ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ
ИҚТИСОДИЙ ТАРАҚҚИЁТ ВА КАМБАҒАЛЛИКНИ
ҚИСҚАРТИРИШ ВАЗИРЛИГИ
ИҚТИСОДИЁТ
АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ
ЛУҒАТИ
КИТОБНИНГ ЭЛЕКТРОН
ШАКЛИГА ЎТИШ
Янги Ўзбекистон иқтисодий фаровон давлат, кенг иқтисодий
имкониятлар мамлакатидир. Бу — ҳар бир фуқаро бой бўлса –
давлат бой бўлади, ҳар бир оила фаровон бўлса — мамлакат
фаровон бўлади, демакдир.
Янги Ўзбекистонни ҳалол меҳнат қилиб муваффақиятга
эришишни орзу қиладиган, тадбиркорлик орқали ўзи ва оиласи
фаровонлигини таъминлашга интиладиган, Ватани ва халқига
сидқидилдан хизмат қилишни истайдиган барча фуқаролар
учун кенг имкониятлар мамлакатига айлантиришимиз шарт ва
зарур.
Шавкат МИРЗИЁЕВ
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
КИРИЛЛ ЁЗУВИГА АСОСЛАНГАН ЎЗБЕК АЛИФБОСИ
Аа Бб Вв Гг Дд
Ее Ёё Жж Зз Ии
Йй Кк Лл Мм Нн
Оо Пп Рр Сс Тт
Уу Фф Хх Цц Чч
Шш Ъъ Ьь Ээ Юю
Яя Ўў Ққ Ғғ Ҳҳ
ЛУҒАТДА ҚЎЛЛАНИЛАДИГАН ШАРТЛИ
ҚИСҚАРТМАЛАР РЎЙХАТИ
араб. – арабча исп. – испанча тож. – тожикча
инг. – инглизча лот. – лотинча фр. – франсусча
итал. – италянча нем. – немизча форс. – форсча
иқт. – иқтисодий рус. – русча юн. – юнонча
6
● Ақл – хазина, калити – тил.
АБАКУС [лот. abacus – ҳисоб АБОНЕМЕНТ [фр. abonnement
лаш доскаси]. Қадимги Юнонистон, – имзолаш]. Маълум турдаги мулк
Рим ва Хитойда арифметик ҳисоб- ёки хизматларга белгиланган муд-
китоблар учун ишлатилган ҳисоб датда фойдаланишга берилган рух-
лаш тахтаси. Абакуснинг пайдо бў- сатни тасдиқловчи ҳужжат.
лиш вақти ва жойи номаълум. Аба-
кус фойдаланувчиси абаcист деб АБОНЕМЕНТ ТЎЛОВИ. Ташки-
аталади. лотлар, корхоналар, фуқаролар то-
монидан кўрсатиладиган муддатли
АБАНДОН [фр. аbandon – рад хизматлар учун амалга оширилган
этиш]. 1. Қарз талабидан, ҳуқуқ ёки тўлов.
мулкдан ўз ихтиёрига кўра воз ке-
чиш. Масалан, фаолиятдаги ҳисса- АБОНЕНТ [фр. abonner – ёзил-
дорлар орасида тарқатилганда янги моқ, обуна бўлмоқ]. Кенг тарқалган
акцияларга эга бўлиш ҳуқуқидан оммавий хизматлардан фойдала-
фойдаланишдан воз кечиш. 2. Жа- нувчи, истеъмолчи; абонементга эга
рима тўлаш йўли билан битимдан шахс.
чиқиш. 3. Ишлатилмаган опцион
муддатининг ўтиши. 4. Суғуртада: АБОНЕНТ ҚАРЗДОРЛИГИ. Муд-
мулкини суғурта қилдирган шахс дати ўтган, аллақачон унга кўрса-
(суғурталанувчи)нинг бу мулкка тилган хизмат учун абонентнинг
нисбатан ўз ҳуқуқларидан воз кечи- тўлов мажбурияти, қарздорлиги.
ши ва ундан тўлиқ суғурта миқдо-
рини олиш мақсадида ушбу ҳуқуқ- АБСЕНТЕИЗМ [лот. absentis
нинг суғуртачига берилиши. – йўқ бўлмоқ, кўрсатмаслик].
1. Сайловчиларнинг вакиллик ор-
ганлари ёки мансабдор шахсларни
7
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A сайлашда, йиғилишларда ва ҳ.к.да лардан фойдаланганлик учун оли-
қатнашишдан бош тортиши. 2. Аҳо- надиган даромад.
лининг ўз фуқаролик ҳуқуқларини АБСОРБЦИЯ [лот. absorptio –
амалга оширишга бефарқ қараши. сингдириш]. 1. Бир мамлакатдан
3. Хусусий мулк эгасининг йўқлиги. иқтисодий ривожланган бошқа
4. Рента кўринишида пул даромади мамлакатга доимий яшашга келган
олувчи, лекин ерга ишлов бериш ва шахсларни қабул қилиш. 2. Ялпи
ердан ишлаб чиқаришда фойдала- ички маҳсулотнинг муайян мам-
нишда иштирок этмайдиган мулк лакат уй хўжаликлари, корхона
дордан ажратилган ҳолда ердан ва давлатга реализация қилинган
фойдаланиш шакли. қисми. 3. Икки тижорат фирмаси-
АБСОЛЮТ АФЗАЛЛИК ПРИН нинг бирлашуви бўлиб, бунда улар-
ЦИПИ. Халқаро савдо муносабатла- дан бири – каттаси ягона ташкилот
рида мутлақ афзалликни англата- тузиш мақсадида иккинчисини ўзи-
диган ғоя бўлиб, А.Смит томонидан га қўшиб олади.
илгари сурилган. Унга кўра, агар АБСТРАКЦИЯ. Иқтисодиёт на-
қайсидир А мамлакатда товарлар- зариясининг асосий тадқиқот услу-
ни ишлаб чиқариш Б мамлакатга би. У кўпинча сохта тасаввур бериб,
нисбатан арзонроқ бўлса, Б мамла- юзага чиқувчи иқтисодий ҳодиса-
кат томонидан ушбу маҳсулотни ларнинг туб моҳияти ва йўналиши-
ишлаб чиқаришдан кўра А мамла- ни очиш учун турли-туман мурак-
катдан сотиб олиши афзалроқ. Ўша каб ҳодисалар орасидан энг асо-
атама икки омил билан ўлчанади: сийсини соф ҳолда ажратиб олади
бирор мамлакатда мазкур товарни ҳамда тадқиқотни қийинлаштирув-
ишлаб чиқариш бошқа мамлакат- чи, иккинчи даражалиларини йўқ
ларга нисбатан арзонга тушади (ҳар деб фараз қилишни англатади. Дои
бир маҳсулотга кетган вақт сарфи мий абстракция услуби ёрдамида
инобатга олинади); бирор мамлакат иқтисодий ҳодисаларнинг моҳияти-
мазкур маҳсулотни ишлаб чиқариш ни тушуниб олиш ҳамда уни янада
бўйича бошқа мамлакатга нисба- чуқурроқ ифода этувчи тушунча ва
тан юқори меҳнат унумдорлигига қонунларни шакллантириш мум-
эга бўлади (вақт бирлигида ишлаб кин. Чунки далилларни тартиблаб,
чиқарилган маҳсулот миқдори ино- бир хулосага келишда абстракция
батга олинади). асосий усулдир.
АБСОЛЮТ РЕНТА. Қишлоқ хў- АБСТРАКТ МЕҲНАТ. Шакли-
жалигида ерга бўлган хусусий мулк дан қатъи назар, инсоннинг ақлий,
чилик монополияси натижасида руҳий, жисмоний энергияларининг
вужудга келиб, барча турдаги ер- биргаликдаги сарфи.
8
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
АВАЛЬ [фр. аval – тахминий]. Ка- АВАРИЯ БАДАЛИ. Транспорт A
фил бўлаётган шахс. Вексель бўйи- эгасининг ёки унинг топшириғига
ча тўланмай қолган суммани тўлаб кўра, бошқа шахснинг транспортда
бериш бўйича мажбуриятни олиш. ташилаётган юк эгасидан авария
харажатларида унинг ҳиссасини
АВАЛЬ КРЕДИТИ. Мижознинг тўлашни талаб қилиш ҳуқуқи бўл-
кафолатланган мажбуриятларини ган пул маблағи.
қоплашга қаратилган мақсадли
банк кредити. АВАРИЯ СЕРТИФИКАТИ. Ава-
рия (фалокат) оқибатида суғурта-
АВАНС [фр. avance – олдиндан ланган мулкдаги зарарнинг сабаби,
тўлов]. Бажариладиган иш, хизмат тури ва ҳажмини расман тасдиқлов-
учун буюртмачининг олдиндан чи ҳужжат.
тўлови.
АВЕРАЖ [инг. average – ўрта].
АВАНС ТЎЛОВИ. Товарлар, иш, Маълум вақтда ишлаб чиқарилган
хизмат ҳисоби ва уларни олиш ёки акцияларни уларнинг курси ўзга-
бажаришдан олдин пул маблағи ки- риши доирасида сотиб олиш ва со-
ритиш, тўловни амалга ошириш. тишдан иборат давомли, муайян
вақт оралиғидаги биржа уйининг
АВАНС ҲИСОБОТИ. Аванс хара- фаолият и.
жатини тасдиқловчи ҳужжат.
АВАНСГА АЖРАТИЛГАН МАБ АВЕРС [фр. avers – қаратилган].
ЛАҒ. Берилган ёки аниқ мақсадлар- Танганинг юза томони.
га етиш учун олдиндан қўйилган ва-
зифаларни бажаришга ажратилган АВИЗО [итал. avviso – qush].
пул маблағлари. Маълум топшириқлар доирасининг
бажарилиши, амалиётларнинг ўт-
АВАНСГА АЖРАТИЛГАН САР казилиши, тўловларнинг тушуми,
МОЯ. Бизнес даромад келтиришни ўзаро ҳисоблар ҳолатининг ўзгари-
бошлашидан олдин қўйилган пул ши ҳақида гувоҳлик беришга чақи-
ёки қимматбаҳо мулк кўринишида- рувчи расмий почта ёки телеграф
ги сармоя. хабари, билдириш хати, хабарнома.
Банклараро ҳисоб-китобларда ҳуж-
АВАНСЛАНГАН САРМОЯ. Ишлаб жатнинг юборилганлиги тўғрисида
чиқариш воситаларини сотиб олиш, хабарнома.
ишни ташкиллаштириш, келгусида
фойда келтиришни ваъда қилувчи АВИСТА [итал. avista – taqdimot].
бизнес-лойиҳаларни амалга оши- 1. Кўрсатувчига тўлов муддатисиз
риш учун белгиланган, ажратилган берилган, исталган вақтда тўлов
пул, маблағ. учун кўрсатилиши мумкин бўлган
9
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A қимматбаҳо қоғоз. 2. Кўрсатилганда экспертларнинг фикрига кўра, за-
ёки кўрсатилгандан бошлаб белги- монавий жаҳон иқтисодиётининг
ланган муддат тугаганда исталган ривожланиш анъаналарига зид, бу
вақтда тўлов қилиш имкониятини баъзи ҳолларда мамлакатнинг иқти-
тасдиқловчи векселдаги ёки бошқа содий ва технологик жиҳатдан орқа-
қоғоздаги ёзув. да қолишига олиб келади.
АВРАЛ [инг. over all – ҳаммаси АВТОМАТЛАШТИРИШ. Ишлаб
устидан]. 1. Кемада экипаж томони- чиқариш самарадорлигини оши-
дан бажариладиган иш. 2. Жамоа риш, инсон меҳнатини енгиллашти-
бўлиб амалга оширилган иш, юмуш. риш мақсадида қўл меҳнати билан
бажариладиган ишларга техника ва
АВТАРКИЯ (юн. avtarkeia – ўзи- технологияларнинг кенг татбиқ эти-
ни-ўзи таъминлаш; ўзига тўқлик). лиши. Ижтимоий-иқтисодий жара-
1. Жамоанинг ташқи муҳит билан ёнларни автоматлаштириш, рақам-
алмашинувга минимал боғлиқлик ли технологияларни қўллаш, иқти-
билан ёпиқ ишлаб чиқариш тизи- содиётни бошқаришнинг дастурий
ми. 2. Ташқи савдо айланмаси ми- таъминотини жорий этиш ва бошқа
нималлаштирилган мамлакатнинг техника воситаларидан фойдала-
ўзини ўзи таъминлаш режими. Ҳо- нишга йўналтирилган.
зирги кунда “автаркия” тушунчаси
бир мамлакатнинг бошқа мамлакат- АВТОМАТЛАШТИРИЛГАН АХ
лар билан алоқа қилмай ривожла- БОРОТ ТИЗИМЛАРИ. Ҳисоблаш
нишига, ўз-ўзига йўналтирилган техникалари, компьютер ахборот
иқтисодиётини англатади. Бошқача тармоқлари ва алоқа каналларидан
айтганда, бу термин очиқ иқтисо- фойдаланган ҳолда ахборотни қи-
диётнинг акси бўлган ёпиқ, мутлақ дириш, саралаш, жўнатиш, сақлаш
суверенитетни назарда тутадиган тизими.
иқтисодиётни акс эттиради. Маса-
лан, кичик мамлакатларнинг ташқи АВТОМАТЛАШТИРИЛГАН БОШ
алоқалардан кўпроқ фойда олишла- ҚАРУВ ТИЗИМИ. Инсоннинг ақлий
ри аниқ бўлгани учун очиқ иқти- фаолияти ҳамда замонавий ахбо-
содиёт тизимига интилишлари ва рот-техника воситалари ёрдамида
аксинча, улкан ички бозори бўлган амалга ошириладиган ҳисоб-китоб
йирик мамлакатларнинг “автаркия” лар, мантиқий операциялари ўза-
сиёсатига мойилликлари исботлан- ро мувофиқ келувчи кибернетик
ган. Шу жиҳатдан, автаркия сиёса- тизимлар. Автоматлаштирилган
ти мамлакатнинг катта-кичиклиги бошқарув тизими ишлаб чиқариш,
билан узвий боғлиқ. Мамлакатда транспорт, қурилиш ва бошқа иқти-
автаркиянинг ривожланиши баъзи содий объект ҳамда жараёнларни
бошқаришда ишлатилади.
10
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
АВТОМАТЛАШТИРИЛГАН ИШ шириғи ёки манфаати учун белгилан- A
ЎРНИ. Техник жиҳатдан компьютер ган ҳаракат доирасини амалга оши-
ва бошқа зарурий техник воситалар рувчи жисмоний ёки юридик шахс.
билан жиҳозланган ва ходим бажа-
радиган юмушнинг бир қисмини ав- АГЕНТ ОПЕРАЦИЯЛАРИ. Бир
томатлаштиришга имкон берадиган томоннинг топшириғи билан кели-
иш ўрни. шилган ҳудудда иккинчи (агент)
томон амалга оширадиган олди-сот-
АВТОМАТИК СТАБИЛИЗАТОР. ди билан боғлиқ бўлган амалий ва
Ишлаб чиқарилган миллий маҳсу- ҳуқуқий ҳаракатлар.
лот даражаси талабнинг ўзгариши-
га бўлган реакциясини автоматик Бунда агент биринчи (сотувчи)
тарзда юмшатувчи иқтисодий меха- ва учинчи (харидор) томонлар ўрта-
низм. сида воситачи вазифасини бажариб,
сотувчи томонидан белгиланган
АВТОНОМ БЮДЖЕТ. Йирик ҳу- шартлар асосида товар ва хизмат-
дудий ва хўжалик ташкилотлари, ларни харидорга етказиб беришни
марказий бюджетларга қараганда ташкил этади.
нисбий эркинлик ва мустақилликка
эга бўлган ҳудудлар, хўжаликлар, АГЕНТЛИК АМАЛИЁТИ. Агент-
фондларнинг мустақил бюджети лик хизматларини бажариш билан
(даромад ва харажатлар сметаси). боғлиқ ҳаракатларни агент томони-
дан амалга оширилиши.
АВТОНОМ ТАРИФ. Мамлакат АГЕНТЛИК КЕЛИШУВИ. Агент
ҳукумати томонидан қонуний тар- ва уни ёллаган шахс (принципиал)
тибда белгиланадиган божхона ўртасида тузилган шартнома. Унга
тарифи тури, ҳукуматлараро кели- кўра, маълум бир шароитларда
шувлардан ташқари белгиланган агентга зарур ваколатлар берилган
божхона тарифи. ҳолда, ёлловчи шахс номидан ва
унинг манфаатини кўзлаб маълум
АВУАР [фр. avoir – мулк]. 1. Век- хизмат турлари, ҳаракатлар, мажбу-
сел, нақд пул, аккредитив шаклдаги риятларни бажариш топширилади.
актив. 2. Корреспондент банкларда
сақланадиган банк маблағлари, шу АГЕНТЛИК МУКОФОТИ. Агентга
жумладан, олтин, қимматли қоғоз- бажараётган воситачилик хизматла-
лар, хорижий валюта. ри учун уни ёллаган фирма, шахс
(принципиал) томонидан берилади-
АГЕНТ [лот. agens – ҳаракат]. ган тўлов.
Ишончли шахс, воситачи, ваколатли
киши сифатида бошқа шахс (принци- АГЛОМЕРАЦИЯ [лот. agglome
пиал) номидан ушбу шахснинг топ- rare – бирлаштирилган, қўшилган].
11
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A Бир нечта аҳоли пунктларининг вожлантириш йўллари ҳақидаги ма-
ҳудудий яқинлик, шу билан бирга, салаларни ҳал қилишга қаратилган
ишлаб чиқариш, маданий ва рекре- иқтисодий сиёсатнинг бир тури.
ацион алоқаларига кўра бир жойда АГРАР МУНОСАБАТ. Ерга эга-
жамланиши. лик қилиш, тасарруф этиш ва ундан
АГРАР ИНҚИРОЗ. Қишлоқ хў- фойдаланиш билан боғлиқ бўлган
жалигида табиий иқлим шарои- муносабат. Бу муносабатларнинг
тидаги ўзгаришлар, қурғоқчилик, объекти ер бўлса, субъектини ер
тупроқ сифатининг ёмонлашуви эгалари, ерда хўжалик юритувчи-
(шўрланиш), табиий офатлар ҳамда лар, ерга меҳнат сарф қилувчи ки-
қишлоқ хўжалиги маҳсулоти ишлаб шилар ташкил қилади.
чиқарувчилар учун яратилган қо- АГРЕГАЦИЯЛАШ [лот. aggrega
ниқарсиз шароитлар натижасида tus – бирлаштирилган, қўшилган].
рўй берадиган иқтисодий инқироз. Ягона гуруҳга бирлаштириш воси-
тасида иқтисодий кўрсаткичларни
Аграр инқироз мамлакат ва бу- йириклаштириш.
тун дунёда озиқ-овқат хавфсизлиги
тизимининг бузилиши ва очарчи-
ликнинг авж олиши каби салбий АГРЕГАТЛАШ. Алоҳида бирлик
оқибатларга олиб келади. лар ёки маълумотларни битта кўрсат-
АГРАР ИСЛОҲОТ. Давлатнинг кичга бирлаштириш. Масалан, бозор
қишлоқ хўжалиги тармоғини ривож иқтисодиётида қоғоз ва танга пуллар,
лантириш, соҳада ер муносабатла- чекли қўйилмалар, кредит карточка-
рини такомиллаштириш, фермер ва лари, муддатли йирик қўйилмалар
деҳқон хўжаликларининг моддий ва шу кабилар мавжуд. Агрегирлаш
манфаатдорлигини ошириш орқали натижасида гуруҳларга ажратилган
қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини бирликлар пул агрегатлари дейилади
етиштириш ҳажмларини ошириш- (қаранг, пул агрегатлари).
га қаратилган иқтисодий чоралари АГРЕССИВ ҚИММАТЛИ ҚОҒОЗ
мажмуи. Мамлакат ва унинг туман- ЛАР. Қўйилган капиталнинг тез
ларининг иқтисодий географик ша- ўсишини ваъда қилувчи қимматли
роити ҳамда тарихий хусусиятлари қоғозлар: акциялар, облигациялар,
бундай ислоҳотларга катта таъсир уларнинг курси фонд бозорининг
кўрсатади. кузатилган конъюнктураси, тенден-
АГРАР СИЁСАТ. Давлатнинг аг циялари, прогнозларига кўра сези-
рар муносабатлар (қишлоқ хўжали- ларли даражада ошиши мумкин.
ги) соҳасидаги фаолияти бўлиб, у Одатда, улар катта фойда олиш мақ-
аграр масалалар, қишлоқ хўжалиги, садида сотиб олинади, лекин сотиб
ер мулкчилиги ва ҳоказоларни ри- олишда катта хавф мавжуд.
12
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
АГРОБИЗНЕС [юн. agros – дала, мат қилувчи соҳалар ва тармоқлар A
қишлоқ. инг. business]. Қишлоқ хў- мажмуаси.
жалиги маҳсулотларини етиштириб
сотишдан иборат тадбиркорлик. АГРОСАНОАТ МАЖМУАСИ. Ис-
Қишлоқ хўжалиги билан боғлиқ теъмолчилар талабини қондириш
бизнес турларини ўз ичига олади. имкониятига эга бўлган маҳсулот-
ларни тайёрлаш мақсадида иқти-
АГРОПАРК [agros. + лот. parricus содиётнинг айрим ишлаб чиқариш,
– иҳоталанган жой]. Саноатлашган хизмат кўрсатиш, қайта ишлаш
йирик шаҳарлар атрофида қишлоқ ҳамда сотиш билан шуғулланувчи
хўжалик маҳсулотларининг кенг ас- соҳаларининг иқтисодий уйғунла-
сортиментини агросаноат марказла- шуви.
рига интеграциялаш шакли.
АГРОФИРМА [agros. + инг. firm
АГРОСАНОАТ [agros. + саноат]. – тадбиркорлик фаолияти бирлиги].
Қишлоқ хўжалик саноати. Қишлоқ Муайян қишлоқ хўжалиги маҳсуло-
хўжалиги маҳсулотларидан тайёр тини етиштириб, қайта ишлайдиган
ёки ярим тайёр махсулот ишлаб корхона.
чиқариш тармоғи.
АДАПТАЦИЯ [инг. adaptation –
АГРОСАНОАТ БИРЛАШМАЛА мослашув]. Муайян корхонанинг
РИ. Қишлоқ хўжалиги, саноат тар- мавжуд ёхуд ўзгарувчан шароит-
моқлари, қишлоқ хўжалигига хиз- ларга мослашиш жараёни.
мат кўрсатувчи ва тижорат ишлари
билан шуғулланувчи корхоналар АДАПТИВ КУТИШ НАЗАРИЯ
йиғиндиси. СИ. Инсонлар истиқболдаги ижти-
моий-иқтисодий ривожланишдаги
АГРОСАНОАТ ИНТЕГРАЦИЯСИ. ўзгаришларни кутишда ўзларининг
Қишлоқ хўжалиги билан унга хиз- аввалги ва ҳозирги тажрибаларига
мат қилувчи ва маҳсулотни қайта таянишлари ҳамда ушбу ўзгариш
ишлаш, истеъмолчига етказиб бе- лар рўй бера бошлаганда ўз кутиш
рувчи туташ тармоқлар ўртасида ларини ўзгартиришларини назарда
ишлаб чиқариш алоқаларининг ри- тутувчи назария.
вожланиши ҳамда уларнинг узвий
бирикиш жараёни. АДВАЛОР БОЖ [лот. ad valoren
— қийматга кўра]. Адвалор ставка
АГРОСАНОАТ ИНФРАТУЗИЛ белгиланган товар бўйича божхона
МАСИ. Бевосита қишлоқ хўжалиги тўловларининг суммаси божхона
маҳсулотларини ишлаб чиқариш, тўловлари адвалор ставкасининг то-
сақлаш, ташиш, қайта ишлаш ва варнинг божхона қийматига кўпайт-
истеъмолчига етказиб беришга хиз- маси сифатида ҳисоблаб чиқарилади.
13
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A АДВАЛОР СОЛИҚ. Маҳсулот асосида харидор ва сотувчи битим
қийматига нисбатан қатъий фоиз тузадиган нарх.
ставкасида ўрнатилган тўлов. Инф АДРЕСАНТ [нем. adressant –
ляция шароитида ўзининг функция юбор увчи]. Юк жўнатувчи.
ларини автоматик равишда сақлаб
қолади. Бу солиқ таркибига савдо АДРЕСАТ [нем. adressat – олув-
солиқлари, импортга нисбатан кўп- чи]. Жўнатилган юк, товар, юк хатни
гина божлар ва бошқалар киритили- олувчи, қабул қилувчи.
ши мумкин.
АЁЛЛАР ДАФТАРИ. Ижтимоий,
АДДЕНДУМ [лот. addere – қўш- иқтисодий, ҳуқуқий, психологик
моқ, киритмоқ]. Илгари тузилган қўллаб-қувватлашга, билим ва касб
суғурта ва қайта суғурталаш шарт- ўрганишга эҳтиёжи ва иштиёқи бўл-
номасига томонларнинг ўзаро кели- ган, ишсиз хотин-қизларнинг муам-
шуви билан қўшимчалар киритиш. моларини аниқлаш, бартараф этиш
АДЖАСТЕР [инг. adjuster – cу ва назоратини олиб бориш бўйича
ғурта соҳаси мутахассиси]. Суғурта маълумотлар базаси.
ҳодисаси рўй бериши муносабати АЖИО [лот. agio – ортиқча]. Вал
билан суғурталанувчи томонидан юталар курсидаги фарқ ёки қоғоз
билдирилган эътирозни тартиб- пулларни тангага ёки қадрсиз валю-
га солишда суғурта компанияси- тани қадрли валютага айирбошлаш
нинг манфаатларини ҳимоя этув- учун ундириладиган воситачилик
чи жисмоний ёки ҳуқуқий шахс. У ҳақи.
суғурталанувчи билан унга тўла-
надиган суғурта қопламаси миқдо- АЖИОТАЖ ТАЛАБ [фр. agiotage
рини келишишга ҳаракат қилади. – ҳовлиқиш, тартибсизлик]. Ташқи
Аджастер суғурта ҳодисасининг ва ички омиллар таъсирида юза-
рўй бериш сабабларини ўрганади ва га келган форс-мажор ҳолатларда
таҳлил этади. Ушбу таҳлил натижа- (пандемия, табиий офатлар ва б.)
лари бўйича суғурта компаниясига истеъмол талабининг кескин ўсиши.
эксперт хулосасини тузади ҳамда АЖРАЛМАC АКСЕССУАР. Кўч-
авария комиссари функциясини мас мулк объектлари билан жисмо-
бажаради. Аджастер вазифасини нан боғлиқ, кафолатли битим пред-
суғурта компаниясининг таркибий мети бўлиб турган узоқ муддатли
бўлими ёки ихтисослашган ташки- фойдаланишдаги буюм.
лот ҳам амалга ошириши мумкин.
АДОЛАТЛИ БОЗОР ҚИЙМАТИ. АЖРАТИЛГАН КРЕДИТНИ ТАР
Жорий бозор қиймати ҳамда талаб ҚАТИШ. Вазирлик ва идоралар
ва таклифнинг ўзаро муносабати томонидан маблағларнинг ушбу
14
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
вазирлик ва идоралар бюджетида учун конвертация қилинадиган A
бўлган хўжалик корхоналари, таш- валюталарни айирбошлаш курсла-
килотлар, муассасаларга тақсимла- ри ҳақида маълумотларга эга жад-
ниши. вал, қайднома.
АЖРАТИШ. Ҳар қандай хара- АЙРИМ МЕҲНАТ ТАҚСИМОТИ.
жатлар учун давлат ёки хусусий Ишлар ва меҳнат функцияларининг
фирмалар томонидан маълум миқ- айрим корхона ёки алоҳида ташки-
дорда маблағ ажратилиши. лот ходимлари ўртасида: цехлар,
участкалар, бригадалар, звенолар,
АЖРАТМА. 1. Давлат ва бошқа айрим ижро этувчи ходимлар бўйи-
манбалардан белгиланган эҳтиёж- ча, шунингдек, уларнинг касб-мала-
лар, мақсадлар учун ёки маълум ка гуруҳлари ўртасидаги тақсимот.
ташкилот, шахсларга ажратилган
пул маблағи. 2. Корхона зиммасида- АЙЛАНМА АКТИВ. Ташкилот
ги тўлов, харажат. ресурс салоҳиятининг элементи
бўлиб, бизнес жараёнининг узлук-
АЙИРБОШЛАШ. Кишиларнинг сизлигини таъминлайди, келгусида
меҳнат фаолияти ёки маҳсулот- иқтисодий фойда олиш учун бир
ларини ўзаро алмашиш жараёни. марта истеъмол қилинади. Айланма
Иқтисодий фаолиятнинг бир тури актив – бухгалтерия балансининг
бўлиб, ишлаб чиқариш билан ис- бўлими, унда қуйидагилар акс эта-
теъмолни бир-бирига боғлаб турув- ди: дебитор қарздорлик, молиявий
чи восита. Айирбошлаш амалиётда, инвестиция, нақд пул ва бошқалар.
асосан, савдо-сотиқда қўлланади.
Унинг иқтисодий асосини ижтимо- АЙЛАНМА ВОСИТА. Маҳсулот
ий меҳнат тақсимоти ташкил этади, ишлаб чиқариш ҳамда хизмат кўр-
характери ва шаклини ишлаб чиқа- сатиш жараёнида бир марта қатна-
риш белгилайди. Айирбошлаш ҳам шиб, ўз қийматини уларга тўлиқ ўт-
ишлаб чиқаришнинг ривожланиши- казадиган нарса, восита.
га ўз таъсирини кўрсатади.
АЙЛАНМА ВОСИТАЛАР БАЛАН
АЙИРБОШЛАШ КУРСИ. 1. Бир СИ. Фирманинг маълум бир давр
валютанинг иккинчисига мос ра- ичидаги пул тушуми ва харажатла-
вишда алмаштириладиган баҳоси. рининг мослигини кўрсатувчи жад-
2. Мамлакат пул бирлигининг хори- вал.
жий валютада ифодаланган нархи.
АЙЛАНМА КАПИТАЛ. Хомашё
АЙИРБОШЛАШ КУРСЛАРИ материаллар, энергетика ресурсла-
ЖАДВАЛИ. Тижорат банки томони- рида моддийлашган ва бир ишлаб
дан жисмоний ва юридик шахслар чиқариш циклида ўз қийматини
15
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A тўлалигича маҳсулот қийматига ўт- АКВИЗИОН ХАРАЖАТ. Аквизи-
казувчи ресурслар. торлар суғуртанинг янги шартнома-
АЙЛАНМА КАССА МАБЛАҒИ. ларини тузиш бўйича агент ва инс
Молия йилида бюджетларнинг шах- пекторлар меҳнатига тўланадиган
сий ғазна ҳисобварақларида турган ҳақ.
маблағларнинг йўл қўйиладиган энг АКВИЗИТОР [лот. аcquisitor –
кам миқдори. олувчи]. 1. Суғурталаш ҳақидаги
АЙЛАНМА МАБЛАҒЛАР НОР суғурта шартномасини тузиш ва
МАТИВИ (МЕЪЁРИ). Корхона, фир- янгилаш бўйича фаолият олиб бора-
мага корхонанинг тўхтамай ишла- диган суғурта компанияси ходими,
шини таъминлайдиган, кўчирила- суғурта агенти. 2. Янги юк жўна-
диган товар-моддий захираларни тувчиларни жалб этувчи транспорт
яратиш ёки қўллаб-қувватлаш учун идораси агенти.
зарур бўлган айланма маблағлар- АКВИЗИЦИЯ [лот. acquisitio
нинг энг кам миқдори. – мен оламан, эришаман]. 1. Ак-
АЙЛАНМА САРМОЯ. Корхона визитор томонидан суғурта ёки
сармоясининг асосий сармоядан транспорт компанияларига янги
фарқли равишда кўчувчан ва пул мижозларнинг жалб қилиниши.
маблағлари енгил айланадиган энг 2. Жисмоний ёки юридик шахс то-
ҳаракатчан қисми. монидан компания барча акцияла-
рининг корхонага эгаликни билди-
АЙЛАНМАДАН ТАШҚАРИ АК риб сотиб олиниши.
ТИВ. Фирмаларнинг хўжалик айлан- АККОМОДАЦИОН СИЁСАТ.
масидан истеъмолдан чиқарилган, Иқтисодиётдаги шокларнинг оқи-
лекин бухгалтерия балансида акс батларини юмшатишга қаратилган
этадиган хусусий маблағи. иқтисодий сиёсат, уларнинг емирув-
АЙРИМ ТАЛАБНИНГ МОСЛА чи кучини кучсизлантириш.
ШУВЧАНЛИГИ. Нархдаги фоиз АККОРД СОЛИҚ. Даромад ва
қисқариши истеъмолдаги товар харид ҳажмига боғлиқ бўлмаган,
сони шундай фоиз ўсишига олиб давлат миқёсида белгиланадиган
келадиган талаб. Бунда ишлаб солиқ.
чиқарувчининг, сотувчининг уму-
мий даромади ўзгаришсиз қолади АККОРД ТЎЛОВ. Тугалланган
ёки бошқа томондан, истеъмолдаги ишга ишбай, бир марталик ҳақ. Ба-
товарнинг нарх ошишига нисбатан жарилган ишларнинг бутун ҳаж
қисқаради, даромад эса ўзгармай- мига олдиндан белгиланган тўлов
ди. ставкаси бўйича бир йўла тўлов.
16
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
АККРЕДИТАЦИЯ [лот. ассredo АККУМУЛЯЦИЯ ЗОНАСИ [лот. A
– ишонмоқ, ишонч билдирмоқ]. аccumulatio – тўпланиш]. Харидорлар
1. ҳуқуқ. Халқаро ҳуқуқда диплома- томонидан акцияларнинг тўпланиш
тик ваколатхона бошлиғи ёки дав- даврида (бунинг ортидан нархнинг
латнинг бирон-бир халқаро ташки- кескин кўтарилиши кузатилади)
лотдаги доимий вакили лавозимига нарх ҳаракатлари белгиланган йўлак.
тайинлаш ва шу лавозимни бажа-
ришга киришишдан иборат тадбир. АКСЕЛЕРАТОР [лот. аccelero
2. Журналистга муайян ҳудудда бў- – тезлаткич]. Стартапларни қўл-
лиш ва у ерда рўй бераётган воқеа- лаб-қувватловчи ва ривожлантирув-
ҳодисаларни ёритиш ҳуқуқини бе- чи ташкилот.
рувчи ҳужжат.
АКСЕЛЕРАТОР ҚОИДАСИ. Да-
АККРЕДИТИВ [лот. ассreditivus ромаднинг ўсиши (камайиши) ин-
– ишончли, ваколатли]. Тўловчи то- вестициялар ўсиши (камайиши)га
монидан тўланган ёки тўланиши ло- олиб келади, бу ўзгариш даромад-
зим бўлган маблағ шартнома шарт- ларнинг ўзгаришига пропорционал
лари бажарилганлигини тасдиқлов- бўлади. Масалан, аҳоли даромадла-
чи ҳужжатлар тақдим қилинган рининг ўсиши унинг бир қисмини
тақдирда, маблағларни олувчининг жамғаришга имкон беради. Бу эса
ҳисобига ўтказилишига доир банк- вақтинча бўш пулларни банклар
нинг шартли мажбурияти. кредит бериш орқали инвестицион
фаолликни оширишга имкон беради
АККРЕДИТИВГА АРИЗА. Турли ёки корхоналарнинг фойда миқдори
шаҳарларда жойлашган корхоналар ошиши, уларга ишлаб чиқаришни
ўртасида нақд пулсиз ҳисоб-китоб ривожлантиришга кўпроқ маблағ
муомалаларини амалга ошириш ажратишга шароит яратади.
учун махсус банк ҳисобварағини
очиш учун сўралган ҳужжат. АКСЕЛЕРАЦИЯ [лот. accelerаtio
– тезлашув]. 1. Тадбиркорлик бити-
АККРЕДИТИВ ШАКЛДАГИ ҲИ мининг муддатидан олдин тугалла-
СОБ-КИТОБ. Аккредитив бўйича ҳи- ниши. 2. Маълум бир вазиятларда,
соб-китоб қилинганда тўловчининг масалан, фоизлар тўлови жадвали-
топшириғи ва унинг кўрсатмалари- нинг бузилиши ҳолатларида кредит
га мувофиқ аккредитив очган банк шартномасидаги тўланмаган сумма-
(банк-эмитент), маблағларни олувчи ни муддатидан олдин сўндириш муд-
ёки у кўрсатган шахс ҳужжатларни дати келгани ҳақида қўшимча шарт.
тақдим этган ва аккредитивда на-
зарда тутилган бошқа шартларни АКСИКРЕАЦИЯ. [лот. ахио –
бажарган тақдирда тўловни амалга қиммат, cреатио – яратиш]. Киши-
ошириш мажбуриятини олади. да (ёки ташкилот миқёсида) янгича
17
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A қадриятлар тизимини шаклланти- варлар ҳажмининг мамлакатга ки-
риш ёхуд шу вақтга қадар мавжуд риб келаётган товарлар ҳажмидан
бўлган қадриятларни замон талаб ошиб кетишини тавсифловчи савдо
ларидан келиб чиққан ҳолда моҳия- баланси.
тан ўзгартириш, мазмунан янгилаш, АКТИВ СЧЁТ. Активларни акс
қайта кўриб чиқиш. эттиришга мўлжалланган счёт бў-
АКТ [лот. actus – ҳаракат, ҳуж- либ, унда иқтисодий ресурсларнинг
жат]. Ташилаётган юклардаги ка- қолдиғи ва кўпайиши счётнинг де-
момад, бузилиш, ўғирланишларни бетида, камайиши эса кредит бўйи-
қайд қилувчи, шунингдек, юкнинг ча акс этади.
бузилишига йўл қўйган томонга АКТИВЛАР АЙЛАНМАСИ. Ком-
даъво қилиш учун асос бўладиган пания биргаликдаги активларининг
ҳужжат. ўртача ҳажмига сотувдан тушади-
АКТИВ [лот. аctivus – фаол, ҳара- ган соф тушумнинг нисбати, актив-
катчан]. 1. Корхона ёки ташкилотнинг лардан фойдаланиш самарадорли-
муайян санадаги мавжуд мол-мулки гининг кўрсаткичи.
қиймати ва таркибини акс эттирувчи АКТИВЛАР ВА МАЖБУРИЯТ
бухгалтерия балансининг бир қисми. ЛАРНИ БАҲОЛАШ. Товар-моддий
2. Даромад олиш мақсадида корхона захираларни баҳолаш қуйидаги ик-
ёки ташкилот эгалик қиладиган мод- кита баҳонинг энг пасти бўйича: ба-
дий ва номоддий ресурс.
ланс тузилаётган санадаги ҳақиқий
АКТИВ КАПИТАЛ. Хўжалик таннарх (сотиб олиш нархи ёки
юритувчи субъектнинг ишлаб чиқа- ишлаб чиқариш таннархи) ёки бозор
риш қувватини акс эттиради. Улар баҳоси (реализация қилишнинг соф
асосий ва айланма капитал кўрини- қиймати) бўйича амалга ошириш.
шида бухгалтерия баланси активла- АКТИВЛАРНИ БОШҚАРИШ.
рида расман тақдим этилади. Фирманинг ўз маблағлари ва жалб
қилинган бошқа маблағларни даро-
АКТИВ ПУЛ АЙЛАНМАСИ. Тўлов мад бўйича жойлаштиришдан ибо-
жараёнларида бевосита иштирок рат фаолияти.
этаётган ҳаракатдаги пул массаси. АКТУАЛЛАШТИРИШ. Мавжуд
АКТИВ ҲИСОБ. Корхона, фир- шарт-шароитларга келтирилган кел-
маларнинг маблағлари, уларнинг гуси ҳолат кўрсаткичлари маълумо-
активлари қайд қилинадиган бух- тида уларнинг қийматига кўра иқти-
галтерлик ҳисоби. содий ҳисоб-китоб усули.
АКТИВ САВДО БАЛАНСИ. Мам- АКТУАРИАТ [лот. actuarius –
лакатдан четга чиқарилаётган то- долзарблик]. Статистика ва эҳти-
18
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
моллар назариясининг суғуртада ва АКЦИЗ [фр. accise – кесмоқ]. Му- A
молиявий операцияларда қўлланиш айян товарлар нархига, кўрсатилган
усуллари. хизмат тарифига давлат томонидан
солинадиган қўшимча устама солиқ.
АКТУАРИЙ. [лот. actarius – тез-
кор]. Суғурта бадаллари, мукофот АКЦИЗ ЙИҒИМИ. Эгри солиқ
ва шу кабиларнинг ҳисоб-китоби тури бўлиб, у инсон саломатлиги
билан шуғулланувчи мутахассис, ва атроф-муҳитга зарар келтирув-
иш юритувчи. чи маҳсулотлардан ундирилади ва
ушбу солиқ товар нархига кирити-
АКЦЕПТ [лот. acсeptus – қабул лади ҳамда охирги истеъмолчи то-
қилинган]. Тўловчининг тўловни монидан тўланади.
унинг ҳисобидан амалга оширили-
шига розилиги ёки қарздорликни АКЦИОНЕР ҚИММАТБАҲО
тан олганлиги. ҚОҒОЗЛАРИ. Бозор муомаласидаги
пул ҳужжати бўлиб, ҳужжат эга-
АКЦЕПТЛАШ. Тўлов ҳисобини сининг ушбу ҳужжатни чиқарган
қабул қилиш, мол етказиб берувчи шахсга нисбатан мулкий ҳуқуққа
ҳисоб-рақамига тўловни ўтказишга эгалигини тасдиқлайди.
розилик бериш.
АКЦЕПТЛИ КРЕДИТ. Ташқи сав- АКЦИОНЕРЛИК (ҲИССАДОР
дони банклар томонидан кредит- ЛИК) ЖАМИЯТИ. Устав фонди
лашнинг бир шакли. (устав капитали) акциядорларнинг
акциядорлик жамиятига нисбатан
АКЦЕПТАНТ [лот. аcceptans – ҳуқуқларини тасдиқловчи муайян
қабул қилувчи]. Ўзига вексель ёки миқдордаги акцияларга тақсимлан-
ҳисобни тўлаш мажбуриятини ол- ган тижорат ташкилоти.
ган жисмоний ёки юридик шахс.
Жамият юридик шахс бўлиб,
АКЦЕПТАНТ-БАНК. Ҳисоб тўло- у ўз мустақил балансида ҳисобга
вини ўз мажбуриятига олган банк. олинадиган алоҳида мол-мулкка,
шу жумладан, ўзининг устав фон-
АКЦЕПТГА ҚАРШИ ҲУЖЖАТ. дига (устав капиталига) берилган
Ташқи савдода юк жўнатиш ҳуж- мол-мулкка эга бўлади, ўз номи-
жатлари харидорга векселларининг дан мулкий ва шахсий номулкий
акцептидан сўнг бериладиган тўлов ҳуқуқларни олиши ҳамда амалга
усули. ошириши, зиммасига мажбуриятлар
олиши, судда даъвогар ва жавобгар
АКЦЕПТСИЗ ТЎЛОВ. Банкка тақ- бўлиши мумкин.
дим этилган тўлов талабномасига
асосан амалга ошириладиган, тўлов- Жамият давлат рўйхатидан ўт-
чининг розилиги талаб этилмайди- казилган пайтдан эътиборан юридик
ган тўлов. шахс мақомига эга бўлади. Жамият,
19
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A агар унинг уставида бошқача қоида АКЦИЯДОРЛИК САРМОЯСИ.
белгиланмаган бўлса, чекланмаган 1. Акциядорлик жамиятининг акция
муддатга тузилади. ларни чиқариш ва сотишдан пайдо
АКЦИЯ [фр. action – қиммат- бўладиган асосий пул сармояси.
баҳо қоғоз]. Ўз эгасининг акция- 2. Акциядорлик жамиятининг
дорлик жамияти фойдасининг бир акцияларни чиқариш ва сотиш воси-
қисмини дивидендлар тарзида тасида ҳосил бўлган асосий, база-
олишга, акциядорлик жамиятини вий, дастлабки сармояси.
бошқаришда иштирок этишга ва у АКЦИЯДОРЛИК СЕРТИФИКА
тугатилганидан кейин қоладиган ТИ. Акцияга юридик мулк ҳуқуқини
мол-мулкнинг бир қисмига бўлган тасдиқловчи ҳужжат.
ҳуқуқини тасдиқловчи, амал қилиш АКЦИЯЛАР ИНДЕКСИ. Биржада
муддати белгиланмаган, эгасининг айланаётган алоҳида акциялар кур-
номи ёзилган эмиссиявий қимматли си динамикасини тавсифлайдиган
қоғоз. кўрсаткичлар жамланмаси.
АКЦИЯ (ҚИММАТЛИ ҚОҒОЗ) АКЦИЯЛАР КУРСИ. Акциялар-
ЛАР НАРХИ. Акция (облигация ва нинг қимматли қоғозлар бозорида
бошқа қимматли қоғоз)ларнинг сотиш-сотилиш нархи.
фонд биржасидаги қиймати. Курс
дивиденд, фоиз миқдорига тўғри АКЦИЯЛАРНИ КОНВЕРТАЦИЯ
ва ссуда фоизининг даражасига те- ҚИЛИШ. Бир акциядорлик жамия-
скари пропорционал боғлиқликда тининг акцияларини бошқа акция
бўлади. дорлик жамияти (акциядорлик
АКЦИЯДОР. Акция эгаси, акция- жамиятлари)нинг акцияларига ёки
дорлик жамияти фаолиятидан фой- бошқа хўжалик юритувчи субъ-
да (дивиденд) олиш ҳуқуқига эга ектларнинг улушлари (пайлари)га
бўлган жамиятнинг аъзоси. айирб ошлаш операцияси.
АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТИ. АКЦИЯЛАРНИНГ НАЗОРАТ ПА
Устав фонди муайян акциялар со- КЕТИ. Бир юридик ёки жисмоний
нига бўлинган жамият акциядорлик шахс қўлида тўпланган, унга акция
жамияти ҳисобланади. дорлик жамияти устидан ҳақиқий
назоратни амалга ошириш, уни
АКЦИЯДОРЛИК МУЛКИ. Корхо- бошқариш, овоз бериш имконияти-
на мулкининг қийматини акциялар ни берадиган акцияларнинг улуши.
чиқариш ва уларни сотиш орқали
бўлиш натижасида шаклланадиган АКЦИЯЛАР ЛИКВИДЛИГИ. Ха-
мулк шакли. рид қилинганда сарфланган катта
миқдор ёки олинган даромадлар,
20
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
дивидендлар билан ҳисобланган АЛЛОНЖ [инг. allonge – бирга]. A
миқдорни сотувдан қайтариб олиш Векселнинг орқасига унинг эгаси ўз-
мобайнида акциядорнинг, тутиб гарганлиги тўғрисидаги ёзувлар да-
турувчининг уларни нақд пулга ай- вом эттириладиган қўшимча қоғоз.
лантириш имконияти.
АЛЬПАРИ [итал. al pari – муво-
АКЦИЯЛАР РЕНТАБЕЛЛИГИ. занат]. Валюта, облигация, қиммат-
Акция келтирган фойданинг акция баҳо қоғозлар ва векселлар бозор
курсига нисбатини ифодаловчи кўр- (биржа) нархининг белгиланган
саткич. нархга мос келиши.
АКЦИЯЛАР ХАТЛОВИ. Акция АЛЬТЕРНАТИВ (МУҚОБИЛ). Тан
дорларнинг номлари ва юридик лаб олинган вариант альтернатив ва-
манзиллари кўрсатилган номинатив риантдан воз кечиш эвазига амалга
акциялар регистри. оширилишини тақозо этувчи қарор
қабул қилиш зарурати. Макроиқти-
АЛЕАТОР БИТИМИ. Тасодифий содий атамалар доирасида иқтисо-
биржа битими, гаров ўйнаш. дий атамалар сиёсатнинг чора-тад-
бирлар ишлаб чиқиш жараёнида у
АЛИЕНАЦИЯ [лот. alienatio – бе- ёки бу ғояларнинг танлов-муаммо-
гоналашиш]. 1. Мулкни тасарруфдан ларини белгилаш учун ишлатилади.
чиқариш. 2. Акция, сармоя, қиймат Масалан, ишсизликнинг ўсиши ва
эгасининг алмашиши амалиёти, инфляция жадаллиги, фойданинг
яъни бир шахсга тегишли мулкнинг ўсиши ёки иш ҳақининг ошиши ора-
бошқа одамга мулк сифатида ўти- сидаги танлов муаммоси.
ши.
АЛЬТЕРНАТИВ (МУҚОБИЛ)
АЛМАШУВ САМАРАСИ. Товар ХАРАЖАТ. Ресурслардан энг сама-
нархининг пасайиши натижасида рали фойдаланишдан воз кечиш
унинг бошқа товарларга нисбатан натижасида йўқотилган имконият-
арзонлашуви ҳамда истеъмолчи- лар билан боғлиқ харажатлар ёки
нинг ўз харидини бошқа товарлар- иқтисодий танлов натижасида энг
дан олиб, ушбу товарга кўчириши яхши альтернатив вариантдан оли-
натижасида харид ҳажмининг оши- надиган фойдадан воз кечишни акс
ши. эттирувчи сарфлар.
АЛМАШУВ ҚИЙМАТИ. Бирор АМАЛГА ОШИРИЛГАН ИНВЕС
турдаги истеъмол қийматининг ТИЦИЯ. Режалаштирилган ва ре-
бошқа турдаги истеъмол қиймати- жалаштирилмаган харажатларни
га айирбош қилинадиган миқдорий ҳисобга олган ҳолда иқтисодиётга
нисбат. киритилган инвестицияларнинг
умумий миқдори.
21
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A АМАЛИЁТ ДАСТАГИ. Ишлаб АМОРТИЗАЦИЯ ФОНДИ. Асосий
чиқариш ҳажми ва маҳсулот реа- фондларнинг оддий ва кенгайти-
лизацияси кўпайиши билан ўзгар- рилган тарзда такрор ишлаб чиқа-
майдиган доимий сарфлар мавжуд- ришга мўлжалланган амортизация
лигига боғлиқ савдо ҳажми ортиши ажратмалари жамғармаси.
билан соф фойда миқдорининг АМПЛИФИКАЦИЯ. Кўп омилли
прогр ессив ўсиши. иқтисодий тизимда омиллар ва па-
АМАЛЬГАМАЦИЯ [лот. amal раметрлар фаолиятининг кучайи-
gama – қотишма]. Сармояни марказ- ши.
лаштириш мақсадида жамиятлар, АНАЛИТИК ҲИСОБ. Бухгалте-
корпорациялар, иттифоқлар ва бош рия ҳисоби объектлари ҳақидаги
қаларнинг ягона компанияга қўши- батафсил бухгалтерия ахборотини
лиши. шакллантириш мақсадида бухгал-
АМАНКО. Биржада: тақчиллик, терия ҳисобининг субъекти томони-
қарздорлик, етишмовчилик. дан мустақил равишда белгилана-
АМОРТИЗАЦИОН САРМОЯ. диган тартибда юритилиши.
Амортизация ажратмалари ҳисо- АНАТОЦИЗМ [юн. anatokismos
бига шакллантирилган ва асосий – мураккаб фоизларни ҳисоблаш].
воситаларни техник ва технологик Фоизлардан фоиз олиш, фақат даст-
жиҳатдан янгилашга мўлжалланган лабки миқдорнинг эмас, шу билан
сармоя. бирга, ўтган вақтда ошган фоизлар-
АМОРТИЗАЦИЯ [лот. amorti дан ҳам фоиз ҳисоблаш.
satio – қоплаш]. Асосий фондлар АНДЕРЛАИНГ. [инг. underlying
қийматини аста-секинлик билан – асосида] Опцион контракт шарт-
улар ёрдамида ишлаб чиқарилувчи ларига мувофиқ сотиб олиш ёки со-
маҳсулот ёки хизматлар қийматига тиш ҳуқуқи мавжуд бўлган қиммат-
ўтказилиши. ли қоғозлар.
АМОРТИЗАЦИЯ ВОСИТАЛАРИ. АНДЕРРАЙТЕР [инг. underwriter
Корхона асосий фондларини сақлаш – кафолат]. 1. Қимматбаҳо қоғозлар
ва янгилаш учун махсус ажратила- билан бўладиган амалиётлар бўйи-
диган молиявий ресурслар. ча воситачи. Банк фаолиятида, қим-
матбаҳо қоғозлар бозорида: махсус
АМОРТИЗАЦИЯ НОРМАСИ. мукофот эвазига эмитентга (акция
Амортизация ажратмалари йиллик ва бошқа қимматбаҳо қоғозлар)
суммасининг асосий капитал қий- келишилган шартларга мувофиқ,
матига нисбатининг фоиздаги ифо- уларнинг бозорда жойлашишини
даси.
22
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
кафолатлайдиган жисмоний ёки ва ҳар бир киши ёки авлодларнинг A
юридик шахс. 2. Суғуртада: суғур- ёши узлуксиз ўзгаради. Аҳолишу-
та шартномалари тузилишига ва нослик таҳлилида барча демогра-
суғурта мажбуриятлари портфели фик ҳодисаларнинг даражаси, одат-
шаклланишига жавобгар бўлган да, ёш кўринишида намоён этилади.
юридик шахс. Суғурта полиси обу-
насини амалга оширади ёки суғурта АНКЛАВ. [фр. enclave – қулф
хавфини ўзи қабул қилиб олади. ланган]. Бир давлатнинг бошқа бир
давлат ҳудуди билан ҳамма томон-
АНДЕРРАЙТЕР СИЁСАТИ. дан ўраб олинган ҳудуди ёки ҳуду-
дининг бир қисми. Масалан, Фарғо-
Суғурталаш билан боғлиқ янги на вилоятининг Сўх тумани – тўрт
томондан Қирғизистон Республи-
таклифларни кўриб чиқиш ва маз- каси чегаралари билан ўралганли-
ги боис Қирғизистон учун анклав
кур таклифни қабул қилиш ёки рад ҳисобл анади.
этиш тўғрисида хулосалар чиқа- АННУЛЯЦИЯ [лот. annulare –
йўқ қилмоқ]. Ҳужжат, шартномалар,
ришга қаратилган чора-тадбирлар. ҳуқуқлар ёки ваколатларнинг бекор
қилиниши, ҳақиқий эмас деб топи-
АНДЕРРАЙТИНГ. Банк томони- лиши.
дан сўралган кредитнинг қайтари-
лиши ёки қайтарилмаслиги эҳти- АННУИТЕТ [фр. annuite – йиллик
молини баҳол аш, шунингдек, риск- бадал]. 1. Ҳар йили фоизлар тўла-
ни мустақил баҳолаш натижалари надиган ва миқдорнинг бир қисми
бўйича операцияни оптимал тизим- сўндириладиган муддатли давлат
лаш тартиби. заёмлари турларидан бири. 2. Олин-
ган кредит, заёмни ва унинг фоизи-
АНДЕРРАЙТИНГ ТУРЛАРИ. ни сўндирувчи ҳисобга белгиланган
Қатъий мажбуриятлар асосидаги вақт оралиғида тўланадиган бир-би-
андеррайтинг. Бундай шароитда рига тенг пул тўловлари.
андеррайтер акцияларнинг бутун
нашри ёки унинг бир қисмини қатъ- АНОМАЛ ЎТИШ. Бозор конъюнк
ий нархларда жойлаштириш бўйича турасидаги аномал ўзгаришлардан
қатъий мажбуриятларга эга бўлади. фойда олиш мақсадида сармоянинг
бир қимматли қоғозлардан бошқа-
АНДИНЛАШ. Ишлаб чиқарувчи сига кўчирилиши.
ёки сотувчи томонидан товарни ет-
казиб бериш таклифи. АНТИДЕМПИНГ [лот. anti – қа-
рама-қарши, инг. dumping – улоқти-
АНИҚ ЁШ. Туғилган вақти билан
инсон ҳаётининг маълум бир даври
орасидаги вақт оралиғи. “Аниқ ёш”
тушунчасининг зарурлиги, инсон-
ларнинг ҳаёти вақт давомида ўтади
23
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A риш]. Нархларга оид агрессив им- солишга таваккалчилик қиладиган
портдан маҳаллий ишлаб чиқарув- тадбиркор шахс. 2. Баъзи санъат
чиларни ҳимоя қилишга қаратилган турларида менежер ва тадбиркор,
чораларни қўллаш. хусусий томошахоналарни сақлаб,
АНТИМОНОПОЛ ТАШКИЛОТ. уларнинг фаолиятини таъминловчи
Товар бозори ва рақобатни ривож шахс.
лантириш, монопол фаолиятни АНЪАНАВИЙ ДЕПОЗИТ ИНС
чеклаш, ношаффоф рақобатлар- ТИТУТЛАРИ. Тижорат банклари,
нинг олдини олишда давлат сиёса- жамғарма институтлари ва кредит
тини юритувчи ваколатли орган. иттифоқлари.
АНТИМОНОПОЛ (МОНОПОЛИЯ АНЪАНАВИЙ ИҚТИСОДИЁТ. Ол-
ГА ҚАРШИ) ҚОНУНЧИЛИК. Рақобат- динги авлодлар анъаналари, тажри-
ни ривожлантирувчи, монополияни баси, диний қарашлари ва урф-одат-
тақиқловчи ва чекловчи, монополис ларига асосланган иқтисодий тизим
тик тузилма ва бирлашмаларнинг бўлиб, деҳқончилик шароитида
яратилишига, монополистик ҳара- товарларни оддий такрор ишлаб
катларга тўсқинлик қилувчи қонун- чиқишни таъминлайди.
лар ва бошқа ҳукумат ҳужжатлари.
Антимонопол фаолиятни ташкил АПОЛОГЕТИКА. [юн. ἀπολογία
этиш мақсадида антимонопол қў- – асослаш, ҳимоя, оқлаш]. Бирор
миталар тузилади. Масалан, Ўзбе- ғоя ёки таълимотни хато бўлса ҳам
кистон Республикаси Монополияга кўр-кўрона ҳимоя қилиш. Бунда
қарши курашиш қўмитаси. маълум синф, тоифа, гуруҳлар ман-
фаати ҳимоя қилинади.
АНТИЦИПАЦИЯ [лот. anticipatio
– бошқалардан олдин сезиш]. АПОРТ [фр. apport – мулк]. Ак-
1. Воқеалар ривожини олдиндан тах- циядор жамият ихтиёрига акциялар
мин қилиш, башорат қилиш, улар- учун тўлов тарзида ўтадиган мулк.
дан завқ олиш. 2. Кейинроқ содир У баҳоланган ва пул капиталининг
бўлиши керак бўлган бирор ҳодиса- муайян суммасига тенглаштирилган
нинг муддатидан олдин юз бериши, товарлар, савдо ва саноат корхона-
масалан, қарздорлик мажбурияти лари бўлиши мумкин. Кўпинча таъ-
бўйича тўловни белгиланган муд- сисчилар янги ташкил этилаётган
датдан олдин амалга ошириш, тас- акциядор жамиятларга апорт сифа-
диқланмасдан олдин ҳуқуқлардан тида ўз корхоналари ҳамда товар-
фойдаланиш. ларни оширилган нархда ўтказади,
натижада мулк қийматига нисбатан
АНТРЕПРЕНЕР [фр. entrepreneur кўпроқ миқдорда акция олади.
– тадбиркор]. 1. Янги бизнесга асос
24
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
АРАЛАШ ЖАРАЁН. Тайёр ва АРАЛАШ ЮК ТАШИШ. Бир неча A
ярим тайёр маҳсулотларни ишлаб хил транспорт турларидан фойда-
чиқаришга асосланган жараён. Бун- ланиб юкларни ва йўловчиларни
да фирма тайёр маҳсулотлар билан ташиш.
бирга, кейинчалик тайёр маҳсулот-
лар ишлаб чиқариш учун зарур бўл- АРБИТРАЖ [фр. arbitrage – ҳа-
ган ярим фабрикат тайёрлаб, уни камлик суди]. Мунозарали ишлар-
захира қилади. Бу ярим фабрикат- ни битиштирувчи ёрдамида кўриб
лар кейинчалик буюртмага биноан чиқиш усули, яъни томонлар ўзаро
керакли тайёр маҳсулотга айланти- келишиб, судга мурожаат қилишган
рилади. вақтда уларнинг мунозарасини ҳал
қилиб берувчи томон. Ташқи сав-
АРАЛАШ ИҚТИСОДИЁТ. Ҳар до арбитражи ташқи савдо бўйича
хил турдаги иқтисодий тизимлар вужудга келадиган мунозараларни
мавжудлиги билан тавсифланади- ҳал қилади.
ган иқтисодий тизим: у анъаналар-
ни (тарихий ва миллий), бозорни АРБИТРАЖ БИТИМЛАРИ.
(талаб-талаб, рақобат) ва жамоавий
хусусиятларни (кўрсатмалар, ижти- Биржаларда айнан бир хил товар
моий сиёсий) ўз ичига олади.
нархларидаги фарқни ёки етказиб
АРАЛАШ КОРХОНА. Турли мулк
шаклларига тааллуқли фирмалар беришнинг турли муддатларини,
бўлиб, одатда, давлат, жамоа ва ху-
сусий мулкнинг аралаш маблағлари шунингдек, қўшимча фойда олиш
асосида ташкил этилади.
мақсадида бир акциянинг бошқаси-
АРАЛАШ МУЛК. Турли шакл-
даги мулкларнинг ўзаро қўшилиб, га алмаштирилиши далолатномаси-
ҳамкорликда ўзлаштирилиши асо-
сида ташкил топади. Унинг яққол ни ҳисобга оладиган биржа битим-
кўриниши акционерлик жамияти.
лари.
АРБИТРАЖ КОМИССИЯСИ.
Биржа қошида таъсис этилган, би-
тимлар биржасида рўйхатга олин-
ган иштирокчилар ўртасида пайдо
бўладиган низоларни ечиш билан
шуғулланадиган комиссия.
АРАЛАШ ТАРТИБДА БОШҚА АРБИТРАЖЛАШ. Фойда олиш-
РИШ. Иқтисодиётни тартибга со- га йўналтирилган ва бир бозордан
лишда иқтисодиётни бошқариш- товарлар, моддий бойлик, ресурс
нинг бир неча усулларидан (ўз-ўзи- ларни паст нархларда сотиб олиш
ни бошқариш, бозор иқтисодиёти, ва бошқа бозорларда баландроқ
иерархик бошқариш) биргаликда нархларда қайта сотиш йўли билан
фойдаланиш. амалга ошириладиган фаолият.
25
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A АРЗОН ПУЛЛАР СИЁСАТИ. Мам- тиқ) зиммасига юклатилган вазифа-
лакатда муомаладаги пул массасини ларни бажариш, товарларни ишлаб
оширишга қаратилган монетар сиё- чиқариш, хизматлар кўрсатиш ёхуд
сат йўналиши. У мамлакатда ишлаб маъмурий ва ижтимоий маданий
чиқариш қувватлари тўлиқ фой- вазифалар жараёнида фойдалани-
даланилмаётган ва ишсизлик миқ- ладиган, шунингдек, бошқа юридик
дори ошиши шароитида Марказий ва жисмоний шахсларга ижарага
банк томонидан амалга оширилади. бериш мумкин бўлган моддий ак-
Ушбу сиёсат кредитни арзон, уни тивлари. 3. Моддий ишлаб чиқариш
олишни эса осон қилиб, пул такли- соҳасида ва ишлаб чиқаришга таал
фининг ошишига шароит яратади. луқли бўлмаган соҳада узоқ (бир
йилдан ортиқ) муддат давомида
Бунинг учун банк ва аҳолидан очиқ ҳаракатда бўладиган ҳамда ижарага
бозорда давлат қимматли қоғозла- топширилиб ҳам фойдаланилади-
рини сотиб олиш, захира меъёри ва ган моддий активлар.
ҳисоб ставкасини пасайтиришдан
фойдаланилади. Пул таклифини АСОСИЙ ИШ ШАРОИТЛАРИНИ
ошириш фоиз ставкасини пасайти- ЎЗГАРТИРИШ. Иш ҳақи тизимида-
ради, инвестицияларнинг кўпайиши ги ўзгаришлар, иш вақти, шу жум-
ва тадбиркорлик фаолиятининг яна- ладан, тўлиқ бўлмаган иш вақтини
да жонланишига шароит яратади. белгилаш ёки бекор қилиш, кафо-
АРЗОНЛАШТИРИШ. Товар эгаси латларнинг ўзгариши, иш ҳақининг
ёки сотувчиси томонидан дастлаб камайиши, номаълум муддатга ту-
белгиланган нархнинг пасайтирили- зилган меҳнат шартномаси бўйича
ши. ишлайдиган ходим билан шартнома
тузиш таклифи, шунингдек, Меҳнат
АРТИКУЛ [лот. articulus – қисм, кодексига мувофиқ белгиланган
бўлим]. Товар тури, унинг рақамли бошқ а шартлар.
ва ҳарфли белгиси. АСОСИЙ ИШ ҲАҚИ. Иш ҳақи-
АСОСИЙ ВОСИТАЛАР. 1. Корхо- нинг нисбатан доимий қисми, шу
на томонидан узоқ муддат давоми- жумладан, тариф ставкалари бўйи
да хўжалик фаолиятини юритишда ча тўловлар, расмий маошлар, став-
маҳсулот ишлаб чиқариш, ишларни калар ва Ўзбекистон Республика-
бажариш ёки хизматлар кўрсатиш си меҳнат қонунчилигида, тармоқ
жараёнида ёхуд маъмурий ва ижти- келишувлари, жамоавий ва (ёки)
моий-маданий вазифаларни амалга меҳнат шартномаларида назарда
ошириш мақсадида фойдаланиш тутилган доимий тўлов.
учун тутиб туриладиган моддий АСОСИЙ ИШЛАБ ЧИҚАРИШ
активлар. 2. Ташкилотнинг узоқ ФОНДЛАРИ. Маҳсулот ишлаб чиқа-
муддат давомида (бир йилдан ор-
26
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
ришда фойдаланиладиган ишлаб тўланиши керак бўлган ҳар қандай A
чиқариш воситалари. Улар узоқ солиқни айириб, олинадиган ҳар
муддат хизмат кўрсатиб, ишлаб қандай субсидияларнинг қўшил-
чиқариш жараёнида ўзининг нату- ганига тенг келган нарх. У ишлаб
рал шаклини сақлаб қолади ҳамда чиқарувчи томонидан ҳисобва-
ўз қийматини эскириш мобайнида рақ-фактураларда кўрсатиладиган
аста-секинлик билан тайёр маҳсу- транспорт харажатларини ўз ичига
лот қийматига ўтказиб боради. олмайди.
АСОСИЙ КАПИТАЛ. Ишлаб АСОСИЙ ТАРМОҚ. Корхонанинг
чиқариш (хизмат кўрсатиш) жараё- жами товар маҳсулотида ёки ялпи
нида бир қатор доиравий айланиш маҳсулотида энг катта салмоққа
лар давомида қатнашиб, ўзининг эга бўлган, унинг мақсад ва вази-
қийматини тайёрланаётган маҳсу- фаларини ифодалайдиган ҳамда
лотга аста-секинлик билан ўтказиб ихтисосл ашишини белгилайдиган
боради ва ашёвий-буюм шаклини тармоқ.
ўзгартирмайди.
АСОСИЙ ФАОЛИЯТ. Ишлаб
АСОСИЙ КАПИТАЛ ИСТЕЪМО чиқариш бирлигининг шундай фа-
ЛИ. Ишлаб чиқарувчида мавжуд олиятини тавсифлайдики, у қўшил-
бўлган асосий капитал жорий қий- ган қиймат миқдори айнан ўша бир-
матининг ҳисобот даврида жисмо- ликнинг шунга ўхшаш бошқа ҳар
ний ва одатдаги меъёрда маънавий қандай фаолиятлари натижасида
эскириши ёки бахтсиз ҳодиса ту- яратилган қўшилган қийматлари
файли шикастланиши натижасида миқдоридан катта бўлади.
унинг камайиши.
АСОСИЙ ФОИЗ СТАВКАСИ. Ти-
АСОСИЙ МОЛИЯ СТРАТЕГИЯ жорат банклари учун қарз олиш
СИ. Корхона фаолиятини аниқлов- фоиз ставкасини ҳамда қарз олув-
чи бюджетнинг барча даражасида чилар кредит харажатларини белги-
бўладиган ўзаро муносабатлари. лаш учун асос вазифасини бажарув-
Корхона даромадларини ташкил чи Марказий банк томонидан белги-
этиб, уни сарфлашга, эҳтиёжлилик ланадиган фоиз ставкаси. Асосий
миқдори ва бир йилда молиялашти- фоиз ставкаси ўзгариши банклар
риш манбаларига айтилади. аро пул бозоридаги фоиз ставкала-
рига таъсир кўрсатади.
АСОСИЙ НАРХ. Ишлаб чиқарув-
чи томонидан харидордан товар ёки АСОСИЙ ФОНД. Корхона (таш-
хизматнинг бирлиги учун олиниши килот) томонидан хўжалик фаоли-
лозим бўлган, маҳсулот ишлаб чиқа- ятини юритишда маҳсулот ишлаб
рилиши ёки сотилиши натижасида чиқариш, хизматлар кўрсатиш жа-
27
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A раёнида ҳамда бошқа вазифалар- иккинчи ярмида иқтисодий ривож
ни амалга ошириш мақсадида узоқ ланишга хос бўлган тенденция дав-
муддат давомида фойдаланилади- латнинг иқтисодиётни тартибга со-
ган моддий актив. лишга фаол аралашишидир.
АСОСИЙ ФОНДЛАРНИ РЕАЛИ АССЕКУРАЦИЯ [лот. secures –
ЗАЦИЯ ҚИЛИШДАН ОЛИНГАН ФОЙ хавфсиз]. Товарларни ёки бирон-бир
ДА. Ҳукумат томонидан белгилан- мулкни суғурта қилиш.
ган тартибда ҳисобланган, инфля-
ция индексига оширилган (кўпайти- АССИГНАЦИЯ [лот. assignation
рилган) асосий фондларинг сотиш – кўрсатмоқ]. Қоғоз пуллар. Товар
баҳоси ва уларнинг дастлабки ёки ишлаб чиқаришнинг ривожлани-
қолдиқ қиймати ўртасидаги фарқ. ши, олтин ҳамда бошқа металларни
пул сифатида муомаладан чиқа-
АСОСИЙ (ДАСТЛАБКИ) ХИЗ ришнинг иқтисодий мақсадга муво-
МАТЛАР. Истеъмолчилар маҳсулот фиқлашуви.
сотиб олаётган пайтдаги маҳсулот
билан биргаликда кўрсатилиши- АССОЦИАЦИЯ [лот. associatio
ни хоҳлайдиган хизматлар, улар – бирлаштириш, ўзаро боғлиқлик].
ишлаб чиқариш технологияларига Бирлашмага кирувчи аъзоларнинг
амал қилиш, истеъмолчиларнинг мустақиллигини сақлаган ҳол-
талабларини ҳисобга олиш, маҳсу- да ўзаро ҳамкорлик мақсадидаги
лот билан рақобатлашган нархда жисмоний ва (ёки) юридик шахслар-
таъминлашдан иборат. нинг кўнгилли бирлашмаси.
АСОСИЙ САРМОЯ. Корхона, АТРОФ-МУҲИТ ИҚТИСОДИ
компаниянинг бутун жисмоний ва ЁТИ. Иқтисодий фаолиятнинг
пул сармоясини пул кўринишида атроф-муҳитга таъсири оқибатла-
тавсифловчи умумлаштирувчи кўр- рини ўрганадиган иқтисодиёт фани
саткич. йўналиши.
АСОСИЙ ҲИСОБ. Корхона хўжа- АТРОФ-МУҲИТ СИФАТИ. Инсон-
лик маблағлари ва уларнинг манба- нинг атроф-муҳит билан ўзаро таъ-
лари қайд қилинадиган бухгалтер- сири хусусиятининг ўзгаришини,
лик қайди ҳисоби. табиий дунёни, сув ва ҳаво муҳити-
ни ҳимоя қилишга, флора ва фауна-
АСРИЙ ТРЕНД. 25, 50, 100 йил- ни сақлашга, зарарли кимёвий мод-
ни қамраб олувчи иқтисодиётнинг далар чиқаришни қисқартиришга
ривожланишидаги узоқ вақтлик қаратилган тадбирлар тизими.
тенденцияси. Масалан, ХХ асрнинг
28
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
АТРОФ-МУҲИТНИНГ АССИ АУДИТ ТАНЛОВИ. 1. Кенг маъ- A
МИЛЯЦИЯ ПОТЕНЦИАЛИ (АМАП). нода: иқтисодий субъектнинг бух-
Ўзига хос табиий ресурс бўлиб, у галтерия ҳисоботи ҳужжатларининг
чекланган ёки танқис (камчил) ре- барчасини эмас, балки танлов асо-
сурс ҳисобланади. сида аудиторлик назорати ўткази-
лиши. 2. Тор маънода: назорат қи-
АУДИТ [лот. audit – эшитув]. линаётган ҳужжатларнинг барчаси
Бухгалтерия, молиявий ва бошқа ҳақида хулоса чиқариш мақсадида
турдаги фаолиятни халқаро стан- маълум тарзда танлаб олинган эле-
дартлар, қонунчилик, ички тартиб ментлар йиғиндиси.
лар талабларига мувофиқлиги
тўғрисида ўзининг мустақил, объ- АУДИТ ҚИЛИНГАН БУХГАЛТЕ
ектив фикрини (хулосасини) шакл- РИЯ ҲИСОБОТИНИ АКС ЭТТИРУВЧИ
лантирувчи ҳамда аниқланган но- ҲУЖЖАТ. Қонунда ёки норматив
мувофиқликларни бартараф этиш ҳужжатларда назарда тутилган
бўйича таклифларини тақдим этув- ёхуд фойдаланувчиларга тақдим
чи фаолият. этиш мақсадида хўжалик юритувчи
субъект ташаббуси билан тайёрлан-
АУДИТ ДАСТУРИ. Белгилан- ган ҳар қандай ҳужжат (электрон
ган шаклда расмийлаштирилган шаклдаги ҳужжатлардан ташқари)
аудит усул ва услублари мажмуи. бўлиб, унинг таркибига хўжалик
Аудит дастури мазкур аудиторлик юритувчи субъектнинг аудит тек-
текширувида қўлланадиган қарор ширувидан ўтказилган бухгалтерия
аудиторлик тадбирлари ҳамда улар- ҳисоботи ҳам киради.
нинг ҳаракатлари муддати, ҳажми
ва аниқ бажарувчиларини ўз ичи- АУДИТДАГИ ИҚТИСОДИЙ СУБЪ
га олади. Бухгалтерия ҳисобида ЕКТ ФАОЛИЯТИНИ ТУШУНИШ. Хў-
нотўғри акс эттирилган ёки одат- жалик субъекти фаолияти ҳақидаги
дагидек бўлмаган хўжалик фаоли- билимларнинг турли жиҳатларини
яти фактларини топиш мақсадида ўзаро боғловчи ва иқтисодий субъ-
ҳамда хатоликлар ва бузилишлар- ект фаолиятига алоқадор бўлган
нинг сабабини аниқлаш учун ауди- хўжалик ҳаёти фактларини аудитор
тор томонидан олинган ахборотни томонидан талабга жавоб берадиган
баҳолаш ва таҳлил қилиш, текши- равишда баҳолашда ёрдам беради-
рилаётган иқтисодий субъектнинг ган жараён.
муҳим молиявий ва иқтисодий кўр-
саткичларини текширишни ўзида АУДИТДАГИ ЛИЦЕНЗИЯЛАШ
мужассамлаштирган аудиторлик (РУХСАТНОМА БЕРИШ). Махсус
тадбирларининг бир тури. ҳамда текширувдан ўтган (аттеста-
цияланган) аудиторларга қонунчи-
лик талабларига жавоб берадиган,
29
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A тадбиркорлик фаолияти субъект- У аудиторнинг ҳаққоний ҳисобот
лари сифатида белгиланган қонун ва хулоса тузишига имкон берув-
тартибида рўйхатга олинган ташки- чи, мазкур ва кейинги аудитнинг
лотларга аудиторлик фаолиятини самарали ўтишига кўмаклашувчи
юритиш ҳуқуқини берадиган мах- маълумотларни ўзида акс эттириши
сус рухсатнома (лицензия) бериш лозим. Бундай ҳужжатларнинг шак-
тартиби. ли ва мазмунига қўйилган талаблар
АУДИТДАГИ ХЎЖАЛИК СУБЪ аудиторлик фаолиятига тегишли
ЕКТЛАРИ БЎЛИМЛАРИ. Асосий қоидалар талаблари (стандартлари)
аудиторлик ташкилоти аудит ўтка- билан белгиланади.
заётган хўжалик субъекти бухгалте- АУДИТНИНГ ТАШҚИ СИФАТ
рия ҳисоботи билан боғлиқ бўлган, НАЗОРАТИ. Ўзбекистон Республи-
кўрсаткичлари мазкур субъектнинг касида аудиторлик фаолиятини му-
бухгалтерия ҳисоботига қўшилади- вофиқлаштирувчи аудиторлик таш-
ган хўжалик субъектининг қисми- килотининг аудиторлик фаолияти
дир. Филиаллар вакилликлар кор- қоидалари (стандартлари) ва бошқа
хоналари, юридик шахс мақомига меъёрий ҳужжатларга амал қилина-
эга бўлган бошқа бўлимлар шуъба ётганлигини текшириш учун давлат
ва номустақил жамиятлар, хўжалик органлари ва аудиторлик бирлаш-
субъектининг бўлимлари бўлиши малари томонидан қабул қилинган
мумкин. ташкилий усул, услуб ва бошқа тад-
АУДИТНИНГ АСОСИЙ ТАМО бирлардан иборат бўлади.
ЙИЛЛАРИ. Аудит текширувини ўт- АУДИТНИНГ УМУМИЙ РЕНТА
казиш жараёнида аудитор амал қи- СИ. Аудит текширувида кўзда ту-
лиши лозим бўлган талаб ва тартиб тилган хўжалик субъектларининг
лар. Улар қуйидагиларни ўз ичига ўзига хос жиҳатлари ва хусусиятла-
олади: мустақиллик, холислик, ри, бу жараёнда қўлланадиган ау-
ҳалоллик, касбий билимга эгалик дитнинг техник усул ва услублари-
ҳамда ахборотнинг махфийлиги. ни, шунингдек, аудит ўтказиш хусу-
АУДИТНИНГ ИШЧИ ҲУЖЖАТ сияти ва ҳажмини кўзда тутадиган
ЛАРИ. Аудитор томонидан текши- мантиқий тавсиф.
рилаётган хўжалик юритувчи субъ- АУДИТОР. Аудитни амалга
ект ходимлари ва учинчи шахслар ошириш малака сертификатига эга
томонидан аудитор талабига биноан жисмоний шахс.
аудит текширувчиларидан олдин, АУДИТОР ФИРМА. Корхона,
текширувлар жараёнида ва тугатил- фирма, компаниялар молиявий-
ганида тузиладиган моддий кўри- хўжалик фаолиятини текшириб
нишдаги маълумотлар йиғиндиси.
30
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
берувчи, уларнинг ҳисоботини экс- битими бўлиб, битим тузувчи то- A
пертизадан ўтказувчи идора. Улар, монлар қатъий белгиланган муд-
одатда, акционерлик жамияти ёки датларда “Форвард” курси бўйича
кооператив шаклда фаолият кўр- тўловларни кўзда тутади.
сатади ва тўлиқ мустақилликка эга
бўлади. Аудитор фирмалар ўз иши- АУТСАЙДЕР [инг. outsider – бе-
ни ҳар бир мамлакатда ёки халқаро гона]. 1. Монополистик бирлашма-
миқёсда қабул қилинган ҳисоб-ки- ларга кирмайдиган кичик ва ўртача
тоб ва тафтиш қоидаларига биноан корхона. 2. Биржа аъзоси бўлмаган
олиб боради. воситачи.
АУДИТОРЛИК ХАВФИ. Аудитор- АУТСОРСИНГ [инг. outsourcing
лик фаолиятини амалга оширишда – ташқи манба]. Давлат функция-
йўл қўйиладиган жиддий хатолик ларининг амалга оширилиши назо-
ёки номувофиқликларни аниқла- ратини давлат органида қолдирган
маслик ҳамда нотўғри хулоса шакл- ҳолда аутсорсинг шартномаси асо-
лантириш эҳтимоли. сида давлат функцияларини хусу-
сий сектор субъектларига ўтказиш
АУКЦИОН [лот. аuction – ким усули.
ошди]. Аввалдан белгиланган жой
ҳамда вақтда аукцион объектини АУТСОРСЕР [инг. outsorser –
олдиндан кўриш ҳуқуқини берган ташқи ресурс]. Аутсорсинг шартно-
ҳолда очиқ ёки ёпиқ кўринишида маси асосида давлат функциялари-
олиб бориш (камайиб бориш) усули- ни амалга оширувчи хусусий сектор
даги савдо. Очиқ аукционда ва очиқ субъекти.
танловда хоҳлаган шахс қатнаши-
ши мумкин. Ёпиқ аукцион ва ёпиқ АФФИЛИАЦИЯ [инг. affilitation –
танловда шу мақсад учун махсус бирлаштириш, алоқа]. Бўлим, фили-
таклиф этилган шахсларгина қатна- ал ва бошқалар сифатида қўшилиш.
шади.
АФФИЛЛАНГАН (ИШОНЧ БИЛ
АУКЦИОН НАРХИ. Товарнинг ДИРГАН) ШАХС. Тадбиркорлик фа-
аукциондаги баҳоси, аукцион сав- олиятини амалга оширувчи юридик
досида товар учун таклиф қилинган ва (ёки) жисмоний шахсларнинг
энг юқори баҳо. фаолиятига таъсир кўрсата олувчи
жисмоний ёки юридик шахс.
АУКЦИОН ТОВАР. Аукцион сав-
доси учун мўлжалланган, аукцион- АФФИЛЛАНИШ. 1. Аъзолик-
да сотиладиган товар. ка шерик сифатида қабул қилиш,
қўшилиш, бирлашиш. 2. Ҳамкор-
АУТРАЙТ [инг. outright – тўғри- лик тармоғи. Филиаллар тармоғи,
дан тўғри]. Оддий муддатли валюта шериклар тармоғи, минтақавий
31
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A тармоқ. 3. Ҳамкорлик шартномаси. АХБОРОТЛАР МАССИВИ. Таш-
Кўп тармоқли ташкилотлар учун килот ҳамда ундаги жараёнлар
мўлжалланган лицензиялаш шарт- ҳақидаги маълумотлар йиғинди-
номаси. 4. Компаниялар учун. Шўъ- си. У бирон-бир масалага (қуйи ти-
ба корхонаси, корхона филиали, зимга) тегишли бўлган ахборотлар
бошқариладиган корхона, иштирок- тўпламининг тузилмавий бирлиги-
чи-корхона. 5. Шахслар учун. Бошқа ни билдиради.
тадбиркорлик корхоналари фаоли- АҚЛЛИ ШАҲАР. Инфратузил-
ятига таъсир кўрсатувчи жисмоний мани бошқаришда ахборот-комму-
ва юридик шахслар, мисол учун, никация технологиялари, интернет
кузатув кенгаши, директорлар кен- имкониятларидан келиб чиқиб қа-
гаши аъзолари ва бошқалар. рорлар қабул қилишни интеграция-
АФФИРМАЦИЯ [лот. аffirmato – лаш тизими йўлга қўйилган шаҳар.
тасдиқлаш]. 1. Тасдиқ. 2. Ҳисоблар- АҲАМИЯТЛИ БАҲОЛАШ. Аниқ
ни, ҳужжатларни тасдиқлаш. қийматни белгилаш имконсиз бўл-
А-ФОРФАИТ [фр. а-forfait – ет- ганда ёки хўжалик юритувчи субъ-
казиб бериш]. Мурожаат ҳуқуқисиз, ектга нисбатан мустақил ташқи
яъни товарни сотиб олувчи вексел- баҳолар мавжуд бўлмаганда, раҳба-
ларни ҳисобга олиш йўли билан рият томонидан ҳисоблаб чиқилган
халқаро савдони молиялаштириш. бухгалтерия ҳисоботи кўрсаткичла-
АХБОРОТ ТАЪМИНОТИ. Ахбо- ри қиймати. Баҳолаш қийматига
рот тизими таркибидаги таснифлаш резервлар, фондлар ва бухгалте-
ва кодлашнинг ягона тизими бўлиб, рия ҳисоботининг тартибга солувчи
ҳужжатларни унификация қилиш моддалари киради.
тизими, ташкилотдаги мавжуд ах- АҲАМИЯТЛИЛИК. Потенциал
борот оқимларининг маълумотлар ҳамкорнинг қарорларига таъсир қи-
базасини яратиш методологиясидан ладиган ёки таъсир қилиши мумкин
иборат мажмуа. бўлган хўжалик юритувчи субъект,
АХБОРОТЛАР БАЗАСИ. Шахсий хўжалик фаолиятининг миқдор ўл-
компьютер ичидаги ахборот таъми- чови ёки сифат баҳоси.
нотининг асоси бўлиб, тўпланиши, АҲОЛИ. Маълум бир маъмурий
сақланиши, изланиши, ўзгартири- ҳудудда ва муддатда (йил, чорак,
лиши, белгиланган тартибда тақдим ой) яшовчи одамлар сони.
қилиниши ва ундан фойдаланувчи АҲОЛИ БАНДЛИГИГА КЎМАК
инсоннинг шахсий компьютер билан ЛАШИШ ДАВЛАТ ДАСТУРИ. Дав-
мулоқот қилиши учун зарур бўлган лат миқёсидаги барча иқтисодиёт
барча маълумотлар тўплами.
32
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
тармоқлари ва ижтимоий соҳалар- ган фоиз, дивиденд, рента, кўчмас A
да янги иш ўринларини ташкил мулк ижараси, қишлоқ хўжалик
этиш, аҳолининг бандлик дара- маҳсулоти, ҳунармандчилик буюм-
жасини ошириб бориш прогноз ларини сотиш ва ҳар хил хизматлар
кўрсаткичлари, ушбу прогноз кўр- кўрсатишдан олинган даромадлар
саткичларга эришиш бўйича аниқ киради.
муддатларни ҳамда масъул ижрочи-
ларини ўз ичига олган, белгиланган, АҲОЛИ ДАРОМАДЛАРИ ИН
республика ва ҳудудий идоралар то- ДЕКСАЦИЯСИ. Олинган меҳнат ва
монидан тасдиқланадиган ҳужжат. бошқа даромадларнинг харид қо-
билиятини сақлаш ва тиклашга қа-
АҲОЛИ БАНДЛИГИГА КЎМАК ратилган аҳолини ижтимоий ҳимоя
ЛАШИШ МАРКАЗИ. Аҳолининг иш қилиш ва турмуш даражасини ях-
билан бандлигини рағбатлантириш шилаш бўйича давлат сиёсатининг
бўйича фаол чора-тадбирларни бир йўналиши.
амалга ошириш мақсадида респуб
лика туманларида фаолият кўрса- Аҳоли даромадлари индекса-
тувчи давлат ижроия муассасаси. цияси, одатда, амалдаги инфляция
даражасидан келиб чиққан ҳолда
АҲОЛИ БИРЛАМЧИ ДАРО амалга оширилади.
МАДЛАРИ. Ишлаб чиқаришдан ва
мол-мулкдан олинган даромадлар- АҲОЛИ ЖОН БОШИГА ДАРО
дан ташкил топади. МАДИ. Оиланинг ҳар бир аъзосига
ойига тўғри келадиган умумий да-
АҲОЛИ БРУТТО КОЭФФИЦИЕН ромаднинг улуши.
ТИ. Бир аёлнинг бутун умри давоми-
да туққан ўртача қиз болалар сони. АҲОЛИ ЗИЧЛИГИ. Муайян ҳу-
Уни аниқлаш учун умумий туғилиш дудда аҳолининг жойлашув дара-
коэффициенти 0,49 (барча туғил- жаси. Мамлакат аҳолиси сонини шу
ганлар таркибида қиз болалар сал- жой майдонига нисбатан (одатда,
моғи)га кўпайтирилади. 1 квадрат километрга тўғри келади-
ган аҳоли сони) билан ҳисобланади.
АҲОЛИ ДАРОМАДЛАРИ. Аҳо-
лининг маълум вақт давомида пул АҲОЛИ МИГРАЦИЯСИ. Бу аҳо-
ва натура шаклида олган даромад- лининг (мигрантларнинг) маълум
лари миқдоридан иборат. Аҳоли бир ҳудуд (мамлакат, вилоят, туман
даромадларига иш ҳақи, тадбиркор ва аҳоли пункти) чегараси орқали
даромади, пенсия, нафақа, стипен- яшаш жойини ўзгартириш мақсади-
дия, капиталдан олинадиган фойда, да кўчиб юриши.
депозитдан, яъни тижорат банкла-
рига қўйилган омонатлардан олин- АҲОЛИ НЕТТО КОЭФФИЦИЕН
ТИ. Бутун умри мобайнида бир аёл
туққан болаларнинг ўртача сони.
33
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A АҲОЛИ ОМИЛИ. Аҳолининг ёш- биринчиси, жорий ҳисоб бўлиб,
жинс ва оилавий таркиби, туғилиш бунда аҳолининг йил бошидаги со-
ва ўлим динамикаси сонидан, унинг нига йил давомида туғилганлар ва
алоҳида иқтисодий ўлчовлари доимий яшаш учун кўчиб келганлар
(меҳнат ресурслари сони, миллий
даромадда истеъмолнинг улуши ва сони қўшилиб, вафот этганлар ва
бошқалар) ёки ижтимоий ривожла- доимий яшаш учун кўчиб кетганлар
ниш мутаносибликлари ва суръат- сони айириб ташланади;
лари боғлиқлигини аниқлаш учун
илмий адабиётларда фойдаланила- иккинчиси, аҳолини рўйхатга
диган атама. олиш бўлиб, мазкур жараён узоқ
вақт ва катта миқдордаги молиявий
Аҳоли омили мамлакат аҳоли- ресурслар талаб қилади.
сини сон ва сифат хусусиятлари АҲОЛИ ХАРАЖАТЛАРИ. Аҳо-
бирлигида тавсифловчи мураккаб лининг истеъмол товарлари ва хиз-
тизимли тушунча бўлиб, аҳоли матларни харид этиш, турли тўлов-
омили туғилиш ва ўлимдан ташқа- ларни тўлаш, жамғарма ҳосил этиш
ри, аҳоли таркиби, ижтимоий са- учун сарф-харажатлари. Даромад
фарбарлик, миграция, таълим ва табақалашган тарзда ҳосил бўлади
касбий-малакавий таркиб, аҳоли- ва шунга нисбатан харажатлар тур-
нинг саломатлик ҳолати ҳисобла- лича таркибда фарқланади. Юқори
нади. Аҳоли омили таркибларини даромад соҳиблари харажатларида
тадқиқ этиш, унинг миллий даро- озиқ-овқат учун сарфлар нисбати
маддан фойдаланиш ҳамда ишлаб қисқариб, саноат моллари ва хиз-
чиқаришга таъсир даражаси ва ме- матларни харид этиш харажатлари
ханизми мамлакат аҳолиси иқтисо- устувор бўлади. Камбағал оилалар-
диётининг етакчи йўналишларидан да овқатланиш харажати устувор
бири ҳисобланади. бўлса, тўқ ва бой оилаларда кийи-
АҲОЛИ ПУЛ ЖАМҒАРМАЛАРИ. ниш, дам олиш, саёҳат қилиш, қим-
матбаҳо товар харид этиш сарфла-
Бу аҳолининг истеъмол ва инвес ри устун туради.
тиция мақсадларига ишлатилиши
мўлжал қилинган, вақтинча ишла- АҲОЛИГА ИЖТИМОИЙ ХИЗМАТ
тилмай йиғиб бориладиган бўш тур-
ган, кредит муассасаларининг бири- КЎРСАТИШ. Ижтимоий қўллаб-қув-
да ёки аҳолининг ўз қўлида йиғил- ватлаш, ижтимоий-маиший, ижти-
ган даромадларининг бир қисми.
моий-тиббий ва моддий ёрдам кўр-
АҲОЛИ СОНИ. Муайян мамлакат сатиш, ижтимоий мослаштиришни
ҳудудида яшаб, истиқомат қилувчи ўтказиш, оғир ҳаётий вазиятга ту-
кишилар сонини ифодаловчи кўр- шиб қолган фуқароларни тиклаш
саткич. Аҳоли сонини аниқлаш икки ва қайта тиклаш бўйича ижтимоий
хизмат фаолияти.
хил усул билан аниқланади:
34
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
АҲОЛИГА ТРАНСФЕРТЛАР. Аҳо- келганлар ва кўчиб кетганлар ўрта- A
лига тўланадиган мажбурий тўлан- сидаги фарқ.
малар (мамлакат қонунчилигига
мувофиқ равишда ўрнатилган пен- АҲОЛИНИНГ МИГРАЦИОН ЎСИ
сиялар, стипендиялар, нафақалар, ШИ. Маълум бир даврда муайян
компенсацион ва бошқа ижтимоий ҳудудга келган аҳолининг ушбу
тўловлар)ни молиялаштириш учун ҳудуддан кетган аҳолига нисбатан
мўлжалланган бюджет маблағлари. абсолют миқдордаги фарқи. Ушбу
фарқ мусбат (агар келганлар сони
АҲОЛИНИ ИЖТИМОИЙ ҲИМОЯ кетганлар сонидан кўп бўлса) ёки
ҚИЛИШ. Аҳолига давлат томонидан манфий (агар келганлар сони кет-
яшаш учун барча шарт-шароитлар- ганлар сонидан кам бўлса) миқдор
ни яратишга мақсадли йўналтирил- бўлиши мумкин.
ган тизим.
АҲОЛИНИНГ МИЛЛИЙ ТАРКИ
АҲОЛИНИ МАНЗИЛЛИ ИЖТИ БИ. Муайян мамлакат ёки ҳудудда
МОИЙ МУҲОФАЗА ҚИЛИШ. Аҳоли- яшовчи кишиларнинг миллий ман-
нинг айнан муҳтож ва ночор қатлам- сублиги бўйича таркибланиши.
ларини ижтимоий ва моддий жиҳат-
дан қўллаб-қувватлашга қаратилган АҲОЛИНИНГ НАТУРАЛ ДАРО
тизим. МАДЛАРИ. Кишиларнинг шахсий
томорқада табиат инъомларидан
АҲОЛИНИНГ ЖОН БОШИГА фойдаланиб, деҳқончилик, боғдор-
ҲИСОБЛАНГАН ЯЛПИ ИЧКИ МАҲ чилик, чорвачилик, паррандачилик
СУЛОТ (ЯИМ). Бу мамлакатнинг орқали шахсий ёки оилавий эҳтиёж-
ҳар бир кишига иқтисодий ишлаб лар учун маҳсулот етиштиришдан
чиқариш ҳажмини тақсимлайдиган оладиган фойдаси.
кўрсаткич бўлиб, мамлакат ЯИМини
аҳоли сонига бўлиш орқали ҳисоб АҲОЛИНИНГ НОМИНАЛ УМУ
ланади. МИЙ ДАРОМАДЛАРИ. Тегишли
давр нархларида (ҳақиқий нархлар-
АҲОЛИНИНГ ИШ БИЛАН БАНД да) ифодаланган умумий даромад-
ЛИГИ. Қонунчиликка зид бўлма- ларнинг мутлақ кўрсаткичи.
ган ва қоида тариқасида, уларга
даромад олиб келадиган, шахсий АҲОЛИНИНГ ПУЛ ДАРОМАД
ва ижтимоий эҳтиёжларини қонди- ЛАРИ. Иш ҳақи, ижтимоий транс-
риш билан боғлиқ фуқароларнинг ферлар, мулкдан тушган даромад,
меҳнат фаолияти. тадбиркорлик фаолияти, шунинг
дек, шахсий ёрдамчи хўжаликлари
АҲОЛИНИНГ МЕХАНИК ЎСИШИ маҳсулотларини сотиш ва бошқа
(КАМАЙИШИ). Йил давомида кўчиб турдаги (алимент, йиғим, хайрия ёр-
35
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
A дами ва бошқалар) кўринишда маъ- ётий эҳтиёжларини қондириш меъ-
лум давр давомидаги пул тушумла- ёрини тавсифловчи шароитлар ва
ри миқдори. кўрсаткичлар мажмуи.
АҲОЛИНИНГ РЕАЛ УМУМИЙ АҲОЛИНИНГ УЙ-ЖОЙ БИЛАН
ДАРОМАДЛАРИ. Аҳолининг номи- ТАЪМИНЛАНГАНЛИГИ. Бир кишига
нал умумий даромадларини тегиш тўғри келадиган умумий майдон.
ли давр учун истеъмол нархлари Бу кўрсаткич йил охирига мавжуд
индексига бўлиш йўли билан ҳисоб жами уй-жой фондини доимий ўр-
ланадиган кўрсаткич. тача аҳоли сонига нисбати орқали
ҳисобланади.
АҲОЛИНИНГ ТАБИИЙ ЎСИ
ШИ (КАМАЙИШИ). Йил давомида АҲОЛИНИНГ УМУМИЙ ДАРО
туғилганлар ва ўлганлар ўртасидаги МАДЛАРИ. Доимий ёки такрорла-
фарқ. нувчи хусусиятга эга бўлган, йил-
лик ёки ундан кам вақт оралиғида-
АҲОЛИНИНГ ТАБИИЙ ҲАРАКА ги даврда уй хўжалиги ёки унинг
ТИ. Аҳоли сонининг табиий ўзгари- алоҳида аъзоларига тушадиган пул
шини ифодаловчи туғилиш ва ўлим ва натура шаклидаги тушумлардан
ҳолатларининг мажмуи бўлиб, унга ташкил топади.
никоҳлар ва никоҳдан ажралиш ҳо-
латлари ҳам киритилади. Аҳолини АҲОЛИНИНГ ЯШАШ ҚОБИЛИ
рўйхатга олиш даврида доимий аҳо- ЯТИ КОЭФФИЦИЕНТИ. Аҳоли гено-
лини жорий рўйхатга олиш аҳолини фондини, ақлий ривожланишини
рўйхатга олиш натижалари асосида сақлаб қолиш имкониятларини тав-
ва демографик ҳодисаларни жорий сифлайди. Бу коэффициент беш
рўйхатга олиш маълумотларини ҳи- балли шкала бўйича ўлчанади.
собга олган ҳолда амалга оширила-
ди. АҲОЛИНИНГ ЎСИШ КЎРСАТКИ
ЧИ. Аҳоли сонини муайян вақт даво-
АҲОЛИНИНГ ТУРМУШ ДАРА мида ўзгаришини тавсифловчи миқ-
ЖАСИ. Аҳоли фаровонлиги, неъмат- дор. Аҳоли сони ошиши, камайиши
лар ва хизматлар истеъмолининг ёки ўзгармаслиги мумкин.
даражаси, инсонларнинг асосий ҳа-
36
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
● Бойлик ушоқдан йиғилар.
БАДАЛ. 1. Ўринга ўрин, бир нар- халқаро стандартларни жорий қи-
санинг эвазига тўланадиган ҳақ ёки лувчи муҳим ташкилот.
бир нарсанинг ўрнини босадиган
бошқа нарса, эваз. 2. Тўлов, взнос, аъ- Маълумот учун: Қўмита 1974
золик бадали. йилда G10 давлатлари марказий
банклари томонидан Швейцария
БАЗА ЙИЛИ. Нарх, миқдор, тан- нинг Базель шаҳрида Халқаро
нарх, меҳнат унумдорлиги ва бошқа ҳисоб-китоблар банки (Bank for
индекслар ҳисобланганда, бошқа International Sattlements) қошида
йилларда мавжуд бўлган кўрсат- ташкил этилиб, дастлабки ҳуж-
кичлар билан солиштириш учун асос жатни (Concordat on cross-border
қилиб олинадиган йил. У ҳар доим supervision) 1975 йилда чоп қилди.
100 фоиз қилиб олинади. Базель қўмитаси ўзи ишлаб чиқади-
ган стандартларни бошқа халқаро
БАЗАВИЙ ИНФЛЯЦИЯ. Мавсу- меъёрларни ишлаб чиқувчи таш-
мий ва маъмурий омиллар таъси- килотларнинг талабларига муво-
рида айрим товарлар ва хизматлар фиқлаштириш мақсадида жаҳон-
(мева-сабзавотлар, ёқилғи, ёнилғи нинг кўплаб ташкилотлари билан
йўловчи ташиш транспортининг ай- ҳамкорлик қилади.
рим турлари, алоқа хизматлари, уй-
жой коммунал хизматлари ва бош БАЗЕЛЬ ҚЎМИТАСИ ТАЛАБЛА
қалар) нархлари тарифларининг РИ. Банк тизимининг барқарор амал
ўзгаришини эътиборга олмай ҳисоб қилиши ҳамда ўз мажбуриятларини
ланадиган инфляция. бажара олишини таъминлаш учун
ўрнатилган халқаро меъёрлар маж
БАЗЕЛЬ ҚЎМИТАСИ. Банкларни муи бўлиб, у капиталнинг етарли-
тартибга солиш ва назорат қилиш лик даражасини, банкларни назорат
жараёнига актив таъсир қилувчи ва қилиш жараёни ҳамда бозор инти-
37
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
зомига қўйилган талабларни ифо- БАЛАНС [фр. balance – тарози].
далайди.
Б БАЗИС [юн. basis – асос, негиз]. 1. Бирор фаолиятнинг бир-бирини
мувозанатлаши лозим бўлган то-
Жамият тараққиётининг маълум монлари ўртасидаги нисбатларнинг
тарихий босқичида юзага келади- миқдорий ифодаси. 2. Доимо ўзга-
ган ишлаб чиқариш муносабатлари ришда бўлувчи кирим-чиқим, даро-
йиғиндиси. мад ва харажатнинг ўзаро нисбати
ёки мувозанатини ифода этувчи
БАЗИС БАҲО. 1. Умуман, товар- кўрсаткичлар тизими. 3. бухг. Бирор
лар ва уларнинг айрим гуруҳлари корхона ёки ташкилотнинг маълум
бўйича савдода баҳолар индексини бир муддатдаги кирим билан чиқи-
аниқлашда нархларни таққослаш мини ўзаро қиёс қилиб чиқарилган
учун асос қилиб олинадиган баҳо. якун.
БМТ даврий иқтисодий нашрла-
рида, халқаро ва миллий ташқи БАЛАНС РЕЖА. Корхонадаги
савдо статистикаси маълумотно- молиявий маблағлардан фойдала-
маларида чоп этилади. 2. Муайян ниш тузилиши ва активлари тарки-
маҳсулотнинг ташқи савдо баҳо- бининг режа даври охиридаги нати-
сини аниқлашда намуна сифатида жаларини прогнозлаштириш жараё-
олинган ва қайд қилинган, маълум нини акс эттиради.
сифатларга эга бўлган буюм баҳоси.
БАЛАНС ФОЙДАСИ. Корхона-
БАЗИС ВАЛЮТАСИ. У ёки бу нинг маълум бир даврдаги хўжалик
мамлакатда ўзга валюталар нархи- фаолиятининг барча кўринишла-
ни белгилашга асос бўлиб хизмат ридан олинган ва унинг бухгалте-
қиладиган валюта. рия балансида қайд этилган солиқ
БАЗИС ДАВР. Иқтисодиётда жо- тўлангунга қадар бўлган умумий,
рий ҳисобот даври маълумотлари жамланган фойдаси.
(кўрсаткичлари)ни қиёслаш учун
қабул қилинган бирор вақт (ой, БАЛАНС ҚИЙМАТИ. 1. Ҳисобот
квартал, йил) ёки сана. санасида бухгалтерия балансида
активлар ва мажбуриятларни акс
БАЗИС ПУНКТИ. Фоизнинг юз- эттириш қиймати. 2. Активнинг
дан бири.
бошланғич қийматидан жамланган
БАЙ-БЭК [инг. buy back – қай- амортизация ва қадрсизланишдан
тариб сотиб олиш]. Жиҳозларни ет- кўрилган зарар суммасини чегириб
казиб берганлик учун шу жиҳозда ташлангандаги қиймат. 3. Корхона,
ишлаб чиқарилган маҳсулот орқали фирманинг (узоқ муддатли актив-
тўлаш билан якунланадиган товар ларнинг) балансига киритилган,
алмашиш амалиёти. баланс қайдномасида қайд этилган
асосий маблағлари, объект қиймати.
38
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БАЛАНСДА САҚЛОВЧИ. Ижара- БАНД БЎЛМАГАН АҲОЛИ (БАНД Б
га берилаётган активни балансида БЎЛМАГАН ШАХСЛАР). Ҳақ тўлана-
ҳисобга олган бюджет ташкилотла- диган ишга ёки иш ҳақи (меҳнат
ри, давлат мақсадли ва бюджетдан даромади) келтирилган машғулотга
ташқари бошқа жамғармалар. эга бўлмаган шахслар.
БАЛАНСДАГИ СЧЁТ. Бухгалте- БАНДЕРОЛЬ ЙИҒИМИ [фр.
рия балансида акс эттириладиган bande – йўл + role – ўрам]. Божга, со-
бухгалтерия ҳисоби. Бунда баланс лиққа тортилган товарга ёпиштири-
моддаси номи балансдаги счёт номи ладиган бандероллар сотуви воси-
билан мос келиши шарт деган маъ- тасида олинадиган солиқ.
но келиб чиқади. Биргина баланс
счётининг кўрсаткичи баланс мод- БАНДЛИК. 1. Меҳнатга лаёқат-
даларининг бир нечтасида акс этти- ли аҳолининг ижтимоий-иқтисодий
рилиши мумкин. фойдали меҳнат билан машғул бў-
лиши. 2. Фуқароларнинг шахсий ва
БАЛАНСДАН ТАШҚАРИ ҲИСОБ. ижтимоий эҳтиёжларини қондириш
Қолдиқлари бухгалтерия балансида билан боғлиқ бўлган ва қонунларга
акс эттирилмайдиган ҳисоб. Бу ҳи- зид келмайдиган, меҳнат даромади
соблар бошқа корхоналарга тегишли берадиган фаолият.
ва корхонадаги мавжуд товар-мод-
дий бойликларни вақтинча ҳисоб- БАНДЛИК ДАРАЖАСИ. Банд
га олиш учун мўлжалланган. Ба- аҳоли умумий сонининг меҳнатга
лансдан ташқари ҳисобда ҳисоб-ки- лаёқатли ёшдаги аҳолига нисбати.
тоб оддий, яъни икки ёқлама ёзув-
сиз амалга оширилади. Бу ҳисоб БАНДЛИК КАТEГОРИЯСИ. Аҳо
ўзаро ҳамда баланс ҳисоби билан лининг меҳнат фаолиятига қўши-
ҳам корреспонденцияга кирмайди. лиш, ходимларнинг ижтимоий ва
шахсий эҳтиёжларни қондириш
БАЛАНСЛАМОҚ. 1. Хўжалик дараж аси, уларнинг ҳақ тўланади-
юритиш ва савдода ўзаро боғлан- ган ишларга бўлган қизиқишларини
ган соҳаларни бир-бири билан му- ҳамда даромад олишини ифодалов-
вофиқлаштирмоқ, тўғри нисбатга чи муносабатлар мажмуи.
келтирмоқ. 2. бухг. Баланслар-
ни якунламоқ, баланс чиқармоқ. БАНДЛИК КАФОЛАТИ. Ходим-
3. тех. Машина ва механизмларнинг нинг иш жойини сақлаб қолишини
айланувчи қисмларини мувозанатга ёки (у тугатилган тақдирда) шунга
келтирмоқ. ўхшаш хусусиятларга эга бўлган
бошқа иш жойи билан таъминлани-
БАЛАНСЛАНГАН БЮДЖЕТ. Ха- ши.
ражатлар ва даромадлар ўртаси-
да мутаносибликка риоя қилинган БАНДЛИК ХИЗМАТИ. Мамлакат
бюджет. миқёсида аҳолини иш билан таъ-
минлаш сиёсатини амалга оширув-
39
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
чи ва фуқароларга тегишли кафо- ташкилоти бўлган юридик шахс.
Б латларни таъминлаб берувчи дав- БАНК АКТИВЛАРИ. Банкларнинг
лат хизмати. асосий фаолиятини амалга оши-
БАНДЛИКНИНГ КЛАССИК ришда фойдаланувчи турли моддий
НАЗАРИЯСИ. Иқтисодиёт фанида ва молиявий ресурслар мажмуи.
классик мактаб намояндалари томо- Улар асосан банк кредитлари, асо-
нидан илгари сурилган макроиқти- сий воситалар, сотиб олган қиммат-
содий назария. Унинг асосий қоида- ли қоғозлар, инвестициялар, валюта
ларидан бири иқтисодиёт ўзини-ўзи бойликлари кўринишида бўлади.
тартибга солишнинг бозор механиз- БАНК АУДИТИ. Қонун ҳужжат-
мига эга ва у аҳолининг тўла банд- ларига мувофиқ аудиторлик фао-
лиги учун шароит яратади, давлат лиятини амалга ошириш учун ауди-
эса иқтисодиётни тартибга солишга торлар томонидан банклар фаолия-
аралашмаслиги зарур. тини даврий текшириб туриш.
БАНДЛИКНИНГ ЭГИЛУВЧАН БАНК ДЕКЛАРАЦИЯСИ. Швейца-
ЛИГИ. Ишлаб чиқариш ҳажмининг рия ва бошқа баъзи мамлакатларда
ўсиши билан бандликнинг ўсиш банкнинг мамлакат ҳудудида яша-
ўзгаришини кўрсатувчи рақамли майдиган чет эллик мижозларнинг
ўлчов. Бандликнинг эгилувчанлиги жамғармалари хусусида солиқ ва
маълум бир давр мобайнида ишлаб молия ташкилотларига тақдим эти-
чиқариш бир фоизга ўзгарганда, ладиган ҳужжат.
маълум бир аҳоли гуруҳи учун
бандликнинг ўртача фоиз ўзгари- БАНК ДЕПОЗИТИ (ОМОНАТИ).
ши сифатида белгиланади. Тармоқ Омонатчи ва банк ўртасида кели-
учун бандликнинг эгилувчанлигини шилган шартлар асосида қайтариш
билиш таҳлилчиларга ушбу соҳани ва фоиз тўлаш мажбурияти билан
ривожлантириш орқали қанча банд банкка жойлаштирилган пул маб
лик яратиш мумкинлигини ҳисоб лағл ари.
лаш имконини беради.
БАНК ЗАХИРАСИ. Қайтарилиши
БАНК [лот. ansa – caрроф пеш- шубҳали бўлган кредитларни ком-
тахтаси, курсиси]. Банк ҳисобва- пенсациялаш учун мўлжалланган
рақларини очиш ва юритиш, тўлов- банк капиталининг бир қисми.
ларни амалга ошириш, омонатларга
(депозитларга) пул маблағларини БАНК ИНВЕСТИЦИЯЛАРИ. Юқо-
жалб этиш, ўз номидан кредитлар ри даромадли қимматбаҳо қоғоз-
бериш бўйича банк фаолияти сифа- ларга узоқ муддатга банк ресурсла-
тида аниқланган операциялар маж рини сарфлаш.
муини амалга оширувчи тижорат
БАНК КАПИТАЛИ. 1. Банкларга
40
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
жалб қилинган ва улар томонидан диган кафиллик; ушбу мажбурият- Б
кредит ҳисоб-китоб ва бошқа опе- лар бажарилмаган тақдирда кафил-
рациялар учун фойдаланадиган лик берган банк кафолатда назарда
маблағлар йиғиндиси, банк ресурс тутилган қарздорнинг қарзи бўйича
лари. 2. Банкда тўпланган капитал- жавобгардир; кафил-банкнинг ўз
нинг бир қисмини ташкил этувчи мижози пул мажбуриятларини ба-
банкларнинг ўз маблағи. жаришига кафолати.
БАНК КАПИТАЛИНИНГ ЕТАР БАНК КРЕДИТЛАРИ. Маълум
ЛИЛИК ДАРАЖАСИ. Жами капитал- муддатда қайтариб бериш ва кредит
нинг рискка тортилган активларга фоизларини тўлаш шарти билан
нисбати бўлиб, у халқаро Базель банк томонидан бериладиган пул.
келишувига кўра, камида 8 фоизни
ташкил этиши керак. БАНК ЛИЗИНГИ. Лизинг олувчи
буюртмаси бўйича жиҳозни сотиб
БАНК КАРТАСИ. Маҳсулотлар олувчи ва унга буларни ижарага
ва хизматлар учун нақд пулсиз ҳақ берувчи банк лизинг компанияси
тўлаш, пулни сақлаш ва олиб юриш сифатида намоён бўладиган лизинг
ҳамда зарур ҳолларда нақд пул битими.
ечиш учун замонавий қулай тўлов
воситаси. Банк картаси орқали БАНК МАЖБУРИЙ ЗАХИРАСИ.
дўконда харидлар, интернетда ҳар Тижорат банклари томонидан Мар-
қандай маҳсулотлар, самолёт ёки казий банкнинг мажбурий захира
поезд чипталари учун тўловларни талабларини бажариш учун Марка-
амалга ошириш мумкин. зий банкка қўйиладиган пул маб
лағлари. Марказий банкда сақла-
БАНК КАФИЛЛИГИ. Мижозга надиган мажбурий захираларнинг
банк томонидан берилган кафолат. минимал миқдори пул-кредит сиё
Бунда банк ўз зиммасига мижоз- сатининг мақсадларини ҳисобга
нинг кўрсатилган муддатида тўлан- олган ҳолда, Марказий банкнинг
маган мажбуриятлари бўйича ўз меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатлари би-
маблағидан ҳисоб-китоб қилиш ка- лан депозитлар ҳажми, тури, муд-
филлигини олади. Кафил – банк ми- датига ва банкларнинг бошқа маж-
жозни бўнак, авансини қайтариш, буриятларини ҳисобга олган ҳолда
савдо-сотиқ контрактини тузиш ва белгиланади. Жалб қилинган маб
шунга ўхшаш шартларини бажари- лағларнинг ҳар бир тоифаси учун
ши мумкин. мажбурий захиралар ҳажми барча
банклар учун бир хил.
БАНК КАФОЛАТИ. Учинчи шахс БАНК-МОЛИЯ ТИЗИМИНИНГ
томонидан пул ёки бошқа тўлов БАРҚАРОРЛИГИ. Банклар ва бошқа
мажбуриятларнинг бажарилиши молия муассасаларининг ўз мажбу-
учун кафил банк томонидан берила- риятлари юзасидан талабларга тўла
41
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
жавоб бера олиши. Бу ликвидлилик, мижозлари ва вакилларининг банк
капиталнинг етарлилиги, активлар операциялари, ҳисобварақлари
Б сифати, рентабеллик кўрсаткичла- ҳамда жамғармаларига доир маъ-
ри орқали аниқланади. лумотларини сир сақлайди. Юридик
шахслар ва бошқа ташкилотларнинг
БАНК НАЗОРАТИ. 1. Марказий операциялари ҳамда ҳисобварақла-
банк томонидан банклар фаолияти- рига доир маълумотномалар фақат
нинг текшириб турилиши, кузати- ташкилотларнинг ўзига, прокура-
лиши. 2. Банк кредитининг дебитор тура, судларга, жиноий иш қўзға-
томонидан сарфланишини текши- тилган бўлса суриштирув ва тергов
риб, кузатиб бориш. органларига берилиши мумкин.
БАНК ОПЕРАЦИЯЛАРИ. Банклар Жисмоний шахсларнинг ҳисобва-
томонидан жорий ёки бошқа ҳисоб- рақлари ва омонатларига доир маъ-
вараққа пул қабул қилиш, фоиз- лумотномалар мижозларнинг ўзига
ли ёки фоизсиз кредитлар бериш, ва уларнинг қонуний вакилларига,
биржа топшириқларини бажариш, судлар, суриштирув ва тергов орган-
қимматбаҳо қоғозлар, акциялар ларига берилади.
сотиб олиш, мижозларнинг топши- БАНК ССУДАСИ. Банкнинг фоиз
риқларини бажариш, товарлар ёки тўлаш ва қайтариш шарти билан
товар ҳужжатлари гарови ҳисобига қарз олувчига берилган пул мабл ағи.
ссудалар бериш, шунингдек, бошқа Қисқа, ўрта ва узоқ муддатли тур-
ҳар қандай пулли ва нақд пулсиз ларга бўлинади. Банк ссудасининг
ҳисоб-китобларни амалга ошириш тўлов ссудаси, векселлар ҳисоби, то-
жараёнлари. вар ҳужжатлари ва қимматли қоғоз-
лар эвазига бериладиган инвестиция
БАНК РЕСУРСЛАРИ. Банклар- мақсадларидаги турлари мавжуд.
нинг ихтиёрида бўлган ва улар
томонидан кредит, инвестиция ва БАНК ТИЗИМИ. Бирон-бир дав-
бошқа актив операциялари учун латда мавжуд бўлган, фаолият кўр-
фойдаланиладиган маблағларнинг сатаётган банкларнинг барчаси. Ўз-
йиғиндиси. Банкнинг ўз маблағлари бекистон Республикаси банк тизими
ва қарзга олинган ҳамда жалб этил- икки босқичдан иборат: 1. Марказий
ган маблағларидан ҳамда эмитент- банк. 2. Тижорат банклари.
лашган ресурслардан иборат бўлган
капитали. БАНК ТИЗИМИНИНГ ЛИКВИД
ЛИГИ. Банкнинг ўз мажбуриятлари-
БАНК СИРИ. Банклар ўз мижоз- ни вақтида ва сўзсиз бажара олиш
лари ва вакилларининг операцияла- имконияти.
ри, ҳисобварақлари ҳамда жамғар-
маларига доир маълумотларни сир БАНК ТОМОНИДАН АКЦЕПТ
сақланишига кафолат беради. Банк- ЛАШ. Тўлов ҳужжатларини тўлашга
нинг барча хизматчилари унинг банкнинг розилиги ва уларни тўлаш
кафолатининг аниқ шакли.
42
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БАНК УЮШМАЛАРИ. Хусусий БАНКЛАР ЛИКВИДЛИГИ. Банк Б
банкларнинг ўз профессионал ман- лар активларининг қисқа муддат
фаатларини ҳимоя қилиш мақса- ичида пулга айланиш қобилияти.
дида тузган бирлашмалари. Банк Ликвидлик банк мажбуриятларини
уюшмалари банклар учун энг қулай бажариш ва активлар ўсишини мо-
қонун нормаларини таъминлаш чо- лиялаш билан биргаликда депозит-
раларини кўради, банк операция- лар ва қарз маблағлари даражаси-
ларини ўтказиш қоидаларини бир- нинг пасайишини самарали бошқа-
хиллаштиради ва уларнинг бажа- ришни ҳам билдиради. Банк ликвид-
рилиши устидан назоратни амалга лилиги – банклар мажбуриятларини
оширади, ахборот маркази сифати- ўз вақтида қайтара олиш қобилияти
да хизмат қилади. Ҳудудий белги ёки пассивлардаги мажбуриятлар-
бўйич а ҳам, банкларнинг ихтисосла- ни қайтариш учун активларни пулга
шиши бўйича ҳам ташкил этилади. айланиш имконияти.
БАНК ФОИЗ СТАВКАСИ. Банк БАНКЛАРНИНГ АКТИВ ОПЕРА
ссудасидан фойдаланилганлик учун ЦИЯЛАРИ. Банкнинг кредит бери-
белгиланган ҳақ миқдори. Банк ши ёки ихтиёридаги ресурсларни
фоиз ставкаси кредит тури, муддати жойлаштириши билан боғлиқ ама-
ва қарзнинг вақтида қайтарилишига лиётлари. Улар кредит, ссуда бериш,
боғлиқ. вексель ёки товар ҳисобига, фонд-
ли ва бланкали шаклларда амалга
БАНК ФОЙДАСИ (МАРЖА). оширилади.
Олинган ва тўланган фоиз суммала-
ри ўртасидаги фарқ. БАНКЛАРНИНГ УМУМИЙ КА
ПИТАЛИ. Банкларнинг ўз фаолият-
БАНК ЧАРТЕРИ. Банк амалиёт- лари (банк операциялари)ни амалга
ларини юритишга ҳуқуқ берувчи ошириш учун мўлжалланган молия
ҳужжат. вий ресурслари бўлиб, у банклар
томонидан турли манбалар орқали
БАНК ҲИСОБВАРАҒИ. Банк ҳи- жалб этилган пул капиталидан ибо-
собварағи шартномасини тузиш рат. У хусусий капитал билан бирга,
орқали банк мижоз (ҳисобварақ эга- ундан бир неча баробар кўп жалб
си) ҳисобварағига келиб тушган пул этилган капитални ҳам ўз ичига
маблағларини қабул қилиш ва кири- олади.
тиб қўйиш, мижознинг ҳисобварағи-
даги тегишли маблағларни ўтказиш БАНКНИНГ АКТИВ АМАЛИЁТИ.
ва бериш, ҳисобварақ бўйича бошқа Банк томонидан унда мавжуд мо-
операцияларни амалга ошириш лиявий ресурсларни айланмага ки-
тўғрисидаги топшириқларни бажа- ритиш ва фойда олиш мақсадида
риш вазифасини ўз зиммасига оли- жойлаштириш.
ши натижасида банк ҳамда мижоз
ўртасида вужудга келадиган муноса-
батларни амалга ошириш воситаси.
43
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БАНКНИНГ КОМИССИОН ФО 15 млн. доллар, пассивлари эса 12,0
ИЗИ. Банк операцияларини амалга млн. доллар. Унда банкнинг ўз ка-
Б оширганлик учун банкка ажратила- питали 3 млн. долларни (15-12) таш-
диган комиссион ажратма. кил этади. Банкнинг ўз капитали
бирламчи акционерлик капитали,
БАНКНИНГ КРЕДИТ ПОРТФЕ захираси ва жамғарилган фойдадан
ЛИ. Тижорат банклари томонидан ташкил топади. Унинг банк ресурс
берилган кредитларнинг умумий ларидаги улуши 10 фоиз.
жамланмаси бўлиб, улар қуйидаги-
ча таснифланади: а) яхши; б) стан- БАНКНОТА [инг. bank-note – банк
дарт; в) субстандарт; г) шубҳали; белгиси]. Мамлакатда турли қий-
д) умидсиз. Тижорат банкларининг матларда муомалага киритилган
маълум санага ссуда ҳисобварақ қоғоз кўринишидаги пул.
ларида қолган пул маблағларининг БАНКО [итал. banco – харрак;
қолдиғи. раста, идора]. Банкнинг қимматбаҳо
БАНКНИНГ ПАССИВ АМАЛИ қоғозлар олди-сотдисини амалга
ЁТИ. Банкнинг ўз молиявий ресурс оширадиган нарх.
ларини кредит ва бошқа актив
амалиётлар ўтказиш учун хусусий, БАНКОМАТ [инг. automated teller
жалб этилган ва эмиссия қилинган machine – автоматлаштирилган кас-
маблағлар кўринишида расмий- са]. Банк картасининг сақловчисига
лаштирадиган фаолияти. ўз-ўзига хизмат кўрсатиш тартиби-
да нақд пул олиш ва банк картаси
билан бошқа амалиётларини амалга
БАНКНИНГ УСТАВ КАПИТАЛИ. ошириш имконини берувчи ҳамда
Банкнинг устав капитали банк му- бажарилган операциялар бўйича
ассислари ва акциядорлари тўла- слип ҳужжат шакллантирувчи қу-
ган пул маблағларидан ташкил то- рилма.
пади. Кредитга ва гаровга олинган
маблағлардан ҳамда бошқа жалб
этилган маблағлардан банкнинг БАНКРОТ [итал. banca rotta –
устав капиталини шакллантириш курсининг синиши]. Суд қарорига
учун фойдаланишга йўл қўйилмай- асосан тўловга қобилиятсиз деб то-
ди. Алоҳида ҳолларда қонун ҳуж- пилган ва ўзига нисбатан тугатишга
жатларига мувофиқ банкнинг устав доир иш юритиш ёки мол-мулкини
капиталини шакллантириш учун сотиш тартиб таомили қўлланила-
бюджет маблағларидан фойдалани- диган қарздор.
лиши мумкин. БАНКРОТЛИК [ита. bankorotto
БАНКНИНГ ЎЗ КАПИТАЛИ. – синган курси]. Иқтисодий суд то-
Банк активларининг пассивлари- монидан эътироф этилган, қарз-
дан (мажбуриятларидан) ортиқча дорнинг пул мажбуриятлари бўйи-
миқдори. Масалан, банк активлари ча кредиторлар талабларини тўла
ҳажмда қондиришга ва (ёки) мажбу-
44
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
рий тўловлар бўйича ўз мажбурия- доимо унинг тасарруфида, хўжалик Б
тини тўла ҳажмда бажаришга қодир айланмасида бўлган ва шунинг учун
эмаслиги. ўз маблағларига тенглаштирилган
айланма маблағлар.
БАРРЕЛЬ [инг. barrel – бочка].
Инглиз ўлчовлар тизимидан фойда- БАРҚАРОР ПУЛ АЙЛАНИШИ.
ланадиган, бир қатор давлатларда Товар ва пул миқдорининг лозим
қўлланиладиган сиғим ва ҳажм ўл- даражада ўзгармас ҳаракати.
чови. Бу турли мамлакатда турлича
ўлчанади. Халқаро савдода 1 бар- БАРҚАРОР РИВОЖЛАНИШ
рель 158,9 литрга тенг. МАҚСАДЛАРИ. Камбағал, ўрта ри-
вожланган ва ривожланган мамла-
БАРТЕР [инг. barter – товар айир катларда ҳамма учун яхшироқ ва
бошлаш]. Пул маблағлари иштиро- барқарор келажакка эришиш режа-
кисиз бевосита товарга товар айир- си бўлиб, у қашшоқлик, тенгсизлик,
бошлаш. иқлим ўзгариши, атроф-муҳитнинг
таназзулга учраши, тинчлик ва адо-
БАРТЕР БИТИМИ. Тарафлар то- лат каби глобал муаммоларни ҳал
монидан пул маблағлари иштиро- қилишда қўлланади.
кисиз бевосита товарга товар айир
бошлаш ҳақида расмий равишда ту- БАҲО. Товар қийматининг пул
зилувчи, қабул қилинувчи аҳднома, кўринишида ифодаланиши. Товар-
шартнома. нинг баҳосини белгилаш учун асос
бўлиб ушбу товарнинг ишлаб чиқа-
БАРЧА ТУРДАГИ ИҚТИСОДИЙ риш таннархи ҳисобланади. Бозор
ФАОЛИЯТЛАРНИ ХАЛҚАРО АН иқтисодиёти шароитида баҳо то-
ДОЗАЛАР АСОСИДА ТАСНИФЛАШ. вар учун талаб ва таклифдан келиб
Макроиқтисодий статистиканинг чиқиб белгиланади.
муҳим таснифларидан бири. Бун-
дай таснифлаш бирлиги сифатида БАҲО-ИСТЕЪМОЛ ЭГРИ ЧИ
алоҳида корхона ёки муассаса оли- ЗИҒИ. Баҳо ўзгаришининг аҳоли ис-
нади ва улар ишлаб чиқараётган теъмолига таъсирини ифодаловчи
маҳсулот ёки харажатлар таркиби эгри чизиқ.
ёхуд қўйилаётган технологиялари
бир хил бўлган тақдирда, айрим тар- БЕВОСИТА ИНВЕСТИЦИЯ. Ка-
моқларга бирлаштирилади. питалнинг тўғридан-тўғри экспорти
бўлиб, у инвестиция киритувчига
БАРҚАРОР НАРХ. Товар ва хиз- шу корхона устидан назорат қилиш
матларнинг бозор талаби ва таклиф ҳуқуқини беради.
мувозанатидаги барқарор (ўзгар-
мас) баҳоси. БЕВОСИТА ИШЛАБ ЧИҚАРИШ
УЧУН СУБСИДИЯ. Резидент ва норе-
БАРҚАРОР ПАССИВЛАР. Кор- зидент институционал бирликлар-
хонага тегишли бўлмаган, бироқ нинг маълум бир иқтисодий фао-
45
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лият билан шуғулланишини қўл- БЕВОСИТА ХОРИЖИЙ ИНВЕС
лаб-қувватлаш мақсадида давлат ТИЦИЯДАН РЕИНВЕСТИЦИЯ ҚИ
Б томонидан (қонун билан белгилан- ЛИНАДИГАН ДАРОМАД. Бевосита
ган тартибда) бериладиган маблағ. хорижий инвестиция корхонасида
ҳосил қилинган омонат ёки тақсим-
БЕВОСИТА ЛИЗИНГ. Лизинг ком- ланмаган фойда. Бундай даромад-
панияси томонидан мижоз буюртма- лар ё бўлинган, ё нақд пулсиз корхо-
си асосида машина ва ускуналарни на капиталидаги мулкда ўз улушига
уни ишлаб чиқараётган корхонадан қараб, бевосита чет эл сармоядорла-
сотиб олиб беришидан иборат ижа- рига улуш тарзида берилади. Сўнг
ра фаолияти. бу маблағ реинвестиция қилинади.
БЕВОСИТА СОЛИҚ. Корхона ёки БЕНЕФИЦИАР МУЛКДОР [фр.
фуқароларнинг даромадидан тўғри- benefice – фойда, даромад]. Пировар-
дан-тўғри олинадиган солиқ. дида мулк ҳуқуқларига эгалик қи-
ладиган ёки товарлар (ишлар, хиз-
БЕВОСИТА ТАЪСИР КЎРСАТУВ матлар) етказиб берувчини амалда
ЧИ ТАШҚИ МОЛИЯВИЙ МУҲИТ. назорат қиладиган жисмоний шахс.
Корхонанинг контрагентлар билан
молиявий операция ва битимлар БЕРИ ИНДЕКСИ. Мамлакат
бўйича молиявий муносабатлари иқтисодий рисклари (суверен риск
жараёнида шаклланадиган, таш- лар) ҳажмини белгиловчи кўрсат-
килотга, унинг молиявий фаолият кич.
шакллари ва натижаларига таъсир
этувчи шарт-шароитлар ва омиллар БЕРИЛГАН ССУДА БЎЙИЧА ГА
тизими. Бунда у бевосита коммуни- РОВ. Қарз олувчининг кредит муас-
катив (ўзаро боғлиқ) алоқалар жа- сасалари томонидан гаров сифатида
раёнига таъсир кўрсатиши мумкин. қабул қилинадиган мулки.
Бундай контрагентлар билан мо-
лиявий фаолият бўйича самарали БЕРК ВАЛЮТА. Фақат бир мам-
молиявий муносабатларни амалга лакат доирасида қўлланадиган пул
ошириш корхона учун ижобий бўл- бирлиги.
ган тегишли шарт-шароитлар ва
омиллар тизимини бошқариш имко- БЕРК ИҚТИСОДИЁТ. Ўз-ўзини
нини беради. таъминлашга қаратилган, бошқа
давлатлар билан ташқи савдо му-
БЕВОСИТА ХАРАЖАТ. Алоҳида носабатлари бўлмаган ёки жуда
турдаги товар-моддий захираларни чекланган муносабатли иқтисодиёт.
ишлаб чиқариш (хизматлар кўрса-
тиш ва иш бажариш) жараёни би- БЕРТРАН МУВОЗАНАТИ. Дуо-
лан бевосита боғлиқ бўлган ҳамда полик бозор шароитида фирмалар-
уларнинг бирлиги таннархига тўғри- нинг товар нархини тушириш ва
дан-тўғри киритиладиган ишлаб маҳсулот ишлаб чиқариш ҳажмини
чиқариш сарфи. ошириш орқали бир-бири билан
46
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
рақобатлашиши. Бунда товар нар- БИЗНЕС-РЕЖА. Бизнес амали- Б
хи чекли харажатга тенг бўлганда, ётини, фирма фаолиятини амалга
барқарор бозор мувозанати таъмин- оширишнинг фирма, маҳсулот, уни
ланади. ишлаб чиқариш, сотиш, маркетинг,
амалиётларни ташкиллаштириш ва
БЕССА [фр. baisse – қуламоқ]. уларнинг самарадорлиги ҳақидаги
Биржа қоғозлари нархининг пасай- дастур.
иши.
БИЛВОСИТА СОЛИҚ. Товарлар
БЕТА-КОЭФФИЦИЕНТ. Қиммат- ва хизматлар нархига киритилади-
баҳо қоғозлар бозоридаги умумий ган, қўшиб юбориладиган солиқ (қў-
ҳолатнинг алоҳида қимматбаҳо шилган қиймат солиғи, акциз).
қоғознинг умуман нархи ўсишига
таъсирини ифодаловчи кўрсаткич. БИЛВОСИТА ХАРАЖАТ. Бир
неча турдаги товар-моддий захи-
БЕФАРҚЛИК НУҚТАСИ. Корхо- раларни ишлаб чиқариш (хизмат-
надаги ишлаб чиқариш ва чиқари- лар кўрсатиш ва ишлар бажариш)
ладиган маҳсулот ҳажми омиллари жараёни билан боғлиқ бўлган
уйғунлиги, бунда омиллардан бири- ишлаб чиқариш харажатлари бў-
нинг ортиши чиқимлар ўсишига ёки либ, уларни муайян товар-моддий
даромаднинг ўсишига олиб келади. захиралар бирликлари таннархига
бевосита киритиб бўлмайди, улар
БЕҚАРОР НАРХ. Узоқ муддатга харажатлар объектлари ва улар-
тайёрланган маҳсулотга савдо би- нинг бирликлари таннархи ўртаси-
тимларида белгиланган нарх бўлиб, да ҳисоб-китоб йўли билан тақсим-
бу муддат ичида ишлаб чиқариш ха- ланади.
ражатлари, маҳсулот таннархининг
жиддий равишда ўзгариши сабабли БИЛВОСИТА ХАРАЖАТЛАРНИ
нарх беқарорлиги кузатилиши мум- ТАҚСИМЛАШ АСОСИ. Билвосита
кин. харажатларни йиғувчи объект-
ларга тақсимлаш учун асос қилиб
БИД [инг. bid – таклиф этилган олинган кўрсаткич. Масалан: бево-
нарх]. 1. Маҳсулот сотиб олиш учун сита меҳнат ҳақи, асосий восита-
берилган аниқ нарх таклифи ёки ларнинг эскириши ва ҳоказо.
шартномани имзолаш. 2. Аукцион-
даги нархга устама. 3. Қимматбаҳо БИЛИМГА АСОСЛАНГАН ИҚТИ
қоғозлар, депозитлар бўйича нарх. СОДИЁТ. 1. Саноат ривожланишидан
кейинги инновацион иқтисодиёт-
БИЗНЕС [инг. business – иш, нинг олий босқичи ҳисобланади.
машғулот]. Фойда олиш мақсадида 2. Ўзининг ўсиши ва рақобатдошли-
ўз маблағлари ёки қарз маблағлари гини ошириш учун билимларни яра-
эвазига таваккал қилиб, жавобгар- тадиган, тарқатадиган ва улардан
ликни зиммасига олиб амалга оши- фойдаланадиган иқтисодиёт. 3. Би-
риладиган ташаббускор иқтисодий
фаолият.
47
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
лимлар барча тармоқлар, барча сек- дай товарларки, уларни олувчи ис-
торлар, иқтисодий жараёнларнинг теъмол қилиш чоғида бир товарни
Б барча қатнашчиларини бойитадиган бошқасига ҳақиқатан алмаштиради
иқтисодиёт. 4. “Моддий иқтисоди- ёки алмаштиришга тайёр бўлади.
ёт”дан “интеллектуал иқтисодиёт”-
га ўтишни назарда тутадиган, яъни БИР МАРТАЛИК ЛИЦЕНЗИЯ.
билимлар ва ноёб кўникмаларнинг Бир битим доирасида товарларни
барқарор иқтисодий ўсишнинг асо- экспорт ва импорт қилишга берил-
сий манбаи ва ҳал қилувчи омилига ган рухсат.
айланганини ифодалайдиган иқти-
содиёт. 5. Билимлардан ўзининг БИР УМРЛИК РЕНТА. Белгилан-
ўсиши ва рақобатбардошлигини ган шахс ўлими ҳолатида тўловлар
таъминлаш учун фойдаланаётган тўхтатиладиган шартли рента.
иқтисодиёт. БИРГАЛИКДАГИ МАСЪУЛИЯТ.
БИЛЛЬ-БРОКЕР. Фонд бозорла- Мажбурият олган шахслар гуруҳи-
рида векселларни ҳисобга олиш ва нинг биргаликдаги ялпи жавобгар-
қайта ҳисобга олиш бўйича битим- лиги.
ларда воситачи сифатида чиқади-
ган вексель даллоли. БИРГАЛИКДАГИ ТАЛАБ. Истеъ-
молчиларнинг истеъмол буюмлари-
БИМЕТАЛЛИЗМ [лот. bis – икки га ва корхона, фирма, тадбиркорлар
марта + metallum – металл]. Пул тизи-
ми бўлиб, унда умумэквивалентлик хизматига, шу билан бирга, инвести-
роли иккита асл металлар, (одатда, цион товарларга жамланган талаби
олтин ва кумуш) билан мустаҳкам- каби белгиланадиган мамлакатдаги
ланади ва уларда ҳар иккала метал- товарлар ва хизматларга талабнинг
лдан ясалган тангалар муомалада умумий ҳажми.
бўлиши кўзда тутилади. БИРГАЛИКДАГИ ХАВФ. Банк-
БИОТРАНСФОРМАЦИЯ [юн. bios нинг мижоз олдида бир вақтда бажа-
– ҳаёт + лот. transformation – айла- радиган битимлари, касса ва форвард
ниш, ўзгариш]. Ўсиш, насл қолди- бўйича тўлиқ жавобгарлиги.
риш, ишлаб чиқариш ва кўпайиш БИРЖА ИНДЕКСЛАРИ. Қим-
жараёнида биологик активда содир матбаҳо қоғозларнинг биржадаги
бўладиган сифат ва сон ўзгариши. ҳаракатини ифодаловчи кўрсаткич,
БИР-БИРИНИНГ ЎРНИНИ БОСА одатда биржадаги олди-сотди тақ-
ДИГАН ТОВАРЛАР. Ўзининг белги- дирини ҳал қилувчи фирмалар (кор-
ланган вазифаси, қўлланиши, си- порациялар) акцияси курси (нархи)
фат ва техник хусусиятлари, нархи нинг ўзгаришида намоён бўлади.
ҳамда бошқа параметрлари бўйича Индекснинг ўзгариши пунктлар би-
таққосланиши мумкин бўлган шун- лан белгиланади. Иқтисодиётда фа-
48
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
оллик кучайса, биржа индекси кўта- ракатини ифодаловчи кўрсаткич. Б
рилади ёки аксинча. Одатда, ушбу кўрсаткич биржадаги
олди-сотди тақдирини ҳал қилувчи
БИРЖА [юн. byrsa – ҳамён, хал- фирмалар (корпорациялар) акцияси
та]. Қимматбаҳо қоғозлар ва ҳар хил курси (нархи)нинг ўзгаришида на-
моллар билан савдо-сотиқ қилади- моён бўлади. Индекснинг ўзгариши
ган йирик савдо муассасаси; бозор- пунктлар билан белгиланади. Иқти-
ни уюштиришнинг ташкилий шак- содиётда фаоллик кучайса, биржа
ли. 1. Маҳсулот, валюта ва қиммат- индекси кўтарилади ёки пасаяди.
баҳо қоғозларни айирбошлашда,
ҳисоб ва маълумот хизматларини БИРЖА ИНТЕРВЕНЦИЯСИ
амалга оширишда фаол қатнашув- (зўравонлиги). Фонд биржалари ама-
чи ташкилот. Хизмат кўрсатгани лиётларига, қимматбаҳо қоғозлар
учун воситачилик йиғимини олади. нархларига давлат, банклар ва йи-
2. Биржа савдо-сотиғи бўладиган рик тадбиркорларнинг сунъий ара-
жой. лашуви.
БИРЖА АЙЛАНМАСИ. Биржа- БИРЖА КОТИРОВКАСИ. Биржа
да маълум давр оралиғида амалга орқали сотиладиган маҳсулотлар
оширилган қимматбаҳо қоғозлар баҳоси. Ҳар бир биржа уларни маъ-
ёки маҳсулотлар билан тузилган би- лум тизимга солади ва чоп этади.
тимлар ҳажми. Одатда, биржа котировкаси эрталаб-
ки ва кечки савдо (биржа сессияси)
БИРЖА БАҲОСИ. Биржа сав- бошланишига ва тугашига мўлжал-
доси орқали сотилаётган товарлар лаб чоп этилади.
баҳоси бўлиб, у тегишли товар баҳо-
сининг даражаси ва динамикаси БИРЖА КУРСИ. Қимматбаҳо
юзасидан маълумотларнинг муҳим қоғознинг биржадаги бозор нархи.
ва ишончли манбаи ҳисобланади.
БИРЖА МАКЛЕРИ. Биржа ҳайъ
БИРЖА БИТИМИ. Олди-сотди атига кирувчи, шўъбаларда савдо
ҳақида савдо-сотиқ пайтида биржа юритувчи, сотувчи ва харидор бро-
маҳсулотига доир биржа савдоси керларининг битим тузишга кели-
қатнашчилари ўртасидаги ҳуқуқ ва шувини қайд этувчи ва рўйхатга
мажбуриятларнинг ўзаро алмаши- олувчи ишчи, биржа ходими.
ши ҳақида келишув.
БИРЖА НУҚТАИ НАЗАРИ. Айни
БИРЖА БОЖИ. Биржа қўмитаси дамда нарх ошишига мажбурият ва
томонидан биржа битимини тузиш нарх тушишига мажбурият ўртаси-
ҳуқуқи учун биржа аъзолари ва даги ўзаро муносабат.
ташриф буюрувчиларидан олина-
диган тўлов. БИРЖА ОЛИБСОТАРЛИГИ. Фонд
биржасида воситачилик битимлари
БИРЖА ИНДЕКСИ. Қиммат- орқали битим тузиш ва унинг бажа-
баҳо қоғозларнинг биржадаги ҳа-
49
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
рилиши даврида қимматбаҳо қоғоз- қоғозлар билан биржа амалиётлари-
лар нархлари ўртасидаги тафовут ни амалга оширишга рухсат берили-
Б ҳисобига чайқовчилик фойдасини шидан олдинги мажбурий рўйхат-
олиш. дан ўтказиш.
БИРЖА САВДОСИ. Биржа воси- БИРЖАДАН ТАШҚАРИ АЙЛАН
тачилигида маҳсулот ва қиммат- МА. Харидор ва сотувчиларнинг
баҳо қоғозлар олди-сотдиси. биржа агентлари бўлмаган дилер-
ларнинг жамғарма биржасини чет-
БИРЖА СЕССИЯСИ. Биржа ку- лаб ўтиб, воситачи фирмалар орқа-
нининг биржадаги битимлар ўтка- ли қимматбаҳо қоғозларни сотиб
зиладиган вақт оралиғи, биржанинг олиши ва сотиши.
расмий иш соатлари.
БИРЖАДАН ТАШҚАРИ БОЗОР.
БИРЖА ТОВАРИ. Биржа савдо- Компаниянинг ўзи томонидан амал-
си объект бўлиб хизмат қиладиган га ошириладиган қимматбаҳо қоғоз-
товар, масалан, ғалла, металл. лар бозори.
БИРЖА ФОЙДАСИ. Қимматбаҳо БИРЖА ҚЎМИТАСИ. Бир ёки бир
қоғозлар, маҳсулот ва фонд бир- неча биржанинг кундалик ишларига
жасидаги маҳсулотлар савдосидан раҳбарлик қилувчи доимий идора.
олинган даромад. Қўмита раиси ва аъзолари умумий
мажлисда муайян муддатга сайла-
БИРЖА ХАРАЖАТИ. Биржада нади. Биржа қўмитаси қуйидаги
товар ва қимматбаҳо қоғозларни вазифаларни бажаради: а) биржа-
сотиб олиш ва сотиш билан боғлиқ да савдо тартибини жорий этади;
сарф. б) қимматбаҳо қоғозларнинг бир-
жага қўйилишини назорат қилади
БИРЖА ЧАЙҚОВЧИЛИГИ. Би- ҳамда биржа бюллетенини тузади;
тимни тузиш ва уни бажариш пай- в) биржа ишлари бўйича ҳукумат
тидаги курслар орасидаги фарқдан идоралари билан ҳамкорлик қилади;
фойда олиш мақсадида биржада г) биржа маклер (брокер)ларини
қимматли қоғозлар билан битим- тайинлайди; д) низоларни ҳал қила-
ларни амалга ошириш. Биржа ди.
чайқовчилигининг асосий усули
қимматли қоғозларни сотиб олиш БИРИНЧИ ДАРАЖАЛИ БЮД
ва сотишдан иборат. Бунда битим ЖЕТ МАБЛАҒЛАРИНИНГ ТАҚСИМ
қимматли қоғозларни контрагентга ЛОВЧИСИ. Ўзбекистон Республи-
амалда бериш билан эмас, балки касининг республика бюджетидан
фақат нархлардаги фарқни тўлаш қонун билан белгиланган миқдорда
билан тугалланади. ажратиладиган бюджет маблағла-
рини тақсимловчи юридик шахс.
БИРЖАДА РЎЙХАТГА ОЛИШ.
Биржада компанияга қимматбаҳо
50
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БИРЛАМЧИ БОЗОР. Эмитент – БИТИМ ХУСУСИЯТИ. Божхона Б
ишлаб чиқарувчи хусусий ёки дав- юк декларациясини тўлдиришда
лат муассасаси томонидан қиммат- уларни кодлаш учун ишлатила-
ли қоғозларни инвесторларга эркин диган битимлар классификатори
сотиш учун қимматли қоғозларни бўйича мажбурий реквизит, етказиб
бирламчи жойлаштириш бўйича берилганлик учун ҳисоб-китоблар
операцияларни ўз ичига олади. чизмасини ифода этади.
БИРЛАМЧИ ДАРОМАД. Инсти- БИТКОИН [инг. bitcoin – танга-
туционал бирликлар томонидан дан]. Ҳеч қандай моддий эквивален-
миллий даромадни бирламчи тақ- ти йўқ ва шунчаки маълумотлар ба-
симлаш натижасида олинган даро- засидаги қайдлар жамланмасидан
мад: у иш ҳақи, мулкдан олинган иборат виртуал пул.
даромад, фойда, аралаш даромад,
ишлаб чиқариш ва импорт солиғи- БИХЕВИОРИЗМ [инг. behaviour –
дан иборат. хулқ-атвор]. Истеъмолчиларнинг то-
варни танлаш ва харид қилиш жара-
БИРЛАМЧИ ДАРОМАДЛАР ёнидаги хатти-ҳаракатининг руҳий
ҚОЛДИҒИ. Институционал бирлик томонларини ўрганиш, уларнинг
ёки секторларнинг даромадларидан товар сотиб олишига нималар са-
тўлаши зарур бўлган тўлов суммаси баб бўлишини аниқлашга ихтисос
чегириб ташлангандан сўнг қолган лашган маркетинг йўналиши.
даромад миқдори.
БЛАНК ЁЗУВИ. Қимматбаҳо
БИТИМ. Икки ёки бир неча иқти- қоғоз эгаси уни янги мулкдорнинг
содий субъект, жисмоний ва юридик номини кўрсатмасдан бошқа шахсга
шахсларнинг иқтисодий, савдо ўза- ўтказаётганига шоҳидлик берувчи
ро таъсирининг турли шакллари қимматбаҳо қоғоздаги қайд.
билан боғланган бир неча ҳаракат-
ларнинг ўтказилиши ҳақида оғзаки БЛАНК КРЕДИТИ. Қимматбаҳо
ва ёзма шартнома кўринишидаги қоғоз ёки моддий бойликлар билан
келишуви. таъминланмаган банк қарзи.
БИТИМ БИРЛИГИ. Олди-сотди БЛАНК-ВАУЧЕР. Бажарилган,
битимини ўтказиш учун керакли якунланган тижорий амалиёт маъ-
товарнинг энг кам ёки қимматбаҳо лумотлари ёзилган бланк (иш қоғо-
қоғозларнинг энг кам қиймати. зи). У, одатда, етказиб берувчи ҳисо-
бига илова қилинади.
БИТИМ ВАЛЮТАСИ. Ташқи БЛАНК-ВЕКСЕЛЬ. Миқдори,
савдо шартномасида товар нархи чиқарилган муддати, вексель берув-
белгиланадиган ёки унда тақдим чининг имзоси шарт бўлган, аммо
этилган хорижий кредит суммаси аниқ реквизитлари кўрсатилмаган
ифодаланадиган пул бирлиги. қимматли қоғоз.
51
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
БЛАНКА [фр. blanc – варақалар]. қилиш учун фойдаланилади. Уму-
Зарурий белгилари мавжуд бўлган ман, нимани қоғозда ёзишнинг им-
Б босма кўринишидаги ҳужжат шакли. кони бўлса, ўша нарсанинг барча-
Бланкалардан бухгалтерия ҳужжат- сини блокчейнда ҳам ёзиш мумкин
ларини тўлдиришда ҳам фойдалани-
лади. Бунда босма кўринишидаги на- бўлади, фақат биргина фарқ – блок-
мунада ёки қўл ёзувида ҳужжатлар чейнда ёзувларни алмаштириш ва
тўлдирилади. Бланкалардан фойда- сохталаштиришнинг имкони йўқ.
ланиш ҳужжатларни тўлдиришни БОДМЕРЕЯ [нем. bodmerei – заём
осонлаштиради, тезлаштиради ва тури]. Рейсни давом эттириш учун
ягона кўринишли бўлишини таъмин- маблағга эҳтиёж туғилганда кема
лайди. Бланкалар исроф қилиниши-
нинг олдини олиш мақсадида қатъ- капитани томонидан кема ва кема-
ий ҳисобга олинади ва ҳар бирига даги юкни гаровга қўйиб, уларнинг
тартиб рақамлари қўйилади. эгаларидан олинган қарз.
БЛОКАДА [инг. blосkаdе – қамал, БОҒЛИҚ КРЕДИТ. Уларни бериш
қуршамоқ]. Бирор давлатни сиёсий нафақат қарзнинг ўз вақтида қай-
ва иқтисодий жиҳатдан яккалаб тарилиши ва у бўйича фоизларни
қўйишга, унинг бошқа давлатлар тўлаш шартига боғлиқ, балки кре-
билан алоқасини узишга, қўйилган дитловчи томонидан илгари сурил-
талабларни қабул қилдиришга қа- ган қўшимча шартлар билан ҳам
ратилган сиёсий, иқтисодий ва мо- боғлиқ бўлган банк қарзи.
лиявий тадбирлар тизими. Мисол. БОЖ. 1. Ўрта асрларда Узоқ ва
Иқтисодий блокада. Сиёсий блокада. Яқин Шарқ мамлакатларида савдо-
гарлар, ҳунармандлардан олинган
БЛОКЕЙЖ. Акцияга талаб кам солиқ. 2. Мамлакат чегарасидан олиб
лигидаги олди-сотди: суммага нис ўтилган импорт товарлар, мол-мулк,
батан салмоқли блокда сотилганда қимматбаҳо буюмлар ва бошқалар
сотиладиган нархдан сезиларли учун давлат божхона назорати-
чегирма. Унга кўра, акцияларнинг да ундириладиган пул йиғимлари.
ушбу блоки қисмларга бўлаклаб, 3. Жисмоний ва юридик шахслардан
блоклар ҳолида сотилиши мумкин. олинмайдиган, фақат давлат орган-
БЛОКЧЕЙН[инг. blockchain – блок лари мисолида ўзи ва давлат ўрта-
лар занжири]. Активларни ишончли сидаги махсус муносабатларга кири-
тарзда узатиш имконини берувчи шадиганлардан олинадиган солиқ
технология. Масалан, блокчейнда ва йиғимнинг алоҳида тури.
пул кўчирмалари ҳақидаги ёзувлар- БОЖ ДЕКЛАРАЦИЯСИ. Миллий
ни сақлаш мумкин. Криптовалюта- қонунчилик талабларига мувофиқ
ларда айнан блокчейндан ким, кимга расмийлаштирилган, ўзида чега-
ва қанча виртуал пул ўтказганлиги радан ўтаётган юклар (экспорт ёки
тўғрисидаги маълумотларни қайд импорт қилинаётган маҳсулотлар,
52
ИҚТИСОДИЁТ АТАМАЛАРИНИНГ ИЗОҲЛИ ЛУҒАТИ
йўловчи юки, унинг қўлидаги юки, дан олиб ўтувчи шахсларга боғлиқ Б
бойликлар ва валюталар) тўғриси- бўлмаган, ўзгармас ҳамда ташқи
даги маълумотларни акс эттирган иқтисодий фаолиятни оператив
ҳужжат. Бу ҳужжат юкни давлат равишда тартибга солиш инстру-
чегараси орқали ўтказишда асос ҳи- менти. Унинг қуйидаги турлари бў-
собланади. Декларация божхонага лиши мумкин: а) адвалор ставкалар
қонунда белгиланган муддатларда (бож ундириладиган товарнинг бож
(бир кундан – икки ҳафтагача, маҳ- қийматига нисбатан фоизда ўрна-
сулот божхонага етиб келган кун тилади); б) махсус ставкалар (бож
ҳам ҳисобга олинади) тақдим эти- ундириладиган товарнинг бирлиги-
лиши лозим. Декларацияда божхо- га нисбатан аниқланади); в) комби-
нага қабул қилинган маҳсулотнинг нациялаштирилган ставкалар (бож
юк ҳужжати рақами, маҳсулотнинг ундиришнинг дастлабки икки вари-
тариф номи ёки бож тарифининг анти қўлланади).
тегишли моддасига асосланиш (тая
ниш), маҳсулот партиясининг қий- БОЖ ТАРИФИ. Божхона че-
мати ва баҳоси ҳамда уларга илова гараси орқали олиб ўтиладиган
қилинадиган ҳужжатлар рўйхати Ўзбекистон Республикаси Ташқи
кабилар бўлиши шарт. Бож декла- иқтисодий фаолиятининг товар
рациясининг шакли маҳсулотнинг номенклатурасига мувофиқ тизим-
божг а тортилиш ёки тортилмаслиги- лаштирилган товарларга нисбатан
га боғлиқ. қўлланиладиган божхона божлари
ставкаларининг жамланмаси.
БОЖ ИМТИЁЗИ. Божхона ҳуқу
қида юридик ва жисмоний шахс БОЖСИЗ ИМПОРТ. Божхона
ларга бойликлар, шахсий буюмлар, божи тўловисиз товарларни олиб
бошқа предметларни олиб кириш, кириш, импорт қилиш; одатда, мам-
олиб чиқиш ёки ўтказишда берила- лакат ичкарисида етарли миқдорда
диган афзаллик. ишлаб чиқарилмайдиган товарлар-
га қўлланади.
БОЖ ИТТИФОҚИ. 1. Икки ёки
бир неча давлатларнинг божлар БОЖХОНА. Чегара орқали ўтка-
бўйича ўзаро чегараларини бекор зиладиган жами иқтисодий опера-
қилиш ва ягона бож тарифи жорий цияларни назорат қиладиган давлат
этиш юзасидан ўзаро келишуви. муассасаси. У бож назоратини ўр-
2. Ягона ташқи савдо тарифлари натиш ва белгиланган бож тўлов-
ўрнатишни ва учинчи мамлакатга ларини ушлаб қолиш билан шуғул-
нисбатан ягона ташқи савдо сиёсати ланади. Божхона муассасалари
юритишини тақозо қилади. ташқи савдода мамлакат манфаати
таъминланишини назорат қилади,
БОЖ СТАВКАЛАРИ. Ҳукумат божхона харажатларини бажаради
томонидан ўрнатиладиган, ягона ҳамда божхона қоидалари бузили-
ҳисобланадиган, товарларни чегара- шига ва контрабандага қарши ку-
53
The words you are searching are inside this book. To get more targeted content, please make full-text search by clicking here.
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
Discover the best professional documents and content resources in AnyFlip Document Base.
Search
Iqtisodiyot atamalarining izohli lug'ati
- 1 - 50
- 51 - 100
- 101 - 150
- 151 - 200
- 201 - 250
- 251 - 300
- 301 - 350
- 351 - 400
- 401 - 450
- 451 - 453
Pages: