และ
สังกัดหลายหน่วยงาน (งานส่งเสริม,ผู้ป่วยใน,ห้องฉุกเฉิน,ห้องคลอด)และประสบการณ์ในการทำงานชุมชนยังไม่มี
จึงตอ้ งมีการเตรยี มความพรอ้ มเพือ่ การปฏบิ ตั งิ านดงั น้ี 1) การเพิม่ ทักษะการเรียนรู้ชุมชน และงานสง่ เสรมิ สขุ ภาพ
ในหน่วยบริการ โดยการทบทวนองค์ความรู้ แนวคิดในการทำงานชุมชนการใช้เครื่องมือในการทำงานชุมชนเช่น
การใช้เครื่องมือ 7 ชิ้น การค้นหาทุนทางสังคมในการร่วมดูแลสุขภาพ การศึกษาชุมชน การเย่ียมบ้าน เป็นต้น
และเรียนรจู้ ากสถานการณจ์ ริงรว่ มกบั ทมี พ่เี ลี้ยง ทมี่ ปี ระสบการณ์ในการดแู ลสุขภาพชุมชน รวมทงั้ มกี ารฝึกอบรม

170 : นวตั กรรมการสรา้ งเสรมิ สขุ ภาพภายใต้บทบาทของวชิ าชพี การพยาบาล

พัฒนาด้านการดูแลสุขภาพชุมชนอย่างน้อย 1 เดือน 2) การกำหนดกติกา ข้อตกลงร่วม ในการลงปฏิบัติการใน
ชุมชน โดยมอบหมายหมู่บ้านรับผิดชอบ 1 คน/1หมู่บ้านปฏิบัติงานในชุมชนหมู่บ้านรับผิดชอบ 2 วัน/สัปดาห์ใน
วันเดิมเช่น วันจันทร์และวันศุกร์ วันอังคารและวันพุธ เพื่อให้ชุมชนรับทราบวันชัดเจนในการลงพื้นที่และในวันลง
ชุมชนไม่ให้ขึ้นเวรต่อบ่ายในหอผู้ป่วย 3) การหล่อเลี้ยง ในการทำงานของพยาบาลชุมชน ได้แก่ การจัดรถรับส่ง
จากโรงพยาบาลถึงพ้ืนท่ี จัดพาหนะที่สนับสนุนการบริการในชุมชน ค่าตอบแทนในเวลาราชการ ชุดสำหรับลง
ปฏิบัติงานในชุมชน ค่าโทรศัพท์ในการประสานงานในเครือข่ายบริการและทีมสุขภาพ จัดพยาบาลชุมชนท่ีมี
ประสบการณ์เป็นพี่เล้ียงในการทำงานเพื่อให้คอยเป็นที่ปรึกษา ช่วยเหลือสนับสนุนในกรณีเกินความสามารถหรือ
ข
าดความชำนาญ

การปฏิบัติงานร่วมกับหน่วยบริการปฐมภูมิ จากการดำเนินการได้แบ่งปฏิบัติการชุมชนในพื้นที
่
3 ลักษณะ ได้แก่ 1) การให้บริการสุขภาพในชุมชน 1 หมู่บ้านที่รับผิดชอบครอบคลุมทุกกลุ่มในการดูแลสุขภาพ
ชุมชน 2) การร่วมสนับสนุนการจัดกิจกรรมในชุมชนได้แก่ การร่วมรณรงค์ การจัดกิจกรรมกลุ่ม การพัฒนา
ศักยภาพเครือข่ายการบริการในชุมชน 3) การจัดการข้อมูลให้เช่ือมโยงกับกับหน่วยบริการปฐมภูมิได้แก่ การลง
บันทึกข้อมูลในฐานข้อมูลสถานีอนามัย การลงบันทึกในแฟ้มครอบครัว การปรับฐานข้อมูลประชากรและภาวะ
ส
ขุ ภาพในหมบู่ า้ นรบั ผดิ ชอบให้เป็นปัจจบุ ัน มีรายละเอยี ดดังน้ี

การให้บริการสุขภาพในชุมชน การจัดบริการดูแลสุขภาพในชุมชนโดยพยาบาลชุมชน กำหนดให้ดูแล
ประชากรครอบคลุมต้งั แต่เกิดจนตายในหนง่ึ หม่บู า้ น ได้แก่ กลุ่ม 0-5 ป,ี 6-12 ป,ี 13-18 ปี 19-24 ป,ี 25-35 ป,ี
35-59 ปี, 60 ปีข้ึนไป, ผู้ป่วยเบาหวาน-ความดันโลหิตสูง ผู้พิการ ด้อยโอกาส และจิตเวช ผู้ป่วยเอดส์ ผู้ป่วยโรค
เร้ือรังอ่ืนๆ เป็นต้น โดยการตรวจรักษาเบื้องต้น ติดตามเย่ียมบ้านตามมาตรฐานการดูแลกลุ่มเป้าหมายและตาม
ความจำเป็น การตรวจคัดกรอง รณรงค์เฝ้าระวัง ควบคุมโรคติดต่อ การให้ความรู้/ข้อมูลในชุมชน มุ่งผลลัพธ์ให้
ประชาชนได้รับการประเมิน ดูแลสุขภาพตามเกณฑ์มาตรฐานด้านสุขภาพและจำแนกกลุ่มตามปัญหาและความ
ต้องการในแต่ละกลุ่มประชากรทำให้กลุ่มเจ็บป่วยได้รับการดูแลช่วยเหลือ กลุ่มแข็งแรงได้รับการประเมินและ

ส
่งเสรมิ สุขภาพ

การร่วมสนับสนุนการจัดกิจกรรมในชุมชน การจัดกิจกรรมบริการสุขภาพในชุมชนของหน่วยปฐมภูมิได้แก่
การบรกิ ารในโรงเรยี น ในชุมชน การอบรม ฟน้ื ฟูเพ่ิมทักษะกลุ่มแกนนำ ผูน้ ำ การจัดกจิ กรรมแลกเปลีย่ นเรียนรู้กบั
เครือข่ายด้านสุขภาพ เป็นต้น รวมไปถึงการค้นหาศักยภาพในชุมชน ร่วมสร้างการมีส่วนร่วมให้เกิดงาน/กิจกรรม
ทีก่ ระทบสขุ ภาพคนในชมุ ชน ซึง่ สามารถทำไดเ้ องโดยพยาบาลทรี่ ับผิดชอบ หรือรว่ มสง่ เสรมิ สนับสนุนกับเจา้ หน้า
ในรพสต. ในการดูแลสุขภาพหนึ่งหมู่บ้านอาจต้องเช่ือมโยงการทำงานในหลายส่วนทั้งบุคลากร และแกนนำภาค
ประชาชนฉะนั้นองค์ประกอบการดำเนินงานหน่ึงๆอาจทำได้เอง ช่วยเหลือกันและกัน หรือไม่ได้ทำเลย ฉะนั้น
ผลลัพธ์การดำเนินงานในด้านการสนับสนุน พยาบาลชุมชนส่วนใหญ่จะมีบทบาทเป็นผู้ช่วยหรือร่วมดำเนินการ
เ
นือ่ งจากชว่ งเวลาปฏบิ ัติงานมรี ะยะเวลาจำกัด และไม่ไดม้ ีบทบาทเป็นเจ้าภาพงาน


กรณีศกึ ษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนือ :
171

การจัดการข้อมูล หลังจากปฏิบัติงานพยาบาลจะบันทึกผลการปฏิบัติงาน (การเยี่ยมบ้าน ปรับปรุงฐาน
ข้อมูลครัวเรือน การคัดกรองสุขภาพกลุ่มเป้าหมาย การรณรงค์ควบคุมและป้องกันโรคไข้เลือดออก เป็นต้น) ใน
ฐานข้อมูล JHCIS ของหน่วยบริการประจำและประมวลผลทุกเดือนเพื่อรายงานผลการปฏิบัติงาน และบันทึก
ข้อมูลตามมาตรฐานการดูแลแต่ละกลุ่มประชากรในฐานข้อมูลเฉพาะหมู่บ้านท่ีรับผิดชอบ การจัดการข้อมูลเฉพาะ
ตัวของพยาบาลชุมชนในระดับหมู่บ้าน ได้มีการจัดการข้อมูล 2 ส่วนได้แก่ 1) ฐานข้อมูลสถานีอนามัย (JHCIS)
และฐานขอ้ มลู เฉพาะงาน 2) ฐานขอ้ มูลประจำตัวผูใ้ หบ้ รกิ ารตามพนื้ ที่รับผดิ ชอบ ฐานขอ้ มูลทั้ง 2 สว่ นมีทม่ี าจาก
การสัมภาษณ์ สังเกต สนทนากลุ่ม สำรวจ ซ่ึงได้จากการทำกิจกรรม และบันทึกบริการในระบบฐานข้อมูลนำใช้
ประกอบการประเมินผลการทำงานและออกแบบบริการ และตรวจสอบผลการปฏิบัติงานโดยทีมพยาบาลพ่ีเล้ียง
นอกจากน้ียงั มีการประชมุ ทบทวน และแลกเปลี่ยนเรียนรู้ประสบการณก์ ารปฏิบตั งิ านในชมุ ชนทกุ 3 เดือนร่วมกบั
พ
ยาบาลพี่เลย้ี งและหวั หนา้ งานเวชปฏบิ ตั ิครอบครวั โรงพยาบาลน้ำพอง

เงินทรัพยากร ในการพัฒนานวัตกรรมพยาบาลชุมชนมีองค์ประกอบของเงินและทรัพยากรสนับสนุนใน
การพัฒนานวัตกรรมใน 3 ส่วนได้แก่ 1) ทุนสนับสนุนการเรียน เป็นเงินท่ีมาจากแหล่งทุนเช่นอปท.ที่ส่งเรียน
เอกชน/โรงงานอุตสาหกรรม เปน็ ต้น จำนวนเงนิ ขึ้นอยูก่ บั เงอื่ นไข 2 สว่ น ได้แก่ ขอ้ กำหนดของสถาบนั การศึกษาท่ี
กำหนดต่อการเข้าศึกษาหนึ่งคนเช่นกรณีวิทยาลัยพยาบาลบรมราชนนีขอนแก่นกำหนดเงินบำรุงสามหมื่นบาท

ต่อคนต่อปีการศึกษา เป็นต้น และค่าใช้จ่ายอ่ืนๆที่นอกเหนือจากค่าบำรุงการศึกษาเช่นค่าชุดนักศึกษา ค่าหอ

คา่ หนงั สอื ให้เบิกตามจริง แต่การบริหารจดั การเงนิ จำทำโดยโรงพยาบาลนำ้ พอง 2) เงินคา่ ตอบแทนสนบั สนนุ การ
ปฏิบัติงานในชุมชน เมื่อจบการศึกษาเข้าปฏิบัติงานในโรงพยาบาลน้ำพอง และต้องปฏิบัติงานในชุมชน 2 วัน
ทำการจะได้รับค่าตอบแทนในเวลาราชการนอกจากน้ียังได้รับการสนับสนุนค่าโทรศัพท์เดือนละ 300 บาทต่อคน
และ3)ทรัพยากรที่สนับสนุนงาน การดำเนินงานพยาบาลชุมชนประกอบด้วย เครื่องมือทางการแพทย์เช่นเคร่ือง
วัดความดันโลหิต หูฟัง ปรอท เป็นต้น พาหนะเดินทางทุกระยะเช่น ระหว่างโรงพยาบาลไปชุมชนเดินทางโดยรถ
โรงพยาบาล ในชุมชนมจี ักรยานประจำตวั สำหรบั ตดิ ตามเย่ยี มบา้ น และชดุ พยาบาลในชมุ ชน






2. กระบวนการพัฒนานวัตกรรม


และการจดั การเพื่อการนำใช้และพัฒนา


นวตั กรรมพยาบาลชมุ ชน เปน็ กระบวนการพฒั นากำลงั คนดา้ นสขุ ภาพ มที มี่ าจากปญั หาดา้ นสขุ ภาพ การเขา้
ถงึ บริการ และสถานการณ์การเปลี่ยนแปลงระบบหลักประกันสุขภาพ ประกอบกับความต้องการการพัฒนาของ
องคก์ รปกครองสว่ นทอ้ งถน่ิ ในการพฒั นารปู แบบการบรกิ ารสขุ ภาพทท่ี ำใหค้ นในพน้ื ทเี่ ขา้ ถงึ จงึ เกดิ ความรว่ มมอื ของ
องคก์ รปกครองสว่ นทอ้ งถนิ่ คอื อบต.นำ้ พอง โรงพยาบาลนำ้ พอง และสถาบนั การศกึ ษาไดแ้ กค่ ณะพยาบาลศาสตร์
มหาวิทยาลัยขอนแก่น ในการผลิตพยาบาล พร้อมกับพัฒนารูปแบบการจัดบริการในชุมชนโดยการสนับสนุนของ

172 : นวตั กรรมการสร้างเสรมิ สุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวชิ าชพี การพยาบาล

องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น โรงพยาบาลน้ำพองในฐานะการเป็นหน่วยบริการสุขภาพที่ต้องเป็นเจ้าภาพในการ
ให

นนุน3เสรระมิ ยใะหตเ้ กามิดพควัฒานมาตกอ่ าเนรแอ่ื ลงะขสยถาายนคกวาารมณร่ว์ขมอมงือคไวปายมงัรพ่วม้ืนมทืออ่ี ไืน่ ดๆ้แกส่า1ม)ารรถะสยระุปมภุ่งมาพั่นรแวมลขะอคง้นกหราะตบ้นวแนบกบารพ2)ัฒขนยาาไดย้
ค
วามร่วมมือ เพิ่มทนุ เพมิ่ คน และ3)เพ่ิมบริการ เพ่ิมคณุ ภาพ มรี ายละเอยี ดดงั น
ี้
ระยะมุ่งม่ัน และค้นหาต้นแบบ ปี พ.ศ.2544 จากปัญหาด้านสุขภาพ การเข้าถึงบริการ และสถานการณ์
การเปลี่ยนแปลงระบบหลักประกันสุขภาพ องค์การบริหารส่วนตำบลน้ำพอง และโรงพยาบาลน้ำพอง มีความ
ต้องการพัฒนาระบบการดูแลสุขภาพประชาชนโดยจัดให้มีพยาบาลประจำหมู่บ้าน ให้บริการตรวจรักษา ป้องกัน
ส่งเสริมสุขภาพและฟื้นฟูสภาพ ประชาชนในพ้ืนที่ จึงมีการจัดพยาบาลวิชาชีพท่ีสมัครใจจำนวน 6 คนรับผิดชอบ
คนละ 2-3 หมบู่ า้ น ปฏบิ ตั แิ ละรบั ผดิ ชอบทกุ งานในหมบู่ า้ น พรอ้ มกบั ไดส้ รา้ งความรว่ มมอื กบั คณะพยาบาลศาสตร์
มหาวิทยาลยั ขอนแก่น คดั เลือกนกั เรียนทุนหลักสูตรพยาบาลศาสตรบ์ ัณฑิต จากพ้นื ที่ท่จี ดั บรกิ ารจำนวน 6 คน มี
วัตถุประสงค์เพื่อให้นักเรียนทุนดังกล่าวจบการศึกษาแล้วกลับมาดูแลสุขภาพประชาชนในพ้ืนท่ีบริการแทน
พยาบาลท่ีปฏิบัติหน้าท่ีอยู่เดิม ปี พ.ศ.2545 จากนโยบายหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้าท่ีเน้นพัฒนาศักยภาพ
หน่วยบริการปฐมภูมิ เพ่ือสนับสนุนการบริการปฐมภูมิของเครือข่ายบริการสุขภาพอำเภอน้ำพองซึ่งขาดอัตรา
กำลังด้านการพยาบาล โรงพยาบาลน้ำพองได้จัดพยาบาลวิชาชีพที่สมัครใจ ลงปฏิบัติการชุมชนสนับสนุนการจัด
บริการปฐมภูมิเลือกพ้ืนที่ที่มีสถานการณ์การขาดอัตรากำลังด้านการพยาบาล และภูมิลำเนาของพยาบาลที่จะลง
ปฏิบัติงาน ใช้รูปแบบการปฏิบัติงานเดียวกับพยาบาลในพ้ืนท่ีตำบลน้ำพอง แต่มีระยะเวลาปฏิบัติงานในชุมชน

4 วนั และ 1 วนั ตอ้ งปฏบิ ตั งิ านในโรงพยาบาล เพอื่ ใหม้ งี านบรกิ ารในโรงพยาบาล และมโี อกาสทบทวน รบั รนู้ โยบาย
ด้านสุขภาพในระดับต่างๆ เพื่อให้สามารถนำไปพัฒนางานในพื้นที่ที่ตนเองรับผิดชอบ และสนับสนุนแนวทางการ
ดำเนนิ งานของหนว่ ยบริการปฐมภมู ิ ผลจากการดำเนนิ การตามรปู แบบดังกลา่ วไดม้ ีการประชมุ ทบทวนปัญหาและ
อุปสรรคอย่างสม่ำเสมอในโรงพยาบาลน้ำพอง จึงกำหนดแนวทางการดูแลสุขภาพชุมชนหนึ่งหมู่บ้านเป็นแนวทาง
ก
ารสนบั สนนุ บรกิ ารปฐมภูมโิ ดยพยาบาลชมุ ชน

ระยะขยายความร่วมมือ เพ่ิมทุน เพ่ิมคน ปี พ.ศ.2548 โรงพยาบาลน้ำพองและคณะพยาบาลศาสตร์
มหาวิทยาลัยขอนแก่นได้สร้างความร่วมมือพัฒนาศักยภาพพยาบาลวิชาชีพของโรงพยาบาลให้เข้าศึกษาหลักสูตร
พยาบาลศาสตร์มหาบัณฑิต สาขาการพยาบาลชุมชน พร้อมกับสร้างความร่วมมือกับ 2 อปท. 1 องค์กรภาค
ประชาชนได้แก่ อบต.บัวเงิน เทศบาลตำบลม่วงหวาน และประชาคมสุขภาพตำบลบัวเงิน คัดเลือกบุคคลเข้า
ศึกษาในคณะพยาบาลศาสตร์มหาวิทยาลัยขอนแก่นรวมจำนวน 7 คน นักเรียนทุนพยาบาลของอปท.รุ่นแรก
สำเร็จการศึกษา เข้ารับผิดชอบดูแลสุขภาพชุมชนในภูมิลำเนาตนเอง พยาบาลท่ีปฏิบัติงานเดิมปรับบทบาทเป็นพ่ี
เลี้ยงมีกำหนดเวลา 1 ปี จากการดำเนินงานเพื่อสนับสนุนการจัดบริการปฐมภูมิพบภาระงานท่ีมีการปรับเปลี่ยน
อยู่เสมอท้ังระบบ ปัญหาการบริหารการเงินการคลัง การจัดการทรัพยากร ผู้บริหารจึงมีแผนจัดอัตรากำลัง
พยาบาลท่ปี ฏิบัติงานบรบิ าลผปู้ ่วยในแผนกตา่ งๆ ลงปฏบิ ัตงิ านในชมุ ชน โดยแบง่ การปฏิบตั งิ านบรบิ าลผูป้ ่วยปกติ

กรณศี ึกษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ :
173

3 วันทำการ และปฎิบัติการในชุมชน 2 วันทำการ พยาบาล 1 คนให้ดูแลสุขภาพประชาชนในชุมชน 1 หมู่บ้าน
เช่อื มระบบงานบริการและขอ้ มลู ในหนว่ ยบริการปฐมภมู ใิ นหม่บู ้านทร่ี บั ผดิ ชอบ และในปี 2550 ไดข้ ยายความร่วม
มือในการให้ทุนกับองค์กรปกครองส่วนท้องถ่ินเพ่ิมอีก 2 แห่ง ประชาคมสุขภาพ 1 แห่ง โรงงานอุตสาหกรรม
ขนาดใหญ่ 2 แห่ง และสร้างความร่วมมือในการผลิตพยาบาลกับสถาบันการศึกษาอีก 2 แห่งส่งนักเรียนทุน
พยาบาลจำนวน 10 ทนุ จากรปู แบบการจดั บรกิ ารในการใหพ้ ยาบาลหนึ่งคนดูแล 1 หม่บู ้าน พรอ้ มไปกบั การผลติ
พยาบาลเพ่ิมเข้ามาในระบบงานบริการพยาบาลอย่างต่อเนื่อง ทำให้จำนวนพยาบาลเพิ่มข้ึน มีโอกาสท่ีจะเพ่ิม
คุณภาพบริการทั้งงานบริบาล และงานดูแลสุขภาพชุมชน แสดงถึงการบริหารกำลังคนในรูปแบบดังกล่าวมีความ
เป็นไปได้ และเหมาะกับการสนับสนุนหน่วยบริการปฐมภูมิท่ีมีบุคลากรน้อย ภาระงานมาก การปฏิบัติงานเชิงรุก
ในการดูแลสุขภาพชุมชนมีน้อย และการเชื่อมงานในเครือข่ายบริการสุขภาพขาดความต่อเนื่องและความเข้าใจใน
ระบบการจดั การงาน เพอ่ื เตมิ เตม็ การดแู ลสขุ ภาพของการจดั บรกิ ารปฐมภมู จิ งึ ขยายผลเพม่ิ รปู แบบการจดั บรกิ ารโดย
พ
ยาบาลชมุ ชนอกี จงึ มพี ยาบาลทปี่ ฏบิ ตั งิ านในรปู แบบการรบั ผดิ ชอบหมบู่ า้ นจำนวน 55 คนครอบคลมุ 65 หมบู่ า้ น

ระยะเพิ่มบริการ เพ่ิมคุณภาพ ปีพ.ศ.2554-2557 จากนโยบายโรงพยาบาลน้ำพอง ที่จัดพยาบาล
สนับสนุนบริการปฐมภูมิ โดยการดูแลกำกับติดตามของงานเวชปฏิบัติครอบครัว รวมพยาบาลท้ังสิ้น 75 คน 78
หมู่บ้าน ครอบคลุมพ้ืนที่ 12 ตำบล 18 รพ.สต. ซึ่งแต่ใน รพ.สต.จะมีงานเวชปฏิบัติโรงพยาบาลนำพองทำหน้าท่ี

พเ่ี ลย้ี ง และไดใ้ หท้ นุ พยาบาลปลี ะ 2 ทนุ ทกุ ปจี นถงึ ปจั จบุ นั ผลทเี่ กดิ ขนึ้ ทำใหก้ ารดแู ลสขุ ภาพคนในพน้ื ทรี่ บั ผดิ ชอบ
เป็นไปอย่างครอบคลุมทั่วถึง และมุ่งให้เกิดงานท่ีเชื่อมโยงกับรพ.สต.ทั้งการจัดการงาน ทรัพยากรและข้อมูล และ
ได้ร่วมกันออกแบบงาน/บริการสุขภาพในชุมชนตามประสบการณ์จริง โดยเอาความต้องการด้านสุขภาพของกลุ่ม
ประชากรเป็นตัวตั้ง ประกอบกับการนำนโยบายของรัฐมาร่วมออกแบบงาน/บริการท่ีสอดคล้องกับการดำเนินงาน
ในระดับปฐมภูมิ และมีการกำหนดเคร่ืองมือประเมินความครอบคลุมการเข้าถึงบริการพยาบาลตามกลุ่มเป้าหมาย
ท่ีกำหนด ระบบรายงานที่แสดงผลการดำเนินงานรายวัน รายเดือนเฉพาะตัวพยาบาล และจัดเวทีนำเสนอผลการ
ดำเนนิ งานรายปรี ะดบั พน้ื ทห่ี รอื ตำบล แสดงถงึ ผลผลติ ผลลพั ธใ์ นการบรกิ ารสขุ ภาพในชมุ ชน ดงั แสดงกระบวนการ
พัฒนาดังภาพท่ี 40


174 : นวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวชิ าชีพการพยาบาล

ภาพท่ี 40 กระบวนการพฒั นานวตั กรรมพยาบาลชมุ ชน


ó÷ćïćúßöč ßî ÜćîÿøšćÜÿč×õćüąßöč ßîĂ÷ŠćÜ÷ĆęÜ÷îČ ēøÜó÷ćïćúîĚćĞ óĂÜ Ý ×ĂîĒÖîŠ

ÿøćš ÜÙüćöøŠüööČĂ P ìê öüŠ ÜĀüćî
Ăïê ïĆüđÜĉî
P Ăïê ÿąĂćé
ìÙ üÜĆ ßĆ÷ìê îćĞĚ óĂÜ
ðßÙ ÿ×č õćóïšćîđÿ÷Ċ ü
P Ăïê îĞćĚ óĂÜ ðßÙ ÿč×õćóïĆüđÜĉî P ēøÜÜćîĂčêÿćĀÖøøö îĞćĚ êćú
ÖćŢ ÿíøøößćê
ĉ
îē÷ïć÷ñïšĎ øĀĉ ćø P öĀćüĉì÷ćú÷Ć ×ĂîĒÖŠî P öĀćüìĉ ÷ćúĆ÷×ĂîĒÖŠî P üóï ×ĂîĒÖŠî
üìĉ ÷ćúĆ÷ïĆèæĉêđĂđà÷Ċ
ÖøąïüîÖćøöĊ Ăðì
ĀîŠü÷ïøÖĉ ćøÿ×č õćó P ēøÜó÷ćïćúîĚćĞ óĂÜ P ēøÜó÷ćïćúîĞĚćóĂÜ P ēøÜó÷ćïćúîĚĞćóĂÜ P üìĉ ÷ćúĆ÷ïĆèæĉêđĂđà÷Ċ
ÿŠüîøŠüöñúêĉ ðâŦ Āćéćš îÿč×õćó ó ý 2544-46 P ēøÜó÷ćïćúîćĞĚ óĂÜ
ó÷ćïćúßöč ßî ēøÙđøĚČĂøĆÜ ēøÙêĉéêĂŠ
2547-49
2550-53 2554-57

ðâŦ ĀćÖćøđ×ćš ëÜċ ïøÖĉ ćø Ļ îĆÖđø÷Ċ îìîč ó÷ćïćú Ùî Ļ îÖĆ đø÷Ċ îìčîó÷ćïćú Ùî Ļ îĆÖđøĊ÷îìîč ó÷ćïćú Ùî Ļ îÖĆ đøĊ÷îìčîó÷ćïćú Ùî
ÿëćîÖćøèÖŤ ćøđðúĊę÷îĒðúÜ Ļ øðĎ ĒïïïøÖĉ ćøó÷ćïćúßčößîĔî Ļ đóęöĉ ýĆÖ÷õćóéćš îüĉßćÖćøĔĀšó÷ćïćú Ļ øðĎ ĒïïïøÖĉ ćøó÷ćïćúßčößîĔî Ļ ó÷ćïćúßčößîìĊęñúĉêÝćÖÖćøöÿĊ üŠ î
øąïïĀúĆÖðøąÖîĆ ÿ×č õćó ĀöïĎŠ ćš î óĊęđú÷ĊĚ Ü ĀöĎïŠ šćî øŠüö Ùî
Ļ øĎðĒïïÖćøÿîïĆ ÿîčîïøĉÖćø Ļ øðĎ ĒïïïøĉÖćøó÷ćïćúßčößîĔîĀöĎïŠ šćî ×÷ć÷óîČĚ ì Ċę đóęĉöó÷ćïćú Ļ øðĎ ĒïïïøĉÖćøó÷ćïćúßöč ßîĔîĀöŠĎćî
ÿ×č õćóĔîßöč ßîēé÷Ăðì ×÷ć÷óîČĚ ì Ċę đóöĉę ó÷ćïćú ×÷ć÷óîČĚ ìĊę đóęöĉ ó÷ćïćúÙøĂïÙúčö

ïìïćìó÷ćïćúðøąÝĞćĀöïŠĎ šćî ĀöŠïĎ ćš î

ÜćîĀšĂÜÙúĂé ÖćøÝĆéÖćøÖćĞ úĆÜÙîìćÜÖćøó÷ćïćú

ÜćîñšĎðśü÷Ĕî ÖøąÝć÷Ùî ÖćøĔĀïš øÖĉ ćøÿ×č õćóĔîßöč ßî ñúúóĆ íŤ ñúÖøąìï

Üćîïøïĉ ćú Ļ ðøąÝĞć ĀöŠïĎ šćî ó÷ćïćú Ļ đ÷Ċ÷ę öïćš î ÖúöŠč ð Ř
ð Ř
üĆ÷øčŠî
üĆ÷ìĞćÜćî
ðŘ Öćøÿøćš ÜÙüćöđ×öš Ē×ÜĘ ĔĀš
ÜćîñšĎðśü÷îĂÖ Ĕîøó Ļ đÖèæŤÖćøđúĂČ ÖóČîĚ ìêęĊ ćöõĎöúĉ Ğćđîć Ļ øèøÜÙŤ ×îċĚ ĕð
ñðĎš üś ÷đïćĀüćî ÙüćöéîĆ ēúĀêĉ ÿÜĎ ÖĆïĂÜÙÖŤ øó÷ćïćú
กรณศี กึ ษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื :
175 Ļ ÿéĆ ÿüŠ îÝîì ĀöŠĎïšćîĕöŠđó÷Ċ ÜóĂ Ļ ÙéĆ ÖøĂÜ ñóšĎ Öĉ ćø éĂš ÷ēĂÖćÿ ĒúąÝêĉ đüß ñðĎš śü÷đĂéÿŤ Ļ Öćøđóĉöę ÙîĔîøąïïïøÖĉ ćøó÷ćïćú
ÜćîĂïč Ćêđĉ Āê č ÞÖč đÞîĉ ñĎšðüś ÷ēøÙđøĚČĂøÜĆ ĂîęČ ė Ļ Öćøđóöĉę ïøÖĉ ćø đóęĉöēĂÖćÿđ×ćš ëÜċ ïøÖĉ ćø
đêøĊ÷öìÖĆ þą
Ļ ÜćîïøĉÖćøĔîßčößî ÖćøøüŠ öÿîïĆ ÿîîč ÖćøÝéĆ ÖÝĉ Öøøö óçĆ îćïìïćìïøÖĉ ćø×ĂÜüßĉ ćßĊó
Ļ đÙøČĂę ÜöČĂýÖċ þćßöč ßî ĔîßčößîÖĆïĀîüŠ ÷ðåöõĎöĉ
ÖćøĀúŠĂđú÷ĚĊ Ü Ļ đóöęĉ ïøÖĉ ćøđßÜĉ øčÖ đ÷÷ęĊ öïćš î ðøąÿćîÿŠÜ
Ļ đøĊ÷îøĎÜš ćîÝøÜĉ ÝćÖóęđĊ ú÷ĚĊ Ü Ļ ÖćøïøĉÖćøêøüÝÿ×č õćóĔîēøÜđø÷Ċ î Ĕîßčößî Ļ đóęĉöÿöøøëîąó÷ćïćúéšćîÖćøÿÜŠ đÿøĉö
Ļ ÝéĆ øëøïĆ ÿŠÜÝćÖēøÜó÷ćïćúëċÜóĚîČ ìĊę Ļ ÖćøĂïøö ôŚŪîôĎđóęĉöìĆÖþąÖúöŠč ĒÖîîĞć ñšîĎ ćĞ ÿč×õćó
Ļ ĔĀÝš ĆÖø÷ćîÿćĞ ĀøïĆ đéîĉ ìćÜĔîĀöŠïĎ ćš î ÖćøÝéĆ ÖÝĉ ÖøøöĒúÖđðúę÷Ċ îđøĊ÷îøÖšĎ ĆïđÙøČĂ׊ć÷éćš î Öćøÿøćš ÜñúÖøąìïêĂŠ ÿ×č õćó
Ļ ÙŠćêĂïĒìîĔîđüúćøćßÖćø ÿč×õćó ðøąßćÖøđðćŜ Āöć÷
Ļ ÙŠćßéč ÿćĞ ĀøĆïúÜðäïĉ ĆêÜĉ ćîĔîßčößî
Ļ ÙćŠ ēìøýĆóìŤĔîÖćøðøąÿćîÜćîĔîđÙøČĂ×ćŠ ÷ ÖćøÝéĆ Öćø×Ăš öúĎ
Ļ ðøąßćÖøđðćŜ Āöć÷ĕéøš ĆïÖćøéĎĒú
Ļ ÝéĆ øąïïóęĊđú÷ĚĊ Ü Ļ åćîךĂöúĎ ÿëćîĂĊ îćöĆ÷ +)$*4
Ēúąåćî×Ăš öúĎ đÞóćąÜćî ßüŠ ÷đĀúĂČ
Ļ åćî×Ăš öĎúðøąÝĞćêĆüñĎšĔĀšïøĉÖćøêćöóîĚČ ìęøĊ ïĆ ñĉéßĂï

3. คณุ ลักษณะของนวตั กรรม

กับยุทธศาสตร์การสร้างเสรมิ สุขภาพ


การดำเนนิ งานของนวัตกรรมพยาบาลชมุ ชนมวี ธิ กี ารดำเนินงาน 2 ส่วนได้แก่ 1) กระบวนการผลิตพยาบาล
ท่ีมีต้ังแต่การระบุแหล่งทุน สถาบันการศึกษา การประชาสัมพันธ์ ประสานงานเครือข่าย องค์กรท่ีเกี่ยวข้อง และ
การคัดเลือกแบบมีส่วนร่วม และ 2) การดูแลสุขภาพท่ีครอบคลุมทุกกลุ่มเป้าหมายประชากร โดยขอบเขตเป็น
พ้ืนท่ีหมบู่ า้ นเปน็ เกณฑ์ แสดงคุณลกั ษณะของนวตั กรรมท่สี ัมพันธ์กับยทุ ธศาสตรก์ ารสรา้ งเสริมสขุ ภาพ 5 ประเดน็
มรี ายละเอียดดังน้ี


3.1 การสร้างนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ ลักษณะการดำเนินการของนวัตกรรมเน้นการผลิตพยาบาล
เพมิ่ ในระบบการบริการ และปรับรูปแบบการบริการในระดบั ปฐมภมู ิ สอดคล้องกับนโยบายสาธารณะด้านสขุ ภาพ
ในประเด็นการลงทุนด้านสุขภาพ ที่หน่วยงาน องค์กรในระดับพื้นที่แสดงบทบาทเข้ามาร่วมสมทบทุนผลิตและ
สรา้ งบคุ ลากรสขุ ภาพ ทำใหส้ ามารถเพม่ิ คณุ ภาพการบรกิ ารและโอกาสการบรกิ ารใหก้ บั ประชากรกลมุ่ เปา้ หมายได
้

3.2 การเสริมความเข้มแข็งให้แก่ชุมชน นวัตกรรมพยาบาลชุมชน มีคุณลักษณะที่ก่อให้เกิดความเข้มแข็ง
ในชุมชนได้แก่ การสร้างการทำงานร่วมมือกันข้ามองค์กร ข้ามหน่วยงานและเครือข่ายเน่ืองจากกระบวนการผลิต
พยาบาล จำเป็นต้องมีกระบวนการสร้างความร่วมมือกับแหล่งทุน ได้แก่ องค์กรปกครองส่วนท้องถ่ิน โรงงาน
อุตสาหกรรม องค์กรภาคประชาชนในการสนับสนุนทุนและจัดทำข้อตกลงในการให้ทุนได้แก่ เง่ือนไขการกลับมา
ทำงานในพ้ืนที่เมื่อจบการศึกษา บทบาทการช่วยเหลือ ดูแล ติดตามขณะศึกษา ทำให้การ ส่วนการสร้างความ

ร่วมมือกับชุมชนจะเป็นส่วนของการรับรองผู้สนใจขอรับทุนเนื่องจากการรับรู้ของชุมชนจะสนับสนุนให้การคัด
เลือกมีความโป่งใส และเป็นท่ียอมรับ และกระบวนการคัดเลือกจำเป็นต้องสร้างความร่วมมือข้ามองค์กรท่ี
นอกจากหน่วยงานท่เี กยี่ วขอ้ งเชน่ สถานศึกษา ตวั แทนภาคประชาชน เข้ารว่ มเป็นกรรมการ


3.3 การสร้างสิ่งแวดล้อมท่เี อื้อต่อสุขภาพ การจดั บรกิ ารในรปู แบบพยาบาลชมุ ชน เปน็ กลไกใน 1 หมบู่ า้ น
ท่ีมีบุคลากรสุขภาพเข้าไปรับผิดชอบดูแล เทียบเคียงกับการจัดส่ิงแวดล้อมทางสังคม ท่ีเอ้ือให้เกิดการการเพิ่ม
คุณภาพการบริการและโอกาสการบริการในระดับบุคคล ครอบครัว และชุมชน ตามบทบาทพยาบาลชุมชน และ
สามารถสร้างความร่วมมือและช่วยเหลือกันในการส่งต่อการดูแลผู้ป่วยในเครือข่ายวิชาชีพพยาบาลได้เหมาะสม
ทำใหผ้ ู้รบั บริการท่มี ปี ัญหาด้านสุขภาพเข้าถึงการบรกิ ารพยาบาลไดใ้ นหมบู่ า้ นทพ่ี ยาบาลรับผิดชอบ เชน่ การเยีย่ ม
บ้าน ให้คำปรึกษาในชุมชน การปรึกษาแพทย์ผ่านระบบโทรศัพท์ การประเมินความพิการในหมู่บ้านเป็นต้น และ
สามารถส่งต่อไดอ้ ย่างรวดเร็วลดการเฝ้ารอท่ีอาจก่อให้เกดิ ความไม่ปลอดภยั หรอื ปญั หาด้านบรกิ ารกับผู้รับบรกิ าร
กับพยาบาลได้


3.4 การปรับระบบบริการสุขภาพ รูปแบบ และวิธีการทำงานของพยาบาลชุมชนเป็นการปรับระบบ
บริการในปฐมภูมิ และเป็นวิธีการสนับสนุนบริการอีกวิธีหน่ึงในการเพิ่มคุณภาพการบริการ โดยการกำหนดให้
พยาบาลชมุ ชนมบี ทบาทเปน็ ”หมอประจำบา้ น”หมายถงึ การเปน็ ผใู้ หก้ ารดแู ล ประสาน ประจำหมบู่ า้ นทม่ี อบหมาย

176 : นวัตกรรมการสร้างเสริมสขุ ภาพภายใต้บทบาทของวิชาชีพการพยาบาล

ให้ โดยทำหน้าท่ีจัดหรือเสริมให้การบริการสุขภาพครอบคลุมการดูแลกลุ่มเป้าหมายประกอบด้วย กลุ่ม 0-5 ปี,

6-12 ปี, 13-18 ปี,19-24 ปี, 25-35 ปี, 35-59 ปี, 60 ปีขึ้นไป ,ผู้ป่วยเบาหวาน-ความดันโลหิตสูง ผู้พิการ

ผู้ด้อยโอกาส และจิตเวช ผู้ป่วยเอดส์ ผู้ป่วยโรคเรื้อรังอ่ืนๆ ด้วยการบริการเย่ียมดูแลท่ีบ้าน การรณรงค์ตรวจ

คัดกรอง การให้ข้อมูลความรู้ผ่านช่องทางการส่ือสารท่ีเหมาะสม การจัดอบรมเพ่ิมทักษะเช่นการปรับเปล่ียน
พฤตกิ รรมกลุม่ เสย่ี ง การตรวจเต้านมดว้ ยตนเอง การเตรียมตวั เขา้ สู่วยั สงู อายุ เปน็ ต้น


3.5 การพัฒนาทักษะส่วนบุคคล มีเป้าหมายให้เกิดการพัฒนาทักษะใน 2 กลุ่มได้แก่ 1) กลุ่มผู้จัดบริการ
คือพยาบาลชุมชน ที่มีกระบวนการเพ่ิมทักษะการจัดบริการสุขภาพในชุมชนได้แก่ การประชุมแลกเปล่ียน
ทบทวนประสบการณ์ การจัดพยาบาลพ่ีเล้ียงประจำตัว การจัดให้ร่วมกิจกรรมจริงในพื้นที่อ่ืน เป็นต้น 2) ผู้รับ
บริการ ในการดำเนินงานในชุมชนงานของพยาบาลชุมชนนอกจากการให้การช่วยเหลือ ดูแลแล้วการเพ่ิมทักษะ
เพื่อให้กลุ่มเป้าหมายสามารถจัดการดูแลตนเอง ช่วยเหลือแนะนำผู้อื่นได้แก่ ทักษะการนวดเท้าตนเองของผู้ป่วย
เบาหวาน การตรวจ ประเมินนำ้ ตาลในเลือดสำหรับอสม. การออกกำลังสำหรบั ผูส้ ูงอายเุ ป็นตน้






4. ผลลัพธ์ และผลกระทบนวตั กรรมกับการเพ่ิมคณุ ภาพบริการ

พยาบาล การลดปจั จยั เส่ยี งดา้ นสุขภาพของประชาชน

และการพัฒนาระบบบริการสขุ ภาพของประเทศ


ผลจากการพัฒนานวัตกรรมพยาบาลชุมชน กับการสร้างสุขภาวะชุมชนท่ียั่งยืน สามารถ สร้างผลลัพธ์และ
ผลกระทบใน 3 ส่วนได้แก่ 1) การสร้างความเข้มแข็งให้กับองค์กรพยาบาล 2) พัฒนาบทบาทบริการของวิชาชีพ
และ3)การสร้างผลกระทบตอ่ สขุ ภาพประชากรเป้าหมาย มีรายละเอียดดงั น้
ี

4.1 การสรา้ งความเขม้ แขง็ ให้กบั องค์กรพยาบาล นวตั กรรมพยาบาลชมุ ชนมีงาน/กิจกรรมทส่ี ร้างผลลัพธ์
ผลกระทบ ที่สามารถสร้างความเข้มแข็งให้กับองค์กรพยาบาลในโรงพยาบาลน้ำพองใน 2 ลักษณะได้แก่ 1) การ
เพิ่มกำลังคน และ 2) การเพ่ิมบริการพยาบาล ซ่ึงทั้ง 2 ลักษณะทำให้การบริหารอัตรากำลังเพ่ือจัดบริการของ
พยาบาลมีความเพียงพอ และบริหารจัดการได้อย่างมีคุณภาพ ได้แก่การจัดการอัตราในหน่วยบริบาล และการ
จัดการอตั รากำลังในหน่วยปฐมภูมทิ ำให้สัดส่วนการบรกิ ารของเจ้าหน้าสมดุลกบั จำนวนประชากร


4.2 พัฒนาบทบาทบริการของวิชาชีพ งาน/กิจกรรมของนวัตกรรมพยาบาลชุมชนสนับสนุนให้พยาบาล
วชิ าชพี ทปี่ ฏบิ ตั งิ านในหนว่ ยบรกิ ารระดบั ทตุ ยิ ภมู ิ ซงึ่ บทบาทสว่ นใหญจ่ ะใหก้ ารบรบิ าลผปู้ ว่ ยในโรงพยาบาล เป็นการ
ใหบ้ รกิ ารเชิงรุกเชน่ การเยยี่ มบ้าน ตรวจรกั ษาในชุมชน ประสาน ส่งตอ่ การรณรงค์ คดั กรอง การสอ่ื สารใหข้ ้อมลู
กับผู้ป่วย ผู้ดูแล หรือแกนนำ ผู้นำอาสาสมัครในชุมชน ในกลุ่มเป้าหมายที่กำหนด ซึ่งมีความต้องการด้านสุขภาพ
แตกต่างกัน การแสดงบทบาทดังกล่าวสนับสนุนให้สมรรถนะพยาบาลวิชาชีพในกลุ่มการพยาบาลเพิ่มข้ึนในด้าน
การดูแลสุขภาพในชุมชน การตรวจรักษาโรคเบอ้ื งตน้ การประสานเครือข่ายและ การจดั การขอ้ มูล


กรณศี กึ ษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื :
177

4.3 การสร้างผลกระทบต่อสุขภาพประชากรเป้าหมาย งาน/กิจกรรมของนวัตกรรมพยาบาลชุมชน
สนับสนนุ ให้พยาบาลวชิ าชีพที่ปฏิบัติงานในหน่วยบริการระดบั ทุตยิ ภูมิ ซึง่ บทบาทสว่ นใหญจ่ ะให้การบรบิ าลผู้ป่วย
ในโรงพยาบาล เปน็ การใหบ้ รกิ ารเชงิ รกุ เชน่ การเยย่ี มบา้ น ตรวจรกั ษาในชมุ ชน ประสาน สง่ ตอ่ การรณรงค์ คดั กรอง
การส่ือสารให้ข้อมูลกับผู้ป่วย ผู้ดูแล หรือแกนนำ ผู้นำอาสาสมัครในชุมชน ในกลุ่มเป้าหมายที่กำหนด ซึ่งมีความ
ตอ้ งการดา้ นสขุ ภาพแตกตา่ งกนั งานพยาบาลชมุ ชนจงึ ทำใหป้ ระชากรเปา้ หมายไดร้ บั การดแู ลสขุ ภาพจากพยาบาล
ชมุ ชนประจำบา้ นดงั น้ี


- กลมุ่ 0-5 ปี ประเมนิ วเิ คราะหภ์ าวะสขุ ภาพ ไดแ้ กก่ ารเจรญิ เตบิ โต พฒั นาการและการเรยี นรู้ ความ
ครอบคลมุ การไดร้ บั ภมู คิ มุ้ กนั


- กลมุ่ 6-12 ปี ประเมนิ วเิ คราะหภ์ าวะสขุ ภาพ ไดแ้ กก่ ารเจรญิ เตบิ โต พฒั นาการและการเรยี นรู้ ความ
ครอบคลมุ การไดร้ บั ภมู คิ มุ้ กนั การไดย้ นิ การมองเหน็ ไดร้ บั การคดั กรองภาวะซดี


- กลมุ่ 13-18 ปี ตดิ ตามเฝา้ ระวงั ภาวะสขุ ภาพ ไดแ้ ก่ ดชั นมี วลกาย การเจบ็ ปว่ ย พฤตกิ รรมเสยี่ งบหุ รี่
เหลา้ และสถานะการศกึ ษา


- กลุ่ม19-24 ปี, 25-35 ปี, 35-59 ปี เป็นกลุ่มประชากรท่ีเข้าสู่วัยทำงาน ท่ีต้องประเมินติดตาม
จำแนกภาวะสขุ ภาพดี เสยี่ ง ปว่ ย การประเมนิ ความเสยี่ งกลมุ่ โรคเมตาโบลคิ นอกจากนเ้ี พศยงั มสี ว่ น
ในการเพม่ิ บรกิ ารเพอ่ื ใหผ้ รู้ บั บรกิ ารเขา้ ถงึ ไดง้ า่ ย เชน่ การตรวจคดั กรองเตา้ นม ,มะเรง็ ปากมดลกู ใน
เพศหญงิ เปน็ ตน้


- กลมุ่ 60 ปขี น้ึ ไป การตดิ ตามเยยี่ มประเมนิ ภาวะสขุ ภาพจำแนกกลมุ่ ตามความตอ้ งการการชว่ ยเหลอื
ดแู ล ไดแ้ กแ่ ขง็ แรง เจบ็ ปว่ ยไปมาได้ พกิ าร เจบ็ ปว่ ยตดิ เตยี ง ระยะสดุ ทา้ ย การคดั กรองภาวะสขุ ภาพ
ไดแ้ กน่ ำ้ หนกั สว่ นสงู โรคเมตาโบลกิ นำ้ ตาลในเลอื ด รวมไปถงึ การคน้ หาผสู้ งู อายทุ อี่ ยโู่ ดดเดย่ี วขาด
โอกาสเขา้ ถงึ บรกิ าร และใหก้ ารดแู ลชว่ ยเหลอื ดา้ นคลนิ กิ สวสั ดกิ าร


- ผู้ป่วยเบาหวาน-ความดันโลหิตสูง ติดตามประเมินภาวะสุขภาพในชุมชนจำแนกกลุ่มตามความ
จำเปน็ ในการดแู ลทง้ั หมดไดแ้ กก่ ลมุ่ ควบคมุ โรคได้ ควบคมุ ไมไ่ ด้ และมภี าวะแทรกซอ้ น ประเมนิ การ
เขา้ ถงึ บรกิ ารดว้ ยความครอบคลมุ การเขา้ ถงึ คณุ ภาพบรกิ ารไดแ้ กก่ ารรกั ษา การตรวจทางหอ้ งปฏบิ ตั ิ
การ การประเมินความเสี่ยงอื่นๆเช่นเท้า ตา ช่องปาก ประเมินคุณภาพการบริการด้วยระดับการ
ควบคมุ โรคเชน่ คา่ ระดบั นำ้ ตาลในเมด็ เลอื ดแดง ระดบั ความดนั โลหติ ระดบั ไขมนั ในเลอื ดเปน็ ตน้


- ผพู้ กิ าร ดอ้ ยโอกาส และจติ เวช ผปู้ ว่ ยเอดส์ เปน็ การตดิ ตามประเมนิ สขุ ภาพในชมุ ชนและสามารถ
จำแนกความต้องการช่วยเหลือ ได้แก่ความสามารถในการช่วยตนเองได้ท้ังหมด ช่วยตัวเองได้บ้าง
และชว่ ยตวั เองไมไ่ ดเ้ ลย การเขา้ ถงึ สวสั ดกิ าร


- ผปู้ ว่ ยโรคเรอื้ รงั อนื่ ๆ และผทู้ อี่ ยใู่ นระยะสดุ ทา้ ย ประเมนิ ภาวะสขุ ภาพและใหก้ ารดแู ลชว่ ยเหลอื ตาม
ความจำเปน็





178 : นวัตกรรมการสรา้ งเสริมสขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวชิ าชีพการพยาบาล

5. ปจั จยั เงื่อนไขของการพฒั นานวตั กรรม


ในการพัฒนานวตั กรรมพยาบาลชมุ ชน ปจั จัยเง่ือนไขความสำเร็จทเ่ี กี่ยวขอ้ งการการดำเนนิ เนนิ การแบ่งเป็น
2 ส่วนได้แก่ 1) ความสอดคล้องกับบทบาทพัฒนาวิชาชีพพยาบาล และ 2) เงื่อนไขด้านสมรรถนะของพยาบาลท่ี
ปฏบิ ตั ิในบทบาทพยาบาลชุมชน มรี ายละเอยี ดดงั น้ี


5.1 ความสอดคล้องกับแนวทางการพัฒนาวิชาชีพพยาบาล ในงานพัฒนาพยาบาลชุมชนแสดงให้เห็น
งานท่ีกระทบบทบาทพยาบาลใน 2 ทิศทางได้แก่ งานที่พยาบาลแสดงบทบาทกระทบโดยตรง และกระทบโดย
อ้อม ดงั นี้


• งานที่ทำให้เกิดการพัฒนาด้านวิชาชีพโดยตรง แสดงให้เห็นใน 3 ลักษณะได้แก่ 1) การผลิต การ
กระจาย การพฒั นากำลงั คนทางการพยาบาล ซง่ึ เปน็ วธิ ที ำงานแบบใหม่ สามารถเพมิ่ คน เพม่ิ โอกาส
พัฒนาด้านคณุ ภาพ ใหก้ ับงานวชิ าชีพพยาบาลได้ 2) การพัฒนารปู แบบการทำงานของพยาบาลใน
ประชากรกลมุ่ ตา่ งๆ ในการดำเนนิ งานในบทบาทพยาบาลชมุ ชนมงุ่ เปา้ หมายในการใหป้ ระชากรกลมุ่
สำคญั เข้าถงึ การบริการของวิชาชพี และเกดิ รปู แบบการดแู ลเฉพาะกลมุ่ เชน่ กลมุ่ ผปู้ ว่ ยระยะสดุ ทา้ ย
จติ เวช ผดู้ อ้ ยโอกาสหรอื ผทู้ ตี่ อ้ งการการดแู ลชว่ ยเหลอื เปน็ ตน้ 3) วธิ ปี ฏบิ ตั กิ ารและเครอ่ื งมอื ทางการ
พยาบาลในการสร้างผลลัพธ์และผลกระทบของการบริการ เกิดเคร่ืองในการเตรียมความพร้อมของ
พยาบาลในการปฏิบัติในชุมชน ชุดข้อมูลท่ีต้องการ การประเมินผล สำหรับพยาบาลชุมชน และ

เกดิ เครอ่ื งมอื ทส่ี นบั สนนุ การทำงานกบั ผรู้ บั บรกิ าร หรอื แกนนำชมุ ชนไดแ้ ก่ คมู่ อื การปฏบิ ตั งิ านอาสา
นมแม่ อาสาสมคั รผสู้ งู อายเุ ปน็ ตน้


• งานที่ทำให้เกิดการพัฒนาด้านวิชาชีพโดยอ้อม ได้แก่งานออกแบบและจัดระบบข้อมูลของพยาบาล
ชมุ ชน ไดแ้ ก่ การจดั ทำฐานขอ้ เฉพาะหมบู่ า้ นทร่ี บั ผดิ ชอบของพยาบาลชมุ ชน และการสนบั สนนุ และ
นำใชฐ้ านขอ้ มลู หนว่ ยบรกิ ารปฐมภมู ซิ ง่ึ เปน็ ฐานขอ้ มลู ทต่ี อ้ งปรบั ใหเ้ ปน็ ปจั จบุ นั เสมอเนอ่ื งเปน็ ฐานทใี่ ช้
ในการประเมนิ ผลการทำงานของพยาบาลชมุ ชน


5.2 เงื่อนไขด้านสมรรถนะของพยาบาลท่ีปฏิบัติในบทบาทพยาบาลชุมชน พบว่าการดำเนินงานของ
พยาบาลชุมชนสมรรถนะของพยาบาลส่งผลกระทบต่อการขับเคล่ือนงานสุขภาพชุมชนเนื่องจากประสบการณ์

การทำงาน แม้จะมีระบบสนับสนุนท่ีสำคัญคือพยาบาลพี่เลี้ยง จากการประเมินสมรรถนะด้านพยาบาลในการ

สร้างเสริมสุขภาพในชุมชนพบว่า สมรรถนะท่ีพยาบาลชุมชนปฏิบัติเป็นงานหลักได้แก่ งานดูแลสุขภาพชุมชนกลุ่ม

เปา้ หมายตา่ งๆ และงานรกั ษาโรคเบอ้ื งตน้ ซงึ่ เปน็ สมรรถนะหลกั ดา้ นการปฏบิ ตั กิ จิ กรรมการสรา้ งเสรมิ สขุ ภาพ สว่ น
ด้านการบริหารจัดการ การพัฒนาภาคีเครือข่าย และการวิจัยและจัดการความรู้ต้องพัฒนาทักษะวิชาการ และ
ประสบการณบ์ ม่ เพาะการเปน็ ผนู้ ำและการเปน็ นกั จดั การเพมิ่ ขน้ึ




กรณศี ึกษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนอื :
179

กรณีศกึ ษา
ลำพื้นบา้ นคุม้ ครองผบู้ ริโภค

นวตั กรรมที่ 14
รพ.สต.โคกงาม อ.บ้านฝาง จ.ขอนแก่น



บทนำ


โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม อำเภอบ้านฝาง จังหวัดขอนแก่น มีที่ตั้งอยู่ที่ บ้านโคกงาม ม.8
ตำบล โคกงาม อำเภอบ้านฝาง จังหวัดขอนแกน่ สรา้ งเมอื่ ปี พ.ศ. 2528 เน้ือที่ 3 ไร่ อย่หู ่างจากตวั อำเภอบ้านฝาง
18 กิโลเมตร หมบู่ ้านในเขตรับผดิ ชอบมีทั้งหมด 10 หมบู่ ้าน ประชากรทง้ั หมด จำนวน 6,167 คน ชาย 3,129 คน
หญิง 3,038 คน วิสัยทัศน์ (Vision) เป็นสถานบริการที่มีคุณภาพ และได้มาตรฐานด้านการสาธารณสุข พันธกิจ
(Mission )1) จัดบริการสุขภาพท่ีมีคุณภาพได้มาตรฐาน ท้ังด้านการส่งเสริมสุขภาพ การเฝ้าระวังควบคุมป้องกัน
โรคและภัยสุขภาพ การรักษาพยาบาล การฟื้นฟูสมรรถภาพอย่างบูรณาการ 2) พัฒนาระบบหลักประกันสุขภาพ
ให้ประชาชนเข้าถึงบริการท่ีมีคุณภาพอย่างเสมอภาค และเป็นธรรม 3) เสริมสร้างพฤติกรรมสุขภาพที่ถูกต้องของ
ประชาชน 4) เสริมสร้างความเข้มแข็งของภาคีเครือข่ายและภาคประชาชนในการพัฒนาสุขภาพ 5) ส่งเสริม
พัฒนาและคุ้มครองภูมิปัญญาการแพทย์แผนไทย การแพทย์พื้นบ้าน การแพทย์ทางเลือกและสมุนไพรท่ีถูกต้อง
เหมาะสม 6) ส่งเสริมและพัฒนาระบบการคุ้มครองผู้บริโภคด้านการพัฒนาคุณภาพ มาตรฐานผลิตภัณฑ์และ
บริการสุขภาพด้านการพัฒนาศักยภาพผู้บริโภค และด้านการดำเนินงานคุ้มครองผู้บริโภค 7) พัฒนาระบบการ
บำบัดรักษา ฟ้ืนฟูผู้เสพและผู้ติดยาเสพติดอย่างมีประสิทธิภาพ 8) เสริมสร้างและพัฒนาสมรรถนะของบุคลากร
รวมท้งั วัฒนธรรมองค์กรทดี่ ี 9) พฒั นาระบบบรหิ ารจดั การดา้ นสุขภาพให้มีประสทิ ธภิ าพ โปรง่ ใสตรวจสอบได้ดว้ ย
หลักปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง10) พัฒนาระบบข้อมูลข่าวสารสนเทศท่ีทันสมัย มีประสิทธิภาพ 11) ส่งเสริมการ
ดำเนินงานโครงการจิตอาสา โครงการพระราชดำริ โครงการเฉลิมพระเกียรติ และโครงการอันเกี่ยวเนื่องกับพระ
บ
รมวงศานุวงศท์ กุ พระองค์ 12) สง่ เสริมการสรา้ งนวตั กรรม เพอ่ื พัฒนาระบบบริการ

สำหรับการให้บริการการดูแลสุขภาพของ โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม ครอบคลุมทั้ง 4 มิติ
ไดแ้ ก่ การรกั ษาโรคทว่ั ไป การปอ้ งกนั โรค การสง่ เสรมิ สขุ ภาพ และการฟน้ื ฟสู ภาพ แกป่ ระชาชนทกุ กลมุ่ อายุ กลมุ่
โ
รค กลุ่มเสีย่ ง ผู้พิการ หรอื ผู้ดอ้ ยโอกาส

ในปัจจุบันจะเห็นได้ว่า ผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพท้ังในและนอกประเทศ สามารถเข้าถึงผู้บริโภคในทุกระดับได้
อย่างง่าย ทั้งชุมชนเมืองไปจนกระท่ังเขตชนบท เนื่องจากการสื่อสารท่ีไร้พรมแดน ประชาชนสามารถเข้าถึงสื่อ
ดา้ นตา่ งๆ ไดอ้ ยา่ งรวดเรว็ ผลติ ภณั ฑเ์ พอื่ สขุ ภาพ เชน่ ยา อาหารเสรมิ อปุ กรณท์ างการแพทย์ รวมทงั้ เครอ่ื งสำอาง


180 : นวัตกรรมการสร้างเสรมิ สุขภาพภายใต้บทบาทของวชิ าชีพการพยาบาล

มีเทคนิคการส่งเสริมการขายท่ีหลากหลาย มีการลด แลก แจก แถม อวดอ้างสรรพคุณเกินความเป็นจริง รวมทั้ง
ยังมีการเปิดเผยข้อมูลเพียงบางส่วนท่ีเป็นด้านดีเท่านั้น ส่วนข้อมูลทางด้านลบของผลิตภัณฑ์มักจะมีการปกปิด

เอาไว้ โดยมไิ ดค้ ำนงึ ถงึ สทิ ธใิ นการรบั รขู้ า่ วสารของผบู้ รโิ ภค การโฆษณาไดเ้ ขา้ มามบี ทบาทอยา่ งมากในกระบวนการ
ตลาด เพ่ือส่งเสริมยอดขาย การโฆษณาประชาสัมพันธ์ ทำให้ผู้บริโภคเกิดความต้องการท่ีจะบริโภคเกินกว่าความ
ต้องการท่ีแท้จริง ตัวอย่างรูปธรรมที่เกิดข้ึน เช่น การบริโภคอาหารหรือยาอย่างฟุ่มเฟือยเกินความจำเป็น จนบาง
คร้ังเกิดภาวะแทรกซ้อนท่ีเป็นอันตรายต่อสุขภาพจากผลิตภัณฑ์ที่ใช้หรือใช้แล้วไม่เกิดผลดีต่อสุขภาพทำให้เสีย

คา่ ใช้จา่ ยโดยไมก่ อ่ ประโยชน์ต่อผู้บรโิ ภค เพราะผูบ้ รโิ ภคหลงเชื่อสรรพคุณตามทโี่ ฆษณาโดยขาดวิจารณญาณ และ
ความรใู้ นการตดั สนิ ใจเลอื กซอื้ ผลติ ภณั ฑเ์ หลา่ นน้ั การคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคเปน็ ยทุ ธศาสตรห์ นงึ่ ทก่ี ระทรวงสาธารณสุข
ใช้ในการพัฒนาระบบสุขภาพของประเทศ โดยเน้นการจัดการบริการสุขภาพในชุมชน และกลุ่มเป้าหมาย เพ่ือให้
ประชาชนสามารถได้รับบริการสุขภาพท่ีมีคุณภาพ แบบบูรณาการอย่างต่อเน่ือง และเป็นแบบองค์รวม เพ่ือสร้าง
ความพึงพอใจ และมีส่วนร่วมในการดำเนินการด้านสุขภาพ ที่สามารถลดปัญหาสุขภาพของประเทศทั้งระดับ
บุคคล ครอบครัว และชุมชน และลดรายจ่ายของประเทศด้านการรักษาพยาบาล ในปี พ.ศ.2553 ทางกระทรวง
สาธารณสุขไดม้ นี โยบายการคุม้ ครองผูบ้ รโิ ภคเขา้ มาเป็นส่วนหนง่ึ ในการดแู ลสุขภาพของประชาชนในพื้นที่ ทางโรง
พยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม จึงได้มีโครงการการพัฒนาระบบการคุ้มครองผู้บริโภคด้านสาธารณสุข

(ลำพื้นบ้านคุ้มครองผู้บริโภค) โดยใช้สื่อหมอลำคุ้มครองผู้บริโภคด้านสาธารณสุข เพื่อเผยแพร่ความรู้ในด้านการ
คุ้มครองผูบ้ รโิ ภคแก่ประชาชนในพื้นท
ี่





1. องค์ประกอบของนวัตกรรมทางการพยาบาล


กบั การสรา้ งเสรมิ สุขภาพ


เม่ือวิเคราะห์จากเส้นทางพัฒนานวัตกรรม เห็นองค์ประกอบสำคัญของนวัตกรรมทางการพยาบาลกับการ
สร้างเสริมสุขภาพ 4 ประเด็น ได้แก่ ผู้ร่วมพัฒนานวัตกรรม ข้อมูล รูปแบบของนวัตกรรม คู่มือ แต่ละประเด็นมี
ร
ายละเอยี ด ดงั นี้

1) ผู้ร่วมพัฒนานวัตกรรม โครงการการพัฒนาระบบการคุ้มครองผู้บริโภคด้านสาธารสุข มีผู้ร่วมพัฒนา
นวัตกรรมเป็นบุคคลหลายกลุ่มที่ช่วยขับเคลื่อนให้มีนวัตกรรมในการคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนเกิดขึ้น ประกอบ
ดว้ ยกลมุ่ บคุ คลดงั น้ี พยาบาล เป็นเจ้าหนา้ ท่ใี นโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม เปน็ ผูร้ ิเร่ิมโครงการ เป็น
ผใู้ หค้ วามรเู้ กย่ี วกบั การคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคกบั คนในชมุ ชน และสนบั สนนุ งบประมาณในการดำเนนิ โครงการ เทศบาล
ตำบลโคกงาม สนับสนุนงบประมาณในการดำเนินโครงการ ผู้นำชุมชน เป็นแกนนำในการดึงคนในพ้ืนท่ีมาร่วม
โครงการ และช่วยประชาสัมพันธ์โครงการให้คนในชุมชนรับทราบข้อมูลของโครงการ อสม. มีบทบาทในการออก
ตรวจร้านค้าร่วมกับเจ้าหน้าท่ีโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล และให้ความรู้เกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคแก่

กรณีศึกษา ภาคตะวนั ออกเฉียงเหนอื :
181

ครอบครวั ทร่ี บั ผิดชอบดูแล นักเรยี น มีบทบาทเป็น อย.นอ้ ยและ blue angel ออกตรวจรา้ นคา้ รว่ มกับเจา้ หน้าที่
โรงพยาบาลส่งเสรมิ สขุ ภาพตำบลและอสม. รวมท้ังการร่วมเดนิ รณรงค์โครงการ ครูในโรงเรยี น ส่งเสรมิ ใหน้ ักเรยี น
ท
ำกิจกรรมรว่ มกบั ชุมชน ประชาชน มสี ว่ นรว่ มในการระดมสมอง แสดงความคิดเหน็

2) ข้อมูล โครงการพัฒนาระบบการคุ้มครองผบู้ รโิ ภคดา้ นสาธารณสุข เร่มิ โครงการทบี่ า้ นโนนคอ้ หม่ทู ี่ 2 ที่
มีจำนวนครัวเรือน 203 หลังคาเรือน ร้านค้าในหมู่บ้าน 5 ร้าน มีตลาดนัดในชุมชน ท่ีมีร้านค้าประมาณ 80 ร้าน
เ
ปดิ ขายในวันอาทติ ยต์ ง้ั แตเ่ วลา 16.00 น. - 18.00 น.

3) รปู แบบของนวัตกรรม จากการร่วมประชาคมถงึ ปญั หาด้านสขุ ภาพ ปัญหาดา้ นการคมุ้ ครองผ้บู ริโภคใน
ชมุ ชน ได้มมี ติในการค้มุ ครองผูบ้ รโิ ภคในชุมชน โดยมีรูปแบบของนวตั กรรม คอื รปู แบบของการคุ้มครองผู้บรโิ ภค

ในชมุ ชนชมุ ชน โดย ใช้ส่อื หมอลำพน้ื บา้ นในการใหค้ วามรู้ในเรอื่ งการคุม้ ครองผ้บู รโิ ภค

4) คู่มือ หลังจากท่ีได้หารูปแบบการคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชน มีการจัดทำคู่มือ กลอนลำสำหรับคุ้มครอง

ผู้บริโภค ซ่ึงนวัตกรรมดังกล่าวส่งผลกระทบต่อประชากรเป้าหมายทุกกลุ่ม ทำให้ลดปัจจัยเสี่ยงด้านสุขภาพจาก
การใช้ยา ผลิตภัณฑ์เพ่ือสุขภาพท่ีเกินความจำเป็น ลดอันตรายจากผลข้างเคียงของยา ผลิตภัณฑ์เพ่ือสุขภาพ
เ
คร่อื งสำอางปลอม และลดอนั ตรายจากการบรโิ ภคอาหารท่มี สี ารปนเป้ือน

จากการศึกษาเสน้ ทางการพฒั นานวตั กรรม โครงการการพฒั นาระบบการคุ้มครองผูบ้ รโิ ภคด้านสาธารณสุข
(ลำพื้นบ้านคุ้มครองผู้บริโภค) สะท้อนให้เห็นเส้นทางการพัฒนาตามภาพ (ภาพที่ 41) ท่ีเป็นสาเหตุให้มีการจัด
ก
ิจกรรมทีต่ อบสนองตอ่ การคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคในชมุ ชน ดังน้
ี

182 : นวัตกรรมการสรา้ งเสริมสขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชพี การพยาบาล

ภาพที่ 41 เสน้ ทางพฒั นานวตั กรรมลำพนื้ บา้ นคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค


ÿćđĀ čê ÿëćîÖćø Ťè Ļ îē÷ïć÷ÖøąìøüÜ Ļ îē÷ïć÷×ĂÜÿĞćîĆÖÜćî Ļ ðøąßćßîöĊÖćøĔß÷š ćìĕĊę ööŠ ĊÙčèõćó Ļ ÙîĔîßčößîĔĀšÙüćö Ļ Ĕîøø öîĊ ĆÖđøĊ÷îìđĊę ðîŨ
ÿćíćøèÿ×č ĔîÖćø ÿćíćøèÿ×č ×ĂîĒÖîŠ Ĕî Ĕß÷š ćßčé ÷ćúÖĎ ÖúĂîĒúąĔßđš ÙøĂČę ÜÿĞćĂćÜ øüŠ ööČĂĔîÖćøéĞćđîĉî CMVF BOHFM ìđĊę éĊ÷ü
Ùöšč ÙøĂÜñĎïš øĉēõÙ ÖćøÙščöÙøĂÜñïšĎ øēĉ õÙ ìĕĊę ööŠ ĊĂ÷ ēÙøÜÖćøđðŨîĂ÷ćŠ ÜéĊ
Ļ ìćÜøó ÿê êĂš ÜÖćø
Ļ öēĊ ÛþèćßüîđßČĂę Ļ øó ÿê ēÙÖÜćöđ×ćš øŠüö Ļ êúćéîéĆ Ĕîßöč ßî×ć÷ĂćĀćøìęĊöÖĊ ćø Ļ îÖĆ đøĊ÷îöĊÖĉÝêÖøøö ×÷ć÷ñúÖćøéĎĒú
đÖ÷ęĊ üÖïĆ ñúĉêõĆèæŤ ēÙøÜÖćø×ĂÜÿćĞ îĆÖÜćî ðîđðŚĂŪ îÿćøđÙöĊ đóČŠęĂÖćøéĎĒúÿ×č õćó ÿč×õćóÝćÖđéĘÖĕðÿĎ Š
đóęĂČ ÿč×õćóÝĞćîüî ÿćíćøèÿ×č êĂš ÜÖćø×÷ć÷ñúÖćø ñĎðš ÖÙøĂÜìęĊđóöĉę ØċĚî
öćÖ éĎĒúÿĎñŠ šðĎ ÖÙøĂÜ

ó ý

2553 2554 2555 2556 2557
Ļ öĊÖćøìĞćðøąßćÙöĔîßöč ßîēé÷ÖćøĀć Ļ đìýïćúĔĀÜš ïÿîïĆ ÿîîč Öćø
ñúñúĉê ñúúĆó Ťí ÖĉÝÖøøöìĊęêĂïÿîĂÜ Ļ öĊÖćøðøąßčößĒĊĚ ÝÜēÙøÜÖćøÖïĆ đìýïćú üíĉ ĒĊ Öšĕ×ðŦâĀć öêĉĔîìĊðę øąßčö Üé×ć÷ éĞćđîîĉ ÖćøéćĞ đîîĉ ÖÝĉ Öøøö Ļ öĊÖćø×÷ć÷ñú
ñĎîš ćĞ ßčößî Ăÿö Ùø Ď îø ðøąßćßî đóęĂČ îćĞ ÷ć ÷ćßčéĔîßöč ßî ĔĀöš ĊÿČęĂĀöĂúćĞ đóČęĂÖćø îø ìę Ċ CMVF BOHFM
đÿîĂךĂöĎúĒúąÝĆéìĞćĒñî Ùčöš ÙøĂÜñšïĎ øēĉ õÙ Ļ ðøĆïïìïćìîø ÝćÖĂ÷ îĂš ÷ ĔĀšÙøĂïÙúöč ìÜĆĚ
öćđðŨî CMVF BOHFM đóęĂČ ēøÜđøĊ÷îĔîêĞćïú
Ļ đøęöĉ ēÙøÜÖćøìęĊïćš îēîîÙšĂ ĀöìŠĎ ęĊ Ļ öÖĊ ćøêøüÝÿćøðîđðŚŪĂîĔîđîĂĚČ ÿêĆ ü Ť éĎĒúÿč×õćó
กรณศี กึ ษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื :
183 Ļ ÿćĞ øüÝ÷ćĂćĀćøđÿøöĉ đÙøĂČę ÜÿćĞ ĂćÜ ĂćĀćø ĂćĀćøìąđú đÙøęČĂÜÿćĞ ĂćÜ
Ļ öÖĊ ćøĂĆéĒñŠîđÿĊ÷ÜĀöĂúćĞ
ĔîøšćîÙšćĀöŠĎïšćî êúćéîĆé đòćŜ øąüÜĆ øëđøŠ Ļ ĒêŠÜÖúĂîúĞćđóęĂČ ĔĀšÙüćöøđšĎ ÖĊę÷üÖĆïÖćøàĂČĚ

Ļ Öćø×ć÷÷ć ĂćĀćøđÿøöĉ đÙøęČĂÜÿćĞ ĂćÜìęĊ ÷ć ñúĉêõĆèæđŤ óČęĂÿč×õćó đÙøČęĂÜÿćĞ ĂćÜ Ļ öĊÖĉÝÖøøöĔĀÙš üćöøēĎš é÷Ĕך
ĕöðŠ úĂéõĆ÷úéúÜ ĀöĂúćĞ óîĚČ ïšćîđðŨîÿęĂČ
Ļ Öćø×ć÷÷ć ĂćĀćøđÿøöĉ đÙøĂČę ÜÿĞćĂćÜìęĊĕöŠ Ļ CMVF BOHFM
Ļ ðøąßćßîöÙĊ üćöøĒĎš úąÙüćöêøąĀîĆÖ ðúĂéõĆ÷øüöìĚÜĆ đîČĂĚ ÿêĆ üŤ ĂćĀćøìąđú ìęĊðî Ļ øćš îÙćš ĕööŠ ÖĊ ćøÝćĞ ĀîćŠ ÷ ÙøĂïÙúčöìÖč
ĔîÖćøđúĂČ ÖàĂČĚ ÷ć ĂćĀćøđÿøĉö đÙøęĂČ Ü đðŪĂŚ îÿćøđÙöúĊ éðøĉöćèúÜ ÷ćßéč ēøÜđø÷Ċ î
ÿćĞ ĂćÜ ĂćĀćø
Ļ öÖĊ úĂîúćĞ ìĊęĔĀšÙüćöøđšĎ ÖĊ÷ę üÖĆïÖćøàĚČĂ÷ć ñúêĉ Ļ ĕööŠ ĊĀîĆÜđøŠ×ć÷÷ćđךćĔî
õĆèóŤđóęĂČ ÿč×õćó đÙøęĂČ ÜÿćĞ ĂćÜ đîČĂĚ ÿĆêüŤ ñÖĆ ĀöŠïĎ ćš î
ðúĂéÿćøóþĉ đðŨîÿČĂę ðøąßćÿĆöóĆîíđŤ óČĂę ÙüćöøšĎ
ĒúąÙüćöđóúĉéđóúîĉ Ļ ñšðĎ ÖÙøĂÜîÖĆ đøĊ÷îĕéšøĆï
ÖćøéĎĒúÿč×õćó

ปี พ.ศ.2553 ทางกระทรวงสาธารณสุข ได้มีนโยบายในเร่ืองการคุ้มครองผู้บริโภคเกิดข้ึน เนื่องมีการ
โฆษณาชวนเชื่อเกี่ยวกับผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ เครื่องสำอาง ท่ีโฆษณาสรรพคุณเกินจริงและเป็นผลิตภัณฑ์ที่ไม่มี
คุณภาพ ไม่ได้มาตรฐาน ชวนเช่ือให้ประชาชนอยากเข้ามาใช้สินค้าดังกล่าวทำให้ผู้บริโภคได้รับอันตรายจากการใช้
ผลิตภัณฑ์และใช้ผลิตภัณฑ์ทั้งท่ีไม่มีความจำเป็นที่จะต้องใช้ ทำให้เกิดความสูญเสียเงินโดยเปล่าประโยชน์ การท่ี
ประชาชนสามารถเข้าถึงสื่อได้หลากหลายช่องทาง บางคร้ังในการเลือกซ้ือขาดวิจารณญาณในการเลือกซ้ือสินค้า
ซ้ือเพราะหลงเช่ือคำโฆษณาโดยท่ีไม่ทราบผลด้านลบที่จะเกิดข้ึนจากการใช้สินค้าดังกล่าว เพื่อเป็นการปกป้อง
คุ้มครองไม่ให้ผู้บริโภคไม่หลงเป็นเหยื่อจากส่ือโฆษณา การเลือกใช้ผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐานและไม่มีคุณภาพ
ท
างกระทรวงสาธารณสุขจงึ ไดป้ ระกาศเปน็ นโยบายเพอ่ื การคมุ้ ครองผบู้ ริโภคขนึ้

ปี พ.ศ.2554 สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่นมีนโยบายการคุ้มครองผู้บริโภค และทางโรงพยาบาล
สง่ เสริมสขุ ภาพตำบลโคกงาม ได้เขา้ รว่ มโครงการพฒั นาระบบการคุ้มครองผบู้ ริโภคด้านสาธารณสขุ ในโรงพยาบาล
ส่งเสริมสุขภาพตำบล (ระยะที่ 2) ของสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น โดยมีการดำเนินกิจกรรมดังนี้ คือ
ทางโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลได้มีการประชุมช้ีแจงโครงการกับทางผู้นำชุมชน เทศบาลตำบลโคกงาม

อสม. ครู นักเรียน ประชาชน เพื่อนำเสนอข้อมูลในการจัดทำแผน การคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชน โดยมีการเริ่ม
โครงการที่บ้านโนนคอ้ หมู่ที่ 2 มกี ารสำรวจยา อาหารเสรมิ เครอ่ื งสำอางในรา้ นค้าของหมบู่ า้ น การเฝ้าระวังรถเร่
เขา้ มาในหมู่บา้ น จากการสำรวจพบวา่ มกี ารขายยาชดุ ยาลกู กลอน ยาปฏิชวี นะ ยาแก้ปวด มยี าที่หมดอายุ การ
เก็บรักษายาที่ไม่ได้มาตรฐาน เครื่องสำอางที่ไม่มีอย. หลังจากนั้นได้มีการอบรมให้ความรู้กับร้านค้า เก่ียวกับยา
อันตรายของยา เคร่ืองสำอางที่ไม่มีอย. อันตรายของเคร่ืองสำอางปลอม รวมท้ังเร่ืองการไม่สิทธิในการขายยาใน

รา้ นคา้ หลังจากน้ันพบว่า การขายยา อาหารเสรมิ เครื่องสำอางที่ไม่มีอย.ลดจำนวนลง

ปี พ.ศ.2555 พบว่าในร้านค้าบางร้านยังมีการขายสินค้าท่ีไม่มีคุณภาพ เช่น ยาชุด ยาลูกกลอน เครื่อง
สำอางท่ีไม่มีอย. จนทำให้คนในชุมชนได้รับภาวะแทรกซ้อนจากการใช้ยาเหล่าน้ัน นอกจากร้านค้าในหมู่บ้านแล้ว
ในชุมชนยังมี ตลาดนัดชุมชนของทางเทศบาลโคกงาม ท่ีมีร้านค้าประมาณ 80 ร้านที่มาขายของ เจ้าหน้าที่โรง
พยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล ได้ร่วมกับอสม. นักเรียนในโรงเรียนท่ีมีบทบาทเป็นอย.น้อยของโรงเรียน ได้ออกไป
ตรวจคุณภาพของเนื้อสัตว์ อาหารทะเล ยา เคร่ืองสำอาง ที่นำมาขายที่ตลาดนัดและมีการเก็บตัวอย่างอาหาร

สง่ ตรวจคณุ ภาพ พบวา่ มเี นอ้ื สตั วแ์ ละอาหารทะเลมกี ารปนเปอ้ื น ฟอรม์ าลนี เชอ้ื รา บอแรกซ์ สารฟอกขาว หลงั จาก
ตรวจเจอได้มีการแจ้งเตือนร้านค้า และรายงานสำนักงานสาธารณสุขอำเภอ สำนักงานสาธารณสุขจังหวัด

ตามลำดับเพื่อหาทางแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุคือที่แหล่งผลิต หลังจากน้ันมีการสุ่มตรวจร้านค้าที่มีปัญหาทุก 1 เดือน
ในชมุ ชนไดม้ ีการจดั ทำเวทีประชาคมในหมู่บา้ นและระดมสมองในการแก้ปญั หารว่ มกนั เพอ่ื หารูปแบบการคุ้มครอง
ผู้บริโภคในชมุ ชน ระหวา่ งเจ้าหนา้ ทโ่ี รงพยาบาลส่งเสริมสขุ ภาพตำบล ผนู้ ำชมุ ชน เทศบาลตำบลโคกงาม อสม. ครู
นักเรียน ประชาชน เพื่อค้นหาปัญหา สาเหตุ ท่ียังมีการขายยาชุด ยาลูกกลอน เคร่ืองสำอางที่ไม่มีอย. รวมท้ังม
ี
ผู้ไปซ้ือผลิตภัณฑ์เหล่านี้จากร้านค้าแล้วได้รับอันตราย และยังมีการโฆษณาชวนเชื่อเก่ียวกับยา ผลิตภัณฑ์เพ่ือ

184 : นวัตกรรมการสรา้ งเสริมสุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชีพการพยาบาล

สุขภาพ เคร่ืองสำอาง ออกส่ือท้ังในวิทยุชุมชน โทรทัศน์ อินเตอร์เน็ตออกมาตลอด เพ่ือกระตุ้นให้เกิดความอยาก
บรโิ ภค ภายหลงั การทำประชาคม ไดม้ มี ตจิ ากการประชาคมใหง้ ดการขายยาชดุ ยาลกู กลอนในชมุ ชน และไดร้ ว่ มกนั
หาแนวทางท่ีจะให้คนในชุมชนได้มีความรู้เกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคที่สามารถเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายได้ทุกกลุ่ม
ในชุมชน โดยการนำข้อมูล ความรู้เก่ียวกับการคุ้มครองผู้บริโภค มาทำเป็นสื่อผ่านหมอลำพ้ืนบ้าน ถ่ายทอดออก
มาเป็นความรู้เพ่ือการคุ้มครองผู้บริโภคเกี่ยวกับการเลือกซื้อ ยา ผลิตภัณฑ์เพ่ือสุขภาพ ผักปลอดสารพิษ เพราะท่ี
ผ่านมาเจ้าหน้าที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม ได้มีการให้ความรู้แก่คนในชุมชนในเรื่องของการ
คุ้มครองผู้บริโภคมาตลอดยังไม่สามารถเข้าถึงประชาชนได้อย่างท่ัวถึงทุกกลุ่ม การใช้สื่อหมอลำพ้ืนบ้านในการ
ประชาสัมพันธ์ให้ความรู้เก่ียวกับการคุ้มครองผู้บริโภค นอกจากได้ความรู้แล้วยังได้ความบันเทิงด้วย เนื่องจาก
คนในชุมชนชอบฟังหมอลำเป็นทุนเดิม โดยมีการจัดทำแผนงานเพื่อการเตรียมสื่อหมอลำดังนี้ การเตรียมเน้ือหาท่ี
จะเผยแพร่ให้ความรใู้ นเร่อื งการคมุ้ ครองผบู้ ริโภค โดยมเี นือ้ หาเก่ยี วกับ ครมี หน้าขาว ยาชุด ยาลูกกลอน กาแฟลด
ความอว้ น เกา้ อไ้ี ฟฟา้ ผกั ปลอดสารพษิ การเขยี นกลอนลำทางชมรมผสู้ งู อายไุ ดเ้ ขา้ มามสี ว่ นรว่ มในการแตง่ กลอนลำ
คือคุณพ่อบุญเกิด ซึ่งเป็นปราชญ์ชาวบ้าน ได้แต่งกลอนลำและมีหนังสือกลอนลำให้ การเตรียมทีมในการนำเสนอ
โดยคุณชาติเพชร ศรีมงคุณ ประธานอสม.ได้ไปหาหมอลำเพื่อมาร้องหมอลำ และทีมนักดนตรี เมื่อรวมทีมคณะ
หมอลำได้ครบ ได้มีการแสดงการร้องหมอลำ เล่นหมอลำสด ในทุกกิจกรรมของชุมชน รวมท้ังการไปร้องลำที่
ต
ลาดนดั

ในปี พ.ศ.2556 คนในชุมชนได้ให้ความร่วมมือเป็นอย่างดีในการดำเนินโครงการ และทางเทศบาลตำบล
โคกงามได้ให้งบประมาณสนับสนุนการดำเนินโครงการลำพ้ืนบ้านคุ้มครองผู้บริโภค มีการอัดแผ่นเสียง เพ่ือให้
สามารถประชาสมั พนั ธไ์ ดต้ ลอดเวลา โดยมกี ารเปดิ แผน่ เสยี งทห่ี อกระจายขา่ วของหมบู่ า้ น ตามตลาดนดั ตามแหลง่
ชุมชน โดยรถประชาสัมพันธ์เคลื่อนท่ีเพ่ือการเผยแพร่เต็มพ้ืนท่ีในชุมชน มีการปรับบทบาทนักเรียนที่เป็นอย.น้อย
จากท่ีเคยมีส่วนร่วมในการตรวจร้านค้า ตลาดนัด เพื่อการคุ้มครองผู้บริโภค ได้มีการปรับบทบาทมาเป็น blue
a
ngel เพ่อื เพิ่มศกั ยภาพใหส้ ามารถดแู ลสุขภาพของคนในครอบครัวได้

ปีพ.ศ. 2557 ทางโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงามต้องการขยายผลในการดูแลสุขภาพของคนใน
ชุมชนเพิ่มมากขึ้น เน่ืองจาก อสม.1 คนรับผิดชอบดูแล 10 ครัวเรือนบางครั้งอาจให้การดูแลไม่ครอบคลุม จาก
การที่มี นักเรียนเป็นblue angel ทำให้มีผู้ท่ีให้การดูแลสุขภาพคนในชุมชนเพ่ิมข้ึน จึงขยายผลให้มี blue angel
ครอบคลมุ ทกุ โรงเรยี นในเขตเทศบาลตำบลโคกงาม โดยขยายผลเพม่ิ อกี 3 โรงเรยี นทเ่ี หลอื จากการดำเนนิ โครงการ
การพัฒนาระบบการคุ้มครองผู้บริโภคด้านสาธารณสุข (ลำพื้นบ้านคุ้มครองผู้บริโภค) การประเมินผลโครงการ

พบว่า รา้ นคา้ ในชุมชนมีความตระหนกั และรับผิดชอบต่อการขายสนิ คา้ ไม่มีการขายยาชุด ยาลกู กลอน ชาวบา้ นมี
ความรู้ มีความตระหนักในการเลือกซ้ือยา ผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ เคร่ืองสำอางมากขึ้น สามารถอ่านสลากยา
สินคา้ มีการตรวจสอบคณุ ภาพ ดรู ายละเอยี ดสนิ คา้ มากขน้ึ และเลือกซ้อื สินคา้ ทจ่ี ำเป็นตอ่ สขุ ภาพ




กรณศี ึกษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื :
185

2. กระบวนการพัฒนานวตั กรรม


และการจดั การเพื่อการนำใช้และพฒั นา


นวัตกรรมลำพื้นบ้านคุ้มครองผู้บริโภค เป็นนวัตกรรมท่ีเกิดจากการมีส่วนร่วมของพยาบาลเจ้าหน้าที่ใน

โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม เทศบาลตำบลโคกงาม ผู้นำชุมชน อสม. ครู นักเรียน ประชาชนใน
ชุมชน การจัดการงานและกิจกรรมของนวัตกรรม ต้องอาศัยศักยภาพของพยาบาลและคนในพื้นที่ในการจัดการ

นวัตกรรม อธบิ ายได้ ดงั แผนภาพที่ 42







186 : นวตั กรรมการสร้างเสรมิ สขุ ภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชีพการพยาบาล

ภาพท่ี 42 กระบวนการพฒั นานวตั กรรมลำพนื้ บา้ นคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค


úĞćóČĚîïćš î ÖćøÿČęĂÿćøêćöüĉëĊðøąßćßî
ēøÜó÷ćïćúÿŠÜđÿøĉöÿ×č õćóêćĞ ïúēÙÖÜćö ĂćĞ đõĂïćš îòćÜ ÝĆÜĀüéĆ ×ĂîĒÖŠî

Ļ ßćüïšćîĂćŠ îÞúćÖÿĉîÙćš ĕöđŠ ðîŨ ×Ăš öĎúßčößî Ļ ßöč ßîöĊðøćßâߍ ćüïšćîìĊęĒêÜŠ ÖúĂîúćĞ đðîŨ úćéîéĆ øëÖøąÝć÷đÿĊ÷Ü ĀĂÖ
Ļ øšćîÙćš ÝćĞ ĀîŠć÷ÿĉîÙšćĀöéĂć÷č Ļ ßöč ßîöĊĂÿö ìúęĊ ĞćđðŨî
Ļ ÖćøēÛþèćÿĉîÙćš đÖîĉ ÝøĉÜĔîßöč ßî Öćøđñ÷ĒóøŠđêöĘ ìĊę
ĀöĂúĞć ÖćøĔßšìîč ìćÜÿÜĆ Ùö
Ăÿö đÙøęČĂÜÿĞćĂćÜ ĂćĀćĀ čîø îđđÿÙøĉ ęČøöĂÖøąïüîÖćø
ðøćßâŤ
ßćüïšćî ê
Öćøđÿøĉöÿøćš ÜÙüćöđךöĒ×Üš øąÝć÷׊ćü Ļ đúîŠ ÿé
ĒúąóçĆ îćìĆÖþćąïÙč Ùú ēøÜđø Ļ ïîĆ ìċÖđÿ÷Ċ Ü
ÖćøÿøšćÜÖćøìćĞ ÜćîøŠüööĂČ ÖúĂîúĞć Ļ ĀîĆÜÿĂČ ÖúĂîúćĞ
ÖĆïđÙøČĂ׊ć÷กรณศี ึกษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื :
187 ÷Ċ î
ÜéöęČ ĂćĀćøđÿøĉö ĂČęîė üéĆ đüìðĊ øąßćÙöĀöŠĎïšćî

ÖćøđøĊ÷îø šĎ êøąĀîÖĆ ø Ďš ĒúąđúĂČ ÖĔßšÿîĉ Ùćš Ă÷ćŠ ÜđĀöćąÿö

ēøÜđøĊ÷î Ļ ĂćŠ îÞúćÖđðŨî Ļ øćš îÙšćêøąĀîÖĆ ĒúąøïĆ ñéĉ ßĂï
üĆé Ļ öĊÖćøĒÝšÜ׊ćüÿćø êĂŠ Öćø×ć÷ÿĉîÙćš
đìýïćú Ļ öĊÖćøêøüÝÿĂïÙčèõćó
ßöč ßî Ļ éĎøć÷úąđĂ÷Ċ éÿîĉ ÙšćöćÖ×ċĚî Öćøÿøćš Üîē÷ïć÷ÿćíćøèąđóČĂę ÿ×č õćó
ĂÜÙŤÖøßöč ßî Ļ đúĂČ ÖĔßïš øÖĉ ćøìęĊÝćĞ đðîŨ ÖćøđóĉęöÙèč õćóïøĉÖćøĒúąēĂÖćÿÖćøïøĉÖćø
øó ÿê
÷ć

จากเส้นทางการพัฒนานวัตกรรมจะเห็นได้ว่ากระบวนการของการพัฒนานวัตกรรมลำพ้ืนบ้านคุ้มครอง

ผู้บริโภค ก่อเกิดกระบวนการพัฒนานวัตกรรมเป็น 4 ระยะ คือ 1)การประชุมช้ีแจงนำเสนอข้อมูล 2) การดำเนิน

งานตามแผน 3) การจดั ทำนวัตกรรมและ 4) การประเมนิ ผลโครงการ รายละเอียดดังน้ี

1) การประชมุ ช้ีแจง นำเสนอขอ้ มูล หลังจากท่ีทางโรงพยาบาลส่งเสรมิ สขุ ภาพตำบลโคกงาม

ได้เข้าร่วมโครงการพัฒนาระบบการคุม้ ครองผู้บริโภคด้านสาธารณสขุ ในโรงพยาบาลส่งเสรมิ สขุ ภาพตำบล (ระยะท่ี
2) ของสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดขอนแก่น ได้มีการดำเนินกิจกรรมดังน้ี คือช้ีแจงโครงการและนำเสนอข้อมูล
ซ่ึงมีผู้เข้าร่วมรับฟังคำช้ีแจงประกอบด้วยบุคคลดังนี้ คือ ผู้นำชุมชน เทศบาลตำบลโคกงาม อสม.ครู นักเรียน
ประชาชน เพื่อนำเสนอข้อมูลในการจัดทำแผน การคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชน พร้อมท้ังขอให้จัดโครงการพัฒนา
ร
ะบบการค้มุ ครองผ้บู รโิ ภคดา้ นสาธารณสขุ ในชุมชน

2) การดำเนินงานตามแผน หลงั จากการประชมุ ชแ้ี จงโครงการมกี ารดำเนนิ งานตามแผนทบ่ี า้ นโนนคอ้ หมทู่ ่ี
2 มีการสำรวจร้านค้า ตลาดนัดในชุมชน โดยเจ้าหน้าที่โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม อสม. นักเรียน
อย.นอ้ ย เพอ่ื ร่วมกันสำรวจ ยา อาหารเสรมิ ผลติ ภณั ฑเ์ พอื่ สขุ ภาพ เครอ่ื งสำอาง เนือ้ สตั ว์ อาหารทะเล และไดม้ ี
การสุ่มตรวจอาหาร เพอ่ื หาสารปนเปอ้ื น มกี ารเฝา้ ระวงั รถเร่เข้ามาในหมบู่ ้าน รวมท้งั นกั เรียนในโรงเรยี นได้รว่ มกัน
เดนิ รณรงค์เพ่อื การคุม้ ครองผู้บริโภค จากการสำรวจพบว่า มีการขายยาชดุ ยาลูกกลอน ยาปฏชิ ีวนะ ยาแกป้ วด มี
ยาท่ีหมดอายุ การเก็บรักษายาที่ไม่ได้มาตรฐาน เครื่องสำอางท่ีไม่มีอย. อาหารท่ีสุ่มตรวจมีสารปนเปื้อน และได้
รายงานให้สำนักงานสาธารณสุขอำเภอ จังหวัด ทราบเพื่อหาแนวทางแก้ไขท่ีแหล่งผลิต มีการอบรมร้านค้าเพ่ือให้
ความรู้เก่ียวกับยา อันตรายของยา เครื่องสำอางท่ีไม่มีอย. รวมท้ังเรื่องการไม่สิทธิในการขายยาในร้านค้า และ

สุ่มตรวจอาหารในร้านที่มีการปนเป้ือนทุกเดือน หลังจากนั้นพบว่า การขายยา อาหารเสริม เคร่ืองสำอางท่ีไม่มี
อ
ย.ลดจำนวนลง

3) การจัดทำนวัตกรรม ถึงแม้จะมีโครงการคุ้มครองผู้บริโภคด้านสาธารณสุขในชุมชนร้านค้าบางร้านยังมี
การขายสินค้าท่ีไม่มีคุณภาพ เช่น ยาชุด ยาลูกกลอน เครื่องสำอางท่ีไม่มีอย. จนทำให้คนในชุมชนได้รับอันตราย
จากการใช้ยาจำนวน 2 รายท่ีมีอาการตัวบวม ตาบวม อ่อนแรง อันตรายจากการใช้เคร่ืองสำอาง 19 รายที่เป็น

ฝ้าถาวร มีการจัดทำเวทีประชาคมในหมู่บ้านและระดมสมองในการแก้ปัญหาร่วมกันเพ่ือหารูปแบบการคุ้มครอง

ผ้บู ริโภคในชมุ ชน เพ่ือค้นหาปญั หา สาเหตุ ท่ยี ังมีการขายยาชุด ยาลูกกลอน เครอื่ งสำอางทีไ่ มม่ อี ย. รวมท้ังมีผไู้ ป
ซื้อผลิตภัณฑ์เหล่านี้จากร้านค้าแล้วได้รับอันตราย และยังมีการโฆษณาชวนเชื่อเก่ียวกับยา ผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ
เคร่อื งสำอาง ออกส่อื ทงั้ ในวทิ ยชุ มุ ชน โทรทัศน์ อนิ เตอร์เนต็ ออกมาตลอด ภายหลงั การทำประชาคม ได้มีมตจิ าก
การประชาคมให้งดการขายยาชุด ยาลูกกลอนในชุมชน และได้ร่วมกันหาแนวทางท่ีจะให้คนในชุมชนได้มีความรู้
เกี่ยวกับการคุ้มครองผู้บริโภคท่ีสามารถเข้าถึงกลุ่มเป้าหมายได้ทุกกลุ่มในชุมชน โดยการนำข้อมูล ความรู้เก่ียวกับ
การคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค มาทำเปน็ สอ่ื ผา่ นหมอลำพน้ื บา้ น ถา่ ยทอดออกมาเปน็ ความรเู้ พอื่ การคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคเกย่ี วกบั
การเลอื กซอื้ ยา ผลิตภณั ฑ์เพอื่ สขุ ภาพ ผกั ปลอดสารพษิ โดยมขี ้ันตอนในการจดั เตรียมสอื่ หมอลำพืน้ บ้านเพอ่ื การ
คมุ้ ครองผู้บรโิ ภคดงั นี้


188 : นวตั กรรมการสร้างเสรมิ สุขภาพภายใต้บทบาทของวชิ าชีพการพยาบาล

• การเตรยี มเนอื้ หา ทจี่ ะเผยแพรใ่ หค้ วามรใู้ นเรอื่ งการคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค โดยมเี นอื้ หาเกย่ี วกบั ครมี หนา้
ขาว ยาชดุ ยาลกู กลอน กาแฟลดความอว้ น เกา้ อไ้ี ฟฟา้ ผกั ปลอดสารพษิ


• การเขยี นกลอนลำ ไดม้ กี ารแปลงขอ้ มลู ใหเ้ ปน็ สอ่ื ทอ้ งถนิ่ โดยผทู้ แ่ี ปลงขอ้ มลู เปน็ กลอนลำ คอื คณุ พอ่
บญุ เกดิ ซง่ึ เปน็ ปราชญช์ าวบา้ น ไดแ้ ตง่ กลอนลำให้


• การจดั ทำเลม่ กลอนลำ ภายหลงั จากท่ี คณุ พอ่ บญุ เกดิ ไดแ้ ตง่ กลอนลำเสรจ็ ไดม้ กี ารรวบรวมออกมา
เปน็ รปู เลม่ เพอื่ ใหห้ มอลำไดน้ ำไปขบั รอ้ งหมอลำ


• การเตรียมทีมนำเสนอ โดยคุณชาติเพชร ศรีมงคุณ ประธาน อสม.ได้ไปหาหมอลำเพื่อมาขับร้อง
หมอลำ และทมี นกั ดนตรี ทมี นำเสนอประกอบไปดว้ ย อสม.และคนในชมุ ชนทม่ี คี วามสามารถดา้ นการ
ขบั รอ้ งและเลน่ ดนตรพี น้ื บา้ น


• กำหนดวธิ กี ารถา่ ยทอด เมอ่ื รวบรวมทมี คณะหมอลำไดค้ รบ มกี ารฝกึ ซอ้ มจนสามารถแสดงได้ จงึ ไดม้ ี
การถ่ายทอดความรู้เร่ืองการคุ้มครองผู้บริโภคผ่านสื่อหมอลำ ได้มีการแสดงการร้องหมอลำ เล่น
หมอลำสด ในทกุ กจิ กรรมของชมุ ชน รวมทงั้ การไปรอ้ งลำทว่ี ดั และตลาดนดั ภายหลงั ไดม้ กี ารอดั แผน่
เสียงหมอลำเพ่ือให้สามารถถ่ายทอดความรู้การคุ้มครองผู้บริโภคขยายผลออกเป็นวงกว้างเพื่อ
ประชาสัมพันธ์ โดยมีการเปิดท่ีหอกระจายข่าวของหมู่บ้าน ตามตลาดนัด โดยรถประชาสัมพันธ์


เคลอื่ นทเ่ี พอ่ื การเผยแพรเ่ ตม็ พน้ื ทใ่ี นชมุ ชน

4) การประเมินผลโครงการ หลังจากที่มีนวัตกรรมลำพ้ืนบ้านคุ้มครองผู้บริโภค ออกมาให้ความรู้ในเร่ือง
การคมุ้ ครองผู้บรโิ ภคในชุมชน พบวา่ รา้ นคา้ ในชมุ ชนทกุ ร้านมคี วามตระหนกั และรับผดิ ชอบต่อการขายสินค้า ไมม่ ี
การขายยาชุด ยาลูกกลอน ชาวบ้านมีความรู้ มีความตระหนักในการเลือกซ้ือยา ผลิตภัณฑ์เพ่ือสุขภาพ เคร่ือง
สำอางมากขน้ึ สามารถอา่ นสลากยา สนิ คา้ มกี ารตรวจสอบคณุ ภาพ ดรู ายละเอยี ดสนิ คา้ มากขนึ้ และเลอื กซอ้ื สนิ ค้าที่
จำเปน็ ตอ่ สขุ ภาพ จากการลงไปสอบถามขอ้ มลู โดยอสม. ตามแบบสอบถามทเี่ จา้ หนา้ ทโ่ี รงพยาบาลสง่ เสรมิ สขุ ภาพ
โคกงามสร้างข้ึน เปรยี บเทยี บกอ่ นเร่ิมโครงการและภายหลงั ดำเนนิ โครงการ 6 เดอื น พบวา่ ประชาชนมีความรูเ้ พม่ิ
ขึน้ ร้อยละ 80 จากเดมิ รอ้ ยละ 40






3. คุณลักษณะของนวตั กรรม


กบั ยุทธศาสตรก์ ารสรา้ งเสรมิ สุขภาพ


นวัตกรรมลำพื้นบ้านคุ้มครองผู้บริโภค ได้สะท้อนให้เห็นภาพรวมของนวัตกรรมในการแก้ปัญหาในเรื่องของ
การคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชน และเสริมศักยภาพการทำงานของพยาบาลในการคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชน โดยมี
การใชแ้ นวคดิ การมสี ว่ นรว่ มของคนในชมุ ชน มกี ารเชอื่ มประสานการทำงานกบั องคก์ รภายนอกหนว่ ยงาน ในการรว่ ม
ดำเนนิ การใหม้ นี วตั กรรมเกิดขน้ึ ในชุมชนเพอ่ื คุ้มครองผู้บรโิ ภคท่ีเหมาะสมกบั การแก้ปญั หาในพื้นที่


กรณีศกึ ษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนือ :
189

สำหรับคุณลักษณะของนวัตกรรมเป็น งานใหม่ของพยาบาล ที่มีการสร้างเครื่องมือในการทำงานด้านการ
คมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค โดยสามารถยกระดบั ของขอ้ มลู ดา้ นการคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคออกมาเปน็ ความรู้ ผา่ นสอื่ หมอลำพน้ื บา้ น
เพื่อคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนให้มีความรู้ ความตระหนัก ในการเลือกใช้ยา ผลิตภัณฑ์เพื่อสุขภาพ เครื่องสำอาง
อาหาร ออกมาให้ความรู้ประชาชน แทนการออกไปให้ความรู้ของเจ้าหน้าท่ีโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล
สามารถเผยแพร่ความรู้ได้เป็นวงกว้าง ตัวนวัตกรรมสามารถช่วยลดปัจจัยเส่ียงทางสุขภาพของทุกกลุ่มประชากร
เป้าหมาย ในการเลือกบริโภคยา ผลิตภัณฑ์สุขภาพ เคร่ืองสำอาง อาหารที่ปลอดภัย ส่งผลให้มีระบบการดูแล
สุขภาพที่ปลอดภัยในชุมชน ถือว่าเป็นการลงทุนด้านสุขภาพในการดูแลและคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนท่ีจะช่วยลด
ผลข้างเคยี งและอนั ตราย จากการบรโิ ภคสนิ คา้ ดังกล่าว จากนวตั กรรมที่เกดิ ข้นึ การคมุ้ ครองผู้บรโิ ภคสง่ ผลทัง้ ทาง
ตรงและทางอ้อมต่อภาวะสุขภาพ นอกจากนี้ยังเป็นการส่งเสริมการเรียนรู้ของเด็กและเยาวชน ให้มีความรู้ ความ
ตระหนักในการเลือกบริโภค มีความใส่ใจในการดูแลสุขภาพของตนเอง สามารถขยายผลการดูแลสุขภาพไปยัง

ผ
้ปู กครอง ซึ่งจะสง่ ผลให้คนในชุมชนมภี าวะสุขภาพท่ดี
ี

ซงึ่ สอดรบั กบั บทบาทของพยาบาลในการสร้างเสริมสุขภาพตามกฎบตั รออตาวา ว่าดว้ ย

1) การสร้างนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ โดยมีการใช้มาตรการทางสังคม ในการออกกฎกติกาของ

หมบู่ า้ นท่ไี มใ่ ห้มีการขายยา ยาชดุ ยาลกู กลอน ในร้านค้า

2) การสรา้ งส่งิ แวดลอ้ มทีเ่ ออื้ ต่อสุขภาพ รา้ นคา้ ในชมุ ชนและตลาดนดั ไมม่ กี ารขายยา ยาชดุ ยาลกู กลอน

ในรา้ นคา้ รวมทง้ั มกี ารตรวจตรารา้ นคา้ ตลาดนดั ชมุ ชน เพอื่ ใหม้ กี ารจำหนา่ ยสนิ คา้ ทมี่ คี ณุ ภาพ ปลอดภยั ตอ่ ผบู้ รโิ ภค

3) การเสริมสร้างความเข้มแข็งให้แก่ชุมชน ในการร่วมมือกันของทุกภาคส่วนในชุมชนเพื่อหาแนวทางใน
การคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนโดยไม่ต้องรอความช่วยเหลือจากองค์กรภายนอกชุมชนในการเข้ามาจัดการ ม
ี
อสม. อย.น้อยท่ีมีศักยภาพและมีความเข้มแข็ง ในการการออกให้ความรู้ในการคุ้มครองผู้บริโภค และตรวจตรา
ร
า้ นค้า ตลาดนดั ที่ทำงานร่วมกับเจ้าหนา้ ที่ของโรงพยาบาลสง่ เสริมสุขภาพตำบลโคกงาม

4) การพัฒนาทกั ษะส่วนบุคคล ของคนในชมุ ชนใหม้ คี วามสามารถในการอา่ นสลากผลิตภณั ฑ์ มีความรู้ใน
การตดั สินใจเลอื กซอื้ ยา ผลติ ภัณฑ์เพือ่ สุขภาพ อาหารในเรือ่ งความปลอดภยั ในการเลอื กใช้






190 : นวตั กรรมการสร้างเสรมิ สุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวชิ าชีพการพยาบาล

4. ผลลัพธ์และผลกระทบของนวัตกรรมกบั การเพ่มิ คณุ ภาพ

บริการพยาบาล การลดปัจจัยเสย่ี งดา้ นสุขภาพของประชาชน


และการพฒั นาระบบบริการสขุ ภาพของประเทศ


นวัตกรรมลำพ้ืนบ้านคุ้มครองผู้บริโภค ตัวนวัตกรรมที่เกิดข้ึนเป็นการสร้างความเข้มแข็งให้กับคนในชุมชน
แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของคนในชุมชน ถึงการเป็นผู้นำในการเปล่ียนแปลง มีการเรียนรู้และความรู้สึกเป็น
เจ้าของในการท่ีจะแก้ปัญหาเรื่องการคุ้มครองผู้บริโภคด้วยตัวของชุมชนเอง ทำให้ชุมชนมีความปลอดภัยจากการ
เลือกบริโภค ไม่ตกเป็นเหยื่อของการโฆษณาชวนเช่ือ มีความรู้และวิจารณญาณในการเลือกซ้ือ ผลลัพธ์ท่ีออกมา
ช
่วยลดปจั จัยเสย่ี งทางสุขภาพของคนในชุมชน ครอบคลุมทุกกลุ่มประชากรเปา้ หมาย

จะเห็นได้ว่าตัวนวัตกรรมสร้างผลกระทบต่อแนวทางการพัฒนาวิชาชีพของพยาบาล คือ ลักษณะของ

นวตั กรรมหมอลำพนื้ บ้านค้มุ ครองผบู้ รโิ ภค โดยเป็น

1) การสร้างสิ่งแวดล้อมที่เอื้อต่อการทำงานของสมาชิกเครือข่าย การที่มีโครงการพัฒนาระบบการ
คมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคดา้ นสาธารณสขุ (ลำพน้ื บา้ นคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค) ทำใหร้ า้ นคา้ ในชมุ ชนและในตลาดนดั ไมม่ กี ารขาย

ยา ยาชุด เครือ่ งสำอางที่ไมม่ อี ย. อาหารทมี่ ีการปนเป้อื น

2) การสร้างนโยบายสาธารณะเพื่อสุขภาพ โดยมีการใช้มาตรการทางสังคม ในการออกกฎกติกาของ
หมู่บา้ นท่ไี มใ่ ห้มกี ารขายยา ยาชดุ ยาลกู กลอน ในรา้ นค้าและตลาดนดั ชมุ ชน โดยรา้ นคา้ ใหค้ วามร่วมมอื เปน็ อย่าง
ดที จ่ี ะไมน่ ำสนิ คา้ เหลา่ นี้เขา้ มาขายในชุมชน






5
. ปจั จัยเงือ่ นไขของการพฒั นานวตั กรรม


นวัตกรรมลำพ้ืนบ้านคุ้มครองผู้บริโภค ของโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลโคกงาม จะเห็นได้ว่าพยาบาล
ได้มีการปรับบทบาทการทำงาน จากแต่ก่อนวิธีการปฏิบัติการพยาบาลคุ้มครองผู้บริโภคจะเป็นพยาบาลออกไปให้
ขอ้ มูลในเรือ่ งของการคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภค ซ่ึงความรทู้ ใ่ี ห้ไมส่ ามารถครอบคลมุ ทุกกลุ่มประชากรในชุมชน หลงั จากน้นั
ได้มีการพัฒนารูปแบบการทำงานคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนท่ีเป็นเชิงรุกและอาศัยความร่วมมือของทุกภาคส่วนใน
ชุมชนในการขับเคล่ือนนวัตกรรมสู่การปฏิบัติเพ่ือการคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนทำให้ได้รับความร่วมมือในการ
ด
ำเนนิ วตั กรรมเปน็ อยา่ งดี ดงั นนั้ ปจั จยั เงอ่ื นไขทที่ ำใหน้ วตั กรรมลำพนื้ บา้ นคมุ้ ครองผบู้ รโิ ภคประสบความสำเรจ็ คอื


1) ศกั ยภาพของปราชญช์ าวบา้ นในการแปลงขอ้ มลู ออกมาเปน็ สอ่ื ทอ้ งถนิ่ คอื หมอลำในการใหค้ วามรู้
ซงึ่ สอื่ หมอลำเปน็ ภมู ปิ ญั ญาทอ้ งถน่ิ ทอี่ ยกู่ บั คนในชมุ ชนมายาวนาน นอกจากจะเปน็ การใหค้ วามรแู้ ละ
สรา้ งความตระหนกั ใหก้ บั คนในชมุ ชนแลว้ สอ่ื หมอลำยงั ใหค้ วามบนั เทงิ แกผ่ รู้ บั ฟงั


กรณีศกึ ษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนอื :
191

2) มกี ารพฒั นานโยบาย ขอ้ ตกลงรว่ มกบั รา้ นคา้ ทจี่ ะไมข่ ายยา ยาชดุ ยาลกู กลอน ทำใหค้ นในชมุ ชนมี

ความปลอดภยั จากการใชผ้ ลติ ภณั ฑเ์ หลา่ นนั้ เพราะไมส่ ามารถหาซอ้ื ไดใ้ นชมุ ชน

สำหรับการนำใช้สมรรถนะของพยาบาลในการสร้างเสริมสุขภาพ เพ่ือการคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนอยู่ใน
ดา้ นปฏบิ ตั กิ จิ กรรมเพอ่ื สรา้ งเสรมิ สขุ ภาพ พยาบาลเปน็ ผทู้ ม่ี คี วามเชย่ี วชาญ ในการนำใชเ้ ครอ่ื งมอื ทางการพยาบาล
คือ สอื่ หมอลำคุม้ ครองผ้บู ริโภค เพอ่ื เผยแพร่ความรู้ และสร้างความตระหนกั ใหก้ บั คนในชุมชนในการเลือกบรโิ ภค
พยาบาลมีศักยภาพใน การเป็นผู้นำ ผู้หนุนเสริมการทำงาน การเป็นพ่ีเลี้ยง การเป็นท่ีปรึกษา รวมท้ังมีการนำใช้
ข้อมูล ในการคุ้มครองผู้บริโภคในชุมชนที่สามารถสร้างผลกระทบทางด้านสุขภาพต่อทุกกลุ่มประชากรเป้าหมาย
และมีการขยายการนำใช้นวัตกรรมให้ครอบคลุมทุกพ้ืนท่ีในเขตความรับผิดชอบ เพื่อการคุ้มครองผู้บริโภคใน
ชุมชน

 




192 : นวัตกรรมการสร้างเสริมสุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชีพการพยาบาล

กรณีศึกษา
พยาบาลผู้สรา้ งสขุ ภาวะชุมชน

นวตั กรรมท่ี 15
โรงพยาบาลขอนแกน่ อ.เมอื ง จ.ขอนแก่น


บทนำ


โรงพยาบาลขอนแกน่ เป็นโรงพยาบาลศูนยร์ ะดับ A (Advance-Level Referral Hospital) ใหบ้ รกิ ารดา้ น
สขุ ภาพอนามัย ครอบคลมุ ดา้ นสง่ เสริมสุขภาพ การป้องกนั โรค การรักษาพยาบาลท้งั ระยะเฉียบพลนั ฉุกเฉนิ และ
โรคเรอ้ื รงั รวมทั้งการฟนื้ ฟูสภาพ ต้งั แต่ระดบั ปฐมภูมิ ทตุ ิยภูมิ ระดบั ตตยิ ภมู ิ และ Excellent Center ทงั้ ในเขต
จังหวัดขอนแก่น และจังหวัดใกล้เคียง จำนวนผู้ป่วยเข้ารับบริการมากกว่าจำนวนเตียงที่รองรับ มีผู้รับบริการ

ผ้ปู ่วยนอก เฉล่ียวนั ละ 3,000 คน ผู้ปว่ ยในเฉลี่ยวันละ 900 คน ส่งผลใหเ้ กิดปัญหาความแออัดของผ้มู ารับบริการ
ท่ีมีเพิ่มมากข้ึน ในขณะท่ีอัตรากำลังของเจ้าหน้าท่ี โดยเฉพาะบุคลากรทางการพยาบาลมีจำกัด จึงเป็นที่มาของ
การกำหนดนโยบายเพื่อลดความแออัดของผู้มารับบริการในหน่วยงานผู้ป่วยนอก โดยขยายบริการลงสู่ศูนย์แพทย์
ชุมชน 4 ศูนย์ ศูนย์บริการสุขภาพของเทศบาลนครขอนแก่น และโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลในเขต CUP
ของโรงพยาบาลขอนแก่น รวมถึงนโยบายต่างๆ เพ่ือลดภาวะการเจ็บป่วย เพ่ิมศักยภาพ ความเข้มแข็งในการดูแล
ตนเองของประชาชน มงุ่ เนน้ พนั ธกิจดา้ นการสรา้ งเสรมิ สุขภาพ และใชพ้ น้ื ทใ่ี นชุมชนเป็นฐานในการใหบ้ ริการดูแล
รักษา โดยเฉพาะอย่างย่ิงด้านการสร้างเสริมเสริมสุขภาพในกลุ่มประชากรเป้าหมายต่างๆ และกำหนดวิสัยทัศน์
คือ “เป็นโรงพยาบาลศนู ยช์ ้นั นำที่มคี ณุ ภาพ สรา้ งสังคมสขุ ภาวะอยา่ งยั่งยนื ”


จากการกำหนดวิสัยทัศน์ขององค์กรดังกล่าว ช้ีนำให้กลุ่มภารกิจด้านการพยาบาล ที่เป็นกำลังหลักในการ
ขับเคล่ือนการพัฒนาคุณภาพโรงพยาบาลได้กำหนดวิสัยทัศน์ขององค์กรที่สอดคล้องคือ “เป็นองค์กรชั้นนำท่ีมี
คุณภาพ สร้างสังคมสุขภาวะอย่างยั่งยืน” และปรับเปลี่ยนมุมมองของมิติ “สุขภาพ” ท่ีเกินกว่าคำว่าโรคหรือการ
เจ็บป่วย แต่ประกอบด้วยมิติท่ีครอบคลุมถึงการดำเนินชีวิต และสภาพแวดล้อมด้านต่างๆ ส่งผลให้เกิดการปรับ
เปลี่ยนกระบวนการดูแลผู้ป่วยท่ีไม่เพียงแต่มุ่งเน้นการดูแลรักษาในโรงพยาบาลเท่าน้ัน แต่มุ่งเน้นด้านการสร้าง
เสริมสุขภาพ และขยายบริการการดูแลสู่ชุมชนมากขึ้น ท้ังท่ีเป็นการจัดบริการท่ีหนุนเสริมการให้บริการของ

ศูนย์แพทย์ชุมชนในสังกัดโรงพยาบาลขอนแก่น ศูนย์บริการสุขภาพของเทศบาลนครขอนแก่น รวมถึงโรงพยาบาล
ส่งเสริมสุขภาพตำบลในเขต CUP ของโรงพยาบาลขอนแก่น และเป็นกิจกรรมเสริมสร้างความเข้มแข็งในการดูแล
ตนเองของประชากรกลุ่มเป้าหมายตา่ งๆ ในชุมชน


กรณีศกึ ษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนือ :
193

อีกท้ังนโยบายทั้งในระดับพ้ืนที่ และระดับประเทศ ได้แก่ 1) นโยบายของโรงพยาบาลขอนแก่นในการเพ่ิม
อัตรากำลังบุคลากรทางการพยาบาลภายใต้โครงการผลิตพยาบาลชุมชนของชุมชนโดยชุมชนและเพื่อชุมชน เพ่ือ
ให้บุคลากรทางการพยาบาลกลับสู่ชุมชนมากขึ้น 2) การเข้าร่วมขับเคล่ือนสู่การพัฒนาสุขภาวะท่ีดีของประชาชน
ในจังหวัดขอนแก่น เพ่ือให้อีก 10 ปีข้างหน้าให้ “เมืองขอนแก่นอยู่เย็นเป็นสุข และเป็นจังหวัดท่ีน่าอยู่ท่ีสุดใน
โลก”ของโรงพยาบาลขอนแก่น 3) นโยบายการพัฒนาบทบาทพยาบาลวิชาชีพให้เป็นพยาบาลผู้จัดการสุขภาพ
ชุมชน โดยการพฒั นารปู แบบการสง่ เสริมสุขภาพโดยบทบาทพยาบาลผจู้ ัดการสุขภาพชมุ ชน และ 4) นโยบายการ
ขยายพ้ืนท่บี รกิ ารในชมุ ชนโดยการเปิดให้บรกิ ารโรงพยาบาลขอนแกน่ 2 สาขาวดั ศิริธรรมมกิ าวาส


จากเหตุปัจจัยดังกล่าวข้างต้น กลุ่มภารกิจด้านการพยาบาลจึงได้ปรับยุทธศาสตร์การจัดบริการให้สามารถ
ตอบสนองนโยบายของโรงพยาบาลที่มุ่งเน้นการสร้างสังคมสุขภาวะภายใต้ความหมายของมิติสุขภาพท่ีเกินกว่า
ความเจ็บป่วยจากโรค แต่หมายถึงคุณภาพชีวิตของประชาชนในทุกๆด้านท่ีข้ึนอยู่กับปัจจัยกำหนดสุขภาพ และ
ปรับระบบบริการพยาบาลที่นอกเหนือจากการให้บริการในงานประจำ แต่เป็นระบบบริการพยาบาลที่มีการ
ออกแบบโดยการนำใช้ข้อมูลปัญหา และความต้องการของประชากรกลุ่มเป้าหมายในพ้ืนที่เป็นตัวตั้ง อีกทั้งเป็น
ระบบบริการพยาบาลที่มาจากการมีส่วนร่วมของผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในชุมชน สามารถแก้ปัญหาสุขภาพท่ี
สอดคล้องกับความต้องการของประชาชนในพ้ืนท่ีได้อย่างแท้จริง นำสู่นวัตกรรมการจัดระบบบริการพยาบาล
“พยาบาลผสู้ ร้างสุขภาวะชุมชน” กลมุ่ ภารกิจดา้ นการพยาบาล โรงพยาบาลขอนแกน่ ดงั น
ี้





1. องค์ประกอบของนวัตกรรมทางการพยาบาล

กบั การสร้างเสริมสขุ ภาพ


องค์ประกอบทีส่ ำคญั ในการพฒั นา 5 ดา้ น ไดแ้ ก่ 1) คน 2) แผนยทุ ธศาสตร์ 3) ขอ้ มูล 4) เครอ่ื งมือ และ 5)
งบประมาณ ดงั รายละเอียด


1) คน ที่เกี่ยวข้องในการพฒั นานวัตกรรมประกอบด้วยคนหลกั คนรว่ ม และคนสนบั สนุนดังน้
ี
1.1) คนหลัก ประกอบด้วยทีมนำท่ีเปน็ คณะกรรมการ 2 ชดุ ไดแ้ ก่


1.11) ชดุ ท่ี 1 คณะกรรมการบรหิ ารโรงพยาบาล โดยมผี อู้ ำนวยการโรงพยาบาลเปน็ ประธานมบี ทบาทใน
การชน้ี ำทศิ ทาง และใหน้ โยบายในการทำงาน


1.12) ชดุ ท่ี 2 คณะกรรมการพฒั นาระบบสขุ ภาพชมุ ชนสตู่ ำบลสขุ ภาวะ มบี ทบาทในการขบั เคลอ่ื นแผน
งาน โครงการใหบ้ รรลเุ ปา้ หมาย ประกอบดว้ ย ประธานจาก 2 หนว่ ยงานหลกั คอื 1) แพทยซ์ ง่ึ
เปน็ หวั หนา้ กลมุ่ งานเวชกรรมสงั คม และ 2) พยาบาลวชิ าชพี จากกลมุ่ ภารกจิ ดา้ นการพยาบาลซงึ่
ได้รับการแต่งตั้งเป็นผู้ช่วยผู้อำนวยการบริหารนโยบายระบบสุขภาพพอเพียง ท้ังนี้ในส่วนของ

194 : นวตั กรรมการสร้างเสริมสุขภาพภายใต้บทบาทของวิชาชีพการพยาบาล

คณะทำงานจากกลมุ่ งานเวชกรรมสงั คมทำงานตามบทบาทหลกั แต่ คณะทำงานจากกลมุ่ ภารกจิ
ดา้ นการพยาบาลทม่ี าจากหอผปู้ ว่ ยตา่ งๆทำงานโดยความสมคั รใจ โดยเรยี กตวั เองวา่ “พยาบาล
ชมุ ชนจติ อาสา”


1.2) คนรว่ ม ประกอบด้วย 3 ส่วน คือ

1.2.1) คนร่วมภายในองค์กร เป็นบุคลากรจากหน่วยงานต่างๆที่เข้าร่วมในกระบวนการขับเคล่ือนงาน
เช่น แพทย์เวชศาสตร์ฟื้นฟู ทันตแพทย์ นักกายภาพบำบัด นักกิจกรรมบำบัด นักโภชนากร
เภสชั กร เปน็ ตน้

1.2.2) คนรว่ มในพนื้ ที่ ประกอบดว้ ยแกนนำ คนสำคญั จากองคก์ รตา่ งๆ ในพนื้ ท่ี เชน่ องคก์ รปกครอง
ส่วนท้องถิ่น องค์กรท้องที่ กำนัน ผู้ใหญ่บ้าน แกนนำชุมชน อสม. เจ้าหน้าที่จากโรงพยาบาล

สง่ เสรมิ สขุ ภาพตำบล โรงเรยี น เปน็ ตน้

1.2.3) คนรว่ มนอกพนื้ ท่ี ไดแ้ ก่ สถาบนั การศกึ ษาพยาบาล (วทิ ยาลยั พยาบาลบรมราชชนขี อนแกน่ และ
วทิ ยาลยั บณั ฑติ เอเซยี ) โรงพยาบาลนำ้ พอง โรงพยาบาลอบุ ลรตั น์ เปน็ ตน้


1.3) คนสนับสนุน เปน็ การสนับสนุนทง้ั ด้านวชิ าการ การใช้เครื่องมือในการทำงาน และงบประมาณในการ
ดำเนินงาน ได้แก่ ศูนย์วิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพชุมชน คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น กองทุน
สนับสนุนการสร้างเสริมสุขภาพภายใต้โครงการการผลิตพยาบาลชุมชน ของชุมชน โดยชุมชน เพ่ือชุมชน องค์กร
ปกครองส่วนทอ้ งถ่นิ ในพ้นื ทที่ ี่ดำเนินการ


2) แผนยุทธศาสตร์

เป็นองค์ประกอบท่ีสำคัญในการขับเคล่ือนการพัฒนานวัตกรรม ภายใต้วิสัยทัศน์ของโรงพยาบาลท่ีชี้นำ
ทิศทางการพัฒนา กำหนดเป็นแผนยุทธศาสตร์ที่มีการทำงานร่วมกันของคณะทำงาน โดยกำหนดเป็นยุทธศาสตร์
ระดับโรงพยาบาล คือ “พัฒนาระบบบริการในระดับปฐมภูมิ ทุติยภูมิ และตติยภูมิให้เป็นสังคมที่ไม่ทอดท้ิงกัน”
และองคก์ รพยาบาลไดน้ ำมากำหนดเปน็ ยทุ ธศาสตรท์ สี่ อดรบั กนั คอื “การสนบั สนนุ ความรว่ มมอื กบั ภาคี เครอื ขา่ ย
ทัง้ ภายในและภายนอกโรงพยาบาลเพือ่ รว่ มสร้างสงั คมสขุ ภาวะ


3) ข้อมูล

ประกอบดว้ ยขอ้ มลู 3 ประเภท คือ 1) ข้อมูลทแ่ี สดงถงึ ศกั ยภาพของพนื้ ที่ และ 2) ขอ้ มูลทแ่ี สดงถึงปญั หา
ความต้องการของประชาชนในพื้นที่ และ 3) ข้อมูลการให้บริการของหน่วยงาน องค์กร มีการนำใช้ข้อมูลจาก 3
สว่ น คอื 1) ขอ้ มลู ศกั ยภาพทช่ี ใี้ หเ้ หน็ ทนุ ทง้ั เปน็ ทนุ ในองคก์ ร และทนุ ในพน้ื ทต่ี ำบลทด่ี ำเนนิ การ 2) ขอ้ มลู มอื สองจาก
3 ส่วนในพื้นที่ ได้แก่ ส่วนท่ี 1 สถานบริการสุขภาพในพ้ืนที่ ส่วนท่ี 2 ผู้นำชุมชน และส่วนที่ 3 องค์กรปกครอง
ส่วนท้องถ่นิ 3) ขอ้ มลู สดที่ได้จากการสังเกต สำรวจ สอบถาม จากการเยี่ยมบา้ นผปู้ ว่ ย ญาติ และคนในชมุ ชน


กรณีศกึ ษา ภาคตะวนั ออกเฉียงเหนอื :
195

4) เครื่องมือ เคร่ืองมือที่ใชใ้ นการพัฒนานวตั กรรม ประกอบด้วย

4.1) การศึกษาวจิ ัยชมุ ชน เพ่ือศึกษาศกั ยภาพ ปัญหาและความตอ้ งการของชุมชน โดยใช้เครอื่ งมอื 1) การ
ศึกษาวิจัยเชิงชาติพันธ์วรรณนาแบบเร่งด่วน หรือเรียกว่า Rapid Ethnography Community Assessment
Process (RECAP) และ2) การศึกษาขอ้ มลู พืน้ ฐานของตำบลทุกมิติ ปญั หา และความตอ้ งการของชุมชน โดยการ
ใช้โปรแกรม Thailand Community Network Appraisal Community Program (TCNAP)


4.2) การอบรมเพอ่ื พฒั นาศกั ยภาพในการเรียนรู้ชุมชน การใช้เครอ่ื งมอื ศึกษาชมุ ชน


4.3) การศึกษาดูงานตำบลสุขภาวะตำบลเพื่อเรียนรู้กระบวนการ วิธีการทำงานร่วมกันขององค์กร ภาคี
เครอื ขา่ ย


4.4) การเรยี นรโู้ ดยการฝกึ ปฏบิ ตั จิ รงิ โดยการเขา้ รว่ มในกระบวนการการเรยี นการสอนของสถาบนั การศกึ ษาใน
การศึกษาชุมชน และการปฏิบตั ิการจรงิ ในพ้นื ท่ี


4.5) การเข้าร่วมประชุมในเวทตี ่างๆทเี่ กี่ยวกับการพัฒนาระบบสุขภาพชมุ ชน


4.6) การจดั เวทแี ลกเปลยี่ นเรยี นรรู้ ะหวา่ งหนว่ ยงาน องคกื ร ภาคี เครอื ขา่ ยไดแ้ ก่ ชมุ ชน หนว่ ยบรกิ ารภาครฐั
สถาบันการศึกษา


4.7) ส่งคณะทำงานเข้าร่วมเรียนรู้ในแผนงานโครงการของศูนย์วิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพชุมชน คณะ
พยาบาลศาสตร์ มหาวทิ ยาลัยขอนแก่น


4.8) การจดั เวทถี อดบทเรียนเพ่อื สรุปผลการดำเนินงาน และวเิ คราะห์โอกาสพฒั นา


4.9) การจัดเวทีทำแผนร่วมกับองค์กร ภาคีเครือข่าย เพ่ือออกแบบบริการสุขภาพท่ีสอดคล้องกับปัญหา
และความตอ้ งการของชมุ ชน


5) งบประมาณ

หน่วยงาน องค์กรที่สนับสนนุ งบประมาณในการพัฒนานวตั กรรมได้แก่ โรงพยาบาลขอนแกน่ ศูนย์วิจัยและ
พฒั นาระบบ สำนักงานสนบั สนุนและสรา้ งเสริมสขุ ภาพ องค์กรปกครองสว่ นทอ้ งถน่ิ เทศบาลนครขอนแกน่


จากการศึกษาเส้นทางการพัฒนานวัตกรรม “พยาบาลผู้สร้างสุขภาวะชุมชน” สะท้อนให้เห็นเส้นทางการ
พัฒนาตามภาพ (แผนภาพที่ 43) ทีเ่ ปน็ สาเหตใุ ห้มกี ารปรบั ระบบบริการพยาบาลจากตติยภูมสิ ชู่ มุ ชน ดงั น้
ี

ปี พ.ศ.2552 เป็นปีท่ีเป็นจุดเริ่มต้นของกระบวนการขับเคล่ือนระบบบริการพยาบาลจากตติยภูมิสู่ชุมชน
โดยมีเหตุปัจจัยจากปัญหาวิกฤติอัตรากำลังพยาบาลท่ีไม่สมดุลย์กับปริมาณของผู้ป่วยท่ีมารับบริการ จึงเกิด
โครงการพยาบาลชุมชนกับการพัฒนารูปแบบการสร้างสุขภาพชุมชนเพื่อสร้างเมืองขอนแก่นเป็นจังหวัดท่ีน่าอยู่

196 : นวตั กรรมการสรา้ งเสริมสขุ ภาพภายใต้บทบาทของวิชาชพี การพยาบาล

ทส่ี ดุ ในโลก เพอ่ื แกไ้ ขปญั หาวกิ ฤตอิ ตั รากำลงั พยาบาลโรงพยาบาลขอนแกน่ และเปน็ การดำเนนิ การตามรอยรปู แบบ
การดำเนินงานของโรงพยาบาลอุบลรัตน์ และโรงพยาบาลน้ำพองที่จัดให้มีพยาบาลจากโรงพยาบาลไปประจำและ
ทำงานร่วมกับโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล โดยเฉพาะรูปแบบการผลิตพยาบาลของชุมชนโดยชุมชนเพื่อ
ชุมชนของโรงพยาบาลน้ำพองร่วมกับองค์การบริหารส่วนตำบลน้ำพองที่เป็นพื้นที่นำร่องของคณะพยาบาลศาสตร์
มหาวิทยาลัยขอนแก่น มีระยะเวลาดำเนินโครงการระหว่างปี พ.ศ.2552– 2558 ภายใต้ความร่วมมือระหว่าง
วิทยาลัยพยาบาลบรมราชชนนี จังหวัดขอนแก่น โรงพยาบาลขอนแก่น โรงพยาบาลอุบลรัตน์ และโรงพยาบาล
น้ำพอง เป็นการผลิตพยาบาลเพ่ิมพิเศษ จากแผนการผลิตพยาบาลตามปกติ โดยแต่ละโรงพยาบาลสนับสนุนทุน
การศึกษาให้แก่นักศึกษาพยาบาลท่ีได้รับการคัดเลือกจากชุมชนเป็นระยะเวลา 4 ปี จนจบการศึกษา โดยผ่าน
กระบวนการต้ังแต่สร้างทัศนคติท่ีดีต่อวิชาชีพโดยการเป็นจิตอาสาดูแลผู้ป่วย หรือผู้สูงอายุ มีวิธีการคัดเลือกโดย
การสร้างการมีส่วนร่วมระหว่างผู้เก่ียวข้องในชุมชน และผ่านกระบวนการสอบคัดเลือกตามมาตรฐานของสถาบัน
การศึกษา และมีเงื่อนไขให้นักศึกษาพยาบาลที่ได้รับทุนกลับมาทำงานในโรงพยาบาลที่สนับสนุนทุนการศึกษาดัง
กล่าว ผลการดำเนินงานเม่ือเสร็จสิ้นโครงการในปี พ.ศ.2558 คาดว่าจะทำให้มีพยาบาลที่กลับไปปฏิบัติงานในโรง
พยาบาลทสี่ นบั สนนุ ทนุ การศึกษาเพมิ่ ข้นึ จำนวนทงั้ สิ้น 97 คน


ปี พ.ศ.2553 สบื เนอื่ งมาจากการกำหนดวสิ ยั ทศั นข์ องโรงพยาบาล “โรงพยาบาลขอนแกน่ มงุ่ สรู่ ะบบสขุ ภาพ
พอเพียง” และเพื่อจัดระบบบริการให้สอดรับกับโครงการพยาบาลชุมชนกับการพัฒนารูปแบบการสร้างสุขภาพ
ชุมชนเพื่อสร้างเมืองขอนแก่นเป็นจังหวัดที่น่าอยู่ท่ีสุดในโลก ผู้นำองค์กรจึงชี้นำทิศทางการทำงาน นำใช้ปรัชญา
เศรษฐกจิ พอเพยี ง และปรบั กลยทุ ธก์ ารทำงานทม่ี งุ่ เนน้ การใหบ้ รกิ ารเชงิ รกุ สชู่ มุ ชน โดยมเี ปา้ หมายหลกั 7 ประการ
ของระบบสขุ ภาพชมุ ชนได้แก่ 1) เปน็ ชุมชนไม่ทอดท้งิ กัน 2) ชมุ ชนมีเศรษฐกจิ พอเพียง มสี มั มาชพี เต็มพนื้ ท่ี มีการ
อนรุ ักษ์สิง่ แวดลอ้ ม 3) ดูแลรักษาโรคทพ่ี บบ่อย เช่น เป็นหวดั เจ็บคอ ปวดทอ้ ง ท้องเดิน เปน็ ไข้ เป็นตน้ 4) ควบคมุ
โรคเบาหวานและความดนั โลหติ สงู 5) ดแู ลผู้สูงอายุ 6) การควบคมุ โรคที่ป้องกนั ได้ และ 7) การสรา้ งเสรมิ สขุ ภาพ
ดงั นนั้ กลมุ่ ภารกจิ ดา้ นการพยาบาลจงึ ไดป้ รบั กระบวนการทศั นใ์ นการทำงานโดยเนน้ การสรา้ งทศั นคตขิ องพยาบาลให้
มีความเข้าใจในมิติสุขภาพท่ีมิติ “สุขภาพ” ท่ีเกินกว่าคำว่าโรคหรือการเจ็บป่วย แต่ประกอบด้วยมิติท่ีครอบคลุม
ถึงการดำเนินชีวิต และสภาพแวดล้อมด้านต่างๆ ส่งผลให้เกิดการปรับเปล่ียนกระบวนการดูแลผู้ป่วยที่ไม่เพียงแต่
มงุ่ เนน้ การดแู ลในโรงพยาบาลเทา่ นน้ั แตเ่ ปน็ การขยบั มติ กิ ารดแู ลสชู่ มุ ชนมากขนึ้ สง่ ผลใหบ้ คุ ลากรทางการพยาบาล

มีการปรับบริการพยาบาลท่ีมุ่งเน้นชุมชน เกิดแผนงาน โครงการเชิงรุกสู่ชุมชนภายใต้การดำเนินงานใน 2 ส่วน
ได้แก่ ส่วนที่หนึ่ง แผนงานชุมชนเข้มแข็ง ดำเนินการโดยศูนย์ดูแลต่อเน่ือง ภายใต้โครงการบุคลากรพยาบาลจิต
อาสาสชู่ มุ ชน หรอื เรยี กขานเปน็ การภายในวา่ “หนงึ่ พยาบาล หนงึ่ ครอบครวั ” มกี จิ กรรมการดแู ลสขุ ภาพประชาชน
ในชุมชนโดยผ่านกระบวนการเยี่ยมบ้านที่เป็นการปฏิบัติงานร่วมกันระหว่างพยาบาลในหอผู้ป่วย และพยาบาล
ประจำของศนู ยด์ ูแลตอ่ เนื่อง กลมุ่ ภารกิจด้านการพยาบาล และมกี ิจกรรมอื่นๆร่วมกับโรงพยาบาลสง่ เสรมิ สุขภาพ
ตำบล องค์กร หน่วยงานต่างๆ ในพ้ืนท่ี ส่งผลให้ผู้ป่วยที่จำหน่ายจากโรงพยาบาลขอนแก่นได้รับการเย่ียมบ้าน
การดูแลต่อเน่ืองครอบคลุมมากขึ้น อีกท้ังพยาบาลในหอผู้ป่วยได้เรียนรู้การทำงานร่วมกับพยาบาลในโรงพยาบาล

กรณีศึกษา ภาคตะวนั ออกเฉยี งเหนอื :
197

สง่ เสรมิ สขุ ภาพตำบล และชมุ ชนมากขนึ้ และ สว่ นทส่ี อง แผนงาน โครงการภายใตก้ ารดำเนนิ งานของศนู ยพ์ ยาบาล
ศาสตรศกึ ษา กลมุ่ ภารกจิ ดา้ นการพยาบาล ประกอบดว้ ยกจิ กรรมการพฒั นาศกั ยภาพแกนนำอาสาสมคั รสาธารณสขุ
ประจำหมู่บา้ นใน 3 ชุมชน เกิดผลลัพธ์ ไดแ้ ก่ 1) เกิดครูแกนนำใน 3 ชมุ ชน จำนวน 78 คน 2) อสม.ใน 3 พื้นทไ่ี ด้
รบั การพัฒนาศักยภาพจำนวน 539 คน 3) เกดิ โครงการจำนวน 36 โครงการใน 3 ชุมชน ครอบคลมุ 42 หม่บู า้ น
จำนวน 8,085 ครอบครัว 4) เกิดโครงการต้นแบบ 3 โครงการ ได้แก่ 4.1) โครงการงดเหล้าในงานบุญ ในพ้ืนท่ี
อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธ์ุ 4.2) โครงการงดด่ืมสุราในพ้ืนที่อำเภอน้ำพอง จังหวัดขอนแก่น 4.3) โครงการ
ออกกำลงั กายสวยใสไรพ้ งุ มงุ่ สุขภาพดี พนื้ ทบ่ี า้ นเปด็ 5) เกดิ ระบบการช่วยเหลอื ผู้ตอ้ งการความชว่ ยเหลอื ในชมุ ชน
ได้แก่ การจัดหาสิ่งอำนวยความสะดวกแก่ผู้พิการในชุมชน การพัฒนาสิ่งแวดล้อมที่เอ้ือต่อผู้พิการ เช่น สร้างส้วม
การประสานงานกบั ผนู้ ำในการจดั หารถเขน็ แก่ผพู้ กิ าร 6) เกดิ การจดั ระบบบริการดา้ นสขุ ภาพในชมุ ชน บ้านฮอ่ งฮี
อำเภอยางตลาด จังหวัดกาฬสินธุ์ โดย อสม.จัดบริการด้านสุขภาพแก่ประชาชนในพื้นที่ท่ีสุขศาลาประจำหมู่บ้าน
และ 7) มผี ลงานวจิ ยั 1 เรอ่ื ง ไดแ้ ก่ วจิ ยั ประเมนิ ผลโครงการการพฒั นาหลกั สตู รฝกึ อบรมเพอ่ื พฒั นาศกั ยภาพ อสม.
สู่การบริการดว้ ยหัวใจความเป็นมนุษย
์

ปี พ.ศ. 2554 เป็นการขยายมุมมองของพยาบาลจากการดูแลผู้ป่วยในครอบครัวเป็นการดูแลสุขภาพ
ชมุ ชน จงึ เรยี กแผนงานโครงการพยาบาลจติ อาสาชมุ ชน “เปน็ หนงึ่ พยาบาล หนงึ่ ชมุ ชน” โดยมพี ยาบาลทป่ี ฏบิ ตั งิ าน
ประจำอยู่ในหอผู้ป่วยท้ังระดับหัวหน้าตึก และระดับปฏิบัติการสมัครเข้าร่วมปฏิบัติภารกิจในชุมชนจำนวนทั้งสิ้น
60 คน โดยการจัดกลุ่มพยาบาลตามพ้ืนที่ที่พยาบาลอยู่อาศัย และให้ปฏิบัติภารกิจในชุมชนของตนเองในหลาย
บทบาทนับแต่ การดูแลรักษาโรคเบ้ืองต้น การติดตามเยี่ยมบ้าน การให้คำปรึกษาด้านสุขภาพ การจัดกิจกรรม
สร้างเสริมสุขภาพในกลุ่มประชากรเป้าหมายต่างๆ รวมทั้งการปฏิบัติตาม 7 เป้าหมายของระบบสุขภาพชุมชน
โดยพยาบาลจิตอาสาชุมชนได้รับการพัฒนาศักยภาพท้ังด้านความรู้ ทักษะการเรียนรู้ชุมชน แนวคิดการสร้าง
เสรมิ สขุ ภาพในชมุ ชน การเขยี นแผนงานโครงการ ตลอดจนการใชเ้ ครอ่ื งมอื ตา่ งๆในการศกึ ษาชมุ ชน เชน่ เครอ่ื งมอื

7 ชิ้น การใช้แฟ้มครอบครัว เป็นต้น ส่งผลให้พยาบาลมีทัศนคติ มุมมองต่อสุขภาพท่ีกว้างกว่าความเจ็บป่วยจาก
โรค เกิดแผนงาน โครงการต่างๆ เช่น โครงการจิตอาสาพาคนอ่อนหวานต้านโรคเรื้อรัง 3 ชุมชน ในโรงพยาบาล

ส่งเสริมสุขภาพตำบล 3 แห่ง โครงการวัยรุ่นลด ละ เลิก บุหรี่สุรา ต้านยาเสพติด โครงการกลุ่มสนับสนุนการ
ควบคุมเบาหวาน โครงการจิตอาสาแผนท่ีสารสนเทศ เป็นต้น และในกลุ่มพยาบาลจิตอาสาชุมชนได้รับรางวัล
พยาบาลต้นแบบจากตตยิ ภูมสิ ่ชู มุ ชน


ปี พ.ศ. 2555 เปน็ การดำเนนิ งานตาม 6 แผนยทุ ธศาสตร์ 4 ปี ระหว่างปี พ.ศ.2555 – 2558 ภายใต้การ
กำหนดวสิ ยั ทศั นใ์ หมข่ องโรงพยาบาลคอื “เปน็ โรงพยาบาลศนู ยช์ นั้ นำทมี่ คี ณุ ภาพ สรา้ งสงั คมสขุ ภาวะอยา่ งยงั่ ยนื ”
โดย 1 ใน 6 ของยทุ ธศาสตรก์ ารดำเนนิ งานของกลมุ่ ภารกจิ ดา้ นการพยาบาลคอื “ยทุ ธศาสตรก์ ารสรา้ งความรว่ มมอื
กับภาคี เครือข่าย ท้ังในและนอกโรงพยาบาล ในการร่วมสร้างสังคมสุขภาวะอย่างยั่งยืน” ซึ่งมีแผนงาน โครงการ
ในการขับเคล่ือนงานบริการสุขภาพสู่ชุมชน ขยายการเรียนรู้ชุมชนให้แก่กลุ่มพยาบาลจิตอาสาชุมชน และกลุ่ม

198 : นวตั กรรมการสรา้ งเสรมิ สุขภาพภายใตบ้ ทบาทของวิชาชพี การพยาบาล

พยาบาลในหน่วยงานต่างๆ ปรับเปลี่ยนรูปแบบการดำเนินงาน จากการใช้ประเด็นปัญหาสุขภาพ และกลุ่ม
ประชากรเป้าหมายเป็นตัวต้ัง เป็นการใช้พื้นท่ีเป็นตัวตั้ง ดำเนินงานโดยการขับเคล่ือนของ “ศูนย์การเรียนรู้และ
วจิ ัยทางการพยาบาล” ซึง่ พฒั นาต่อยอดมาจากศนู ยพ์ ยาบาลศาสตร์ศกึ ษา มวี ตั ถุประสงค์เพือ่ ใหเ้ ปน็ กลไกในการ
จดั ระบบการศกึ ษาภาคปฏบิ ตั ใิ หม้ ปี ระสทิ ธภิ าพ พฒั นาแกนนำในการดแู ลสขุ ภาพประชาชน ตลอดจนสรา้ งเครอื ขา่ ย
ความเชี่ยวชาญด้านการพยาบาลในสาขาต่างๆ โดยมีพันธกิจท้ังด้านการสร้างความร่วมมือกับเครือข่าย สถาบัน
การศึกษาทางการพยาบาลทั้งในและนอกประเทศ การพัฒนาศักยภาพโดยการเพ่ิมสมรรถนะด้านต่างๆ ให้แก่
บุคลากรทางการพยาบาล และแกนนำภาคประชาชน โดยมีเป้าหมายหลักเพ่ือสร้างองค์ความรู้ การดูแลสุขภาพ
เพ่ือให้โรงพยาบาลปลอดภัย และประชาชนมีสุขภาพดี และได้รับการหนุนเสริมความรู้ด้านการศึกษาชุมชนจาก
ศูนย์วิจัยและพัฒนาระบบสุขภาพชุมชน คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น ในการใช้เคร่ืองมือการ
ศึกษาชุมชนเชิงชาตพิ นั ธ์วรรณนาแบบเร่งด่วน หรือ RECAP (Rapid Ethnography Community Assessment
Process) โดยดำเนินการในพ้ืนท่ีนำร่อง ได้แก่ ตำบลแดงใหญ่ อำเภอเมือง จังหวัดขอนแก่น มีเป้าหมาย เพื่อให้
บุคลากรทางการพยาบาลซ่ึงเป็นบุคคลที่อยู่ใกล้ชิดกับสถานการณ์ท่ีเก่ียวข้องกับภาวะสุขภาพในทุกมิติ จึงไม่เพียง
แต่การรับรู้ปัญหา และการดูแลเม่ือเจ็บป่วยเท่าน้ัน แต่จำเป็นต้องเรียนรู้ปัญหาและความต้องการของประชาชนที่
กว้างออกไปจากโรงพยาบาล โดยการเข้าไปเรียนรู้ชุมชน เพื่อรับรู้ และเข้าใจถึงวิถีชีวิต ปัญหาและความต้องการ
ของประชาชนในแตล่ ะกลมุ่ เปา้ หมายในการดแู ล และนำขอ้ มลู ดงั กลา่ วมาสงั เคราะหเ์ พอ่ื การออกแบบระบบบรกิ ารท่ี
สอดคลอ้ งกบั ปยั หาและความตอ้ งการทแ่ี ทจ้ รงิ ของชมุ ชน อกี ทง้ั สรา้ งการมสี ว่ นรว่ มกบั ชมุ ชนทเ่ี ปน็ เจา้ ของข้อมูล ใน
การศึกษาข้อมูลชุมชนท่ีมีความครอบคลุมทุกมิติท่ีเก่ียวข้องกับสุขภาพของชุมชน และเพ่ือพัฒนาสมรรถนะ
พยาบาลในระดบั ตตยิ ภมู ิ ผลลพั ธ์ท่ีเกิดข้ึน คอื พยาบาลตติยภมู มิ สี มรรถนะในการใช้เครื่องมอื ศึกษาชุมชน เกิดมมุ
มองต่อมิติสุขภาพท่ีกว้างขึ้น เกิดการเรียนรู้วิถีชีวิต และศักยภาพของชุมชน รับรู้ปัญหาและความต้องการของ
ชมุ ชน สามารถนำขอ้ มลู ปญั หาและความต้องการของชุมชนนำสูก่ ารออกแบบบรกิ ารสุขภาพทีส่ อดคลอ้ งกบั ปญั หา
และความต้องการของชุมชน เกิดปฏิสัมพันธ์ท่ีดีระหว่างพยาบาลในโรงพยาบาล พยาบาลในโรงพยาบาลส่งเสริม

สขุ ภาพตำบล ผู้นำทอ้ งถ่นิ ผ้นู ำท้องท่ี ผนู้ ำ แกนนำภาคประชาชน และเกดิ การมีสว่ นรว่ มในการรับรู้ เรียนรูป้ ญั หา
และความตอ้ งการของชมุ ชนในผ้เู ก่ียวข้องทกุ ภาคส่วน


ปี พ.ศ.2556 – 2557 กระบวนการดำเนนิ งานในการสรา้ งสขุ ภาวะในชมุ ชนโดยบทบาทของพยาบาลตตยิ ภมู ิ
เป็นท่ีรับรู้ในวงกว้างขึ้น เกิดการบูรณาการการทำงานร่วมกันระหว่างกลุ่มพยาบาลในหน่วยงานอ่ืนๆ นอกเหนือ
จากกลมุ่ พยาบาลจติ อาสาชมุ ชนในสงั กดั กลมุ่ ภารกจิ ดา้ นการพยาบาล ไดแ้ ก่ กลมุ่ พยาบาลในสงั กดั กลมุ่ งานเวชกรรม
สังคม กลุ่มพยาบาลในโรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล และกลุ่มพยาบาลในสังกัดเทศบาลนครขอนแก่น และ
ขยายขอบเขต พื้นท่ีดำเนินงานจาก 1 ตำบล เป็น 10 ตำบลที่เป็นพ้ืนท่ีเป้าหมายในการพัฒนาของโรงพยาบาล
ขอนแก่น ได้แก่ 9 ตำบล และ 7 ชุมชนในเขตเทศบาลนครขอนแก่น ประกอบด้วย ตำบลโคกสี ตำบลแดงใหญ่
ตำบลบา้ นคอ้ ตำบลบา้ นหวา้ ตำบลดอนชา้ ง ตำบลพระลบั ตำบลสำราญ ตำบลสาวะถี ตำบลศลิ า และชมุ ชนในเขต
เทศบาล ไดแ้ ก่ เทศบาลนครขอนแกน่ ชุมชนหนองใหญ่ ชมุ ชนนาคะประเวศ ชมุ ชนวัดธาตุ ชมุ ชนโนนทัน ชมุ ชน

กรณศี ึกษา ภาคตะวันออกเฉยี งเหนือ :
199