Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi 2.Cild

2.CİLD

İçindekiler Tablosu CEM SULTAN ................................................................... 191
2. Cild (Barbaros-Emânât) ...........................................................4 CEMÂL PAŞA ................................................................... 200
BALTACILAR (Bkz. Bîrûn)...................................................4 CEMÂLEDDÎN AKSARÂYÎ............................................. 209
BARBAROS HAYREDDÎN PAŞA........................................4 CEMÂLEDDÎN EFENDİ ................................................... 212
BARUT VE BARUTHÂNE..................................................10 CEMÂLEDDÎN-İ EFGÂNÎ ................................................ 214
CEMÂLÎ (Bkz. Zenbilli Ali Cemâli Efendi)....................... 221
BASIN ................................................................................... 14 CEMİYETLER ................................................................... 221
CERBE DENİZ MUHÂREBESİ ........................................ 241
BAYRAK .............................................................................. 32 CEVÂD PAŞA ................................................................... 245
CEVDET PAŞA ................................................................. 247
BAYRAM .............................................................................39 CEZÂYİRLİ HASAN PAŞA.............................................. 252
BÂYEZÎD - I (Bkz. Yıldırım Bâyezîd) .................................42 CEZZÂR AHMED PAŞA .................................................. 254
BÂYEZÎD - II .......................................................................42 CİZYE ................................................................................ 259
BÂYEZÎD CAMİİ.................................................................58 CUMÂ SELÂMLIĞI .......................................................... 263
CÜLÛS ............................................................................... 266
BEDESTEN ..........................................................................60 ÇALDIRAN MUHÂREBESİ ............................................. 270
BEDREDDÎN MEHMED MARDİNÎ...................................63 ÇANAKKALE SAVAŞLARI ............................................ 281
BEDREDDÎN SİMAVNALI (Bkz. Kâdı Bedreddîn) ...........65 ÇANDARLI ÂİLESİ .......................................................... 300
BEHÂÎ EFENDİ ...................................................................65 ÇELEBİ HALÎFE ............................................................... 305
ÇELEBİ SULTAN MEHMED ........................................... 307
BELGRAD ............................................................................ 68 ÇERKES HASAN .............................................................. 322
ÇEŞME VAKASI ............................................................... 325
BERAT.................................................................................. 79 ÇIRAĞAN SARAYI .......................................................... 327
BERLİN ANDLAŞMASI .....................................................81 ÇIRAĞAN VAK’ASI ......................................................... 328
BEŞİR AĞA..........................................................................89 ÇİFTLİK ............................................................................. 333
BEYLERBEYİ (Bkz. Eyâlet) ................................................92 DÂMÂD FERİD PAŞA...................................................... 334
BEYLERBEYİ SARAYI ......................................................92 DARBHÂNE ...................................................................... 336
BEYTÜLMÂL (Bkz. Hazîne-i Hümâyûn) ............................95 DÂRÜLACEZE.................................................................. 337
BEYZÂDE MUSTAFA AHISKALI.....................................95 DÂRÜLFÜNÛN ................................................................. 338
BEZM-I ÂLEM VÂLİDE SULTAN ....................................97 DÂRÜSSEÂDE AĞASI (Bkz. Harem-i Hümâyûn) ........... 341
BÎMÂRİSTAN (Bkz. Hastâne) .............................................99 DÂRÜŞŞAFAKA ............................................................... 341
BİRGİVÎ................................................................................ 99 DEFTERDÂR..................................................................... 343
BİRİNCİ DÜNYÂ HARBİ .................................................104 DEFTER-İ HÂKÂNÎ (Bkz. Tapu Tahrîr Defterleri)........... 347
Birinci Meşrûtiyet (Bkz. Meşrûtiyetler) ..............................120 DERBEND TEŞKİLÂTI .................................................... 347
BÎRÛN ................................................................................120 DERSİÂM (Bkz. Müderris)................................................ 349
BOĞDAN............................................................................ 125 DEVŞİRME (Bkz. Kapıkulu Ocakları)............................... 349
DİRLİK (Bkz. Tımar) ......................................................... 349
BOSNA-HERSEK ..............................................................132 DÎVÂN EDEBİYÂTI ......................................................... 349
BOSNALI ABDULLAH EFENDİ......................................138 DÎVÂN-I HÜMÂYÛN ....................................................... 363
DOKSANÜÇ HARBİ ......................................................... 374
BOSTANCI ......................................................................... 140 DOLMABAHÇE SARAYI................................................. 383
BOSTANZÂDELER ........................................................... 143
BUDİN ................................................................................146 DONANMA ....................................................................... 385
BURAK REİS .....................................................................155 DÖNMELER ...................................................................... 394
BÜKREŞ ANDLAŞMASI ..................................................158 DURSUN FAKİH (Tursun Fakih) ...................................... 398
BÜTÇE (Bkz. Hazîne-i Hümâyûn) .....................................161 DÜYÛN-İ UMÛMİYE ....................................................... 399
CÂMİ ..................................................................................161
CÂNBÂZÂN (Bkz. Eyâlet Askerleri).................................168
CÂRİYE .............................................................................. 168
CEBECİ OCAĞI (Bkz. Kapıkulu Ocakları)........................174
CELÂLÎLER .......................................................................174
CELÂLZÂDELER .............................................................. 185

EBÜSSÜ’ÛD EFENDİ .......................................................402 EFLÂK (Bkz. Boğdan) ....................................................... 417
EDEBÂLÎ (Üdebâlî) ...........................................................406 ELÇİLİK............................................................................. 417
EDEBİYÂT-I CEDÎDE (Bkz. Osmanlı Edebiyâtı) .............408 ELVAN ÇELEBİ ................................................................ 420
EDHEM İBRÂHİM PAŞA .................................................408 EMÂNÂT-İ MUKADDESE............................................... 421
EDİRNE ANDLAŞMASI ...................................................410
EFENDİ ..............................................................................416

2. Cild (Barbaros-Emânât)

KAPAKTAKİ RESİMLER:

[1] Dolmabahçe Sarayı: 1848-1856 senelerinde sultan Abdülmecîd Han tarafından
İstanbul’da Dolmabahçe semtinde yaptırılmıştır. Bodrumla birlikte üç katlı olan
sarayın; 285 odası, 46 salonu vardır. Açılışından 1922 yılına kadar, pâdişâh ve
halîfelerin ikâmetgâhı olmuştur. Ziyarete açıktır.

[2] Çelebi Sultan Mehmed Han: 1386 civarında doğdu. Babası Yıldırım Bâyezîd
Han’ın, Timûr Han’la yaptığı savaş sonrasındaki fetret devrinde kardeşlerine galip
gelerek devletin birliğini sağladı. 1413 yılında beşinci Osmanlı pâdişâhı olarak idareyi
ele aldı. 1421 yılında vefât edince Bursa’da defnedildi.

[3] Barbaros Hayreddîn Paşa’nın Türbesi: Kânûnî Sultan Süleymân Han
zamanında Mîmâr Sinân tarafından Beşiktaş’da yapılmıştır. Türk denizciliğinin
Akdeniz’de yüz akı ve Osmanlı Devleti’nin ilk kaptan paşası olan Barbaros Hayreddîn
Paşa, kaptan paşaların pîrî olarak kabul edilmiş ve kaptan paşalar hil’atlarını onun
türbesinde giyerek duâ edip fakirlere ziyafetler vermişlerdir.

[4] Bâyezîd Câmii: Medrese, imâret, sıbyan mektebi, kervansaray, türbe, çiftehamam
ve câmiden meydana gelen bir külliye şeklindedir. 1501-1506 yılları arasında sultan
İkinci Bâyezîd Han tarafından İstanbul’da yaptırılmıştır. Sultan Bâyezîd’in türbesi de
buradadır.

BALTACILAR (Bkz. Bîrûn)
BARBAROS HAYREDDÎN PAŞA

Büyük Osmanlı kapdân-ı deryası. Asıl adı Hızır iken, din ve devlet yolunda yaptığı
faydalı işlerden dolayı, Kânûnî Sultan Süleymân tarafından, dîne hayrı dokunan
mânâsına gelen Hayreddîn lakabı verildi. 1466’da, bir rivayette de 1483 senesinde
Midilli’de doğdu. Doğu Akdeniz kıyılarındaki devletler arasında, ağabeyinin yerini
almasından veya kızıl sakallı mânâsına gelen Barbarossa ismiyle meşhur oldu.

Midilli, Fâtih Sultan Mehmed Han tarafından fethedilince, kale muhâfizı olarak buraya
yerleşen ve aslen Vardar Yenicesi’nden olan Yâkub Ağa’nın dört oğlundan üçüncüsü idi.

İshak ve Oruç isminde iki ağabeyi ve İlyas adında bir kardeşi vardı. İlyas, Oruç ve Hızır
reisler babalarının ölümünden sonra deniz ticâreti yapmağa başladılar. İshak ise
denizciliği sevmediğinden Midilli’de çalışıyordu. O devirlerde korsanlarla dolu
Akdeniz’de deniz ticâreti tehlikeli bir işti. Nitekim Oruç Reis, en büyük korsan yatağı
Rodos adasının şövalyeleri tarafından esir edildi. Kardeşlerinden İlyas da şehîd düştü.
Hızır Reis kardeşlerinin intikamını almak için korsanlarla mücâdele etmeğe başladı. Bir
süre sonra, ağabeyi Oruç Reis’in esaretten kurtulduğunu, Tunus ile Trablusgarb
arasında bulunan Cerbe’de bulunduğunu öğrendi. Korsanlarla mücâdele etmek için
daha güçlü bir kuvvete ihtiyaç olduğunu anlayan Hızır Reis, 1504 senesinde ağabeyi
Oruç Reis’in yanına gitti. İki kardeşin kurdukları filo gittikçe kuvvetlendi ve Cerbe
limanı ihtiyaçlarını karşılayamaz oldu. Tunus beyi Hafs hânedânına müracaat ederek,
ganimetlerin beşte birini vermek şartıyla Halk-ül-Vâd kalesi ve limanında üs kurmak
için anlaştılar (1512).

Ceneviz, Fransız, İspanyol ve Venedik gemilerine karşı kazandıkları zaferler, kısa
zamanda servet, kuvvet ve şöhretlerini arttırdı. Bu arada, o zamana kadar doğu
Akdeniz’de çalışan Kemâl Reis, Kurdoğlu Muslihiddîn Reis, Muhyiddîn Reis, Aydın Reis
ve Sinân Reis; Hızır ve Oruç reisin filosuna katıldılar. Kuzey Afrika’daki bâzı kabîlelerin
ileri gelenleri, zâlim beylere ve bölgeyi işgal eden İspanyollara karşı Oruç ve Hızır
reisleri yardıma çağırınca, Barbaros kardeşler 1516’da başlattıkları mücâdele ile
İspanyolları Kuzey Afrika’dan çıkararak, Becel, Cicel, Şirşel ve Cezâyir kalelerini ele
geçirdiler. Oruç Reis kendisini Cezâyir sultânı ilân ederek bir devlet kurdu. İspanya’nın
müttefiki olan Tenes ve Tlemsan’ı da ele geçirdi. Fakat İspanyollara sığınan Tlemsan
beyi, İspanyol kuvvetleri ile tekrar hücuma geçti. Yapılan harbde Oruç Reis şehîd oldu
(Bkz. Oruç Reis).

Oruç Reis’in şehâdeti sonrasında çıkan karışıklıklarda Hızır Reis, mertlik ve
savaşlardaki ustalığını ortaya koyarak, Cezâyir şehrini İspanyollara karşı en iyi şekilde
savundu. Daha sonra İspanyol ve yerlilerin tekrar hücum edeceğini ve bu durum
karşısında zayıf kalacağını anlayan Barbaros, 1519 senesinde Osmanlı sultânı Yavuz
Selîm Han’a dört gemiden meydana gelen bir hey’et göndererek, topraklarının Osmanlı
hâkimiyetine kabulünü diledi. Yavuz Sultan Selîm Han bu teklifi memnuniyetle kabul
edip, Barbaros’a beylerbeyilik payesi verdi. Her türlü yardımı vâdetti ve iki bin kişilik
bir yeniçeri kuvveti ile top gönderdi. Ayrıca Anadolu’dan asker toplama izni verdi. Bu

târihten itibaren bütün Türk ve müslüman denizciler onun emrine girdiler. Kısa
zamanda bütün meşhur denizcileri toplayan Barbaros, kırk teknelik bir donanma
kurdu.

Cezâyir, Şirşel ve Tenes tekrar ele geçirildi. Cezâyir şehri yakınlarındaki Penon kalesi
İspanyolların elindeydi. Bunlar, bilhassa Pazar günleri müslümanların bulunduğu şehri
topa tutuyorlardı. Barbaros, Penon kalesini kuşatarak teslim olmalarını teklif etti. Kabul
edilmeyince, lağım kazıp kaleyi havaya uçurarak zaptetti. Aydın Reis idaresindeki Türk
denizcileri, Marsilya ve Nis sahillerine seferler düzenleyerek esir ve ganimetlerle
dönüyorlardı. İslâm âlemini sevindiren bu zaferler, hıristiyanları mateme boğuyordu.
Rahiplerin gönderdiği şikâyet mektupları ve bizzat gelen şikâyetçilerin verdiği kara
haberler, o zamanlar Almanya, İtalya, Hollanda ve İspanya tahtlarına sâhib olan
İmparator Beşinci Şarlken’i bir meclis toplamağa mecbur etti. Toplanan bu meclis,
İspanyol ve Fransız deniz kuvvetlerinin Andrea Doria komutasında, Barbaros’un
üzerine gitmesini kararlaştırdı. Bu gayeyle yola çıkan haçlı donanması, Kuzey Afrika’da
bir hareket üssü elde etmek için kırk gemilik bir filo ile Şirşel’e çıkarma yaptı. Ancak
şehri müdâfaa edenler, Andrea Doria’yı bir çok ölü bırakarak çekilmeye mecbur ettiler.
Hayreddîn Paşa, haçlı donanmasını vurmak üzere Akdeniz’e açıldı. Fakat Andrea Doria
selâmeti İspanya kıyılarına kaçmakta buldu. Barbaros Hayreddîn Paşa, Akdeniz’de
çarpışacak düşman bulamayınca, İspanya’da hıristiyan zulmüne karşı ayaklanan
Endülüs müslümanlarına yardım etti ve binlerce müslümanı Afrika’ya geçirerek
kurtardı.

1533 senesinde Kânûnî Sultan Süleymân Han tarafından İstanbul’a çağrılan Hayreddîn
Paşa, yerine evladlığı Hasan Ağa’yı bırakarak mükemmel bir donanma ile İstanbul’a
doğru yola çıktı. Yolda 18 gemilik bir düşman filosunu Mesina açıklarında yaktı. Andrea
Doria, Barbaros’un korkusundan elli gemi ile Preveze’ye kaçtı. İstanbul’da büyük bir
merasimle karşılanan Barbaros, bir kaç gün sonra Sultan tarafından kabul edildi.
Merasimle Cezâyir beylerbeyi payesi verilip kapdân-ı deryalığa tâyin edildi. Barbaros’a
bu rütbeyle beraber bir çok yetkiler de verildi. Bu yetkilere göre; istediği şekilde savaş
gemisi ve donanma yapabilecek ve istediği gibi bütçe tanzim edebilecekti. Ada ve
kıyılardan istediği kadar denizci ve muharip toplayabilecek ve bunları istediği sekilde
eğitime tâbi tutabilecek, istediği bölgelere taarruz edebilecek ve barış yapmak
yetkisine sâhib olacaktı. Barbaros, aldığı bu büyük yetkiyi hep iyi yönde kullanarak,

Osmanlı’nın Akdeniz’i içine alan bir deniz devleti hâline gelmesi için olanca gücü ile
çalıştı.

Osmanlı hizmetinde 1534 baharında 80 gemilik donanma ile Akdeniz’e açılan
Hayreddîn Paşa; Santa Luka, Sidraro, Fondi ve İsperlanga şehirlerini zaptetti. Hemen
arkasından Tunus’a yönelerek, Kayrevan’a çekilen Tunus beyi Hasan’ı mağlûb ve
Osmanlı Devleti’ne itaate mecbur etti. Tunus beyinin Avrupa’dan yardım isteği üzerine
1535 senesinde; Alman imparatorluğu, Papalık, İspanya, Napoli, Ceneviz ve Portekiz
donanmalarından meydana gelen üç yüz gemi ve 25 bin kişilik ordu Halk-ül-Vâd’de
karaya çıktı. Burayı bir süre müdâfaa eden Barbaros, Tunus şehrine çekildi. Şehrin
müdâfaası zorlaşınca, haçlı ordusunu yaran Barbaros, Bâb-üz-zünnab limanına çıkarak,
oradan Cezâyir’e geçti. Cezâyir’e gelen Barbaros tekrar denize açılarak, İspanya
kıyılarına baskınlar düzenledi. Mayorka ve Minorka adalarının limanlarını tahrib etti.
Yolda, haçlı donanmasından müslüman esirleri kurtardı ve gemilerle Cezâyir’e döndü.

Tekrar İstanbul’a davet edilen Barbaros, 1536’da karadan Napoli’ye yürüyecek orduya
denizden yardımla vazifelendirildi. Osmanlı donanması Otranto’ya çıkartma yaptı ve
Kastro kalesini zaptetti. Bir sene sonra da; Syra, Egina, Nios, Paros, Tinos, Skorpento
ve Kasos adalarını Venedik’ten aldı. Nakos dukalığı Osmanlı idaresine bağlandı.
Osmanlı donanmasının parlak zaferleri Venedik’i güç durumda bıraktı. Papa’ya ve diğer
Avrupa devletlerine müracaat ederek, haçlı donanması talebinde bulunan Venedik’in
isteği kabul edildi. Altı yüz gemilik haçlı donanmasının başına yine Andrea Doria
getirildi.

Barbaros Hayreddin Paşa, Bu büyük deniz kuvvetini, Eylül 1538 senesinde Pereveze
önlerinde 122 kadırga ile karşıladı. Akşama kadar süren târihin en büyük deniz
savaşlarından biri olan bu muhârebe sonunda, haçlı donanması tahrib edildi. Gece
karanlığından istifâde eden Andrea Doria, savaş alanından güçlükle kaçtı (Bkz. Preveze
Deniz Savaşı). Bu savaş ile Akdeniz tamamen Osmanlı hâkimiyetine geçti. Barbaros’un
gücünden faydalanmak isteyen Beşinci Karl, Osmanlı Devleti’nden ayrıldığı takdirde,
onu Kuzey Afrika hükümdarı olarak tanıyacağını bildirdi ise de bu teklifi kabul edilmedi.
Beşinci Karl, yanında Andrea Doria ve Fernando Corter olduğu hâlde, nihayet Cezâyir’e
saldırdı ise de Hasan Ağa tarafından mağlub edildi. Hayreddîn Paşa, daha sonra
İspanya ve İtalya sahillerine hücumlarda bulundu. İspanya kralını, Fransa kralı Birinci

Fransuva ile sulhe mecbur ettiği gibi, bir çok müslüman esiri de kurtardı. 1544’de
tekrar İstanbul’a gelen Hayreddîn Paşa iki sene sonra 1546’da vefât etti. Ölümüne
ebced hesabı ile “Mâte reîs-ül-bahr” (Deniz reisi öldü. H. 953) târihi düşürüldü.
İstanbul Beşiktaş’ta deniz kenarındaki türbesine defnedildi.

On iki sene şeref ve zaferlerle Osmanlı’ya hizmet eden kapdân-ı derya Barbaros
Hayreddîn Paşa, Osmanlı Devleti’nin sınırlarını Fas’a kadar uzattı. Beşiktaş’ta bir
medrese inşâ ettirdi. Serveti ile, İstanbul’un muhtelif semtlerinde hanlar, hamamlar,
konaklar, evler, değirmenler, fırınlar yaptırarak, gelirlerini hayır kurumlarına ve
kurduğu medresede kalan öğrenci ve muallimlerin masraflarına tahsîs etti. Ölümünden
önce onbeş yaşından yukarı esirlerin âzâd edilmelerini vasiyet etmiş, kendi malı olan
otuz kadırgayı da bütün techîzâtı ile devlete bırakmıştır.

Hayreddîn Paşa geceyi üçe ayırırdı. Birinci kısmında Kur’ân-ı kerîm okur, ikinci
kısmında ibâdet eder ve üçüncü kısmında da uyur idi.

DÜNYÂDA RAHAT YOKDUR!

Cezâyir’i ele geçiren ve çevre hâkimlerini yola getiren Barbaros Hayreddîn Paşa, Sinân
Kapdan’ı serasker tâyin etti. Sefere kendisi gitmedi. Kalbinden; “Elhamdülillah, Hakk’ın
inayeti ile nerede düşman varsa yola getirdik ve baş kaldıracak düşman komadık. Gazâ
yolunu da tekneleri göndererek boş bırakmadık. Ya çıkacak cana cefâ nedir, biraz da
kendi rahatımıza bakalım” deyip yatınca, o gece rüyada erenler; “Yâ Hayreddîn! Yalan
dünyâda rahat olunmaz. Rahat, Cennet-i a’lâda olur. Sana müjde olsun ki adanın fethi
de yakındır. Hemen gayret eyle. Allah’ın yardımı sana yüz tutmuştur” deyip
kayboldular. Uyanınca tövbe istiğfar eyledi. Adanın fethi yakındır demelerine çok
sevindi. Bu, Cezâyir yalısında bir ada idi. Üzerinde Göbekli Burç denen bir kale vardı.
Kâfir elinde idi. Kendi kendine; “Gördün mü erenlerin yüce himmetini! Biraz da kendi
rahatımıza bakalım dediğimizi istemediler. Amma onların sözü haktır, biz hatâ
eylemişiz” diyerek sadakalar dağıttı. Açları doyurup, çıplakları giydirdi. Fetih
hazırlıklarına başladı. Bir gece kendi kendine; “Burçlarımızda hırtallı toplarımız yok.
Oraya buraya pek çok toptaşı, barut, kurşun harcadık. Bu adada ise çok kuvvet vardır.
Ey Allah’ım! Sen İslâm’a yardım eyle” diye düşünüp üzülerek yattı. Rüyada; “Ey
Hayreddîn! Sen kalbinden böyle düşünceleri çıkar, niyetini hâlis tut. Adanın fethi

elindedir” deyip kayboldular. Uyanıp yüzünü yerlere sürüp, sabâna kadar ibâdetle
meşgul oldu.

Sabah olunca Sinân Kapdan’ın altı pare tekne ile her birinin yedeğinde birer ganimet
barça olarak geldiklerini gördü. Barçalar Cûdî dağı gibi idiler. Top tüfenk atıp şenlik
ederek limana girdiler.

Bu sefere otuz beş tekne çıkmış, hepsi de ganimetle dönmüştü. Öyle ki Cezâyir’in içi
ganimet malı ile doldu. Ganimet topları çıkartıp gerekli yerlere yerleştirdi. Hikmeti gör
ki bu topların karataları da yapılmış, hazır vaziyette beraberlerinde idi. Bütün cenk
âletlerini hazır ettikten sonra adanın kumandanı olan Kuvarnador’a teslim olmasını
teklif etti. Kuvarnador, bir papazı elçi gönderdi ise de, umduğunu bulamadı. Teslim
teklifini reddedip top atışını başlattı. Karşılıklı top atışı oldu. Bu şekilde üç ay geçti.
Burçların alınmasından bir eser görülmedi. Bir gece sabaha kadar ibâdet ü tâatte
bulunup yalvardı, ağladı; “Yâ İlâhel âlemin! Şüphesiz sen işleri kolaylaştırıcısın. Şu
burçların fethini ben zayıf kuluna kolaylaştır. Beni din düşmanı önünde hor ve hakir
eyleme. Nusret ve kuvvet verici sensin. Sana sığındım, muinim sensin” diye duâ etti.
Sonra gaflet bastırınca, uyukladı. Rüyada nûr yüzlü bir ihtiyar; “Ey Hayreddîn! Niçin
kasvet edip elem çekersin? Gönlünü halâs eyle. Her şeyin bir vakti saati vardır. Saatsiz
kuş uçmaz. Uzaktan taktaka etmek de fayda vermez... Filân gece askerini teknelere
doldur ve filânca saatte ada üzerine çıkar. Çıktıkları gibi toprağa girsinler. Filân tarafta
kalenin kendi lağımları vardır. O lağımları zabt ederseniz, burçlar sizindir. Hakk’ın
izniyle...” deyip kayboldu. Uyanıp yüzünü yerlere sürdü.

Sabah olunca teknelerin hepsini denize indirip pîrin dediği geceyi bekledi. O mübarek
gece gelince yedi bin gâziyi teknelere koydu. Gecenin üçte biri geçtikten sonra Allah’ın
izni ile görülmemiş bir karanlık pusu çöktü. Tekneleri avanta eyleyip, varıp adaya
başvurup taşra çıktılar. Bir anda metris alıp içine girdiler. Varıp burçların lağımlarını
buldular, zabt eylediler. Sabah olunca kâfirler burç üzerinden baksalar ki ne bakarsın,
Türkler metris alıp içine girmişler. Lağım olan yeri de bulup zabt eylemişler. Gâziler
bağırıp; “Mayna ederseniz hoş! Etmezseniz sizi göklere ağdırırız” derlerdi. Kâfirler;
“Hâlimiz ne olacakl” diye saçlarını sakallarını yolarlardı. Kimi teslim olalım, kimi
çarpışalım dediler. Şartlı teslim karârı aldılarsa da, şartsız olarak teslim olmak
mecburiyetinde kaldılar. Burcun kapısını açtılar. Gâziler, burcuna girip beden

başlarında Ezân-ı Muhammedi okudular. İslâm bayrakları dikilip toplar atıldı. Kale,
Allahü teâlânın yardımı Muhammed aleyhisselâmın mu’cizesi olarak zabt u rabt edildi.
Sen Pavlo burçların düştüğünü duyan İspanya kralı, gazabından kâfir iken yahudî oldu.
Haberi söyleyen kâfiri gebertti. Durumu çevresindekilere sordu. Kimse bir şey
söylemeye cesaret edemedi. Generali, bâzı şeyler söyledi ise de yanından kovdu. On
barça tipi gemiye zahire ve cephane koyup, Barbaros’un eline düşen burçları ikmâl
edip haber getirmesi için gönderdi. Onların yolda olduğunu, esir alınan bir Cenova
tartarasının reisi vasıtasıyla öğrenen Hayreddin Paşa, burçlara İspanyol bayrağı
çektirip kralın on barçasını gafil avladı, içindeki zahire, barut, top, palenkete, zincir,
çeşit çeşit cenk âletlerini koyacak mahzen bulamadı. Müslümanların işlerini
kolaylaştıran cenâb-ı Rabbülâlemine sonsuz hamd ü şükr eyledi. Barbaros Hayreddîn
Paşa; “Yâ Rabbî! Kuvvet ve nusret verici sensin. Ben senin zayıf bir kulunum. İslâm’a
sen yardım eyle!” diyerek geceleri yüzünü yere koyup duâ kıldı.

Gerçi nâm ü şânları arttı, ama yine eskisi gibi tevazuu elden komadılar.
Hâk ol ki Huda mertebeni eyleye âlî demişler.
Asla gururdan bir eser bulundurmadılar.


1) Tuhfet-ül-kibâr; sh. 39

2) İ. Osmanlı Târihi Kronolojisi; cild-2, sh. 160

3) Deniz Harp Târihi; cild-1, sh. 229

4) Barbaros Hayreddîn Paşa’nın Hâtıraları (Seyyid Murâdi)

5) Rehber Ansiklopedisi; cild-2. sh. 245

6) Osmanlı Târihi (Uzunçarşılı); cild-2, sh. 370

7) Mufassal Osmanlı Târihi; cild-2, sh. 920

8) Gazâvât-ı Hayreddîn Paşa (Üniversite Kütüphânesi; No: 2639)

BARUT VE BARUTHÂNE

Ateşli silâhla bir merminin atılmasına veya herhangi bir şeyin fırlatılmasına yarayan her
çeşit patlayıcı katı madde. Barut; birleşik olarak potasyum nitrat, odun kömürü ve
kükürtten ibaret bir karışımdır. Karabarut da denilen bu karışım, normal sıcaklıkta
kendi kendine reaksiyona girmeyip, dışarıdan bir enerji tatbiki ile reaksiyona geçer ve
beyazımsı bir gaz hâline çevrilerek hacmi sür’atle genişler. Bu özelliğinden dolayı
kapalı hacimlerde, ateşleme ile silâh mermilerinin atımında, patlayıcı madde olarak
kullanılır. Kara barut; insanoğluna asırlar boyunca hizmet etmiş, toplarda
kullanılmasıyla kale ve surların yıkılmasından modern medeniyet mefhumuna
ulaşmasma kadar olan safhada büyük rol almıştır.

Barutu hazırlamak için, önce karışımı teşkil eden saf maddeler ince toz hâline
getirilerek iyice karıştırılır. Toz barut, çok hızlı yandığı ve patlama sür’ati birden
düştüğü için, bunu tanecikler hâline getirmek gerekir. Bunun için çeşitli sularla ıslatılıp
hamur hâline getirilerek uygun büyüklükteki eleklerden geçirilir. Kara barut,
yandığında % 45 oranında azot, karbonmonoksit, karbondioksit gazları; % 55 de
buhar hâlinde potasyum karbonat, sülfat ve sülfür tozları meydana gelir.

Barutu ilk keşfedenlerin müslümanlar olduğu söylenmekte olup, takriben M.S. 1200
yıllarında Arabistanlı Abdullah’ın kitaplarında barutun temel maddesi olan potasyum
nitrattan bahsedilmektedir.

Çinlilerin de barutu kullandıkları bilinmektedir. İlk ateşli silâhlar kuşatmalarda
kullanılmıştır. İbn-i Haldun’un bildirdiğine göre, Merîni sultânı Yâkûb, Sicilmase şehrini
1214 târihinde kuşattığı zaman barutu kullanmıştır. Granada hükümdarı İsmail’in
barutlu silâhlar kullandığı bildirilmektedir. Kırmızı sıcak demir gülle atılmış ve düştüğü
yerde hasar meydana getirmiştir. Pek çok şâir bunu şiirleriyle tasvir etmiştir.

Cezâyir kuşatması sırasında müslümanlar, hıristiyanlara karşı kalın oklar ve ağır demir
gülle atan silâhlar kullanmışlardır.

Memlûk sultanları da ilk ateşli silâhları on dördüncü asrın ortalarında kullandılar. İbn-i
Fadlullah, Et-Ta’rif fi’l-mustalâh adlı eserinde ateşli silâhlardan bahsetmektedir.

Osmanlılarda barutun tam olarak ne zaman kullanıldığı tesbit edilememektedir.
Arnavutlukta olan 1439 (H. 835) tarihli Türk arşivinde bildirildiğine göre, sultan Çelebi

Mehmed Han’ın zamanında veya daha önce ateşli silâhlar kullanılmaya başlanmıştır.
Diğer bâzı kaynaklar, Osmanlı Türklerinin 1422, 1424, 1430, 1440, 1446 ve 1450
tarihlerindeki kuşatmalarda ateşli silâhları kullandıkları bildirilmektedir. Sultan İkinci
Mehmed’in (Fâtih Sultan Mehmed 1451-1481) İstanbul’un fethinde çok mikdarda barut
ve top kullandığı meşhurdur.

Çakmaklı tüfekler, 1440-1443 târihlerinde Fâtih’in babası sultan İkinci Murâd Han
zamanında Macaristan savaşlarında kullanıldı ve sultan İkinci Mehmed Han zamanında
genişletildi. Çakmaklı tüfeklere, kullanılışının yavaş olması sebebiyle Osmanlı
süvârilerince pek rağbet edilmedi. Daha sonraları teknik ilerleme ile ateşli silâhların
kullanılması ve yaygınlaşması gerçekleşti.

Barutun kullanıldığı ateşli silâhlarla ilgili olan Osmanlı birliklerinden bâzıları şunlardır:
1-Cebeciler; silâh ve cephane ile ilgisi olan kimselerdir. Ok, yay, kılıç yanında; tüfek,
barut, fitil, kurşun gibi malzemelerin hazırlanması bunlara âid idi. Barutçu başlarına da
barutçu veya odcu başı denirdi. Ayrıca, kethüdaları ve çavuşları da bulunurdu.
Kayıtlarda bunların 344 kişiye kadar çıktığı yazılıdır. Ayrıca cebecibaşıya bağlı
barutçular da bulunmakta olup, bunlar yeniçeri ocağında yeniçeriler için lâzım olan
barutu ıslâh etmekle görevli idiler. 2- Topçular; bunlar ateşli silâhların yapımı, bakımı
ve harpte kullanılması ile doğrudan mes’ûl olup, merkezleri İstanbul Tophane idi. Bu
sebeple devletin çeşitli yerlerinde top dökümhâneleri ve cephanelikler yapılmıştır. 3-
Top arabacıları; topların ve cephanenin taşınması ile görevli kimselerdir. Osmanlılar;
araba, at, öküz, katır ve develeri hafif topların çekiminde kullandılar. Tekerlekli toplar
da yapıldı. Ayrıca Osmanlılar, Tuna nehrinde bulundurdukları deniz kuvvetleri ile
Macaristan’a yaptıkları akınlara top ve cephane taşımışlardır. 4- Humbaracılar;
bomba, taşınabilir mayınlar ve patlayıcılardan mes’ûl kimselerdir. 5- Lağımcılar;
harfiyât işinde, topların yerleştirilmesinde, yeraltı mayınlarından mes’ûl tutulmuş
sınıftır.

Osmanlılarda toplarda kullanılan barutlara, eski vesika ve eserlerde, top otu
denilmektedir. Donanmadaki her gemiye üçer ve kalitalara ise ikişer topçu ile on
kantar barut konuluyordu. Kalelerde bulunan top, gülle ve barut mikdârı zaman zaman
yoklanıp tesbit edilirdi. Çünkü Osmanlı ordusunda ikmâl işleri genellikle sefer bölgesine
yakın olan kalelerden sağlanmak suretiyle cereyan ederdi.

Osmanlılarda herhangi bir sefere karar verildiği zaman, daha hareket başlamadan
evvel, harekât alanındaki beylerbeyi, sancakbeyi ve özellikle kâdılara gönderilen
fermanlarla; ne zaman, nereye, ne gibi hareket yapılacağı, buna göre ne gibi
maddelerin, ne zamana kadar, hangi meyil noktalarına ulaştırılması gerektiği
bildirilirdi. Nitekim 1683 yılında Viyana seferine çıkan ordunun ihtiyâcı olan barut, top
ve benzeri cephane ve yiyecek maddeleri, birinci derecede Anadolu’dan getirtilerek
İstanbul’da depolanmıştı. Bu maddeler, defterdârlık eliyle özellikle Karadeniz ve Tuna
yoluyla deniz araçlarına yükletilerek Silistre, Vidin, Belgrad, Ösek ve Budin iskelelerine
gönderilirdi. Böylece adı geçen bu yerler ordunun ikmâl kaynaklarını oluştururlardı.
Muhârebeler Avrupa’da cereyan ederse en önemli ikmâl kaynağı Budin idi. İran ile
vukû bulan harblerde ise, Erzurum en önemli ve ikmâl merkezi idi.

Osmanlılar barutu, toptan başka; havâyî, humbara bomba, el humbarası, lağım
patlatıcı, mayın gibi silâhlarda kullandılar. Ayrıca fethettikleri yerlerde demir, kurşun,
bakır gibi mâdenleri te’min eden Osmanlılar, bu tür mâdenleri kullanmışlardır.

Osmanlı Devleti’nde ordu ve donanma ihtiyâcı için barut hazırlanan yerlere
Baruthâne-i âmire denirdi. İlk baruthâne, sultan İkinci Bâyezîd Han tarafından
Kağıthane’de yaptırıldı. On beşinci yüzyılda Tophane’de, Ayasofya’da; cephane için de,
Etmeydanı’nda, Unkapanı’nda ve Şehremini’nde yaptırıldı. Ayrıca Anadolu ve
Rumeli’deki bir çok yerlerde baruthâneler ve güherçile kalhâneleri vardı. On sekizinci
yüz yıl başlarında Baruthâne-i âmire adıyla yeni bir baruthâne kuruldu ve diğer
baruthâneler kifayetsizliği sebebiyle kaldırıldılar. Gelibolu ve Selanik’te yenileri açıldı.

Her baruthânede geniş selâhiyeti olan bir idare âmiri bulunurdu. Buna Baruthâne emîni
denirdi. Sonraları Baruthâne nâzırı denildi. Sultan İkinci Selîm Han devrinde
baruthâneler ıslâh edilip idâri bakımdan birleştirildi ve başlarına Baruthâneler nâzırı
verildi. Sultan üçüncü Selîm Han devrine kadar baruthâneler gelir ve giderleri
bakımından defterdârlık merkez teşkilâtında baş muhasebeye bağlı kaldılar.
Baruthâneler birleştirildikten sonra işlemesi için gerekli ödenek bir döner sermâye
hâline getirildi ve sağladığı kârla devlet hazînesine de faydalı olmaya başlayan bu
idarenin veznesine, Baruthâne hazînesi denildi. 1826 târihinde Yeniçeri ocağı
kaldırıldıktan sonra baruthânelerin idaresi de Tophâne nezâretine bağlandı.

1884 târihinde Vcelle’nin dumansız barutu bulmasıyla, kara barut önemini büyük
ölçüde kaybetmiştir. Dumansız barut nitro selülozlardan yapılmış olup, formülü C6 H7
O5 (NO2)3 şeklindedir. Molekülünde hem yakıt (karbon ve hidrojen) hem de oksijen
ihtivâ ettiğinden ve yanma tam olduğundan dumanı daha az çıkmaktadır.



1) Kapıkulu Ocakları; cild-2, sh. 3, 4, 10, 19, 28

2) Târihi Peçevî; cild-1, sh. 82

3) Osmanlı Târih Deyimleri Sözlüğü; cild-1, sh. 159

4) Rehber Ansiklopedisi; cild-2, sh. 254

BASIN

Günlük, haftalık, aylık, yıllık gibi belirli veya belirsiz aralıklarla yayınlanan her türlü
cerîde (gazete), mecmua (dergi), salnâme (yıllık), broşür ve benzeri yayınların hepsi,
matbûât. Bu tür yayınların muhtevasını, haber ve fikir yazıları meydana getirir, baskı
makinaları ile çoğaltılarak geniş kitlelere kolayca ulaşma imkânı sağlanır.

Haber toplama ve bunları çeşitli vâsıtalarla insanlara duyurma çalışmalarının insanlık
târihiyle yaşıt olduğu söylenir. Mısır’da M.Ö. on sekizinci asırda resmî bir gazetenin
yayınlandığı, yine M.Ö. Romalılar devrinde günlük olayları halka duyuran “acta
diurna”ların bir gazete hüviyeti taşıdığı, Çin’de ise, on ikinci asırdan beri gazetenin
varolduğu basın tarihçileri tarafından bildirilmektedir. Sözlü gazete denilebilecek Forum
ve Agoralar da basın târihinde önemli yer tutarlar. Haber ve fikirlerin elle yazılıp
satılması ise, on dördüncü asrın sonları ile on beşinci asrın başlarında Venediklilerde
görülmüştür. Zamanın Venedik parası olan Gazetta karşılığında, Gazettanti denilen
müvezzîlerde satılan haber el kağıtları, bugünkü gazeteciliğe adını veren bir faaliyet
olmuştur. Osmanlı ordusunun ilerleyişinin Avrupa’da nasıl heyecanla tâkib edildiği de
bir kaç baskı yapan bu haber kâğıtları nüshalarından öğrenilmektedir. On beşinci asrın
ilk yarısında matbaanın J. Gutenberg tarafından kullanılmasından sonra, müteharrik
harflerle baskı tekniğine geçilmesi, basın hayâtının gelişmesini ve gazeteciliğin bir

meslek hâline gelmesini sağlamıştır. Fakat buna rağmen on yedinci asra gelinceye
kadar basın faaliyetleri bir emekleme devresinde kalmıştır.

İlk zamanlar gündelik olmayan gazeteler neşredilmiş, on yedinci ve on sekizinci
asırlardan îtibâren Almanya, İngiltere ve Fransa gibi Avrupa ülkelerinde günlük
gazeteler yayınlanmıştı. On sekizinci asırdan îtibâren meydana gelen bâzı siyâsî ve İlmî
gelişmeler, gazeteciliği, habercilik hüviyetinden çıkarıp, çeşitli konuların işlendiği ve
kendi bünyesinde teşkilâtlanmaya gidilen bir sektör hâline getirdi. Ulaşım ve
haberleşme vâsıtalarının gelişmesi, gazetelerin yayılıp dağıtılmalarını kolaylaştırdı ve
böylece büyük kitleleri etkilemesi sağlandı.

Osmanlı Devleti’nde İbrâhim Müteferrika tarafından 1727’de ilk Osmanlı resmî
matbaasının kurulmasından sonra, belli bir çevre içinde haberleşme, risaleler
aracılığıyla olmuştu. Matbaanın kullanılışından yaklaşık bir asır sonra Mısır vâlisi
Mehmed Ali Paşa tarafından Kâhire’de 1828 yılında Türkçe ve Arabça olarak Vakâyi-i
Mısriyye adlı resmî vilâyet gazetesi, ikinci Mahmûd Han tarafından 11 Kasım 1831
yılında İstanbul’da Takvîm-i Vekâyî adlı resmî gazete yayınlandı. Türkçe’nin yanında;
Arabça, Fransızca, Rumca ve Ermenice de yayınlanan Takvîm-i Vekâyî’nin basılması
için İstanbul’da Takvimhâne matbaası kuruldu. Takvimhâne nâzırı olarak da Es’âd
Efendi tâyin edildi. Haftalık olan bu gazetede resmî devlet haberlerinden başka iç ve
dış dünyâ hâdiselerine de yer verildi. Ancak sultan İkinci Mahmûd Han’ın vefâtından
sonra sâdece resmî devlet haberlerine yer verildi. Yıllık abonesi 120 kuruş olan bu
gazete beş bin adet basılıyor, belli başlı devlet adamlarına ve me’murlara şehir ve
kasaba ileri gelenlerine, yabancı devlet temsilciliklerine dağıtılıyordu, önemli hâdiseler
olduğu zaman Varaka-i mahsûsa adıyla özel ilâveleri de yayınlanıyordu. Tanzîmâttan
sonra bir ara yayınına ara veren Takvîm-i vekâyi, 1855’den sonra Meclis-i âli-yi
Tanzîmât nizâmnâmesini ve bu müessesenin hazırladığı nizâmnâmeleri yayınlamakla
resmî gazete olma hüviyetine daha çok yaklaştı. 1860’dan sonra tamamen devletle
ilgili belge ve nizâmnâmeleri yayınlayan Takvîm-i Vekâyî, 1878’de kapandıysa da üç
yıl sonra 1881’de yeniden yayınlanmaya başladı. 4 Kasım 1922 târihine kadar 4609
sayısı yayınlandı. Ankara hükümeti tarafından 2.1.1922’de Resmî Cerîde 1.2.1928’de
Resmî gazete adını alarak devam etti. Takvîm-i Vekâyî’den başka, yabancı devletler
nezdinde Osmanlı menfaatlerini korumak için sultan Mahmûd Han, Alexander Blacque

Beye Le Moniteur Ottoman adlı Fransızca bir gazetede çıkarttırmıştı. Bu gazetenin,
Takvîm-i Vekâyî’nin Fransızca’sı olduğu da söylenmektedir.

Sultan Abdülmecîd Han tahta geçince, 31 Temmuz 1840’da Türkçe yayınlanan Cerîde-
i havadis adlı gazeteyi çıkarttırdı. Başında, William Churchill adlı bir İngiliz gazetecisi
vardı. İlk yıllarda 150 kadar okuyucusu olan Cerîde-i Havadis, Kırım savaşı sırasında
canlandı. Savaş muhabiri olarak cepheye giden Churchill’in gönderdiği haberler, halkın
ilgisini çekti. 1850 yılından sonra bu iki Türkçe gazeteden başka Fransızca, İtalyanca,
Rumca, Ermenice ve Farsça olmak üzere on altıya yakın gazete yayınlanmaya başladı.
1864 yılında William Churchill’in ölümünden sonra oğlu, Cerîde-i havadis gazetesini
kapatıp Rûznâme-i Cerîde-i havadis adlı gazeteyi çıkarmaya başladı.

Türkler tarafından çıkarılan ilk özel gazete, Takvim-i vekâyî’den otuz, Cerîde-i
havâdis’ten yirmi yıl sonra 21 Ekim 1860’da neşredilen Tercümân-ı Ahvâl’dir. Sahibi
Çapanoğlu Agâh Efendi, başyazarı Şinâsî olan bu gazete, bir haber gazetesi olmaktan
ziyâde; hükümet tenkidine kadar, bugünkü gazetecilikte görülen pek çok şeyin
menşeini teşkil eden hususlara yer verirdi. Şinâsî’nin Şâir Evlenmesi adlı piyesi, ilk
defa olarak, bu gazetede tefrika edildi. Tercümân-ı Ahvâl yayınladığı yazılarla devlete
ve hükümete karşı tavır aldığı için zaman zaman Cerîde-i havadis ile tartışmalara
girdi. 1861 Mayısında İki hafta müddetle kapatıldı. İlk zamanlar haftada bir, sonra üç,
sonra Cuma hâriç hergün yayınlandı. Ancak siyâsî şartlar ve basında giderek artan
rekabet karşısında 11.3.1866’da yayın hayâtına son verdi. Tercümân-ı Ahvâl
gazetesinden ayrılan Şinâsî, 27 Haziran 1862’den îtibâren Tasvir-i Efkâr’ı çıkarmaya
başladı.

Osmanlı ülkesinde Avrupaî fikirlerin yayılmasına, dil tartışmasını ortaya atarak devletin
bölünüp parçalanmasına yönelik akımların gelişmesi için çalışan, devletin temel
politikalarını ve hükümetin icrâatını tenkid eden muharrir ve yazarların çalıştığı Tasvir-
i Efkâr gazetesi, daha çok fikir gazetesi özelliğini taşıyordu. Nitekim Şinâsî; “Halk,
kânûnî vazîfelerle yükümlü olduğuna göre, vatanın faydası için söylemek ve yazmak da
hakkıdır” diyerek bu çizgiyi açıklamıştı. Yeni Osmanlılar Cemiyeti’nin fikir babası
sayılan Şinâsî, gazetesinde alışılmış bâzı güzel örf, âdet ve geleneklere karşı çıkarak
pâdişâhın tahta çıkış ve doğum günleriyle ilgili haber ve yorum koymayı reddetti.
Saltanat sisteminden çok, meşrutî idare sistemini savunduğu gazetesinde, içeride ve

dışarda meydana gelen bâzı hâdiseleri istismar ederek; pâdişâha ve hükümete karşı
kamuoyu meydana getirmeye çalıştı. Bu çalışmaları sebebiyle gazeteye ilgi artıp, tirajı
yükseldi. Ayrıca okuyucu mektuplarına daha çok yer verdiği için ilgiyi üzerine topladı.
Şinâsî Avrupa’ya kaçınca, 4 Haziran 1864 târihinden îtibâren Nâmık Kemâl tarafından
çıkartılmaya devam edildi. Nâmık Kemâl de Avrupa’ya kaçınca, Recâîzâde Ekrem
tarafından çıkarıldı. Fakat kamuoyundaki etkisini giderek kaybeden Tasvîr-i Efkâr
sekiz yüz otuz sayı çıktıktan sonra 1866’da kapandı.

İlk Türk dergisi ise, 1850’de yayınlanmaya başlayan Vekâyi-i Tıbbiye’dir. Meslek
dergisi özelliğinde olan bu dergiden başka Temmuz 1862’de Mecmûa-i Fünûn
yayınlanmaya başladı. Münif Paşa tarafından Cemiyet-i İlmiye-i Osmaniye’nin yayın
organı olarak çıkarılan Mecmua-i Fünûn, 1864’de kolera salgını yüzünden yayınını
durdurdu. 1866’da yeniden yayınlanmaya başladıysa da kısa bir müddet sonra yayına
ara verdi. Üçüncü defa 1883 yılında tekrar yayınlanmaya başladı, fakat yeniden
kapandı. Mir’ât-ı Mecmûa-i İber-i intibah ve devamı olan İbretnümâ ile Cerîde-i
Askeriye de ilk çıkan dergilerdendir.

1860’dan sonra Türkçe basının, devlet ve hükümet ile hükümet ricaline karşı tutum
alması, diğer dillerde yayınlanan gazetelerin de Osmanlı Devleti’nin bütünlüğünü
bozmaya yönelik yıkıcı yazılar neşretmeleri üzerine; saltanatı, hükümeti, Osmanlı
toplumunu meydana getiren milletleri ve dinlerini saldırılardan koruyabilmek için bâzı
tedbirler alındı. 1860’da özellikle yabancı basından şöyle bir taahhütname alınmaya
başlandı: “Osmanlı hükümetini, diğer devletlerle münâsebetlerini, me’murların
çalışmalarını tenkid etmemek, başyazıları önceden Basın bürosuna bildirip tasdik
ettirmek, Basın bürosunun tasdîk etmediği haberleri yayınlamamak, Avrupa
gazetelerinde çıkan yazıları düzeltmek gayesiyle Basın bürosunca verilecek yazıları
aynen yayınlamak.”

Bu doğrultuda yapılan uygulamalar bir çok şikâyetlere sebeb oldu. Tanzîmâtın getirdiği
eşitlik ve kânunlara dayanan uygulama ilkelerinin çiğnendiğini ileri süren yabancı basın
mensupları, kapitülasyonlardan faydalanmak istediler. Yabancı gazeteleri ve
gazetecileri cezalandırma veya yasaklama teşebbüsleri karşısında, yabancı devlet
elçilerinin basın hürriyetinin sınırlarını belirleyici bir kânun bulunmaması ve kendi

konsolosluk mahkemelerinde muhakeme edilmek istemeleri sebebiyle kânûnî
düzenlemeye gidildi. 1864’de Matbûât Nizâmnâmesi çıkarıldı.

Bu dönemde İstanbul’da devletin yarı resmî gazetesi olan Fransızca Journal de
Costantinople, İngilizce The Levant Herald, Fransızca Courier d’Orient, Rumca
Bizantis, Bulgarca Bulgaria, Ermenice Megs, Masis, Avedapar ve Tar gazeteleri
çıkıyordu. İzmir, Kahire, Beyrut gibi şehirler başta olmak üzere diğer şehirlerde de
azınlıklar ve müslümanlar tarafından hayli gazete yayınlandı. Ayrıca yine İstanbul’da
Mecmûa-i Havadis ve Münâd-i Erciyas adlı Anadolu gazeteleri de yayınlanıyordu.

1864’de Matbûât Nizâmnâmesinin düzenlenmesinden sonra, Türk basın hayâtı yeni bir
devire girdi. Bu nizâmnâme, ön sansürü bütünüyle kaldırıp, yabancı basının
sorumsuzluklarına da sınırlar getirmişti. Nitekim Nizâmnâmenin üçüncü maddesi;
yabancıların da yerliler gibi muamele göreceklerini hükme bağladığından,
kapitülasyonların basın alanına da yayılması önlenmiş oluyordu.

Nizâmnâme ile daha önce kurulmuş olan Bâb-ı âlî tercüme odası, Matbûât müdürlüğü
gibi kurumlara yeni vazîfeler veriliyordu. Siyâsî özellikteki yayınlara ruhsat vermek,
yayınların muhtevasını kontrol etmek, gazetelere verilecek resmî îlânları hazırlamak,
Avrupa’da Osmanlı Devleti aleyhinde yayın yapan gazete ve kitapların ülkeye
girmesine mâni olmak, bu kaidelere aykırı davrananlar hakkında para ve hapis
cezalarını uygulamak bu vazîfeler arasındaydı.

Nizâmnâme, bir ön sansür koymuyordu ama, ağır para ve hapis cezalarıyla başta
pâdişâh olmak üzere bütün idareyi; (bakanlar, meclisler, mahkemeler, devlet
kurumları ve me’murlar), yabancı devlet başkanları ve temsilcilerini, suçlayıcı ve
kötüleyici yayınlardan koruyordu. Nizâmnâme, umûmî çizgileriyle 1909 yılına kadar
yürürlükte kaldı.

Matbûât Nizâmnâmesinin yayınlanmasından sonra Nâmık Kemâl, Tasvîr-i Efkâr
gazetesinde çeşitli konulara dâir tenkitlerini daha serbest yayınlamaya başladı.
Tanzîmât ricâliyle arasının bozulması yüzünden, Türk dili ve Edebiyatı yanında dış
politikaya âid fikirlerini ve iç politikayla ilgili tenkitlerini de yazdı. Bir ara Yeni
Osmanlılar cemiyetinin sözcüsü hâline gelen Tasvîr-i Efkâr gazetesinin kamuoyunda

te’siri arttı. 1867 senesinde Ali Süâvî de çıkardığı Muhbir gazetesinde hükümeti daha
sert bir dille tenkid etmeye başladı (Bkz. Ali Süâvî).

Tasvîr-i Efkâr ve Muhbir gazetelerinde, hükümete yönelik tenkitlerin, devletin
durumunu tehlikeye sokacak hâle gelmesi ve hükümet erkânının şahsını hedef tutan
yazıların artması üzerine, 1867’de basını kontrol maksadıyla bir kararname çıkartıldı.
Sadrâzam Âlî Paşa tarafından, aynı zamanda kendi mevkiini kuvvetlendirmek
maksadıyla hazırlanan bu kararnameye Âlî kararnamesi denildi. Muhbir gazetesi, 9
Mart 1867 tarihli sayısında Ziya Paşa’ya âit bir yazıyı yayınladığı için kapatıldı ve Ali
Süâvî Avrupa’ya kaçtı. 1867 yılında İngilizce olarak çıkan The Levant Herald gazetesi
de, Yunanlıların, Girid ihtilâlcilerini destekleyen hareketlerini övdüğü için kapatıldı.
İstanbul’daki İngilizce gazetelerden, The Levant Times, bir de Bulgarca nüsha
çıkarıp, Bulgar kavmiyetçiliğini destekleyen yazılar yayınlayarak Osmanlı Devleti’nin
parçalanmasına çalıştı. Bu dönemde Arap kavmiyetçiliğini teşvik için Avrupa’da Arapça
yayınlanan gazetelere karşı, Bâb-ı âlî’nin maddî desteğiyle İstanbul’da Arapça El-
Cevâib gazetesi yayınlandı.

Hükümetin kendilerine verdiği vazifelere gitmeyerek Avrupa’ya kaçan Ali Süâvİ, Nâmık
Kemâl ve Ziya paşalar, gittikleri yerde Prens Mustafa Fâzıl Paşa ve Agâh Efendi ile
buluşarak; Muhbir, Ulûm, Hürriyet, İttihâd gibi gazeteleri çıkardılar. Bâb-ı âlî’nin
aleyhinde yazılar yazdılar. Dergilerin mâlî kaynağını mason locasına kayıtlı olan
Mustafa Fâzıl Paşa karşılıyordu. Bu sırada İstanbul’da; Eğribozlu Mehmed Arif
tarafından Âyine-i vatan, Şâkir Efendi tarafından Muhib, Andon Efendi tarafından
Muhibb-i vatan isimli gazeteler de yayınlandı. Daha sonra bu gazeteler de çeşitli
sebeblerle kapatıldılar.

Mustafa Fâzıl Paşa, Sultan Abdülazîz’den affedilmesini isteyerek yurda dönünce,
yurtdışına kaçmış olan ve sürgünde bulunan Yeni Osmanlılar, 1870 sonundan
başlayarak yurda dönmeye başladılar. Saraydan gördükleri para yardımı ile Basiret
adlı gazeteyi neşreden Yeni Osmanlıların ılımlı grubunu teşkil eden Basîretçi Ali ve
arkadaşları, Türk ve müslüman unsurların çıkarlarını savundular. Basiret gazetesi bu
sebeble 1871’de on binlik bir tiraja ulaştı. 1870-1871 Alman-Fransız savaşında
Almanya’yı destekleyen yazılar neşreden ve Alman hükümetinden destek gören
Basiret, Ali Süâvî’nin bir makalesini yayınladığı için 20 Mayıs 1878’de kapatıldı. Aynı

dönemde Ali Râşid ve Filip Efendi tarafından Terakkî gazetesi çıkarıldı. Haftada altı
gün yayınlanan ilk gazete olarak dikkat çeken Terakkî gazetesi, hükümete yönelik
aşırı tenkitlerinden dolayı 1870 ve 1874’de iki defa kapatıldı. Ebüzziyâ Tevfik,
Âyetullah Bey, Recâîzâde Mahmûd Ekrem gibi imzaların yeraldığı Terakkî, mizahî
Letâif-i âsâr ve hanımlar için Hanımlara mahsus adlı haftalık ilâveler neşretti.
Hakâyık-ül-Vekâyî adıyla yayın hayâtına devam ettiyse de aynı iddiâlı tutumunu
sürdüremedi. 1870’de bütün yazıları Ahmed Midhat Efendi tarafından yazılan, sonraları
Bedir adını alan Devir gazetesi neşredildi.

1872 Haziran’ında Ahmed Midhat Efendi’nin idaresine geçen ve daha önce İskender
Efendi tarafından yayınlanan İbret gazetesi, Yeni Osmanlıların sözcüsü hâline geldi.
Nâmık Kemâl’in baş yazarlığını yaptığı bu gazete yirmi beş bin gibi o güne kadar
işitilmemiş bir tiraja ulaştı ve yayın hayâtı boyunca on iki binden aşağı düşmedi.
Habercilikten ziyâde makâleleriyle yeni fikirler ortaya atıp tartışarak okuyucu toplayan
İbret, memleket mes’eleleri üzerinde üç sayfalık baş yazılar yayınladı. Haftada beş
gün çıkan ve Nâmık Kemâl’in en uzun süre çalıştığı gazete olan İbret, çıkışının birinci
ayını doldurmadan iktidara açıktan açığa harb ilân edercesine yazdığı yazılardan, bir de
on dokuzuncu sayısındaki Garaz marazdır yazısı üzerine dört ay müddetle kapatıldı.
Nâmık Kemâl, Gelibolu’ya mutasarrıf olarak tâyin edildi. Daha İstanbul’dan ayrılmadan
Diyojen ve Hadika gazetelerinde yazı yazmaya başladı.

Gelibolu Mutasarrıflığı vazifesinde bulunduğu üç ay içinde, yeniden yayına başlayan
İbret gazetesine başyazar olarak yazılar gönderdi. İstanbul’a dönüşünden sonra tekrar
gazetesinin başına geçerek, öncekinden daha şiddetli yazılar yazmaya başladı.
Yazarları çeşitli sebeplerle İstanbul’dan uzaklaştırılan İbret gazetesi, Nâmık Kemâl’in
Magosa’ya sürülmesiyle 1873 yılında kapandı. Bu müddet içinde Âşir Efendi tarafından
çıkan ve yazı işlerini Ebüzziyâ Tevfik’in yürüttüğü Hadîka, Ahmed Midhat Efendi
tarafından yayınlanan ve okuyuculara faydalı bilgiler veren Dağarcık dergisi, Ravdat-
ül-meârif ve Cerîde-i Tıbbiyye-i Askeriyye dergileri ile Diyojen’i çıkaran Teodor
Kasap Efendi tarafından çıkarılan Hayâl ve Çıngıraklı tatar gibi mizah dergileri de
neşredildi.

1873 yılında Ebüzziyâ Tevfik’in siyâsî yazılarıyla dikkati çeken ve kısa süre içinde
kapatılan Sirâc adlı gazete, yirmi beşinci sayısında kapatılan ve bir mizah gazetesi

olan Latife, haberlere geniş yer ayırmasıyla tanınan ve akşam ilâvesi çıkaran
Hülâsât-ül-Efkâr gazetesi, Ahmed Midhat Efendi’nin çeşitli fıkra ve hikâyelerden
başka roman tefrikalarına da yer verdiği Kırkanbar dergisi, Dolap, Mecmûa-i
nevâdir-i âsâr, Müteferrika, Revnak (edebiyat dergisi), Asâr-ı perakende
(edebiyat dergisi), Mir’ât-ı Vatan, Çekmece, Armağan (çocuk dergisi), Sandık
kasa, Çanta, Hayat (edebiyat dergisi), Öteberi, Mecmua adlı dergiler yayınlanmışsa
da, ömürleri kısa, te’sirleri az olmuştur.

1873 yılında memleketin içine düştüğü siyâsî ve ekonomik sıkıntılara ortak olması ve
yardımcı olması beklenen basın ve yayın organları tamamen devletin karşısında yer
alınca, memleketin içine düştüğü sıkıntılar gözönüne alınarak basına karşı bâzı
tedbirler alındı. Bu tedbirler üzerine, Amerikan ve İngiliz misyonerlerinin mâlî desteği
ile geniş bir Arapça yayın merkezi hâline gelen Beyrut’taki basın çevreleri, 1874’den
sonra kendilerine daha rahat çalışma imkânı veren Mısır’a gittiler. Midhat Paşa’nın
sadrâzamlığı zamanında İstanbul basınına karşı zecrî tedbirler uygulandı. Abdülazîz
Han devrinde bâzı kanunî düzenlemelere rağmen, devletin yanında olan basın ve yayın
organlarının, ülkenin dört bir yanına yayılması yolunda önemli teşvik tedbirleri alındı.
Vilâyet gazetelerinin sayısı yirmiyi buldu. Bu gazeteler umumiyetle yarısı Türkçe, diğer
yarısı o vilâyetin ekseriyetle konuşulan diliyle (Arapça, Rumca, Ermenice, Bulgarca,
İbrânice) hazırlanıyordu. Ayrıca devletçe masrafları karşılanarak kurulan vilâyet
basımevlerinde yerli ve özel gazete ve kitapların basılmasına da izin verilmesiyle,
kültür faaliyetlerini destekleme yolunda oldukça müsbet adımlar atıldı. Yine aynı
dönemde ülkenin dört bir yanında yayınlanan gazetelerin toplu hâlde okuyucuların
incelemesine sunulduğu kıraathâneler (okuma salonları) açıldı. Ancak o zamana kadar
hiç bir vergi ve rüsuma tâbi olmayan gazetelere, 1874’de, her gazeteye iki paralık pul
yapıştırma mecburiyeti getirildi.

1874’den sonra memleketin içine düştüğü iç ve dış mes’eleler üzerine, tamamen
devlete ve hükümete karşı tavır alan yerli ve yabancı basına karşı yeni tedbirler alma
lüzumu duyuldu. Memleketin içinde bulunduğu sıkıntılı durum sebebiyle tehlikeli
boyutlara varan olayları frenlemek, dışarıdan kışkırtılan çatışmalara içeriden gerekçe
hazırlamaya ve ayaklanmaların ülkenin diğer kısımlarına yayılmasına mâni olmak
isteyen Bâb-ı âlî hükümeti, îlânlar yayınlayarak basını dikkatli olmaya çağırdı. Ancak
çoğu, Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını ve yıkılmasını isteyen azınlıklar ve devletin

bu sıkıntılardan kurtulmasını istemeyen ve Avrupai fikirlerin etkisinde kalan sözde
aydınların çıkarttığı gazeteler, hükümetin bu ikâzlarına aldırış etmediler. Pâdişâhın
şahsına kadar vardırılan hicivli, mizâhlı tenkidler, çoğu haksız ve iftira olan sadrâzam
ve nâzırlara (bakanlara) yöneltilen hakarete varan tenkidlerine devam ettiler. Yüksek
tirajlı gazetelerin hepsi hükümetin karşısında yer aldılar. Yazılanlara çok defa
inanmayan halk, bunları okumaktan hoşlanıyor, fakat yazılanlara; “Gazeteci palavrası”
diyordu. Haziran 1875’de siyâsî özellikteki kitap ve dergilerin ön sansürden sonra
yayınlanmasına karar verildi. Aynı yılın Eylül ayında, 1864 Nizâmnâmesi’ne “İlâve
baskıların sâdece resmî îlânlar için kullanılabileceği” maddesi eklendi. 1876 yılında da
bâzı tedbirler alındı. Devletin bütünlüğünü zedeleyici, milletin inancı, örf ve âdetleriyle
alay edici resim ve karikatürlere sansür kondu. Yurt dışından gelen yayınlara daha sıkı
bir kontrol getirildi. Ayrıca ülkedeki tüm gazetelerin, matbûât dâiresi ve vâliliklerce
kontrol edilmedikçe baskıya giremiyecekleri îlân edildi. Matbûât dâiresinden verilmeyen
savaş haberlerinin yayınlanması yasaklandı.

1874’de Münif Paşa tarafından çıkartılan, san’at ve ilim yazılarına yer veren, haftada
bir kaç defa yayınlanan Mecmûa-i maârif, Agop Baronyan tarafından yayınlanan ilk
tiyatro gazetesi olan Tiyatro, Basîretçi Ali Efendi tarafından çıkarılan mizah dergisi
Kahkaha, Mehmed Arif Bey tarafından yayınlanan ve kuşe kâğıda özel baskı yapan,
devrin önde gelen şahıslarının resimli hâl tercümelerini neşr eden Medeniyet
dergisiyle, Şafak, Âfitâb-ı Maârif ve Misbâh-ı felah dergileri de yayınlandı. 1875
yılında, Tevfik Bey tarafından çıkarılan ve bir mizah dergisi olan Geveze, yine bir
başka mizah dergisi Meddah, yazarları arasında Nâmık Kemâl’in de bulunduğu,
Ahmed Midhat Efendi tarafından çıkarılan İttihâd gazetesi, Mehmed Efendi’nin günlük
çıkardığı dînî bilgiler neşrederek ilgi gören Sadâkat gazetesi, Teodor Kasap tarafından
yayınlanan günlük İstikbâl gazetesi, Filip Efendi’nin yayınladığı Meşrûtiyet ve
Cumhuriyet dönemlerinde de çeşitli şahıslar tarafından devam ettirilen Vakit gazetesi,
Şemseddîn Sami’nin başyazarlığını yaptığı, Rum asıllı Papa Dapulas tarafından
yayınlanan, daha sonra Mihran Efendi tarafından devralınan Sabah gazetesi, Mehmed
Tevfik Bey tarafından çıkarılan haftalık mizah dergisi Çaylak, bunların dışında
Müsavat, Ümrân, Selâmet, Mirât-ı İber, Muharrir, Mecmûa-i Maârif gibi kısa
ömürlü gazete ve dergiler yayınlandı.

Sultan İkinci Abdülhamîd Han’ın tahta geçişinden sonra Aralık 1876’da îlân edilen
Kânûn-i Esâsî’nin on ikinci maddesinde, basının, kânunlar çerçevesinde serbest olduğu
yazılı idi. İlk zamanlar bu serbest havadan istifâde eden çoğu azınlıklar ve yabancılar
tarafından çıkarılan gazete ve dergiler, Osmanlı Devleti’nin sosyal ve siyâsî yapısına
ters düşen yayınlar yapmaya başladılar. Batı eğilimli ve eğitimli sözde aydınlar ile
kavmiyetçilik fikirleri körüklenen gayr-i müslim azınlıklar ve bu iki grupla da
münâsebet hâlinde bulunan Avrupa devletleri, bunları menfaatlerine âlet ettiler. Yerli
ve azınlık basını da Osmanlı Devleti ve Bâb-ı âlî hükümetinin aleyhinde yabancıların
menfaatlerine âlet oldular. Bu hâdiseler karşısında bâzı tedbirler alınmasına ihtiyaç
duyuldu. 1877’de Midhat Paşa’nın sadrâzamlığı zamanında bir matbûât kânunu
hazırlandı. Bu tasarı mecliste kanunlaşmadan önce meclis dağıldı. İki bölümden
meydana gelen bu kânunun birinci bölümü matbaalara, ikinci bölümü ise basına âid
hükümleri ihtiva ediyordu. Aynı yıl içinde basın suçlarını yargılayan Meclisi Ahkâm-ı
Adliye kuruldu. Harb hâli sebebiyle gazetelerin hükümeti tenkide yönelik yayınlar
yapmaları yasaklandı. Bu suretle Osmanlı basını yeni bir döneme girdi.

1876-1878 senelerinde pek çok gazete ve dergi çıkarıldı. Bunların belli başlıları;
başyazarlığını Ahmed Midhat Efendi’nin yaptığı Çaylak, Tevfik Mehmed Tevfik Bey
tarafından çıkartılan Osmanlı gazetesi, Şemseddîn Sami’nin başyazarlığını yaptığı ve
Mihran Efendi’nin yayınladığı kısa süreli Tercümân-ı Şark gazetesi, Türk basınının en
dikkate değer gazetelerinden olan, Ahmed Midhat Efendi’nin çıkardığı halk tarafından
ilgiyle tâkib edilen, daha sonra Muallim Naci’nin kadrosuna girmesiyle edebî
tartışmaların başladığı edebiyat, târih ve fıkraların yayınlandığı Tercümân-ı Hakikat
gazetesi, mizah gazetesi Karagöz, çocuk gazetesi Bahçe’dir.

1878’de memleketin içinde bulunduğu harb hâli sebebiyle, Osmanlı birliğini ve
ülkesinin bütünlüğünü bozmaya yönelik yayınlara karşı bâzı tedbirlere ihtiyaç duyuldu.
Maârif nezâreti, Metbûât müdürlüğü ve Zabtiye nezâreti’nin katkısıyla gazeteler
üzerinde sansür uygulamasına gidildi. Hâriciye nezâreti’nde de dış basınla ilgili
Matbûât-ı Hâriciye müdürlüğü kuruldu.

1878’de çıkmaya başlayan Tercümân-ı Hakikat gazetesi, Ahmed Midhat Efendi’nin
başarılı kalemi ile ve hükümeti tenkit etmeyen büyüklere şantaj, sansasyon özelliğinde
olmayan ciddi haberciliğiyle bu devrin en uzun ömürlü ve îtibârlı gazetesi oldu. Daha

sonraki senelerde Ahmed Midhat Efendi’nin dâmâdı olan Muallim Naci’nin idare ettiği
bir edebî ilâve verdi. Son derece ciddî ve terbiyevî bir edebiyat mecmûasıydı. Çocuklar
için haftalık ilâveler verdi. Bu gazetede te’lif romanlar tefrika edildiği gibi, batı
klasikleri de veriliyordu. Midhat Efendi bu arada 150’den fazla roman ve ilmî kitap
yayınladı. Kitaplar, çekici ve akıcı bir üslûba sâhib olduğundan, okutucu ve öğretici idi.
Ondört cildlik Avrupa târihi, üç cildlik Dünyâ târihi serileri, o devirde halk tarafından
merakla okundu. 1879’de Ebüzziyâ Tevfik Bey tarafından Mecmûa-i Ebüzziyâ dergisi
çıkarıldı. Ebüzziyâ Tevfik, pekçok kitaplar, yıllıklar, bâzı klasik eserler yayınladı.
Kütüphâne-i Ebüzziyâ adlı bir kolleksiyon meydana getirdi. 1879’da Mehmed Ali
tarafından iktisadî ve ziraî konulara yer veren 15 günlük Vâsıta-i Servet ve 1880’de
Vakâyî-i tıbbiye adlı meslek dergileri de yayınlandı. 1881’de Encümen-i Teftiş ve
Muayene, Maârif nezâreti’nde de Tetkîk-i müellefât komisyonu kuruldu. 1888’de
Matbaaların bastığı bütün yayınlara önceden izin aldıktan sonra basma şartı getirildi.

1891’den önce Tercümân-ı Hakîkat’ten başka; on iki bin tirajlı Sabah, Saadet ve
Tarîk gazeteleri de çıkarıldı. Jön Türkler hareketinin belli başlı sîmâlarından olan Murâd
Bey, 1885 yılında haftalık Mîzân dergisini çıkarmaya başladı. Bir ara Avrupa’ya kaçan
Mîzâncı Murâd, yayınına Paris’te devam etti. İkinci Meşrûtiyet’in ilânı üzerine
İstanbul’da tekrar yayınlanmaya başladıysa da uzun ömürlü olmadı; 1909’da tekrar
kapandı.

Kadrosunda Nâmık Kemâl, Abdülhak Hâmid Tarhan’ın da bulunduğu Gayret gazetesi,
1886 yılında yayınlanmaya başladı. Abdülhalîm Memdûh, Tepedelenlizâde Kâmil,
Cenâb Şehâbeddîn gibi kimselerin yazı yazdığı Muhit Gazetesi 1888’de çıktı. İlkokul
çocuklarına temel bilgiler vermek gayesiyle eğitim ve öğretime yönelik olan Mekteb
dergisi 1891’de Kitapçı Karabet tarafından çıkarıldı. Bir müddet böyle yayınlandıktan
sonra 1894 yılında edebiyat dergisi hâline geldi. Edebiyât-ı Cedîdeciler’in toplandığı
bu dergi, okuyucuların ilgisini çekmek için çeşitli edebî anketler düzenledi. Edebiyat
târihi açısından önemli bir yer işgal eden Servet-i fünûn dergisi, Ahmed İhsân
(Tokgöz) Bey tarafından 27 Mart 1891’de çıkarılmaya başlandı. Aynı dönemde
yayınlanan Malûmat adlı edebî dergiyle edebî tartışmalara giren Servet-i fünûn
dergisinde, Edebiyât-ı cedîdeciler olarak adlandırılacak şâir ve yazarlar toplandı. Ocak
1895’de mecmuanın idaresini Tevfik Fikret aldı ve altı yıllık bir yayından sonra 1901’de
ayrılmasına rağmen yayınına devam etti.

Servet-i fünûnla tartışmalara giren ve önce Artin Efendi tarafından yayınlanan Malûmat
dergisi, 1894’de kapatıldı. 1895’de Baba Tâhir tarafından tekrar yayınlanan Malûmat
dergisinde eski edebiyatı savunan edebiyatçılar toplandılar. 5 Temmuz 1894’de Ahmed
Cevdet (Oran) tarafından yayınlanan ve Türk basınının uzun ömürlü ve te’sirli gazetesi
olan İkdâm, latin harflerinin kabulüne kadar devam etmiştir. İkdâm’ı yayınlayan
Ahmed Cevdet’e bu yüzden İkdâmcı takma adı verilmiştir. 1895’de ilk kadın gazetesi
Kadınlara Mahsûs Gazete çıkarıldı. 1899’da Mehmed Rızâ tarafından yayınlanmaya
başlayan Resimli gazete, 1916 yılına kadar yayınını sürdürdü. Daha çok tercümeye
yer veren ve resimli bir gazete olan Musavver Terakkî 1900’de yayınlanmaya
başladı.

Yurt Dışındaki Basın

Pâdişâha ve Bâb-ı âlî hükümetlerine karşı olan, çeşitli vesîlelerle Avrupa’ya kaçan ve
kendilerine; Genç Osmanlılar, Jön Türkler ve İttihâdçılar adını veren kimseler,
Avrupa’da çeşitli cemiyetler kurdular. Bu cemiyetlerin ilki Şinâsî, Nâmık Kemâl, Nûri,
Refik ve Âyetullah Bey tarafından kurulan Yeni Osmanlılar Cemiyeti’dir. Bu
cemiyetin reîsi Mir’ât gazetesi sahibi Refik Bey idi. Daha sonra kurulan İttihâd ve
Terakkî Cemiyeti, Yeni Osmanlıların yurt dışındaki basın faaliyetlerinin çok üstünde
faaliyet gösterdi. İngiltere, Fransa, Avusturya, İsviçre, Belçika, Bulgaristan, Romanya,
İtalya, Yunanistan, Kıbrıs, Mısır, Amerika ve Brezilya’da, Abdülhamîd Han ve Bâb-ı âlî
hükümetleri aleyhinde yayın yaptılar. Dış kaynaklardan ve Mısırlı prens Mustafa Fazıl
Paşa’dan destek gören bu kimseler, çeşitli gazeteler çıkardılar.

Yurt dışında çıkan bu muhalif basının ekseriyeti Türkçe olmakla birlikte; Fransızca,
Arapça, Almanca, İngilizce ve hattâ İbrânice olarak yayın yapıyordu. Bu gazetelerin en
eskisi, Ali Süâvînin Avrupa’ya kaçmasından sonra Londra’da yayınlamaya başladığı
Muhbir’dir. Fransızca ve İngilizce ekler de veren Muhbir, Mustafa Fâzıl Paşa’nın maddî
desteğiyle 1867-1868 yıllarında 50 sayı kadar yayınlandı. Muhbir’den sonra Yeni
Osmanlıların yayın organı olan Hürriyet, Ziya Paşa ve Nâmık Kemâl tarafından 1868-
1869 yıllarında Londra’da seksendokuz sayı çıkarıldı. Ali Süâvî’nin, sadrâzam Alî Paşa
hakkındaki bir yazısı üzerine, İngiltere adliyesi tarafından takibata uğrayınca, 1870
yılında Cenevre’de Ziyâ Paşa tarafından on bir sayı olarak çıkarıldı. Altmış üçüncü
sayıdan itibaren Nâmık Kemâl gazeteden ayrıldı ve 1869’da yurda döndü. Ziya Paşa da

1871’de döndü. Ali Süâvî, Mustafa Fâzıl Paşa’nın verdiği para ile Paris’te Ulûm adlı bir
gazete çıkarmaya başladı. 1870’de Cenevre’de, Hüseyin Vasfi Paşa ve Mehmed Bey
tarafındanyayınlanan İnkılâb (Paris-1878), Hayâl (Londra-1879), İstikbâl (Cenevre-
1880), Gencine-i Hayâl (Paris-1881); Yeni Osmanlılar döneminin yurt dışında
yayınladığı basın organlarıdır. 1895 yılında Ahmed Rızâ tarafından yayınlanan
Meşveret, 1897’de Fransızca nüsha da yayınlamaya başladı. Hükümetin takibi
netîcesinde Paris’ten ayrılmak zorunda kalan Ahmed Rızâ, Meşveret’i, İsviçre ve
Belçika’da yayınlamaya devam etti. Jön Türk hareketinin ileri gelenlerinden olan
Mîzâncı Murâd, 1877’de Mîzân gazetesini Kâhire’de yayınlamaya başladı. Bu gazetede
hıristiyan Arap kavmiyetçilerinden Halil Ganem, Fransa’da Türkiye aleyhtarı yazılarıyla
tanınan Albert Koda gibi şahıslar yazı yazdı.

Daha sonra Cenevre’de yayınlanan Mîzân bir ara Fransızca olarak da çıkarıldı. 1897’de
İttihâd ve Terakkî mensuplarından olan İshak Sükûtî ve Abdullah Cevdet tarafından
Türkçe ve Fransızca olarak Osmanlı gazetesi çıkartıldı. 1900 yılından sonra Londra’da
ve Kâhire’de yayınlanan Osmanlı gazetesi, Abdullah Cevdet’in Viyana sefaretine
doktor olarak; İshak Sükûtî’nin ise, Roma sefaretine sefir olarak tâyin edilmeleri
üzerine bir müddet kapandı. 1902’den sonra yeniden yayınlanmaya başladı. Jön
Türklerin ikiye ayrılmalarından sonra, Paris’te toplanan Ahrâr grubuna karşı ortaya
çıkan Ekseriyet fırkasının yayın organı oldu. Bu dönemde yazı işleri müdürü Hüseyin
Siret, idare müdürü ise İsmâil Hakkı Paşa idi. 1896’da Tunalı Hilmi tarafından
Cenevre’de çıkarılan Ezan, 1897’de Kâhire’de yayınlanan Kânûn-i esâsî ve el-Kâtib,
1899’da Cenevre’de yayınlanan İntikam, 1899’da Londra’da yayınlanan Hilâfet,
1900’de Kâhire’de Leon Efendi tarafından çıkarılan Sadâ-yı Millet, 1901’de Brüksel’de
Avlonya meb’ûsu İsmâil Kemâl tarafından yayınlanan Selâmet gazeteleri de Pâdişâh’ın
ve hükümetin yardımları ile hayâtlarını idâme ettirdikleri hâlde Abdülhamîd Han’a ve
Bâb-ı âlî hükümetlerine karşı çıkan dış basındandır. 1904’de Abdullah Cevdet
tarafından Cenevre’de çıkarılan İctihad gazetesi bir ara Mısır’da ve daha sonra
İstanbul’da yayınlandı. Prens Sebâhaddîn ve Ahmed Fâzıl tarafından 1906’da Kahire’de
çıkarılan Terakkî gazetesi, Adem-i merkeziyetçilerin yayın organı oldu. Yine bu fikri
savunan Şûrâ-yı Osmânî, Yeni Fikir ve Hilâfet gibi gazete ve dergiler de vardı.

Sultan İkinci Abdülhamîd Han, çoğu gayr-i müslim azınlıkların ve yabancıların elinde
olan ve devlet adına tahsile gidip Avrupalıların kontrolüne girerek, yaşadığı toplumun

değerlerine yabancılaşan sözde aydınların elindeki basın ve yayın organlarına karşı
zamanın siyâsî şartları sebebiyle bâzı tedbirler aldı. Müslim, gayr-i müslim ve Türk
olmayan çeşitli unsurlardan meydana gelen Osmanlı Devleti’nin dünyâ konjonktürü
içindeki o günkü yeri bunu îcâb ettiriyordu. Sultan İkinci Abdülhamîd Han, basını tam
serbest bırakıp bâzı tedbirler uygulamasaydı, 1908 sonrasında olan hâdiseler otuz yıl
öncesinden patlak verirdi. Osmanlı toplumunu sömürmek için bütün yolları deneyen ve
bu kirli maksadlarını gerçekleştirebilmek için türlü hilelere başvuran hıristiyan Avrupa
devletlerinin saldırılarına, çok daha hazırlıksız yakalanılırdı. Sultan İkinci Abdülhamîd
Han’ın aldığı bu tedbirler, Osmanlı toplumu içindeki Müslümanlara ve Türklere otuz
yıllık bir hazırlanma ve dinlenme dönemi sağlamıştır. Abdülhamîd Han’ın basın
politikası; devletin parçalanmasını, milletin düşman kamplara ayrılmasını önlemek
gayesine yönelik şuurlu bir adımdır. Ayrıca Osmanlı Devleti’ni yıkmak için asırlardır
uğraşan hıristiyan Avrupa devletlerinin tehdîdleri ve oyunlarıyla, Osmanlı ülkesinin
sosyo-ekonomik yapısından kaynaklanan nâzik durum ve 1876-1878 yıllarındaki
meydana gelen, Abdülazîz Han’ın hal’i ve şehîd edilmesi, beşinci Murâd’a karşı yapılan
hareketler, Ali Süâvî baskını ve Rusların Yeşilköy’e kadar gelmeleri de bu basın
politikasını etkilemiştir.

Abdülhamîd Han’ın uyguladığı bu basın politikasına karşı çıkan ve ikinci Meşrûtiyetin
verdiği serbestlikten istifâde ederek bir baskınla iktidara gelen İttihâd ve Terakkî
fırkası ve daha sonraki iktidarlar, bu tedbirlerin çok daha şiddetlisini uygulamışlardır.
Bunun yanında Abdülhamîd Han’ın matbûâta verdiği önem pek fazladır. Şahsına karşı
olsa bile zamanındaki dergi ve gazetelerin mükemmel ve en güzel şekilde çıkmasını
sağlamak için Servet-i Fünûn gibi bâzı gazete ve dergilere yardımda bulunduğu,
hattâ onlar için Avrupa’dan usta elemanlar getirttiği de bir başka hususiyetidir.

İttihâd ve Terakkî Devri

Meşrûtiyetin ikinci defa îlânı üzerine, yurt dışına kaçmış olanlar yurda döndüler ve yurt
dışında yayınladıkları gazeteleri, İstanbul’da çıkarmaya başladılar. İkinci Abdülhamîd
Han’ın, ikinci Meşrûtiyet’i îlân ettiği 24 Temmuz 1908 günü toplanan gazeteciler,
gazete müsveddelerini sansüre vermeme karârı aldılar. 25 Temmuz 1908 günü
gazeteleri ön kontrolden geçirtmeden piyasaya sürdüler. Bu gazeteler; sultan İkinci
Abdülhamîd Han döneminde yayınlanan İkdam, Sabah, Tercüman ve Saadet

gazeteleri idi ve herbiri alelacele meşrûtiyet ve hürriyet savunuculuğuna girip,
kadrolarını yenilediler. 24 Temmuz günü, daha sonra Gazeteciler Bayramı olarak kabul
edildi. Kânûn-i esâsîdeki; “Matbûât, kânun dâiresinde serbesttir” hükmü; “Hiçbir
şekilde kablettâb’ı (baskıdan önce) teftiş ve muayeneye tâbi tutulamaz” şeklinde
değiştirildi. Sansürün kaldırıldığı bu şekilde îlân edilirken, 1877 (Ramâzân-ı mübarek
1294) tarihli İdâre-i Örfiyye ve Askerî Mehâkim kânunu kasden yerinde bırakıldı. 1919
târihine kadar bu kânuna dayanarak sansürü aratacak uygulamalarda bulunuldu. Bir
çok dergi ve gazete defalarca kapatıldı. Mesela 1910 yılında Baha Tevfik’in çıkardığı,
Eşek adlı mizahî dergi, kırk bini bulan ilk sayısından sonra kapatıldı. Ancak Baha Tevfik
bir kaç defa dîvân-ı harb-ı örfî karşısına çıkmak bahâsına yılmadı ve dergilerinin biri
kapanınca diğerini çıkardı. Eşek’i; Yuha, El-Mâlûm, Kibar, Alafranga Eşek tâkib
etti. Bu devirde en fazla gazetesi kapatılan ve mahkemeye çıkan Lütfi Fikri Bey oldu.
1911 ilâ 1913 târihleri arasında çıkarmış olduğu Tanzîmât gazetesi tam on altı defa
kapanıp yeniden yayına başlamıştır.

Bu dönemin en bariz özelliği, pek çok gazete ve derginin hep birlikte Abdülhamîd
Han’ın memleketin içinde bulunduğu nâzik durumlar sebebiyle tatbik ettiği meşrûtiyet
öncesi icrâatı tenkîd etmek idi. Sâdece İstanbul’da 1908-1909 senelerinde 353 gazete
ve dergi yayınlandı. Bu sayıya ülkenin dört bir yanında yayınlanan Türkçe gazetelerle
yabancı dilde yayınlananlar da eklenince, birdenbire binlerce yayın ortaya çıktığı
görülür. Bunlar arasında Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını ve yıkılmasını isteyen her
fikrin, savunucusu ve sözcüsü olan yayın organları ortaya çıktı. Böylece memlekette bir
fikir anarşisi doğdu.

Eski gazeteler kendilerini yenilemeye çalışırken, Abdullah Zühdü ile Mahmûd Sâdık
Yeni Gazete’yi; Tevfik Fikret, Hüseyin Cahit (Yalçın) ve Hüseyin Kâzım (Kadri) Tanin’i
kurdular. İktidara muhalif yayınlar yapan Tanin gazetesi bir kaç defa kapatıldıysa da;
Cenin, Renin, Senin ve Hak gibi değişik isimler altında yeniden çıktı. Yeni Tasvir-i
Efkâr gazetesi de, İttihâdçıları destekler mâhiyette yayınlar yaptı. Kısa ömürlü
Hukûk-ı umûmiyye ile Selanik ve Manastırda yayınlanan Şûrâ-yı Ümmet, Rumeli
ve Silâh gibi gazeteler de, İttihâd ve Terakkî fikirlerinin savunuculuğunu yaptı.
Bunların yanında İttihâd ve Terakkî’nin fikir ve icrâatlarına karşı çıkan partilerin yayın
organı şeklinde gazeteler de ortaya çıktı. Ahrâr partisinin Osmanlı, Mevlânâzâde
Rıfat’ın Hukûk-ı umûmiyye, Serbesti gazeteleri, Mîzâncı Murâd’ın Mîzân’ı, Ali

Kemâl’in başına geçtiği İkdam, 31 Mart vak’asını kışkırtan Derviş Vahdetî’nin
Volkan’ı. Cemiyet-i İlmiyye-i İslâmiye’nin Beyân-ül-Hak adlı gazeteleri bu kısımda
sayılabilir. Bu arada çıkan sayısız mizah dergisi de kamuoyuna te’sir etmeye çalıştı.

Ayrıca bu dönemde, her türlü düşünce, doğudan veya batıdan kaynaklanan her türlü
akım yazıya dökülüp kamuoyuna sunuldu. Her milletin, her azınlığın, hem kendi
dilinde, hem de Türkçe olarak yayınlanan gazeteleri ortaya çıktı. Komünizmi ve
sosyalizmi öven, İştirak, Sosyalist, İnsaniyet, Medeniyet, İdrâk gibi yayın
organları da bu dönemde yayın hayâtına girdi.

İkinci Meşrûtiyetin ilânının ilk aylarında serbestlik içinde bulunan, dilediklerini yazan,
milleti pâdişâh ve devlet adamları aleyhinde isyâna teşvik eden gazete ve dergiler
üzerinde, 31 Mart vak’asından sonra iktidarı ele geçiren İttihâd ve Terakkî komitesince
kontrol sıklaştırıldı. 5 Nisan 1909’da İttihâdcılara karşı olan Serbesti gazetesi yazarı
Hasan Fehmi öldürüldü. Meclise 28 Nisan 1909’da bir matbûât kânunu getirildi.
Meşrûtiyet’in yıl dönümünde kanunlaşan ve Fransız Basın kânunu esas alınarak
hazırlanan bu kânuna göre, gazete çıkarmakta beyanname esâsı getiriliyordu. Bu
kânunda devletin temelini sarsmaya yönelik, pâdişâhı, dinleri ve Osmanlı milletini
koruyucu, suçu ve ayaklanmayı kışkırtıcı yazıları frenliyen maddeler de vardı.

31 Mart vak’asında, Tanin başyazarı Hüseyin Cahit zannedilerek bir milletvekili
öldürüldü. 31 Mart vak’ası bastırılınca kışkırtıcılardan olan Derviş Vahdeti îdâm edildi
ve İttihâdcılara muhalif olan gazetesi Volkan kapatıldı. İttihâdcılara muhalif olan
Sadâ-yı millet gazetesi yazarı Ahmed Samim, 9 Haziran 1910’da; Şehrah gazetesi
yazarı Zeki ise 10 Temmuz 1911’de öldürüldüler.

Bu dönemde yayınlanan gazetelerden biri de 1903’de çıkmaya başlayan Sırât-ı
müstakîm’in devamı olan; câmilere sandalye konulmasını, müzikli ibâdet edilmesini,
İslâm dîninde reform yapılmasını isteyen Şemseddîn Günaltay, İzmirli İsmâil Hakkı,
Sa’îd Halîm Paşa gibi dinde reformcuların ve Mehmed Akif, Ahmed Hamdi (Aksekili)
gibi yazarların yazdığı Sebîl-ür-reşâd dergisidir. Bu dergi yayımını aralıklarla
Cumhuriyetten sonra da sürdürdü. Bu dönemde yayınlanan dînî yazıların neşr edildiği,
Cerîde-i Sûfiye, Sıyt-i hilâfet, İlmiye, Mikyâs-ı şeriat, Hikmet, Beyân-ül-Hak ve
İslâm mecmuası gibi yayın organları da sayılabilir. İttihâd ve Terakkî’nin Selanik’te

yayınlattığı Bağçe, İstanbul’da yayınlanan İttihâd ve Terakkî taraftarı Yeni Tasvir-i
Efkâr, Milliyet, Hak yolu, Hürriyet, İttihâd, İttifak gazeteleriyle mizah gazetesi
Karagöz, 1909’da çıkmaya başlayan Alemdâr, Tazminat, Teşkilât, Maşrik, Te’sis,
Te’mînât, Tanzîmât gibi adlarla çıkan muhtelif gazeteler sayılabilir.

İttihâd ve Terakkî fırkasının 1913 yılında gerçekleştirdiği Bâb-ı âlî baskınıyla iktidarı
tekrar ele geçirmesinden sonra başlayan Birinci Dünyâ harbi ile birlikte, harb hâli
sebebiyle basın üzerine mecburî kontrol getirildi. Sıkı yönetim ve kâğıt sıkıntısının
etkisiyle pek çok gazete kapandı ve kapatıldı. Sâdece iktidarda bulunan İttihâd ve
Terakkî yanlısı Tanin, Sabah ve Tasvîr-i Efkâr gazeteleri ayakta kalabildi. Bu devirde
gazetelerde husûsiyetle Türkçülük teması işlendi. Savaş boyunca iktidarın
açıklamaları dışında bir şey yazmak yasaklandı. Sâdece “Nihâî zafere kadar harb”
sloganı işlendi. Uygulanan yanlış iç ve dış politikalar sebebiyle ortaya çıkan kötü
neticelerin yazılması yasaklandı. Savaşın beklenenden uzun sürmesi üzerine 1917’den
sonra umûmî barış temasının işlenmesine başlandı. 1917’de Âsım ve Hakkı Târık Us
tarafından Vakit, ertesi yıl yayınlanmaya başlayan Akşam gazeteleri uzun ömürlü
oldular. 1918 yılında Celâl Nuri İleri tarafından Âtî (daha sonraları İleri), Yunus Nâdi
tarafından yayınlanan Yeni gün gazeteleri özellikle Millî mücâdele sırasındaki
yayınlarıyla önem taşırlar. 1917’de Afyon’da yayınlanmaya başlayan Öğüt, önce
Konya’ya 1919’dan sonra Ankara’ya taşınarak yayınını sürdürdü. Bu dönemde
yayınlanmaya başlayan Türk yurdu, Millî Tetebbûlar mecmuası, Osmanlı Târih ve
edebiyatı mecmuası, İctimâiyyât mecmuası, Yeni mecmua, ilmî, fikrî ve edebî
ağırlıklarıyla dikkati çektiler. Mizah gazeteleri arasında ise; Kalem, Davul, Püsküllü
Belâ, Curcuna, Coşkun kalender, Hokkabaz, Dalkavuk, Zevzek, Hoca
Nasreddîn, Geveze, Meddah, Hacivat, Hayâl-i Cedîd, Şaka, Eşek v.b. sayılabilir.

İttihâdcı hükümetin düşmesi ve Mondros mütârekesinin imzalanması üzerine,
Anadolu’da bulunan muhalif gazeteciler İstanbul’a döndüler. Yeni bir basın patlaması
ve İttihâdcılıktan arınma akımı başladı. 13 Kasım 1918’de galip devlet donanmalarının
İstanbul’a girmesiyle mütâreke dönemine girildi. Osmanlı’nın mirası ve Türk milletinin
geleceği, 1918-1922 yılları arasında mütâreke basınıyla, millî mücâdele basını arasında
uzun uzun tartışıldı. Merkezi Ankara’da olan Kuvay-ı milliye hareketini; Akşam, Vakit,
İleri, Yenigün, Tercüman, Dergâh, Tasvîr-i Efkâr, Albayrak, İkdam gazeteleriyle
Anadolu’nun ve Trakya’nın değişik yerlerinde yayınlanan çeşitli gazete ve dergiler

desteklediler. Ankara hükümetine cephe alanlar ise; Peyâm-ı Sabah, İstanbul,
Aydede, Alemdâr, Güleryüz, Ümit, Aydınlık, Zincirbent, Cumhuriyet, İrşâd,
Tan, Yeni dünyâ, Şarkın sesi, Ferdâ, Zafer, Hâtif gibi gazete ve dergilerdi.

Osmanlı Devleti zamanında, faydalı yayınlar yaparak devlet ve millet menfaatlerini
savunarak güzel hizmetler vermesi gereken basın, çoğu yabancıların ve azınlıkların
elinde bulunması sebebiyle az bir kısmı hâriç, devletin ve devlet adamlarının karşısında
ve Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını ve yıkılmasını isteyen düşmanlar yanında yer
aldılar. Faydalı yayınlarla milleti aydınlatacakları yerde, yangına körükle gidercesine
hâdiseler üzerine gidip devlet ile milletin arasını açtılar. Bâzı zamanlar basın ve yayın
hayatıyla ilgili serbestlikten ve imtiyazlardan faydalanarak azınlıkların ve halkın
haklarını savunmak bahanesiyle altı yüz yıl adaletle hüküm sürmüş olan Osmanlı
Devleti’nin yıkılışını hızlandırdılar. Böylece millet nazarındaki itimât ve prestijlerini
kaybettiler.

Özel gazete ve mecmualar yanında bizzat devletin çıkardığı yayınlar da bir hayli yekûn
tutuyordu, ikinci Mahmûd Han tarafından çıkarılmaya başlanan Takvîm-i Vekâyî’den
başka çeşitli devlet kuruluşları tarafından bir senelik hâdiseleri içinde toplayan
salnameler (yıllıklar) tertib ve neşredildi. Osmanlılarda ilk resmî salname 1847
senesinde neşrolundu. Bu salnameyi düzenlemekle Hayrullah Efendi vazifelendirildi ise
de Ahmed Vefik Paşa’ya yaptırdı. Sonraları Cevdet Paşa, daha sonraları da Meclis-i
meârif başkâtibi Behçet, Meclis âzasından Rüşdî beyler tarafından yapılan salname,
bilâhare Meârif nezâreti mektûbî kalemi hey’etine, 1888’den sonra da Me’mûrîn-i
mülkiye komisyonuna bağlı Sicill-i Ahvâl idaresi tarafından tanzim edildi. Resmî
salname, saltanatın sonuna kadar bu idare tarafından tertib edildi.

İlk zamanlar yüz küçük sayfayı geçmeyen salnameler, sonraları iki-üç yüz, en nihayet
yedi-sekiz yüz sayfayı bulmuştur. Bunlarda, devletin resmî teşkilâtından başka;
me’mûrların isimleri, tâyin târihleri, rütbeleri, nişanları gösterilir; birer vesîka
mâhiyetini taşırlardı. Umûmî salnamelerden başka, yine resmî mâhiyette olmak üzere
nezâretler (bakanlıklar), vilâyetler (valilikler) de salname çıkartırlardı. Bunlardan 1915-
16 senesinde neşr edilen İlmiye salnamesi, geniş bilgileri ihtiva etmektedir.
Nezâretlerin bir kısmı sâdece bir tane salname düzenlemekle yetinmeyip, birden fazla
salname neşretmişlerdir. İlk sene 1257 sayfalık bir salname çıkaran Maârif nezâreti,

1900-1901’de üçüncü defa olarak bastırdığı salnamedeki sayfa sayısını 1678’e çıkarmış
ve memleketin bir de haritasını koymuştur. 1907-1908’de son olarak çıkartılan altıncı
Maârif salnamesi 742 sayfa idi.

Vilâyetlerce ilk salname, 1866-67 senesinde tertib edildi. Vilâyetlerin bâzılarında yalnız
bir tek salname neşredildiği hâlde, bâzılarında yirmiye yakın salname çıkarılmıştır. En
çok salname çıkaran vilâyetler ise, Hüdâvendigâr (Bursa) ve Selânik’dir.

Salnamelerden başka kânun ve nizâmnâmeleri ihtiva eden Düstûr adı verilen kitap ve
mecmualar da çıkarıldı. Osmanlılarda ilk kânun mecmuası Cevdet Paşa tarafından
hazırlanarak 1863 senesinde o zamanın devlet matbaası olan Matbaa-i âmirede
bastırılıp, resmî dâirelere dağıtılmış ve satışa çıkarılmıştır.


1) Türkiye’de Matbûât Rejimleri (Server İskit, 1939)

2) Türkiye’de Matbûât İdareleri ve Politikaları (Server İskit, 1943)

3) Türk gazeteciliğinin 100. yıldönümü (S. Nüzhet Gerçek, 1931)

4) Milli Mücâdele Basını (Ö. Sâmi Coşar, 1967)

5) Basın Hukuku (Sulhi Dönmezer, 1968)

6) Basın ve Yayın Hareketleri Târihi (H. Refik Ertuğ, 1970)

7) İstanbul Kütüphâneleri Arap Harfli Süreli Yayınlar Toplu Katalogu 1828-1928
(Hasan Duman, 1986)

8) Rehber Ansiklopedisi; cild-4, sh. 117

9) Ottoman year-books (Hasan Duman, 1982)

BAYRAK

Devletleri temsil eden renk ve şekli özelleştirilmiş millî alâmet. Arapça râye ve liva
kelimelerinin karşılığı olan bayrak ve sancak, umumiyetle dikdörtgen biçiminde ve
kumaştan yapılır. Bayrak bir milletin varlığının ve bağımsızlığının sembolü, târihinin

hâtırasıdır. Değeri; pamuk, atlas ve ipekten yapılmasına bağlı olmayıp, temsil ettiği
milletin kıymeti ile ölçülür. Devletin hâkimiyetini, bağımsızlığını ve şerefini temsil ettiği
için bayrağa saygı gösterilir. Çok eski zamanlarda kurulan devletler ve kavimler,
bayrak veya bayrağa benzeyen semboller kullandılar. İslâm târihinde ise hicretin
birinci yılından itibaren bayrak kullanılmaya başlandı. Peygamber efendimiz sallallahü
aleyhi ve sellem hicretin birinci senesinde Şam’dan dönmekte olan Kureyş kervanına
karşı gönderdiği hazret-i Hamza komutasındaki otuz kişilik kuvvete bayrak şeklindeki
sembolü ilk defa kendi elleriyle bir mızrağın ucuna beyaz bir bez bağlayarak
askerlerden Ebû Mersed’in eline verdi. Livâ-ül-Beydâ ismiyle anılan bu bayrak,
Hayber gazâsına kadar kullanıldı. Hayber’den sonra Râye denilen siyah bir bayrak
kullanıldı. Dört halîfe devri, Emevîler, Abbasîler, Endülüs Emevîleri zamanlarında da
çeşitli renk ve şekilde bayraklar kullanıldı.

Türklerin ilk kullandıkları bayrağın rengi ve şekli hakkında kesin bir malûmat yoktur.
Ancak Orta Asya târihi hakkındaki bilgilere dayanarak İslâmiyet’ten önceki Türklerde
Tuğ adı verilen bayrak veya sembollerin kullanıldığı bir gerçektir. Siyahtan kırmızıya
kadar; mavi, sarı, yeşil, beyaz gibi çeşitli renklerde semboller kullanmış olan eski
Türkler, bir mızrağın ucuna bağladıkları, umumiyetle ipekten yapılmış bu alâmetlere
batrak, badruk, bayrak gibi isimler verdiler. Dokuzuncu asırdan îtibâren kitleler
hâlinde müslümanlığı kabul eden Türkler de çeşitli bayraklar kullandılar. Bu bayraktaki
en büyük özellik, İslâmî motif ve unsurların ön plâna geçmesiyle birlikte, millî motif ve
sembollere de yer verilmesi idi. İlk müslüman Türk devletlerinden olan Gaznelilerin
bayraklarında, yeşil zemin üzerinde beyaz hilâl ve kuş resimleri vardı. Karahanlıların
bayraklarında al renk üzerinde dokuz tuğ resmi bulunuyordu. Diğer müslüman-Türk
devletleri de çeşitli renk ve şekilde bayraklar kutlandılar. Büyük Selçuklu Devleti’nin ilk
yıllarında mavi zemin üstüne beyaz çift kartal sembolü ve siyah çizgili gerilmiş yay ve
ok resimleri varken, daha sonra siyah renkli bayrak kullandılar. Bu bayrak Anadolu
Selçukluları tarafından da benimsenmişti. Selçuklularda hânedân rengi olarak kabul
edilen al renkli bayraklar da vardı. Haçlı seferlerine kahramanca göğüs geren
Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin bayrağı sarı renkli olup, üzerinde hilâl bulunuyordu. Bu şekil
hem bu devletin bayrağı, hem de Avrupalılar tarafından İslâmiyetin sembolü olarak
kabul edilmiştir.

Osmanlılar zamanında da çeşitli renk ve şekillerde bayraklar kullanıldı. Osmanlılarda
bayrak; pâdişâhı, dolayısıyle devleti temsil ederdi. Zîrâ pâdişâh, devleti temsil
etmekteydi. Pâdişâh bayrak ve sancaklarını, Emîr-i Âlem denilen paşa ile bunun
maiyyetindeki saltanat sancaklarıyla mehterhâne takımını ihtiva eden bölükler taşırdı.
Ayrıca her ocağın, her birliğin hattâ her ortanın (taburun) ayrı sancağı vardı. Sancaklar
da çeşitli renklerde kullanılmıştır. Yeşil ve kırmızı renklerin hâkim olduğu bayrak ve
sancaklarda, Osmanoğullarının hânedân rengi kırmızı daha doğrusu al idi. Al renk,
doğrudan doğruya Osmanogullarını işaret ederdi. Sultanlar yâni pâdişâh kızları bile
beyaz renkte değil al renkte gelinlik giyerlerdi. Pâdişâhın yorganı, çarşafı, yastığı al
renkteydi. Al renk esâsında Selçuklularda da hânedân rengi olarak kabûl ediliyordu.
Osmanoğulları, Selçukoğullarının meşru vârisleri olarak bu rengi devralmışlardır. Bu
husus al renge tamamen bir millî karakter vermiştir ki, bugün de devam etmektedir.
Selçuklular da bu rengi selefleri olan Karahanlılardan almışlardı. Kırmızıyı süsleyen ayın
menşei ise destanlar dönemine kadar dayanır. Yıldız ise daha sonraki devirlerde
konulmuştur. Osmanlıların ilk bayrağı, Anadolu Selçuklu hükümdarı Gıyâseddîn Mes’ûd
tarafından Osman Bey’e gönderilen hediyeler arasındaki beyaz renkli bayrak idi. On
dördüncü asırdan îtibâren çeşitli renk ve şekilde bayraklar kullanıldı. Kâmûs-ül-
a’lâm’da bildirildiğine göre, Osmanlı sancağının rengini ve (bugünkü ayyıldızlı Türk
bayrağının) şeklini tâyin eden, sultan birinci Murâd ve Yıldırım Bâyezîd Han
devirlerinde yaşayan Timûrtaş Paşa’dır. Bu asırda Osmanlı donanmasında ve azap
kıtalarında kırmızı; yeniçeri kıt’alarında beyaz bayraklar kullanıldığı, Fâtih Sultan
Mehmed Hân’ın muasırı olan tarihçi Tursun Bey’in ifâdelerinden anlaşılmaktadır. On
beşinci asırda Osmanlıların kırmızı bayraklar kullandıkları, Âşıkpaşazâde’nin Alaşehir’de
dokunan bir nevî al kumaştan bayrak ve hil’at yapıldığı hakkındaki kaydında yer
almaktadır. Muhtelif kaynakların incelenmesinden anlaşıldığına göre, Osmanlılar
kuruluştan îtibâren diğer İslâm ve Türk devletlerinde olduğu gibi, çeşitli bayraklar
kullandılar. On beşinci asırda pâdişâha âid sancaklardan başka çeşitli askerî birliklere
ve büyük devlet adamlarına, beylerbeyi, sancakbeyi, donanma kumandanı ve
reisleriyle azap ocaklarına ve ticâret gemilerine mahsus türlü renklerde bayrak ve
sancaklar vardı. Bu bayrakların ve sancakların üzerinde muhtelif şekil ve yazılar
bulunurdu. Yeniçeri ocağının muhtelif ortalarının (tabur) kendilerine mahsus nişanları
vardı. Kışlaların kapılarına asılan ortaların bayraklarına bu alâmetler nakşedilirdi. Bu
asırda yeniçerilere ak, sipahilere kırmızı, silâhdâr bölüğüne sarı, orta ve aşağı

bölüklere alaca renkli olarak verilen bayraklar bu birliklere verilen sancak mâhiyetinde
idi. Çünkü Osman Gâzi’den itibaren Kânûnî devri de dâhil olmak üzere pâdişâhlara
mahsûs olan bayrak beyaz renkli idi. Yavuz Sultan Selim Han’ın Çaldıran ve Mısır
seferlerinde, otağının önüne hâkimiyet alâmeti olan beyaz ve kırmızı renkli bayraklar
dikilmişdi. Ayrıca Yavuz Sultan Selîm Han zamanında, bugün Topkapı Sarayı mukaddes
emânetler dâiresinde bulunan, Peygamber efendimize sallallahü aleyhi ve sellem âid
olan Sancak-ı şerif Osmanlılara geçti. Çok büyük hürmet ve ihtimâm gösterilerek
asırlardır muhafaza edilen Sancak-ı şerif kılıf içinde bulundurulur, asla açılmazdı.
Sefer-i hümâyûnlarda pâdişâhlar beraberlerinde götürürlerdi. Halîfelik alâmetlerinden
biri olan Sancak-ı şerif, devleti son derece tehdîd eden hâllerde ve isyânlarda
pâdişâhın emriyle çıkarılır, millet, âsilere karşı Sancak-ı şerifin altında toplanmaya
çağrılırdı. Bu suretle millet birlik içinde hareket ederek isyânı bastırırdı.

Yavuz Sultan Selîm zamanında Çaldıran seferinde ilk defa olarak kullanılan yeşil renkli
bayrak, bu devirden sonra da hemen her zaman sık sık kullanılmıştır. Osmanlıların,
hilâfeti de hâiz olduklarını göstermek ve Peygamber efendimizin meşru halefleri
olduklarını belli etmek için kullandıkları yeşil renkli sancak, Barbaros Hayreddîn Paşa
ve Uluç Ali Reis’in donanmalarında da kullanıldı. Peygamber efendimizin sallallahü
aleyhi ve sellem mensûb olduğu Hâşimîlere âid olan yeşil renkli sancak, sultan birinci
Mahmûd Han devrinde donanmanın bayrağı kabul edildi.

Kânûnî Sultan Süleymân Han devrinde de beyaz, alaca, kırmızı ve sarı bayraklara
siyah ve yeşil renkliler de ilâve edildi. Doğrudan doğruya pâdişâhın hassa kuvvetini
teşkil eden kapıkulu ocaklarının taşıdıkları bayraklar, umumiyetle saltanat sancakları
sayılırdı. Macaristan seferine çıkan ve orduya kumandan tâyin edilen sadrâzam
İbrâhim Paşa’ya; beyaz, yeşil ve sarı renkte üç sancakla iki kırmızı, iki de alaca bayrak
verilmesi bu hususu isbât etmektedir. Topraklı süvarinin yukarısı yeşil, aşağısı kırmızı
renkte olmak üzere iki renkli bayrağı vardı.

Osmanlı ordusunda olduğu gibi, donanmasında da türlü renk ve şekillerde bayraklar
kullanıldı. On beşinci asırda genellikle kırmızı renkli bayraklar kullanıldığı hâlde on
altıncı asırda kumandana mahsûs bayrağın yeşil, derya beylerinin ise beyaz, kırmızı,
sarı, sarı-kırmızı, ufkî çizgili alaca bayraklar kullandıkları görülmektedir. Bu asırda
ticâret gemilerinin beyaz bayraklar taşıdıkları da bâzı kaynaklardan anlaşılmaktadır.

Daha sonraki asırlarda da kapdan paşalara mahsûs olan bayrak yeşil idi. Gemi
sancaklarında en ziyâde kırmızı (al) renk kullanılmakla beraber, yeşil bayraklar da
çoktu. Bunların kimlere âid olduğu üzerlerindeki şekillerden anlaşılırdı. Sultan birinci
Mahmûd Han devrinden sonra donanmada daha çok yeşil sancaklar kullanılmaya
başlandı. Kalyonların kıç sancakları yeşil olduğu gibi, amirallere mahsus forslar da yeşil
zemin üzerinde zülfikar ve hilâl şekillerini ihtiva ederdi. Sultan üçüncü Selîm Han
zamanında ordu ve donanmada yapılan yeni düzenlemeler esnasında bayraklar
üzerindeki hilâl şekline, sekiz köşeli yıldız ilâve edildi. Bayrak mes’elesinin muayyen
esaslara bağlandığı bu devirde, büyük gemilerin muhtelif direklerine çekilecek
bayraklar tesbit edildi. Pâdişâha mahsus gemiye (taht gemisi) çekilecek kırmızı
sancağın üstünde sultan üçüncü Selîm Han’ın tuğrası vardı. Ticâret gemilerinin taşıdığı
bayrakların renk ve şekillerinin tesbit edildiği bu dönemde, Cezâyir beylerbeyinin, üst
köşesinde beyaz renkte sarıklı bir İnsan başı bulunan kırmızı bayrağı vardı. Bu
dönemde kumandan forsları yeşil olup, beylerbeyliğe âid ticâret gemilerinin bayrağı;
yeşil, beyaz, kırmızı üç ufkî parçadan meydana gelmişdi. Tunus ve Cezâyir ticâret
gemileri ortası yeşil olmak üzere iki mavi, iki kırmızı, beş ufkî parçadan meydana gelen
bayraklar taşıyordu. Trablus beylerbeyi ile İstanbul limanına mahsus sancak, üç hilalli
olup yeşildi. Sultan üçüncü Selîm Han devrinde kurulan Nizâm-ı cedîd ordusu kıt’aları
için ihdas edilen, ortasına sarı sırma ile bir hilâl, yahut ortadaki hilâlden başka dört
köşesine de hilâller işlenmiş kırmızı veya fes rengi bayraklar kullanıldı.

Sultan İkinci Mahmûd Han zamanında da bayrak şekilleri hemen hemen ayniyle devam
etti. Ancak bu devirde kalelere ve hükümet binalarına ayyıldızlı al sancak çekildiği
görülmektedir. Yeniçeri ocağının kaldırılması üzerine bunlara âid husûsî bayrakların
kullanılmasına son verildi. Yeniçeriler arasında çok yayılmış olan yeniçeriliği ve
bektâşiliği hatırlatan bir takım kelimelerle birlikte bayrak kelimesinin kullanılması da
yasak edildi. Bunun yerine sancak kelimesinin kullanılması için her tarafa emirler
verildi.

Yeniçerilerin son zamanlarında daha ziyâde kırmızı renkte, üzerinde beyaz bir pençe,
bir zülfikâr ve bir dâire şekli bulunan çataf uçlu bayraklar kullanıldı.

Sultan İkinci Mahmûd Han tarafından kurulan Asâkir-i Mansûre-i Muhammediyye’ye
mahsûs olarak üzerinde kelime-i şehâdet veya fetih âyetleri bulunan siyah bayraklar

yapıldı. Siyah rengin tercihi Peygamber efendimizin Ukâb adlı meşhur siyah sancağının
rengini taklid etmek maksadıyladır.

İkinci meşrûtiyetin ilânına kadar orduda üzerinde âyetler yazılı ve hükümdarların ortası
tuğralı armalarını taşıyan sırma saçaklı çeşitli alay sancakları kullanıldı ve ondan
sonrada bu âdet devam etti. Bu sancakların rengi umumiyetle kırmızı idi.

Kırmızı zemin üzerine hilâl ve yıldız bulunan bayrak, Osmanlılarda ilk defa 1793’de
devletin resmî bayrağı olarak kabul edildi. Ancak bu bayraktaki yıldız, sekiz köşeli idi.
Bu bayrak Osmanlı Devleti’nin resmî ve umûmî sembolü olarak kullanıldı. Sultan birinci
Abdülmecîd Han zamanında 1842’de yıldızın beş köşeli olması kararlaştırıldı ve Osmanlı
bayrağının şekli kesinleşti. Bu devirde pâdişâha âid tuğralı sancaktan başka
hükümdarın gemileri ziyaretinde kullanılan, ortasında güneş ve dört köşesinde de
şualar bulunan bir sancak daha vardı. Kapdan paşaya mahsus sancakta; bir hilâl ile
sekiz köşeli yıldız mevcuttu. Osmanlı hâkimiyetinde bulunan, Tunus, Eflâk, Boğdan
beyleri ile Sırp prensliğinin özel bayraklarında, Osmanlı bayrağının kırmızı rengiyle
birlikte mavi, beyaz, sarı gibi mahallî renkler de kullanılırdı. Tunus beyinin sancağının,
ortasında kırmızı zemin üzerindeki bir beyaz dâire içinde kırmızı hilâl ve yıldız şekli
mevcuddu. Sırp, Eflâk ve Boğdan beylerbeyleriyle Sisam adasına âid husûsî
bayrakların üst köşelerinde, Osmanlı hâkimiyetinin sembolü olmak üzere, kırmızı
zemin üzerinde beyaz üç yıldız bulunan sarı Eflâk bayrağı ile mavi Boğdan bayrağında,
birincisinde çifte kartal, ikincisinde de bir öküz başı mevcuddu.

Sultan Abdülazîz Han zamanından başlayarak, pâdişâhlara mahsus kırmızı renkli
bayrakların ortasındaki tuğraların beyaz renkte sekiz şualı bir güneş içinde alınması
âdet oldu. Sonradan bu bayrağın rengi vişne çürüğü olarak değiştirildi ve saltanat
sancağı kabul edilen bu bayrak, saltanatın kaldırılmasına kadar devam etti.

Sultan İkinci Abdülhamîd Han zamanında Cuma namazı münâsebetiyle yapılan
selâmlık resminde hilâfete mahsûs bir bayrak kullanılırdı. Bu, kırmızı atlas zemin
üzerine etrafı beyaz kılapdan ile işlenmiş dört köşe bir çerçeve içinde; bir tarafında
Fetih sûresi, diğer tarafta ise güneş resmi bulunan sırma saçaklı ve ucu hilalli bir
sancaktı.

1922’de Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümeti tarafından saltanatın kaldırılarak, hilâfet
makamı ihdas edilmesi üzerine halîfeye mahsus olarak, yeşil zemin ortasında sekiz
şualı beyaz bir güneş içindeki kırmızı zeminde beyaz ay yıldızı ihtiva eden bir sancak
kabul edildi ve saltanata mahsus bayrak kaldırıldı. Lâkin daha önceki millî bayrak
muhafaza edildi. Cumhuriyet idâresinin kurulmasından ve halîfeliğin kaldırılmasından
sonra 25 Teşrin-i Evvel 1925’de bir sancak talimatnamesi çıkarılarak, harb ve ticâret
gemileri hakkında muayyen esaslar kabul olundu. Bu talimatname millî bayrağın şeklini
tesbit etmekle beraber, daha ziyâde donanmanın ihtiyaçlarına göre yapıldığından, az
çok husûsî bir mâhiyet arz ediyordu. Bunun üzerine 29 Mayıs 1936 târih ve 2994 sayılı
kânunla Türk bayrağının şekli ve ölçüleri kesin bir şekilde tesbit edildi. 28 Temmuz
1937 târih ve 2/7175 sayılı kararnameye ilişik 45 maddelik bir tüzük (Türk bayrağı
nizâmnâmesi) ile de Türk bayrağının kullanılışı nizam altına alındı.

Osmanlılar döneminde, devleti, hânedânı, milletin hükümranlığını temsil eden bayrak
kesin olarak kutsal sayılırdı. Yere düşürmemek, düşmana bırakmamak, manevî
haysiyetine dokunacak bir duruma sokmamak için ölüm dâhil her türlü fedâkârlık göze
alınırdı. Bayrak ve sancağına hakaret ettirmek en büyük millî şerefsizlik olarak kabul
edilirdi. Bayrağa hakaret, pâdişâha hakaret suçu ile aynı derecede tutulurdu. Bayrağın
kutsallığı muhârebe meydanında en yüksek mertebesini bulur, bayrağı düşürmemek
için nice vezirlerin en küçük bir tereddüd göstermeden şehîdliği göze aldıkları ve ard
arda şehıd oldukları görülürdü. Zîrâ bayrağın düşmesi hezîmete uğrama ve mağlûb
olma alâmeti idi.



1) Türk Bayrağı ve Ayyddız (Fevzi Kurtoğlu, Ankara-1987)

2) Bizansın Osmanlı Müesseselerine Tesiri (Fuat Köprülü, Türk Hukuk ve iktisat
Târihi Mecmuası, 1931)

3) Osmanlı Devleti’nin Saray Teşkilâtı (İsmâil Hakkı Uzunçarşılı, Ankara-1984)

4) Silâhdar Târihi (Silâhdar Mehmet Ağa, cild-I, II)

5) Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal (İsmâil Hakkı Uzunçarşılı, Ankara-1984)

6) Lehce-i Osmânî, (Ahmed Vefik Paşa İstanbul-1306)

7) Rehber Ansiklopedisi; cild-2, sh. 291

BAYRAM

Dînî ve millî bakımdan önemli olan ve milletçe hep birlikte sevinç ve huzur içinde
kutlanan gün veya günler. Her sene Ramazan ayında ve Arefe gününde günâhlar
affedildiği ve müslümanların sevinçli neş’eli günleri tekrar geldiği için, Arapça karşılığı
îyd olan Bayram kelimesinin ne zamandan beri kullanıldığı kat’î olarak belli değildir.
Ancak bu kelime, Türklerin müslüman oluşuyla yaygın olarak kullanılmıştır. Daha çok
dînî günler için kullanılan bayram, bâzı millî günler için de kulanılmaktadır.

Nefisle yapılan mücâdeleden galip çıkılan, günâh işlemeden geçirilen ay ve günlerden
sonra ulaşılan bayram günleri, Peygamber efendimiz sallallahü aleyhi ve sellem
zamanından beri husûsî bir şekilde tes’id edilmiş, kutlanmıştır. Müslümanların birbiriyle
kaynaştığı, küs olan kimselerin barıştığı; fakir, fukara ve yetimlerin sevindirildiği,
akraba ve tanıdıkların ziyaret edildiği bayram günleri; bütün İslâm devletlerinde özel
bir surette kutlanagelmiştir. Müslümanların belirli günleri olan daha çok Kurban ve
Ramazan bayramları olarak bilinen bayramlara, Osmanlılar tarafından özel önem
verilirdi. Bunun için Fâtih Sultan Mehmed Han, çıkardığı bir kânunla bayram merasim
ve şenliklerinin nasıl yapılacağını tesbit etmişti. Bu bayram günlerinde herkes temiz ve
iyi giyinir, çocuklara yeni elbiseler alınır, fakir, yetîm ve öksüzler sevindirilirdi.

Ekseriya bayram namazlarından sonra kabirler ziyaret edilerek; geçmişler, akrabalar
ve din büyüklerinin ruhu için Kur’ân-ı kerîm okunur, duâlar edilir, daha sonra da aile
büyükleri, dost, akraba ve tanıdıklar ziyaret edilirdi.

Çocuklar, babalarının ve aile büyüklerinin; gençler ve yaşlıların elini öperlerdi. Bu
bayramlarda ecnebi milletlerin yaptığı gibi, içkili, müzikli ve danslı eğlencelere
rastlanmazdı. Dînimizin izin verdiği ölçüler içinde neş’elenilir ve latifeler yapılırdı.
Böylece, müslümanların bir arada sevinme ve kaynaşma günleri olan bayramlarla,
İslâm toplumunun kültür mîrâsı olan güzel örf, âdet ve gelenekler nesilden nesile
aktarılırdı.

Bayram olduğunu îlân etmek için vazifeliler tarafından belli yerlerden belli zamanlarda
top atışı yapılırdı.

Osmanlılarda muâyede veya bayram alayı denilen bayram merasimi arefe günü öğle
namazından itibaren başlar, öğle vaktinden ikindiye kadar merasim hazırlıkları sürerdi.
İkindi namazından sonra sarayın ikinci avlusunda bir Fatiha ile merasime başlanırdı.
Sonra dîvân çavuşlarından olan duâcı çavuş duâ eder ve orada bulunanlar âmîn
derlerdi. En sonunda yine Fatiha sûresi okunarak bu arefe merasimi nihayet bulurdu.
Yaptığı duâ münâsebetiyle duâcı çavuşa bir atıyye (hediye) verilirdi. Bu esnada sarayın
Enderûn kısmında ise arefe dîvânı adı ile bir dîvân kurulurdu. Pâdişâh hasoda kasrı
meydanına konulan tahta oturup, burada bîrûn halkının yâni saray dışından gelenlerin
tebriklerini kabul ederdi. Sonunda duâ çavuşu mûtad üzere duâ ederek çavuşlar âmîn
derler ve duâdan sonra pâdişâh kalkarak arzodasına giderdi. Biraz sonra Ağalar
Câmii’nde Kur’ân dinleyip sonra tekrar arzodasına gelirdi.

Pâdişâh bayram sabahı bâzan Hırka-i şerîf dâiresinde ve bâzan da saray mescidinde
sabah namazını cemâatle kılar ve sonra hasodaya gelirdi. Bundan sonra Bayram
namazına gidiş hazırlıkları başlardı. Pâdişâh tahtına gelip oturmadan önce, akraba ve
yakınlarına hil’atlar giydirilip tahtın sol tarafında bekletilirdi. Bunların arkasında yâni
kapının bulunduğu kısımda ise, zülüflü baltacılar yer alırdı. Tahtın karşısında sol tarafa
doğru mîr-i âlem, teşrîfatçı kapıcıbaşı, şikar ağaları ve müteferrikalar rütbelerine göre
dizilirlerdi. Sekbanbaşı, mîr-i âlem ağanın hizasında ve sağ yanında durur, yeniçeri
ağası ise onun önünde yer alırdı. Sekbanbaşının arkasında sipâhî ve silâhdâr ocakları
ve dört bölük halkı dururlardı. Çavuşbaşı ve kapıcılar kethüdası ağalar ise, ellerinde
gümüş âsâlar olduğu hâlde pâdişâhın karşısında sağ tarafta beklerlerdi.

Pâdişâh bayram namazı için kalktığında sadrâzam sağında ve bâbüsseâde ağası
solunda olduğu hâlde büyük bir alayla yola çıkılırdı. Pâdişâh daha câmiye varmadan
evvel hazînedâr başı câmiye gidip; pâdişâhın namaz kılacağı yeri hazırlar, seccadesini
yere serer ve mahfeli hümâyûnda buhur yakardı. Bayram namazı genellikle Sultan
Ahmed ve bâzan da Ayasofya Câmii’nde kılınırdı. Bayram namazını câminin baş imâmı
kıldırırdı. Devrin ulemâsı veya meşâyıhından tanınmış bir zât da zamana münâsip bir
hutbe îrâd ederdi.

Bayram namazından sonra sadrâzam, vezirler ve diğerleri dışarı çıkıp pâdişâhı
beklerler ve sonra alayla kubbe-i hümâyûna kadar gelirlerdi. Burada makam
derecelerine göre pâdişâhla bayram tebrikleşmesi yapılır ve sonra hep birlikte yemek
yenilirdi.

Yemekten sonra bayramlaşmalar devlet büyüklerinin konaklarında sırasıyla devam
ederdi. Görevde olmayan yaşlı vezirlere ilk önce gidilirdi.

Yavuz Sultan Selîm zamanından îtibâren bayram rikâbı denilen bir kabul resmi
uygulandı. Buna göre Ramazan bayramının üçüncü, Kurban bayramının dördüncü
günleri, sadrâzam, şeyhülislâm, kapdan paşa, yeniçeri ağası, yeniçeri kethüdası, baş
defterdâr, nişancı ve reîsülküttâb topluca huzura kabul edilirlerdi. Pâdişâh, saraya
resmî bayramlık elbiseleriyle gelen bu zevatın herbirine ayrı ayrı iltifatta bulunur,
devlet işlerinden bahsedilir, sonra sadrâzama ve şeyhülislâmdan başka herkese izin
verilir, üçlü sohbet bir müddet devam eder, mahremliğinden dolayı yalnız sağır ve
dilsizler hizmette bulunurdu.

Pâdişâhın bayramını tebrik merasimi, İstanbul’un fethinden on dokuzuncu yüz yıl
ortalarına kadar Topkapı Sarayı’nda yapıldığı hâlde, daha sonraki devirlerde
Dolmabahçe Sarayı’nın orta kısmındaki büyük muâyede (bayramlaşma) salonunda
yapılmaya başlandı.

1845 yılı Kurban bayramında me’murların bayramlaşması için yeni bir nizâmnâme
düzenlendi. Dairelerdeki bayramlaşmanın kâfi olduğu; me’murların âmirlerini
evlerinde, konaklarında ayrıca tebrike lüzum olmadığı bildirildi.

Osmanlı toplumunun vazgeçilmez günleri olan bayramlar, gerek resmî kutlama
merasimleriyle, gerek halk arasında yakın akraba ve tanıdıkları ziyaret etmek, fakir ve
yetîmleri sevindirmek suretiyle kutlanırdı. Bu güzel âdet ve gelenekler bir kültür mîrâsı
olarak nesilden nesile devrederek günümüze kadar gelmiştir.



1) Enderûn Târihi (Tayyarzâde Atâ Bey)

2) Teşrîfât-ı Kadîme

3) Saray Teşkilâtı; sh. 201

4) Osmanlı Târih Deyimleri; cild-1, sh. 181

5) Hayat Târih Mecmuası

6) Rehber Ansiklopedisi; cild-2, sh. 298

7) Târih-i Enderûn Letâif-i Enderûn (Hızır İ. Ağa, İstanbul-1987); sh. 70

BÂYEZÎD - I (Bkz. Yıldırım Bâyezîd)
BÂYEZÎD - II

Babası ............................ : Fâtih Sultan Mehmed Han

Annesi ............................ : Sitti Mükrime Hâtûn

Doğumu ......................... : 3 Aralık 1447

Vefâtı ............................. : 26 Mayıs 1512

Tahta Geçişi ................... : 21 Mayıs 1481

Saltanat Müddeti ............ : 31 sene

Sekizinci Osmanlı pâdişâhı. Fâtih Sultan Mehmed Han’ın büyük oğlu olup, 3 Aralık
1447’de Sitti Mükrime Hâtun’dan doğdu. Küçük yaştan itibaren tam bir ihtimamla
yetiştirilen şehzâde Bâyezîd, devrin en mümtaz âlimleri elinde tahsil gördü. Yedi
yaşında iken, Amasya beylerbeyi Hadım Ali Paşa nezâretinde Amasya vâlisi oldu.

Amasya, Selçuklular devrinden beri önemli bir ilim ve kültür merkezi idi. Bir pâdişâh
adayının yetişmesi için, bu vilâyette bütün şartlar müsaitti. Bölgede öteden beri büyük
âlimler yetiştiği gibi, ihtiyâç duyulan sahalarda da hâriçten âlimler getirilirdi. Şehzâde
Bâyezîd; Amasya’da üst seviyede devlet görevlilerinden olan lalası Hadım Ali Paşa,
nişancısı Kemâleddîn Ahmed Çelebi, defterdârı Hacı Mahmûd Çelebizâde Sa’deddîn
Çelebi, dîvân kâtibi Sa’dî Çelebi nezâretinde ilmini arttırıp, idarecilik bilgilerini geliştirdi.
Seyyid Sadreddîn Muhammed Horasanî ve Zeynüddîn Hâfî hazretlerinin halîfelerinden
Abdürrahîm Merzifonî’nin sohbetlerinde bulundu. Amasya müftîsi Zeynüddîn Halil

Çelebi ve vefâtını müteakip yerine geçen oğlu Muslihiddîn Mustafa Efendi, yeni
nişancısı Müeyyedzâde Ali Çelebi, Çandarlızâde Tâceddîn İbrâhim Çelebi, Muslihzâde
Kâdı Şemseddîn Mehmed Çelebi, Muhyiddîn Mehmed Çelebi ile kardeşi Selâhaddîn
Mûsâ Çelebi ve Hatîb Molla Kâsım’dan ilim öğrendi. Şeyh Hamdullah Agâh’dan hat
dersleri aldı. Seyyid Sadreddîn Muhammed’in oğlu ve halîfesi olan ve babam diye
bahsettiği Seyyid İbrâhim Çelebi’yi ikâmet yeri olan Amasya yakınlarındaki Yenice
köyünde ziyaret edip, ilminden istifâde etti. Çelebi Halîfe adıyla meşhur Cemâl-i
Halvetî’nin ve Ebüssü’ûd Efendi’nin babası Yavsı Şeyh nâmıyla meşhur Muhyiddîn
İskilîbî gibi büyük evliyâ zâtların duâlarına kavuştu. Bütün ilim dallarında bilgi sahibi
oldu. Türkçe’den başka, Arabça, Farsça ve Uygurca’yı öğrendi. Maiyyetine verilen
kumandan ve cengâverlerden silâh tâlimlerini, ata binip ok atmasını öğrendi.
İdarecilikte mahir hâle geldi. Daha şehzâdeliğinde faydalı işler yapıp, hayırlara vesile
oldu. Garîblerin, kimsesizlerin duâsını aldı. Çelebi Halîfe, sultân olacağını Allahü
teâlânın izniyle kırk gün önceden haber verdi ve çok duâ etti.

Babası Fâtih Sultan Mehmed Han’ın 3 Mayıs 1481 târihinde sefere giderken Gebze’de
vefâtı üzerine, İstanbul’a davet edildi. Zamanın vezîriâzamı Karamânî Mehmed Paşa,
şehzâde Cem’in saltanata geçmesini istiyordu. Fakat devlet merkezindeki tercihe
uyarak Amasya vâlisi bulunan şehzâde Bâyezîd’e Keklik Mustafa Çavuş ile haber
gönderdi. Bu arada gizlice Cem Sultan’a da haber göndermişti. Bu haberci, Anadolu
beylerbeyi ve Bâyezîd’in damadı olan Sinân Paşa tarafından yakalandı ise de, Cem
Sultan babasının ölümünü, vukûundan dört gün sonra öğrenmiş bulunuyordu.
Yeniçeriler durumu öğrenince, ayaklanarak vezîriâzamı öldürdüler. İstanbul’da bulunan
Bâyezîd’in üçüncü oğlu Şehzâde Korkut’u saltanat naibi îlân ederek, bî’at ettiler. Sultan
Bâyezîd, Amasya’dan gelinceye kadar şehzâde Korkut saltanat nâibliği yaptı.

Sultan Bâyezîd tahta geçer geçmez, babasının cenaze merasimi ile ilgilendi. Vefâ
Konevî’nin imâmlığında, müezzinlerin, “Er kişi niyetine” nidaları arasında başlanan
cenaze namazı, gözyaşları arasında bitti. Kendi yaptırdığı Fâtih Câmii’nin kıble cihetine
defnedildi. Bu arada Konya vâlisi olan kardeşi şehzâde Cem, kendisine tarafdâr olan
vezîriâzamın öldürüldüğünü öğrenince, 28 Mayıs’ta Bursa’yı işgal ederek, sultanlığını
îlân etti. Yirmi üç gün Bursa’da saltanat süren Cem Sultan, kendi adına hutbe
okutarak, para bastırdı.

Bâzı zarurî işleri hâlleden sultan Bâyezîd, kardeşi Cem mes’elesini neticelendirmek
istedi. Cem Sultan tarafından gelen memleketi paylaşma teklifini reddetti. 20
Haziran’da iki kardeş arasında, Bursa Yenişehir’de yapılan savaşı kaybeden Cem
Sultan, önce Konya’ya çekildi. Daha sonra Kâhire’ye gitmek üzere yola çıktı. 26
Eylül’de Kâhire’ye vardı ve burada Mısır sultânı Kayıtbay tarafından büyük bir
merasimle karşılandı. Kâhire’de aylarca kalan Cem Sultan, hac mevsiminde Hicaz’a
giderek, hac farizasını yerine getirmekle şereflendi. Cem Sultan hacdan döndüğü
sırada, Karamanoğlu Kasım Bey, sultan Bâyezîd’e başkaldırmıştı. Kasım Bey’in daveti
ve bâzı fitnecilerin kışkırtmaları neticesinde, Cem Sultan saltanat ümidi ile Anadolu’ya
geldi. Bu durum Osmanlı Devleti’nde yeni bir sürtüşmenin başlamasına sebeb oldu.
Sultan Kayıtbay, Şehzâde’ye 65.000 duka altın verdi. Cem Sultan, Kâhire’ye geldiği
sırada ağabeyi sultan Bâyezîd’den bir mektup aldı. Bu mektupta Sultan,
hükümdarlıktan vazgeçtiği takdirde kardeşine bir milyon akçe tahsisat ödemeyi vâd
etti. Cem Sultan bunu kabul etmedi. Konya’ya geldiği zaman, ikinci Bâyezîd, yeniden
samimî ve şefkatli bir dille rica yollu, yıllık tahsîsâtını alıp, Kudüs’de oturmasını ve
hükümdarlıktan vazgeçtiğine dâir yemin etmesini istedi.

Teklifleri kabul etmeyen Cem Sultan, 27 Mayıs 1482’de Konya önlerine geldi ve şehri
muhasara altına aldı. Sultan Bâyezîd kuvvetlerinin Konya’ya yaklaşmaları üzerine
şehzâde Cem, Kasım Bey ile kuşatmayı kaldırarak, Ankara önlerine geldi. Ankara’yı
kuşattı ise de başarılı olamıyacağını anlıyarak, Karamanoğlu Kasım Bey’in topraklarına
döndü. Niyeti tekrar Mısır’a dönmekti, sultan Bâyezîd kardeşinin Çukurova yoluyla
Mısır’a gideceğini tahmin ederek, Dulkadiroğlu Alâüddevle Bey’e onu tevkif etmesi için
emir verdi. Bu sırada şövalyelerin üstâd-ı âzamı Pierre d’Aubusson’un nâzik bir dille
Rodos’a daveti üzerine, Cem Sultan bir Rodos gemisi ile 29 Temmuz 1482’de Rodos
adasına ayak bastı. Karşılıklı imzalanan sened gereğince Cem Sultan istediği zaman
adadan ayrılacaktı. Fakat Rodos şövalyelerinin sahtekârlığı neticesinde bırakılmadı.
Cem Sultan’ın Rodos şövalyelerine sığınması, kendi, şahsı ve Türkiye târihi için talihsiz
bir dönem olmuştur.

Nitekim Cem’in Avrupa’ya geçmesi, hıristiyan devletlerce ve bilhassa Papalık
makamınca Türkler hakkında beslenilen kötü fikirlerin tatbik sahasına konulması için
bir fırsat telakki olundu. Hattâ Osmanlı Devleti’nin yıkılması için en müsait vaktin
geldiği zannedildi. Bu düşünce ve zanlar neticesinde Osmanlılar çeşitli zorluklarla karşı

karşıya getirildi. Bilhassa Cem’e sâhib olmak suretiyle Osmanlılara karşı açılacak haçlı
seferinin organize görevini üstlenmek isteyen Avrupalı devletler arasında da büyük bir
diplomasi faaliyeti görülmeye başlandı. İşlerin çok tehlikeli bir yola girdiğini gören
sultan Bâyezîd, 16 Ocak 1482’de Venediklilerle bir andlaşma imzaladı. Bu andlaşmaya
göre; Venediklilerin Osmanlılara ödemekte oldukları on bin duka tutarındaki vergi
kaldırılıyor, Venedik mallarından alınan yüzde beş gümrük vergisi, yüzde dörde
indiriliyor ve Fâtih Sultan Mehmed Han ile yapılan barıştan itibaren esir düşmüş olan
Venedikliler serbest bırakılıyordu. Osmanlıların aleyhine gibi görünen bu andlaşma ile
ikinci Bâyezîd Han, hıristiyanlığın en kuvvetli devletlerinden birini safdışı bırakmış
oluyordu. Nitekim zahiren de olsa onların dostluğunu te’min eden Bâyezîd,
Venediklilerin 17 yıl boyunca Osmanlılar aleyhindeki teşebbüslere seyirci kalmalarını
sağladı. Bu arada Avrupa’da Osmanlılar aleyhine olarak gelişen olaylardan günü
gününe Venedik vasıtasıyla haberdâr olarak önceden tedbir almayı da ihmâl etmedi.

Bu arada Memlûklü ordularının güneyde Osmanlı kuvvetlerini ciddi surette
uğraştırmaya başlamış olmaları ve Memlûklü sultânının da Cem’i ele geçirmek üzere
bir takım teşebbüslere girişmesi üzerine sultan Bâyezîd, Cem’in Fransa’dan başka bir
devletin eline geçmesini ülkesi için zararlı gördü. Bu sebeple Fransa’ya bir elçi
göndermekte gecikmedi. Bu elçi, Cem, Fransa’da muhafaza altında bulundurulduğu
takdirde pâdişâhın yapacağı fedâkârlıkları saydı. Aksi takdirde hıristiyanlara karşı
mücâdeleye girişeceği-tehdidinde bulundu. Bu suretle Bâyezîd, doğu ve batı devletleri
tarafından Osmanlılar aleyhine hazırlanmakta olan bir teşebbüste, devletlerin Cem’den
istifâdelerini usta bir siyâsetle önlemiş oluyordu.

Öte yanda Cem’i kullanmak suretiyle Osmanlılara karşı bir haçlı seferi açılamayacağını
anlayan papa İnnocent-Vlll, ona hıristiyan olma teklifinde bulundu. Bu teklife karşı
şehzâde; “Değil Osmanlı saltanatı, hattâ bütün dünyânın pâdişâhlığını verseniz dînimi
değiştirmem” cevâbını vererek papanın emelini kursağında bıraktı (Bkz. Cem Sultan).
Netice olarak Cem Sultan’ın 25 Şubat 1495’de Napoli’de vefât etmesinden sonra,
komşularını ve düşmanlarını açıkça tehdîd edebilecek duruma gelen Bâyezîd, artık
Osmanlı Devleti’nin dış politikasına başka bir yön verdi.

Daha Cem Sultan hâdisesinin devam ettiği sıralarda, fırsatı ganimet bilen bâzı sınır
komşularının Osmanlı topraklarına saldırmaları üzerine, sultan Bâyezîd 1483 baharında

sefere çıkarak Edirne-Filibe-Sofya yoluyla Sırbistan’a girdi. Morava kıyılarını dolaştı ve
Belgrad yakınlarına kadar yaklaştı. Bu bölgedeki bütün kaleleri tâmir ve tahkim ettirdi.
Yedi ay süren bu seferde herhangi bir muhârebe olmadı. Sultan’ın bu seferi
Macaristan’ı telaşlandırdı. Savaşı göze alamıyan kral Matthias 1483 sonlarında
Osmanlılarla bir sulh imzaladı. Sultan Bâyezîd, böylece Balkanlarda vaziyetini emniyet
altına aldı. Ertesi sene bahar ayında tekrar sefere çıktı ve Edirne’ye, oradan da
Dobric’e geldi. Isakcı iskelesinden Tuna’yı geçtiği sırada Eflak voyvodası yirmi bin
kişilik mevcuduyla orduya katıldı. Osmanlı ordusu, Tuna’nın sol sahilindeki, Boğdan’ın
Karadeniz kapısı olan Kili kalesini kara ve denizden kuşatarak, dokuz gün içinde feth
etti. Sonra Dinyester nehrinin meydana getirdiği küçük bir körfezde bulunan Akkerman
kalesi, on iki günlük bir muhasaradan sonra, 11 Ağustos 1484’de fethedildi.

Bu kalelerin fethi ile güç duruma düşen Boğdan voyvodası 1486’da bu kaleleri geri
alabilmek için taarruz etti. Ancak üzerine Silistre sancakbeyi meşhur Malkoçoğlu Bâli
Bey komutasında asker gönderildi ve mes’ele hâlledildi.

Bu arada sultan Bâyezîd’in Dulkadir Beyliği yüzünden Mısır-Memlûklü sultânı ile arası
bozuldu. Cem Sultan’a sâhib çıkmalarından ve hacılara yapılan hizmette Osmanlıların
yardımını reddetmelerinden dolayı, Sultan, Memlûklüler hakkında iyi düşünmez
olmuştu. Ayrıca 1482 senesinde güney Hindistan Türk İmparatorluğu tahtına oturan
Mahmûd Şah Behmenî’nin Osmanlı’ya gönderdiği elçi, Memlûklülerin Cidde vâlisi
tarafından esir alınıp, para ve hediyelere el konulmuştu. Mısır sultânı hediyeleri
İstanbul’a çok geç yolladı. Bu hâdise bardağı taşıran son damla oldu ve 1485’de iki
devlet arasında savaş başladı. Altı sene süren bu savaş topyekün bir harb olmayıp,
belirli birliklerin vuruşmalarından ibaretti. Osmanlı kuvvetleri ilk defa Külek kalesini
zapt etti. Yapılan savaşlarda her iki taraf da bir üstünlük sağlayamadı. Tunus beyinin
arabuluculuğu ile sulh yapıldı. Adana-Tarsus bölgesindeki Ramazanoğulları toprakları
Osmanlılara bırakıldı.

Memlûklu sultânı ile barış yapıldıktan sonra sultan Bâyezîd, üçüncü sefer-i hümâyûna
çıktı. Sultan’ın hedefi Belgrad’ın fethi idi. Sofya’ya geldiği zaman Belgrad’ı kuşatma
işini Süleymân Paşa’ya bırakarak, kendisi Arnavutluk üzerine gitti. Temmuz sonlarında,
Manastır-Pirlepe yolunda İranlı bir şiî fedaî tarafından öldürülmek istendi. Sultan
suikasttan kurtuldu ve fedaî öldürüldü. Aynı senenin sonlarına doğru ordu İstanbul’a

döndü. Üç ay süren bu seferde düşmanlarla herhangi bir vuruşma olmadı (1492). Bir
süre sonra Akıncıların yaptığı seferler üzerine Boğdan voyvodası, Osmanlılarla başa
çıkamayacağını anlayıp, Osmanlı hâkimiyetini tanıdı.

1498 senesi başlarında Lehistan’ın, Osmanlı himâyesi altındaki Boğdan’a saldırması
üzerine, Osmanlı-Lehistan savaşı başladı. Önceleri Lehistan’a karşı Rumeli beylerbeyi
Yâkub Paşa tâyin edildi. Lehistan kralının, Türk-Boğdan birliklerine Bukovina’da
yenilmesi üzerine bölgede büyük bir kuvvetin bulunmasına lüzum olmadığı anlaşıldı.
Harbin idaresi Silistre sanrcakbeyi Bâli Bey’e verildi. Bâli Bey, 1498 senesinin ilk ve
sonbaharında iki defa Lehistan’a sefer düzenledi, Bu seferler, Osmanlı târihinin en
büyük akın hareketleri olup, kırk bin akıncı katılmıştır.

Venediklilerin zaman zaman Mora’ya saldırması üzerine, sultan Bâyezîd 1499’da Mora
seferine çıktı. Osmanlı dîvânı, ordu sefere çıkmadan önce hareketi kolaylaştırmak için
Bosna beylerbeyi olan İskender Paşa vasıtasıyla Kuzey Venedik arazisine şiddetli bir
akın yaptırdı. Diğer taraftan yaklaşık üç yüz parçalık donanma, kapdan Küçük Dâvûd
Paşa kumandasında Boğaz’dan çıktı. Kapdan Dâvûd Paşa’nın donanmasında altmış
binden fazla kuvvet ve Kemâl Reis, Burak Reis, Kara Hasan ve Herek Reis gibi meşhur
denizciler bulunuyordu. Burak Reis’in kumandasındaki gemide, Yenişehir hâkimi Kemâl
Beyde bulunuyordu. Sultan Bâyezîd, donanmayı gönderdikten sonra 1 Haziran 1499’da
İstanbul’dan Edirne’ye, oradan da Mora’ya doğru yola çıktı. Kara ordusu İnebahtı
civarına geldiği hâlde, fırtınaya yakalanan donanma İnebahtı önlerine gelememişti.
Venedik donanması ise Osmanlı donanmasını Mora sularından uzaklaştırmak gayesiyle
Modon açıklarında bulunuyordu. İki donanma Sapienza adasında karşı karşıya geldiler.
Venedik donanmasının öncü gemisi kumandanı Armenio, donanma-yı hümâyûnun en
önünde bulunan Burak Reis’in gemisini, Kemâl Reis’in gemisi sanarak ona yanaşmak
istedi. Diğer Venedik gemileri de onu tâkib etti. Burak Reis’in etrafını yirmi kadar
Venedik gemisi sarmıştı. Muhârebenin büyük kısmı Burak Reis’in gemisinin etrafında
cereyan ediyordu. Düşman gemilerinin arasından kurtulmanın mümkün olmadığını
anlayan Burak Reis, geminin barut deposunu ateşledi. O âna kadar görülmemiş
büyüklükte bir barut infilâkı denizi kapladı. Türk gemisi ile beraber bir çok Venedik
gemisi havaya uçtu. Burak Reis’le” birlikte Yenişehir hâkimi Kemâl Bey ve beş yüz Türk
denizcisi de şehîd oldu. Perişan bir duruma gelen Venedik donanması Korfo’ya çekildi.

Bu târihten itibaren muhârebe alanına yakın olan Sapienza adasına Burak Reis Adası
adı verildi (Bkz. Burak Reis).

Osmanlı donanması İnebahtı açıklarına geldiğinde, yirmi iki Fransız ve iki Rodos
gemisiyle takviye edilen Venedik donanmasıyla tekrar karşılaştı. Bâzı çarpışmalardan
sonra Türk donanması ışıklarını söndürerek 25 Ağustos gecesi İnebahtı limanına girdi.
Venedik donanmasının çekilmesinden sonra kale komutanı müdâfaanın bir fayda
getirmiyeceğini görerek kalenin anahtarını Rumeli beylerbeyi Mustafa Paşa’ya verdi
(1499). Bu sırada vezîriâzam Çandarlı İbrâhim Paşa vefât ederek nâşı İznik’e
naklolunup, yerine Mesih Paşa tâyin edildi. İnebahtı’ya asker ve mühimmat konduktan
sonra donanmanın İnebahtı körfezinde kalması kararlaştırıldı. Sultan, kışı geçirmek
üzere Edirne’ye döndü.

İnebahtı’nın ellerinden çıkması üzerine, Venedikliler tekrar savaşmayı göze
alamadıklarından Osmanlılar ile anlaşma yoluna gittiler. Venedik tüccarlarının serbest
bırakılmasını ve İnebahtı’nın iadesini istediler. Bunlar kabul olmazsa sulhun
yenilenmesini teklif eden elçiye, Sultan Bâyezîd; “Eğer benimle sulh yapmak
istiyorsanız Mora’daki Modon, Koron ve Napoli şehirlerini teslim etmelisiniz ve her sene
vergi vermelisiniz” dedi. Buna salahiyetli olmayan elçi geri gitti. Kış ortalarında Yâkub
Paşa’nın donanma ile birlikte hareket ederek, Modon’u muhasara etmesi emrolundu.
Sultan 7 Nisan 1500 günü Edirne’den hareket etti. 7 Temmuz’da donanmanın Modon
önlerine geldiğini öğrenince, dört günde Güney Mora’ya indi. Dâvûd Paşa komutasında
olan ve İnebahtı’da bulunan donanma 27 Temmuz günü bu limandan ayrılarak,
Navarin limanı açıklarında Venedik donanması ile karşılaştı. Venedik donanmasını
bozguna uğratan Dâvûd Paşa da kısa zamanda Modon’a geldi. Çok müstahkem olan
kale üç hafta muhasara edildi. Venedik amirali Trevizano yardıma geldi ise de, Anadolu
beylerbeyi Dâmâd Sinân Paşa kuvvetleri, açılan gediklerinden içeri girerek kaleyi feth
ettiler ve limanda bulunan dört Venedik kadırgasını yaktılar (9 Ağustos 1500).

Modon kalesinin tamirine Dâmâd Sinân Paşa me’mûr edildi. Koron kalesinin zaptı için
karadan ikinci vezir Hadım Ali Paşa görevlendirildi. Ali Paşa Koron’a giderken, Navarin
kalesini savaşmadan ele geçirdi. Buradaki Avrupalılar kendi şehirlerine gönderildi ve
yerli halk olan Rumlar cizyeye bağlandı. Ali Paşa Koron önlerine gelince, şehir halkı
Navarin gibi savaşmadan teslim oldu (16 Ağustos). Daha sonra Venediklilerin ellerinde

bulunan bâzı kaleler ele geçirildi. İnebahtı, Modon, Koron ve Navarin’in alınması,
fetihnameler ile beylerbeyliklere, İslâm ve hıristiyan devletlere bildirildi. Türkleri
Venedikliler aleyhine kışkırtan Papa bu sefer de Türkler aleyhine yeni bir haçlı seferi
açılmasına sebeb oldu. Yapılan anlaşma gereğince Fransa, İngiltere, İspanya, Venedik
gemilerinden kurulu müttefik donanma, Osmanlı Cihân Devleti’ni denizde meşgul
ederken, karadan da Macarlar taarruz edeceklerdi.

1500 senesi sonbaharında Venedik gemileri Türklere âid Egine adasını, İspanyol
gemileri de Kefalonya limanını ele geçirmişlerdi. Bir süre sonra Amiral Ravestayn
kumandası altında birleşen ve iki yüz gemiden meydana gelen donanma, Ege Denizi’ne
gelerek Midilli adasını kuşattılar. Buranın düşman eline geçmesi, diğer adalar halkının
isyân ederek buraların da elden çıkmasına sebeb olacağı için, Pâdişâh bizzat bu işle
ilgilendi. Şehirli ve san’at erbabından askere yazılanları Hersekzâde Ahmed Paşa
kumandasında üç yüz parça gemi ile adaya gönderdi. Midilli’ye ilk yardım, adaya yakın
olan Saruhan sancakbeyi Şehzâde Korkut tarafından yapıldı. Şehzâdenin silâhtârı
Hamza Bey’in komuta ettiği yardım kuvvetlerinin bir kısmı muhasarayı yararak kaleye
girdi. Hamza Bey müsademe sırasında şehîd oldu. 1501 Ekim’inde İstanbul’dan
gönderilen asker ve donanma, ada açıklarına gelince, Fransız donanması kuşatmayı
kaldırdı. Yolda Cerigo adası yakınlarında fırtınaya tutulan Fransız donanması tamamen
battı. Kuşatmanın kalkmasından sonra Midilli kalesi tamir edilip, yeniden yeterli asker
yerleştirildi.

Müttefik kuvvetlerin karada ve denizde mağlûb olmaları üzerine, Venedik sulh istedi.
Sultan Bâyezîd de sulha tarafdâr idi. Zîrâ bu sırada devletin doğu sınırında Akkoyunlu
Devleti’nin yerine şiî bir devlet kuran Şâh İsmâil tehlikesi belirmişti. Yapılan
görüşmeler neticesinde 14 Aralık 1502’de otuz bir maddelik İstanbul muahedesi
imzalandı. Venedik bütün Osmanlı fetihlerini tanıdı. Sâdece Kefalonya adası, Venedik’e
verildi. Bir süre sonra Macaristan, Fransa, İngiltere, İspanya, Portekiz, Polonya, Napoli
ve Rodos ile sulh imzalandı. Avrupa’da yirmi seneye yakın devam edecek bir sulh
dönemi başladı.

Sultan Bâyezîd Han, batıyı emniyet altına aldıktan sonra doğuya yöneldi. Karaman
mes’elesi târihe karıştığı kabul edilirken, senelerdir Tebriz’de bulunan Karamanoğlu
Mustafa Bey, Anadolu’ya gelerek etrafına topladığı Türkmenler ile Lârende (Karaman)

şehrini aldı. Konya sancak beyi ve annesi Karamanoğlu sülâlesinden olan Şehzâde
Şehinşâh, üzerine yürüyünce Mustafa Bey Tarsus’a kaçıp Memlûklülere sığındı.
Osmanlı Devleti ile aralarında bir anlaşmazlık çıkmasını istemiyen Memlûklü sultânı,
Karamanoğlu Mustafa Bey’i öldürttü. Böylece Karamanoğulları târihe karışmış oldu.

Diğer taraftan Doğu Anadolu ve İran’da ortaya çıkan Şâh İsmâil Safevî, büyük
mücâdeleden sonra 15 yaşında iken Akkoyunluları 1502’de Tebriz’den kovup, kendi
şahlığını îlân etti. Bozuk bir itikada sâhib bulunan Şâh İsmail, Ehl-i sünnet îtikâdında
olan annesi Hâlime Begim’i öldürdü. Kanla ve ateşle İran’da Ehl-i sünnet itikadını
yasakladı. Askeri ve iktisâdi gücü Memlûklüleri geçerek, Osmanlı Devleti’nden sonra
ikinci büyük devlet durumuna geldi. Ordusunun büyük kısmını Anadolu’dan gelen
kimseler teşkil ediyordu. Osmanlı Devleti yönetimi altında bütün imtiyazlarını
kaybederek normal bir vatandaş hâline gelen Anadoludaki Türkmen beyleri, beylik
imtiyazları onlar için önemli olduğundan, İran’a gidip Şâh İsmail’in bozuk itikadına
girmekten çekinmediler. Böylece orada bütün eski haklarına sâhib oluyorlardı. Şâh
İsmail’in hedefi, Anadolu’yu ele geçirmek ve Osmanlı Devleti’ni yıkmaktı. Bu gayesinin
tahakkuku için, kendi bozuk fikirlerine inandırdığı kimseleri Anadolu içlerine gönderdi.

Şâh İsmâil Anadolu’ya ajanlar salarken, Venedik’e de elçiler gönderip, Osmanlı
Devleti’ni yıkmak niyetinde olduğunu, Avrupa devletlerinin Rumeli’den harekete
geçmesi gerektiğini bildirdi. Venedik bu teklifi kabul etmedi. Aynı teklifi Memlûklü
sultânına yaptı ise de yüz bulamadı. Şâh İsmail, 1507 senesinde, Dulkadiroğlu
Alâüddevle Bozkurt Bey’in kızlarından Begli Hâtun’u istedi. Dulkadiroğlu, bu isteği
reddedince, Şâh İsmâil Dulkadir topraklarına girdi. Maraş ve Elbistan’ı tahrîb edip, bu
şehirlerdeki Dulkadir hânedânı mezarlarını yıktırdı. İkinci Bâyezîd’e zarurî olarak
Osmanlı topraklarından geçtiği için özür mektubu gönderdi. Sultan Bâyezîd Han, Şâh
İsmail’i iki ateş arasında bırakmak düşüncesiyle Mâverâünnehr taraflarına hâkim olan
Şeybânî hükümdarı Şeybek Han’la haberleşip, Safevîlere hücum etmesini teşvik etti.

Trabzon vâlisi olan Şehzâde Selim, bir an önce İran üzerine sefer düzenlenip, zulme
son verilmesini istiyordu. Şehzâde Selîm, üç Gürcistan seferine çıktı ki, en meşhurları
1508 Kütayis seferidir. Bu seferlerde bugün Türkiye toprakları içinde bulunan Kars,
Erzurum, Artvin illerini ve on beş ilçesini fethederek kesin şekilde Osmanlı topraklarına
kattı. Buralarda yaşıyan Gürcülerin hepsi müslüman oldu. Akkoyunluların